Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 14

14.1

saundarananda mahākāvye "śīla evaṃ indriyasaṃyama" nāma trayodaśa sarga samāpta /
caturdaśaḥ sargaḥ
ādiprasthāna
atha smṛtikavāṭena pidhāyendriyasaṃvaram /
bhojane bhava mātrājño dhyānāyānāmayāya ca

14.2

prāṇāpānau nigṛṇhāti glāninidre prayacchati /
kṛto hyatyarthamāhāro vihanti ca parākramam

14.3

yathā cātyarthamāhāraḥ kṛto 'narthāya kalpate /
upayuktastathātyalpo na sāmarthyāya kalpate

14.4

ācayaṃ dyutimutsāhaṃ prayogaṃ balameva ca /
bhojanaṃ kṛtamatyalpaṃ śarīrasyāpakarṣati

14.5

yathā bhāreṇa namate laghunonnamate tulā /
samā tiṣṭhati yuktena bhojyeneyaṃ tathā tanuḥ

14.6

tasmādabhyavaharttavyaṃ svaśaktimanupaśyatā /
nātimātraṃ na cātyalpaṃ meyaṃ mānavaśādapi

14.7

atyākrānto hi kāyāgnirguruṇānnena śāmyati /
avacchanna ivālpo 'gniḥ sahasā mahatendhasā

14.8

atyantamapi saṃhāro nāhārasya praśasyate /
anāhāro hi nirvāti nirindhana ivānalaḥ

14.9

yasmānnāsti vināhārāt sarvaprāṇābhṛtāṃ sthitiḥ /
tasmād duṣyati nāhāro vikalpo 'tra tu vāryate

14.10

na hyekaviṣaye 'nyatra sajyante prāṇinastathā /
avijñāte yathāhāre boddhavyaṃ tatra kāraṇam

14.11

cikitsārthaṃ yathā dhatte vraṇasyālepanaṃ vraṇī /
kṣudvighātārthamāhārastadvat sevyo mumukṣuṇā

14.12

bhārasyodvahanārthaṃ ca rathākṣo 'bhyajyate yathā /
bhojanaṃ prāṇayātrārthaṃ tadvad vidvānniṣevate

14.13

samatikramaṇārthaṃ ca kāntārasya yathādhvagau /
putramāṃsāni khādetāṃ dampatī bhṛśaduḥkhitau

14.14

evamabhyavaharttavyaṃ bhojanaṃ pratisaṃkhyayā /
na bhūṣārthaṃ na vapuṣo na madāya na dṛptaye

14.15

dhāraṇārthaṃ śarīrasya bhojanaṃ hi vidhīyate /
upastambhaḥ pipatiṣordubalasyeva veśmanaḥ

14.16

plavaṃ yatnād yathā kaścid badhnīyād dhārayedapi /
na tatsnehena yāvattu mahaughasyottitīrṣayā

14.17

tathopakaraṇaiḥ kāyaṃ dhārayanti parīkṣakāḥ /
na tatsnehena yāvattu duḥkhaughasya titīrṣayā

14.18

śocatā pīḍyamānena dīyate śatrave yathā /
na bhaktyā nāpi tarṣeṇa kevalaṃ prāṇaguptaye

14.19

yogācārastathāhāraṃ śarīrāya prayacchati /
kevalaṃ kṣudvighātārthaṃ na rāgeṇa na bhaktaye

14.20

manodhāraṇayā caiva pariṇāmyātmavānahaḥ /
vidhūya nidrāṃ yogena niśāmapyatināmayet

14.21

hṛdi yatsaṃjñinaścaiva nidrā prādurbhavettava /
guṇavatsaṃjñitāṃ saṃjñāṃ tadā manasi mā kṛthāḥ

14.22

dhāturārambhadhṛtyośca sthāmavikramayorapi /
nityaṃ manasi kāryaste bādhyamānena nidrayā

14.23

āmnātavyāśca viśadaṃ te dharmā ye pariśrutāḥ /
parebhyaścopadeṣṭavyāḥ saṃcintyāḥ svayameva ca

14.24

prakledyamadbhirvadanaṃ vilokyāḥ sarvato diśaḥ /
cāryā dṛṣṭiśca tārāsu jijāgariṣuṇā sadā

14.25

antargatairacapalairvaśasthāyibhirindriyaiḥ /
avikṣiptena manasā caṃkramyasvāsva vā niśi

14.26

bhaye prītau ca śoke ca nidrayā nābhibhūyate /
tasmānnidrābhiyogeṣu sevitavyamidaṃ trayam

14.27

bhayamāgamanānmṛtyoḥ prītiṃ dharmaparigrahāt /
janmaduḥkhādaparyantācchokamāgantumarhasi

14.28

evamādiḥ kramaḥ saumya kāryo jāgaraṇaṃ prati /
vandhyaṃ hi śayanādāyuḥ ka prājñaḥ kartumarhasi

14.29

doṣavyālānatikramya vyālān gṛhagatāniva /
kṣamaṃ prājñasya na svaptuṃ nistitīrṣormahad bhayam

14.30

pradīpte jīvaloke hi mṛtyuvyādhijarāgnibhiḥ /
kaḥ śayīta nirudvegaḥ pradīpta iva veśmani

14.31

tasmāttama iti jñātvā nidrāṃ nāveṣṭumarhasi /
apraśānteṣu doṣeṣu saśastreṣviva śatruṣu

14.32

pūrvaṃ yāmaṃ triyāmāyāḥ prayogeṇātināmya tu /
sevyā śayyā śarīrasya viśrāmārthaṃ svatantriṇā

14.33

dakṣiṇena tu pārśvena sthitayālokasaṃjñayā /
prabodhaṃ hṛdaye kṛtvā śayīthāḥ śāntamānasaḥ

14.34

yāme tṛtīye cotthāya carannāsīna eva vā /
bhūyo yogaṃ manaḥśuddhau kurvīthā niyatendriyaḥ

14.35

athāsanagatasthānaprekṣitavyāhṛtādiṣu /
saṃprajānan kriyāḥ sarvāḥ smṛtimādhātumarhasi

14.36

dvārādhyakṣa iva dvāri yasya praṇihitā smṛtiḥ /
dharṣayanti na taṃ doṣāḥ puraṃ guptamivārayaḥ

14.37

na tasyotpadyate kleśo yasya kāyagatā smṛtiḥ /
cittaṃ sarvāsvavasthāsu bālaṃ dhātrīva rakṣati

14.38

śaravyaḥ sa tu doṣāṇāṃ yo hīnaḥ smṛtivarmaṇā /
raṇasthaḥ pratiśatrūṇāṃ vihīna iva varmaṇā

14.39

anāthaṃ tanmano jñeyaṃ yatsmṛtirnābhirakṣati /
nirṇetā dṛṣṭirahito viṣameṣu caranniva

14.40

anartheṣu prasaktāśca svārthebhyaśca parāṅmukhā /
yadbhaye sati nodvignāḥ smṛtināśo 'tra kāraṇam

14.41

svabhūmiṣu guṇāḥ sarve ye ca śīlādayaḥ sthitāḥ /
vikīrṇā iva gā gopaḥ smṛtistānanugacchati

14.42

pranaṣṭamamṛtaṃ tasya yasya viprasṛtā smṛtiḥ /
hastasthamamṛtaṃ tasya yasya kāyagatā smṛtiḥ

14.43

āryo nyāyaḥ kutastasya smṛtiryasya na vidyate /
yasyāryo nāsti ca nyāyaḥ pranaṣṭastasya satpathaḥ

14.44

pranaṣṭo yasya sanmārgo naṣṭaṃ tasyāmṛtaṃ padam /
pranaṣṭamamṛtaṃ yasya sa duḥkhānna vimucyate

14.45

tasmāccarana caro 'smīti sthito 'smīti cādhiṣṭhitaḥ /
evamādiṣu kāryeṣu smṛtimādhātumarhasi

14.46

yogānulomaṃ vijanaṃ viśabdaṃ śayyāsanaṃ saumya tathā bhajasva /
kāyasya kṛtvā hi vivekamādau sukho 'dhigantuṃ manaso vivekaḥ

14.47

alabdhacetaḥpraśamaḥ sarāgo yo na pracāraṃ bhajate viviktam /
sa kṣaṇyate hyapratilabdhamārgaścarannivorvyāṃ bahukaṇṭakāyām

14.48

adṛṣṭatattvena parīkṣakeṇa sthitena citre viṣayapracāre /
cittaṃ niṣeddhuṃ na sukhena śakyaṃ kṛṣṭādako gauriva sasyamadhyāt

14.49

anīryamāṇastu yathānilena praśāntimāgacchati citrabhānuḥ /
alpena yatnena tathā vivikteṣvaghaṭṭitaṃ śāntimupaiti cetaḥ

14.50

kvacidbhuktvā yattad vasanamapi yattatparihito
vasannātmārāmaḥ kvacana vijane yo 'bhiramate /
kṛtārthaḥ sa jñeyaḥ śamasukharasajñaḥ kṛtamatiḥ
pareṣāṃ saṃsargaṃ pariharati yaḥ kaṇṭakamiva

14.51

yadi dvandvārāme jagati viṣayavyagrahṛdaye
vivikte nirdvando viharati kṛtī śāntahṛdayaḥ /
tataḥ pītvā prajñārasamamṛtavattṛptahṛdayo
viviktaḥ saṃsaktaṃ viṣayakṛpaṇaṃ śocati jagat

14.52

vasañśūnyāgāre yadi satatameko 'bhiramate
yadi kleśotpādaiḥ saha na ramate śatrubhiriva /
carannātmārāmo yadi ca pibati prītisalilaṃ
tato bhuṅkte śreṣṭhaṃ tridaśapatirājyādapi sukham

Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc