સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 15

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "આદિપ્રસ્થાન" નામ ચતુર્દશ સર્ગ સમાપ્ત ॥
પઞ્ચદશઃસર્ગઃ
વિતર્કપ્રહાણ
યત્ર તત્ર વિવિક્તે તુ બદ્ધ્વા પર્યઙ્કમુત્તમમ્ ।
ઋજું કાયં સમાધાય સ્મૃત્યાભિમુખયાન્વિતઃ

નાસાગ્રે વા લલાટે વા ભ્રુવોરન્તર એવ વા ।
કુર્વીથાશ્ચપલં ચિત્તમાલમ્બનપરાયણમ્

સચેત્ કામવિતર્કસ્ત્વાં ધર્ષયેન્માનસો જ્વરઃ ।
ક્ષેપ્તવ્યો નાધિવાસ્યઃ સ વસ્ત્રે રેણુરિવાગતઃ

યદ્યપિ પ્રતિસંખ્યાનાત્ કામાનુત્સૃષ્ટવાનસિ ।
તમાંસીવ પ્રકાશેન પ્રતિપક્ષેણ તાઞ્જહિ

તિષ્ઠત્યનુશયસ્તેષાં છન્નો ઽગ્નિરિવ ભસ્મના ।
સ તે ભાવનયા સૌમ્ય પ્રશામ્યો ઽગ્નિરિવામ્બુના

તે હિ તસ્માત્ પ્રવર્તન્તે ભૂયો વીજાદિવાઙ્કુરાઃ ।
તસ્ય નાશેન તે ન સ્યુર્બીજનાશાદિવાઙ્કુરાઃ

અર્જનાદીનિ કામેભ્યો દૃષ્ટ્વા દુઃખાનિ કામિનામ્ ।
તસ્માત્તાન્મૂલતશ્છિન્ધિ મિત્રસંજ્ઞાનરીનિવ

અનિત્યા મોષધર્માણો રિક્તા વ્યસનહેતવઃ ।
બહુસાધારણાઃ કામા વર્હ્યા હ્યાશીવિષા ઇવ

યે મૃગ્યમાણા દુઃખાય રક્ષ્યમાણા ન શાન્તયે ।
ભ્રષ્ટાઃ શોકાય મહતે પ્રાપ્તાશ્ચ ન વિતૃપ્તયે

તૃપ્તિં વિત્તપ્રકર્ષેણ સ્વર્ગાવાપ્ત્યા કૃતાર્થતામ્ ।
કામેભ્યશ્ચ સુખોત્પત્તિં યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ

ચલાનપરિનિષ્પન્નાનસારાનનવસ્થિતાન્ ।
પરિકલ્પસુખાન્ કામાન્ન તાન્સ્મર્તુમિહાર્હસિ

વ્યાપાદો વા વિહિંસા વા ક્ષોભયેદ્ યદિ તે મનઃ ।
પ્રસાદ્યં તદ્વિપક્ષેણ મણિનેવાકુલં જલમ્

પ્રતિપક્ષસ્તયોર્જ્ઞેયો મૈત્રી કારુણ્યમેવ ચ ।
વિરોધો હિ તયોર્નિત્યં પ્રકાશતમસોરિવ

નિવૃત્તં યસ્ય દૌઃશીલ્યં વ્યાપાદશ્ચ પ્રવર્તતે ।
હન્તિ પાંસુભિરાત્માનં સ સ્નાત ઇવ વારણઃ

દુઃખિતેભ્યો હિ મર્ત્યેભ્યો વ્યાધિમૃત્યુજરાદિભિઃ ।
આર્યઃ કો દુઃખમપરં સઘૃણો ધાતુમર્હતિ

દુષ્ટેન ચેહ મનસા બાધ્યતે વા પરો ન વા ।
સદ્યસ્તુ દહ્યતે તાવત્ સ્વં મનો દુષ્ટચેતસઃ

તસ્માત્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મૈત્રીં કારુણ્યમેવ ચ ।
ન વ્યાપાદં વિહિંસાં વા વિકલ્પયિતુમર્હસિ

યદ્યદેવ પ્રસક્તં હિ વિતર્કયતિ માનવઃ ।
અભ્યાસાત્તેન તેનાસ્ય નતિર્ભવતિ ચેતસઃ

તસ્માદકુશલં ત્યક્ત્વા કુશલં ધ્યાતુમર્હસિ ।
યત્તે સ્યાદિહ ચાર્થાય પરમાર્થસ્ય ચાપ્તયે

સંવર્ધન્તે હ્યકુશલા વિતર્કાઃ સંભૃતા હૃદિ ।
અનર્થજનકાસ્તુલ્યમાત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ

શ્રેયસો વિઘ્નકરણાદ્ ભવન્ત્યાત્મવિપત્તયે ।
પાત્રીભાવોપઘાતાત્તુ પરભક્તિવિપત્તયે

મનઃકર્મસ્વવિક્ષેપમપિ ચાભ્યસ્તુમર્હસિ ।
ન ત્વેવાકુશલં સૌમ્ય વિતર્કયિતુમર્હસિ

યા વિકામોપભોગાય ચિન્તા મનસિ વર્તતે ।
ન ચ તં ગુણમાપ્નોતિ બન્ધનાય ચ કલ્પતે

સત્ત્વાનામુપઘાતાય પરિક્લેશાય ચાત્મનઃ ।
મોહં વ્રજતિ કાલુષ્યં નરકાય ચ વર્તતે

તદ્ વિતર્કૈરકુશલૈર્નાત્માનં હન્તુમર્હસિ ।
સુશસ્ત્રં રત્નવિકૃતં મૃદ્ધતો ગાં ખનન્નિવ

અનભિજ્ઞો યથા જાત્યં દહેદગુરુ કાષ્ઠવત્ ।
અન્યાયેન મનુષ્યત્વમુપહન્યાદિદં તથા

ત્યક્ત્વા રત્નં યથા લોષ્ટં રત્નદ્વીપાચ્ચ સંહરેત્ ।
ત્યક્ત્વા નૈઃશ્રેયસં ધર્મં ચિન્તયેદશુભં તથા

હિમવન્તં યથા ગત્વા વિષં ભુઞ્જીત નૌષધમ્ ।
મનુષ્યત્વં તથા પ્રાપ્ય પાપં સેવેત નો શુભમ્

તદ્ બુદ્ધવા પ્રતિપક્ષેણ વિતર્કં ક્ષેપ્તુમર્હસિ ।
સૂક્ષ્મેણ પ્રતિકીલેન કીલં દાર્વન્તરાદિવ

વૃદ્ધ્યવૃદ્ધ્યોરથ ભવેચ્ચિન્તા જ્ઞાતિજનં પ્રતિ ।
સ્વભાવો જીવલોકસ્ય પરીક્ષ્યસ્તન્નિવૃત્તયે

સંસારે કૃષ્યમાણાનાં સત્ત્વાનાં સ્વેન કર્મણા ।
કો જનઃ સ્વજનઃ કો વા મોહાત્ સક્તો જને જનઃ

અતીતે ઽધ્વનિ સંવૃત્તઃ સ્વજનો હિ જનસ્તવ ।
અપ્રાપ્તે ચાધ્વનિ જનઃ સ્વજનસ્તે ભવિષ્યતિ

વિહગાનાં યથા સાયં તત્ર તત્ર સમાગમઃ ।
જાતૌ જાતૌ તથાશ્લેષો જનસ્ય સ્વજનસ્ય ચ

પ્રતિશ્રયં બહુવિધં સંશ્રયન્તિ યથાધ્વગાઃ ।
પ્રતિયાન્તિ પુનસ્ત્યક્ત્વા તદ્વજ્જ્ઞાતિસમાગમઃ

લોકે પ્રકૃતિભિન્ને ઽસ્મિન્ન કશ્ચિત્ કસ્યચિત્ પ્રિયઃ ।
કાર્યકારણસમ્બદ્ધં વાલુકામુષ્ટિવજ્જગત્

બિભર્તિ હિ સુતં માતા ધારયિષ્યતિ મામિતિ ।
માતરં ભજતે પુત્રો ગર્ભેણાધત્ત મામિતિ

અનુકૂલં પ્રવર્તન્તે જ્ઞાતિષુ જ્ઞાતયો યદા ।
તદા સ્નેહં પ્રકુર્વન્તિ રિપુત્વં તુ વિપર્યયાત્

અહિતો દૃશ્યતે જ્ઞાતિરજ્ઞાતિર્દૃશ્યતે હિતઃ ।
સ્નેહં કાર્યાન્તરાલ્લોકાશ્છિનત્તિ ચ કરોતિ ચ

સ્વયમેવ યથાલિખ્ય રજ્યેચ્ચિત્રકરઃ સ્ત્રિયમ્ ।
તથા કૃત્વા સ્વયં સ્નેહં સંગમેતિ જને જનઃ

યો ઽભવદ્ બાન્ધવજનઃ પરલોકે પ્રિયસ્તવ ।
સ તે કર્મથં કુરુતે ત્વં વા તસ્મૈ કરોષિ કમ્

તસ્માજ્જ્ઞાતિવિતર્કેણ મનો નાવેષ્ટુમર્હસિ ।
વ્યવસ્થા નાસ્તિ સંસારે સ્વજનસ્ય જનસ્ય ચ

અસૌ ક્ષેમો જનપદઃ સુભિક્ષો ઽસાવસૌ શિવઃ ।
ઇત્યેવમથ જાયેત વિતર્કસ્તવ કશ્ચન

પ્રહેયઃ સ ત્વયા સૌમ્ય નાધિવાસ્યઃ કથંચન ।
વિદિત્વા સર્વમાદીપ્તં તૈસ્તૈર્દોષાગ્નિભિર્જગત્

ઋતુચક્રનિવર્તાચ્ચ ક્ષુત્પિપાસાક્લમાદપિ ।
સર્વત્ર નિયતં દુઃખં ન ક્વચિદ્ વિદ્યતે શિવમ્

ક્વચિચ્છીતં ક્વચિદ્ ધર્મઃ ક્વચિદ્ રોગો ભયં ક્વચિત્ ।
બાધતે ઽભ્યધિકં લોકં તસ્માદશરણં જગત્

જરા વ્યાધિશ્ચ મૃત્યુશ્ચ લોકસ્યાસ્ય મહદ્ ભયમ્ ।
નાસ્તિ દેશઃ સ યત્રાસ્ય તદ્ ભયં નોપપદ્યતે

યત્ર ગચ્છતિ કાયો ઽયં દુઃખં તત્રાનુગચ્છતિ ।
નાસ્તિ કાચિદ્ ગતિર્લોકે ગતો યત્ર ન બાધ્યતે

રમણીયો ઽપિ દેશઃ સન્ સુભિક્ષઃ ક્ષેમ એવ ચ ।
કુદેશ ઇતિ વિજ્ઞેયો યત્ર ક્લેશૈર્વિદહ્યતે

લોકસ્યાભ્યાહતસ્યાસ્ય દુઃખૈઃ શારીરમાનસૈઃ ।
ક્ષેમઃ કશ્ચિન્ન દેશો ઽસ્તિ સ્વસ્થો યત્ર ગતો ભવેત્

દુઃખં સર્વત્ર સર્વસ્ય વર્તતે સર્વદા યદા ।
છન્દરાગમતઃ સૌમ્ય લોકચિત્રેષુ મા કૃથાઃ

યદા તસ્માન્નિવૃત્તસ્તે છન્દરાગો ભવિષ્યતિ ।
જીવલોકં તદા સર્વમાદીપ્તમિવ મંસ્યસે

અથ કશ્ચિદ્ વિતર્કસ્તે ભવેદમરણાશ્રયઃ ।
યત્નેન સ વિહન્તવ્યો વ્યાધિરાત્મગતો યથા

મુહૂર્તમપિ વિશ્રમ્ભઃ કાર્યોં ન ખલુ જીવિતે ।
નિલીન ઇવ હિ વ્યાઘ્રઃ કાલો વિશ્વસ્તઘાતકઃ

