Saundarānanda · Chapter 13
saundarananda mahākāvya meṃ "viveka" nāmaka dvādaśa sarga samāpta /
trayodaśaḥ sargaḥ
śīla evaṃ indriyasaṃyama
atha saṃrādhito nandaḥ śraddhāṃ prati maharṣiṇā /
pariṣikto 'mṛteneva yuyuje parayā mudā
kṛtārthamiva taṃ mene saṃbuddhaḥ śraddhayā tayā /
mene prāptamiva śreyaḥ sa ca buddhena saṃskṛtaḥ
ślakṣṇena vacasā kāṃścit kāṃścit paruṣayā girā /
kāṃścidābhyāmupāyābhyāṃ sa vininye vināyakaḥ
pāṃsubhyaḥ kāñcanaṃ jātaṃ viśuddhaṃ nirmalaṃ śuci /
sthitaṃ pāṃsuṣvapi yathā pāṃsudoṣairna lipyate
padmaparṇaṃ yathā caiva jale jātaṃ jale sthitam /
upariṣṭādadhastādvā na jalenopalipyate
tadvalloke munirjāto lokasyānugrahaṃ caran /
kṛtitvānnirmalatvācca lokadharmairna lipyate
śleṣaṃ tyāgaṃ priyaṃ rūkṣaṃ kathāṃ ca dhyānameva ca /
mantukāle cikitsārthaṃ cakre nātmānuvṛttaye
ataśca sandadhe kāyaṃ mahākaruṇayā tayā /
mocayeyaṃ kathaṃ duḥkhāt sattvānītyanukampakaḥ
atha saṃharṣaṇānnandaṃ viditvā bhājanīkṛtam /
abravīd bruvatāṃ śreṣṭhaḥ kramajñaḥ śreyasāṃ kramam
ataḥ prabhṛti bhūyastvaṃ średdhendriyapuraḥsaraḥ /
amṛtasyāptaye saumya vṛttaṃ rakṣitumarhasi
prayogaḥ kāyavacasoḥ śuddho bhavati te yathā /
uttāno vivṛto gupto 'navacchidrastathā kuru
uttāno bhāvakaraṇād vivṛtaścāpyagūhanāt /
gupto rakṣaṇatātparyādacchidraścānavadyataḥ
śarīravacasoḥ śuddhau saptāṃge cāpi karmaṇi /
ājīvasamudācāraṃ śaucāt saṃskartumarhasi
doṣāṇāṃ kuhanādīnāṃ pañcānāmaniṣevaṇāt /
tyāgācca jyotiṣādīnāṃ caturṇāṃ vṛttighātinām
prāṇidhānyadhanādīnāṃ varjyānāmapratigrahāt /
bhaikṣāṅgānāṃ nisṛṣṭānāṃ niyatānāṃ pratigrahāt
parituṣṭaḥ śucirmañjuścaukṣayā jīvasaṃpadā /
kuryā duḥkhapratīkāraṃ yāvadeva vimuktaye
karmaṇo hi yathādṛṣṭāt kāyavākprabhavādapi /
ājīvaḥ pṛthagevokto duḥśodhatvādayaṃ mayā
gṛhasthena hi duḥśodhā dṛṣṭirvividhadṛṣṭinā /
ājīvo bhikṣuṇā caiva pareṣvāyattavṛttinā
etāvacchīlamityuktamācāro 'yaṃ samāsataḥ /
asya nāśena naiva syāt pravrajyā na gṛhasthatā
tasmāccāritrasampanno brahmacaryamidaṃ cara /
aṇumātreṣvadyeṣu bhayadarśī dṛḍhavrataḥ
śīlamāsthāya vartante sarvā hi śreyasi kriyāḥ /
sthānādyānīva kāryāṇi pratiṣṭhāya vasundharām
mokṣasyopaniṣat saumya vairāgyamiti gṛhyatām /
vairāgyasyāpi saṃvedaḥ saṃvido jñānadarśanam
jñānasyopaniṣaccaiva samādhirupadhāryatām /
samādherapyupaniṣat sukhaṃ śārīramānasam
praśrabdhiḥ kāyamanasaḥ sukhasyopaniṣat parā /
praśrabdherapyupaniṣat prītirapyavagamyatām
tathā prīterupaniṣat prāmodyaṃ paramaṃ matam /
prāmodyasyāpyahṛllekhaḥ kukṛteṣvakṛteṣu vā
ahṛllekhasya manasaḥ śīlaṃ tūpaniