સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 14

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "શીલ એવં ઇન્દ્રિયસંયમ" નામ ત્રયોદશ સર્ગ સમાપ્ત ।
ચતુર્દશઃ સર્ગઃ
આદિપ્રસ્થાન
અથ સ્મૃતિકવાટેન પિધાયેન્દ્રિયસંવરમ્ ।
ભોજને ભવ માત્રાજ્ઞો ધ્યાનાયાનામયાય ચ

પ્રાણાપાનૌ નિગૃણ્હાતિ ગ્લાનિનિદ્રે પ્રયચ્છતિ ।
કૃતો હ્યત્યર્થમાહારો વિહન્તિ ચ પરાક્રમમ્

યથા ચાત્યર્થમાહારઃ કૃતો ઽનર્થાય કલ્પતે ।
ઉપયુક્તસ્તથાત્યલ્પો ન સામર્થ્યાય કલ્પતે

આચયં દ્યુતિમુત્સાહં પ્રયોગં બલમેવ ચ ।
ભોજનં કૃતમત્યલ્પં શરીરસ્યાપકર્ષતિ

યથા ભારેણ નમતે લઘુનોન્નમતે તુલા ।
સમા તિષ્ઠતિ યુક્તેન ભોજ્યેનેયં તથા તનુઃ

તસ્માદભ્યવહર્ત્તવ્યં સ્વશક્તિમનુપશ્યતા ।
નાતિમાત્રં ન ચાત્યલ્પં મેયં માનવશાદપિ

અત્યાક્રાન્તો હિ કાયાગ્નિર્ગુરુણાન્નેન શામ્યતિ ।
અવચ્છન્ન ઇવાલ્પો ઽગ્નિઃ સહસા મહતેન્ધસા

અત્યન્તમપિ સંહારો નાહારસ્ય પ્રશસ્યતે ।
અનાહારો હિ નિર્વાતિ નિરિન્ધન ઇવાનલઃ

યસ્માન્નાસ્તિ વિનાહારાત્ સર્વપ્રાણાભૃતાં સ્થિતિઃ ।
તસ્માદ્ દુષ્યતિ નાહારો વિકલ્પો ઽત્ર તુ વાર્યતે

ન હ્યેકવિષયે ઽન્યત્ર સજ્યન્તે પ્રાણિનસ્તથા ।
અવિજ્ઞાતે યથાહારે બોદ્ધવ્યં તત્ર કારણમ્

ચિકિત્સાર્થં યથા ધત્તે વ્રણસ્યાલેપનં વ્રણી ।
ક્ષુદ્વિઘાતાર્થમાહારસ્તદ્વત્ સેવ્યો મુમુક્ષુણા

ભારસ્યોદ્વહનાર્થં ચ રથાક્ષો ઽભ્યજ્યતે યથા ।
ભોજનં પ્રાણયાત્રાર્થં તદ્વદ્ વિદ્વાન્નિષેવતે

સમતિક્રમણાર્થં ચ કાન્તારસ્ય યથાધ્વગૌ ।
પુત્રમાંસાનિ ખાદેતાં દમ્પતી ભૃશદુઃખિતૌ

એવમભ્યવહર્ત્તવ્યં ભોજનં પ્રતિસંખ્યયા ।
ન ભૂષાર્થં ન વપુષો ન મદાય ન દૃપ્તયે

ધારણાર્થં શરીરસ્ય ભોજનં હિ વિધીયતે ।
ઉપસ્તમ્ભઃ પિપતિષોર્દુબલસ્યેવ વેશ્મનઃ

પ્લવં યત્નાદ્ યથા કશ્ચિદ્ બધ્નીયાદ્ ધારયેદપિ ।
ન તત્સ્નેહેન યાવત્તુ મહૌઘસ્યોત્તિતીર્ષયા

તથોપકરણૈઃ કાયં ધારયન્તિ પરીક્ષકાઃ ।
ન તત્સ્નેહેન યાવત્તુ દુઃખૌઘસ્ય તિતીર્ષયા

શોચતા પીડ્યમાનેન દીયતે શત્રવે યથા ।
ન ભક્ત્યા નાપિ તર્ષેણ કેવલં પ્રાણગુપ્તયે

યોગાચારસ્તથાહારં શરીરાય પ્રયચ્છતિ ।
કેવલં ક્ષુદ્વિઘાતાર્થં ન રાગેણ ન ભક્તયે

મનોધારણયા ચૈવ પરિણામ્યાત્મવાનહઃ ।
વિધૂય નિદ્રાં યોગેન નિશામપ્યતિનામયેત્

હૃદિ યત્સંજ્ઞિનશ્ચૈવ નિદ્રા પ્રાદુર્ભવેત્તવ ।
ગુણવત્સંજ્ઞિતાં સંજ્ઞાં તદા મનસિ મા કૃથાઃ

ધાતુરારમ્ભધૃત્યોશ્ચ સ્થામવિક્રમયોરપિ ।
નિત્યં મનસિ કાર્યસ્તે બાધ્યમાનેન નિદ્રયા

આમ્નાતવ્યાશ્ચ વિશદં તે ધર્મા યે પરિશ્રુતાઃ ।
પરેભ્યશ્ચોપદેષ્ટવ્યાઃ સંચિન્ત્યાઃ સ્વયમેવ ચ

પ્રક્લેદ્યમદ્ભિર્વદનં વિલોક્યાઃ સર્વતો દિશઃ ।
ચાર્યા દૃષ્ટિશ્ચ તારાસુ જિજાગરિષુણા સદા

અન્તર્ગતૈરચપલૈર્વશસ્થાયિભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
અવિક્ષિપ્તેન મનસા ચંક્રમ્યસ્વાસ્વ વા નિશિ

ભયે પ્રીતૌ ચ શોકે ચ નિદ્રયા નાભિભૂયતે ।
તસ્માન્નિદ્રાભિયોગેષુ સેવિતવ્યમિદં ત્રયમ્

ભયમાગમનાન્મૃત્યોઃ પ્રીતિં ધર્મપરિગ્રહાત્ ।
જન્મદુઃખાદપર્યન્તાચ્છોકમાગન્તુમર્હસિ

એવમાદિઃ ક્રમઃ સૌમ્ય કાર્યો જાગરણં પ્રતિ ।
વન્ધ્યં હિ શયનાદાયુઃ ક પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હસિ

દોષવ્યાલાનતિક્રમ્ય વ્યાલાન્ ગૃહગતાનિવ ।
ક્ષમં પ્રાજ્ઞસ્ય ન સ્વપ્તું નિસ્તિતીર્ષોર્મહદ્ ભયમ્

પ્રદીપ્તે જીવલોકે હિ મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નિભિઃ ।
કઃ શયીત નિરુદ્વેગઃ પ્રદીપ્ત ઇવ વેશ્મનિ

તસ્માત્તમ ઇતિ જ્ઞાત્વા નિદ્રાં નાવેષ્ટુમર્હસિ ।
અપ્રશાન્તેષુ દોષેષુ સશસ્ત્રેષ્વિવ શત્રુષુ

પૂર્વં યામં ત્રિયામાયાઃ પ્રયોગેણાતિનામ્ય તુ ।
સેવ્યા શય્યા શરીરસ્ય વિશ્રામાર્થં સ્વતન્ત્રિણા

દક્ષિણેન તુ પાર્શ્વેન સ્થિતયાલોકસંજ્ઞયા ।
પ્રબોધં હૃદયે કૃત્વા શયીથાઃ શાન્તમાનસઃ

યામે તૃતીયે ચોત્થાય ચરન્નાસીન એવ વા ।
ભૂયો યોગં મનઃશુદ્ધૌ કુર્વીથા નિયતેન્દ્રિયઃ

અથાસનગતસ્થાનપ્રેક્ષિતવ્યાહૃતાદિષુ ।
સંપ્રજાનન્ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સ્મૃતિમાધાતુમર્હસિ

દ્વારાધ્યક્ષ ઇવ દ્વારિ યસ્ય પ્રણિહિતા સ્મૃતિઃ ।
ધર્ષયન્તિ ન તં દોષાઃ પુરં ગુપ્તમિવારયઃ

ન તસ્યોત્પદ્યતે ક્લેશો યસ્ય કાયગતા સ્મૃતિઃ ।
ચિત્તં સર્વાસ્વવસ્થાસુ બાલં ધાત્રીવ રક્ષતિ

શરવ્યઃ સ તુ દોષાણાં યો હીનઃ સ્મૃતિવર્મણા ।
રણસ્થઃ પ્રતિશત્રૂણાં વિહીન ઇવ વર્મણા

અનાથં તન્મનો જ્ઞેયં યત્સ્મૃતિર્નાભિરક્ષતિ ।
નિર્ણેતા દૃષ્ટિરહિતો વિષમેષુ ચરન્નિવ

અનર્થેષુ પ્રસક્તાશ્ચ સ્વાર્થેભ્યશ્ચ પરાઙ્મુખા ।
યદ્ભયે સતિ નોદ્વિગ્નાઃ સ્મૃતિનાશો ઽત્ર કારણમ્

સ્વભૂમિષુ ગુણાઃ સર્વે યે ચ શીલાદયઃ સ્થિતાઃ ।
વિકીર્ણા ઇવ ગા ગોપઃ સ્મૃતિસ્તાનનુગચ્છતિ

પ્રનષ્ટમમૃતં તસ્ય યસ્ય વિપ્રસૃતા સ્મૃતિઃ ।
હસ્તસ્થમમૃતં તસ્ય યસ્ય કાયગતા સ્મૃતિઃ

આર્યો ન્યાયઃ કુતસ્તસ્ય સ્મૃતિર્યસ્ય ન વિદ્યતે ।
યસ્યાર્યો નાસ્તિ ચ ન્યાયઃ પ્રનષ્ટસ્તસ્ય સત્પથઃ

પ્રનષ્ટો યસ્ય સન્માર્ગો નષ્ટં તસ્યામૃતં પદમ્ ।
પ્રનષ્ટમમૃતં યસ્ય સ દુઃખાન્ન વિમુચ્યતે

તસ્માચ્ચરન ચરો ઽસ્મીતિ સ્થિતો ઽસ્મીતિ ચાધિષ્ઠિતઃ ।
એવમાદિષુ કાર્યેષુ સ્મૃતિમાધાતુમર્હસિ

યોગાનુલોમં વિજનં વિશબ્દં શય્યાસનં સૌમ્ય તથા ભજસ્વ ।
કાયસ્ય કૃત્વા હિ વિવેકમાદૌ સુખો ઽધિગન્તું મનસો વિવેકઃ

અલબ્ધચેતઃપ્રશમઃ સરાગો યો ન પ્રચારં ભજતે વિવિક્તમ્ ।
સ ક્ષણ્યતે હ્યપ્રતિલબ્ધમાર્ગશ્ચરન્નિવોર્વ્યાં બહુકણ્ટકાયામ્

અદૃષ્ટતત્ત્વેન પરીક્ષકેણ સ્થિતેન ચિત્રે વિષયપ્રચારે ।
ચિત્તં નિષેદ્ધું ન સુખેન શક્યં કૃષ્ટાદકો ગૌરિવ સસ્યમધ્યાત્

અનીર્યમાણસ્તુ યથાનિલેન પ્રશાન્તિમાગચ્છતિ ચિત્રભાનુઃ ।
અલ્પેન યત્નેન તથા વિવિક્તેષ્વઘટ્ટિતં શાન્તિમુપૈતિ ચેતઃ

ક્વચિદ્ભુક્ત્વા યત્તદ્ વસનમપિ યત્તત્પરિહિતો
વસન્નાત્મારામઃ ક્વચન વિજને યો ઽભિરમતે ।
કૃતાર્થઃ સ જ્ઞેયઃ શમસુખરસજ્ઞઃ કૃતમતિઃ
પરેષાં સંસર્ગં પરિહરતિ યઃ કણ્ટકમિવ

યદિ દ્વન્દ્વારામે જગતિ વિષયવ્યગ્રહૃદયે
વિવિક્તે નિર્દ્વન્દો વિહરતિ કૃતી શાન્તહૃદયઃ ।
તતઃ પીત્વા પ્રજ્ઞારસમમૃતવત્તૃપ્તહૃદયો
વિવિક્તઃ સંસક્તં વિષયકૃપણં શોચતિ જગત્

વસઞ્શૂન્યાગારે યદિ સતતમેકો ઽભિરમતે
યદિ ક્લેશોત્પાદૈઃ સહ ન રમતે શત્રુભિરિવ ।
ચરન્નાત્મારામો યદિ ચ પિબતિ પ્રીતિસલિલં
તતો ભુઙ્ક્તે શ્રેષ્ઠં ત્રિદશપતિરાજ્યાદપિ સુખમ્