બલસ્થો ઽહં યુવા વેતિ ન તે ભવિતુમર્હતિ ।
મૃત્યુઃ સર્વાસ્વસ્થાસુ હન્તિ નાવેક્ષતે વયઃ

ક્ષેત્રભૂતમનર્થાનાં શરીરં પરિકર્ષતઃ ।
સ્વાસ્થ્યાશા જીવિતાશા વા ન દૃષ્ટાર્થસ્ય જાયતે

નિર્વૃત્તઃ કો ભવેત્ કાયં મહાભૂતાશ્રયં વહન્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધાનામહીનામિવ ભાજનમ્

પ્રશ્વસિત્યયમન્વક્ષં યદુચ્છ્વસિતિ માનવઃ ।
અવગચ્છ તદાશ્ચર્યમવિશ્વાસ્યં હિ જીવિતમ્

ઇદમાશ્ચર્યમપરં યત્સુપ્તઃ પ્રતિબુધ્યતે ।
સ્વપિત્યુત્થાય વા ભૂયો બહ્વમિત્રા હિ દેહિનઃ

ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ યો લોકં જિઘાંસુરનુગચ્છતિ ।
કસ્તસ્મિન્ વિશ્વસેન્મૃત્યાવુદ્યતાસાવરાવિવ

પ્રસૂતઃ પુરુષો લોકે શ્રુતવાન્ બલવાનપિ ।
ન જયત્યન્તકં કશ્ચિન્નાજયન્નાપિ જેષ્યતિ

સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેન નિયમેન વા ।
પ્રાપ્તો હિ રભસો મૃત્યુઃ પ્રતિહન્તું ન શક્યતે

તસ્માન્નાયુષિ વિશ્વાસં ચઞ્ચલે કર્તુમર્હસિ ।
નિત્યં હરતિ કાલો હિ સ્થાવિર્યં ન પ્રતીક્ષતે

નિઃસારં પશ્યતો લોકં તોયબુદ્બુદ્દુર્બલમ્ ।
કસ્યામરવિતર્કો હિ સ્યાદનુન્મત્તચેતસઃ

તસ્માદેષાં વિતર્કાણાં પ્રહાણાર્થં સમાસતઃ ।
આનાપાનસ્મૃતિં સૌમ્ય વિષયીકર્તુમર્હસિ

ઇત્યનેન પ્રયોગેણ કાલે સેવિતુમર્હસિ ।
પ્રતિપક્ષાન્ વિતર્કાણાં ગદાનામગદાનિવ

સુવર્ણહેતોરપિ પાંસુધાવકૌ વિહાય પાંસૂન્ બૃહતો યથાદિતઃ ।
જહાતિ સૂક્ષ્માનપિ તદ્વિશુદ્ધયે વિશોધ્ય હેમાવયવાન્ નિયચ્છતિ

વિમોક્ષહેતોરપિ યુક્તમાનસો વિહાય દોષાન્ બૃહતસ્તથાદિતઃ ।
જહાતિ સૂક્ષ્માનપિ તદ્વિશુદ્ધયે વિશોધ્ય ધર્માવયવાન્ નિયચ્છતિ

ક્રમેણાદ્ભિઃ શુદ્ધં કનકમિહ પાંસુવ્યવહિતં
યથાગ્નૌ કર્મારઃ પચતિ ભૃશમાવર્તયતિ ચ ।
તથા યોગાચારો નિપુણમિહ દોષવ્યવહિતં
વિશોધ્ય ક્લેશેભ્યઃ શમયતિ મનઃ સંક્ષિપતિ ચ

યથા ચ સ્વચ્છન્દાદુપનયતિ કર્માશ્રયસુખં
સુવર્ણં કર્મારો બહુવિધમલઙ્કારવિધિષુ ।
મનઃશુદ્ધો ભિક્ષુર્વશગતમભિજ્ઞાસ્વપિ તથા
યથેચ્છં યત્રેચ્છં શમયતિ મનઃ પ્રેરયતિ ચ