Saundarānanda · Chapter 14
saundarananda mahākāvye "śīla evaṃ indriyasaṃyama" nāma trayodaśa sarga samāpta /
caturdaśaḥ sargaḥ
ādiprasthāna
atha smṛtikavāṭena pidhāyendriyasaṃvaram /
bhojane bhava mātrājño dhyānāyānāmayāya ca
prāṇāpānau nigṛṇhāti glāninidre prayacchati /
kṛto hyatyarthamāhāro vihanti ca parākramam
yathā cātyarthamāhāraḥ kṛto 'narthāya kalpate /
upayuktastathātyalpo na sāmarthyāya kalpate
ācayaṃ dyutimutsāhaṃ prayogaṃ balameva ca /
bhojanaṃ kṛtamatyalpaṃ śarīrasyāpakarṣati
yathā bhāreṇa namate laghunonnamate tulā /
samā tiṣṭhati yuktena bhojyeneyaṃ tathā tanuḥ
tasmādabhyavaharttavyaṃ svaśaktimanupaśyatā /
nātimātraṃ na cātyalpaṃ meyaṃ mānavaśādapi
atyākrānto hi kāyāgnirguruṇānnena śāmyati /
avacchanna ivālpo 'gniḥ sahasā mahatendhasā
atyantamapi saṃhāro nāhārasya praśasyate /
anāhāro hi nirvāti nirindhana ivānalaḥ
yasmānnāsti vināhārāt sarvaprāṇābhṛtāṃ sthitiḥ /
tasmād duṣyati nāhāro vikalpo 'tra tu vāryate
na hyekaviṣaye 'nyatra sajyante prāṇinastathā /
avijñāte yathāhāre boddhavyaṃ tatra kāraṇam
cikitsārthaṃ yathā dhatte vraṇasyālepanaṃ vraṇī /
kṣudvighātārthamāhārastadvat sevyo mumukṣuṇā
bhārasyodvahanārthaṃ ca rathākṣo 'bhyajyate yathā /
bhojanaṃ prāṇayātrārthaṃ tadvad vidvānniṣevate
samatikramaṇārthaṃ ca kāntārasya yathādhvagau /
putramāṃsāni khādetāṃ dampatī bhṛśaduḥkhitau
evamabhyavaharttavyaṃ bhojanaṃ pratisaṃkhyayā /
na bhūṣārthaṃ na vapuṣo na madāya na dṛptaye
dhāraṇārthaṃ śarīrasya bhojanaṃ hi vidhīyate /
upastambhaḥ pipatiṣordubalasyeva veśmanaḥ
plavaṃ yatnād yathā kaścid badhnīyād dhārayedapi /
na tatsnehena yāvattu mahaughasyottitīrṣayā
tathopakaraṇaiḥ kāyaṃ dhārayanti parīkṣakāḥ /
na tatsnehena yāvattu duḥkhaughasya titīrṣayā
śocatā pīḍyamānena dīyate śatrave yathā /
na bhaktyā nāpi tarṣeṇa kevalaṃ prāṇaguptaye
yogācārastathāhāraṃ śarīrāya prayacchati /
kevalaṃ kṣudvighātārthaṃ na rāgeṇa na bhaktaye
manodhāraṇayā caiva pariṇāmyātmavānahaḥ /
vidhūya nidrāṃ yogena niśāmapyatināmayet
hṛdi yatsaṃjñinaścaiva nidrā prādurbhavettava /
guṇavatsaṃjñitāṃ saṃjñāṃ tadā manasi mā kṛthāḥ
dhāturārambhadhṛtyośca sthāmavikramayorapi /
nityaṃ manasi kāryaste bādhyamānena nidrayā
āmnātavyāśca viśadaṃ te dharmā ye pariśrutāḥ /
parebhyaścopadeṣṭavyāḥ saṃcintyāḥ svayameva ca
prakledyamadbhirvadanaṃ vilokyāḥ sarvato diśaḥ /
cāryā dṛṣṭiśca tārāsu jijāgariṣuṇā sadā
antargatairacapalairvaśasthāyibhirindriyaiḥ /
avikṣiptena manasā caṃkramyasvāsva vā niśi
bhaye prītau ca śoke ca nidrayā nābhibhūyate /
tasmānnidrābhiyogeṣu sevitavyamidaṃ trayam
bhayamāgamanānmṛtyoḥ prītiṃ dharmaparigrahāt /
janmaduḥkhādaparyantācchokamāgantumarhasi
evamādiḥ kramaḥ saumya kāryo jāgaraṇaṃ prati /
vandhyaṃ hi śayanādāyuḥ ka prājñaḥ kartumarhasi
doṣavyālānatikramya vyālān gṛhagatāniva /
kṣamaṃ prājñasya na svaptuṃ nistitīrṣormahad bhayam
pradīpte jīvaloke hi mṛtyuvyādhijarāgnibhiḥ /
kaḥ śayīta nirudvegaḥ pradīpta iva veśmani
tasmāttama iti jñātvā nidrāṃ nāveṣṭumarhasi /
apraśānteṣu doṣeṣu saśastreṣviva śatruṣu
pūrvaṃ yāmaṃ triyāmāyāḥ prayogeṇātināmya tu /
sevyā śayyā śarīrasya viśrāmārthaṃ svatantriṇā
dakṣiṇena tu pārśvena sthitayālokasaṃjñayā /
prabodhaṃ hṛdaye kṛtvā śayīthāḥ śāntamānasaḥ
yāme tṛtīye cotthāya carannāsīna eva vā /
bhūyo yogaṃ manaḥśuddhau kurvīthā niyatendriyaḥ
athāsanagatasthānaprekṣitavyāhṛtādiṣu /
saṃprajānan kriyāḥ sarvāḥ smṛtimādhātumarhasi
dvārādhyakṣa iva dvāri yasya praṇihitā smṛtiḥ /
dharṣayanti na taṃ doṣāḥ puraṃ guptamivārayaḥ
na tasyotpadyate kleśo yasya kāyagatā smṛtiḥ /
cittaṃ sarvāsvavasthāsu bālaṃ dhātrīva rakṣati
śaravyaḥ sa tu doṣāṇāṃ yo hīnaḥ smṛtivarmaṇā /
raṇasthaḥ pratiśatrūṇāṃ vihīna iva varmaṇā
anāthaṃ tanmano jñeyaṃ yatsmṛtirnābhirakṣati /
nirṇetā dṛṣṭirahito viṣameṣu caranniva
anartheṣu prasaktāśca svārthebhyaśca parāṅmukhā /
yadbhaye sati nodvignāḥ smṛtināśo 'tra kāraṇam
svabhūmiṣu guṇāḥ sarve ye ca śīlādayaḥ sthitāḥ /
vikīrṇā iva gā gopaḥ smṛtistānanugacchati
pranaṣṭamamṛtaṃ tasya yasya viprasṛtā smṛtiḥ /
hastasthamamṛtaṃ tasya yasya kāyagatā smṛtiḥ
āryo nyāyaḥ kutastasya smṛtiryasya na vidyate /
yasyāryo nāsti ca nyāyaḥ pranaṣṭastasya satpathaḥ
pranaṣṭo yasya sanmārgo naṣṭaṃ tasyāmṛtaṃ padam /
pranaṣṭamamṛtaṃ yasya sa duḥkhānna vimucyate
tasmāccarana caro 'smīti sthito 'smīti cādhiṣṭhitaḥ /
evamādiṣu kāryeṣu smṛtimādhātumarhasi
yogānulomaṃ vijanaṃ viśabdaṃ śayyāsanaṃ saumya tathā bhajasva /
kāyasya kṛtvā hi vivekamādau sukho 'dhigantuṃ manaso vivekaḥ
alabdhacetaḥpraśamaḥ sarāgo yo na pracāraṃ bhajate viviktam /
sa kṣaṇyate hyapratilabdhamārgaścarannivorvyāṃ bahukaṇṭakāyām
adṛṣṭatattvena parīkṣakeṇa sthitena citre viṣayapracāre /
cittaṃ niṣeddhuṃ na sukhena śakyaṃ kṛṣṭādako gauriva sasyamadhyāt
anīryamāṇastu yathānilena praśāntimāgacchati citrabhānuḥ /
alpena yatnena tathā vivikteṣvaghaṭṭitaṃ śāntimupaiti cetaḥ
kvacidbhuktvā yattad vasanamapi yattatparihito
vasannātmārāmaḥ kvacana vijane yo 'bhiramate /
kṛtārthaḥ sa jñeyaḥ śamasukharasajñaḥ kṛtamatiḥ
pareṣāṃ saṃsargaṃ pariharati yaḥ kaṇṭakamiva
yadi dvandvārāme jagati viṣayavyagrahṛdaye
vivikte nirdvando viharati kṛtī śāntahṛdayaḥ /
tataḥ pītvā prajñārasamamṛtavattṛptahṛdayo
viviktaḥ saṃsaktaṃ viṣayakṛpaṇaṃ śocati jagat
vasañśūnyāgāre yadi satatameko 'bhiramate
yadi kleśotpādaiḥ saha na ramate śatrubhiriva /
carannātmārāmo yadi ca pibati prītisalilaṃ
tato bhuṅkte śreṣṭhaṃ tridaśapatirājyādapi sukham
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0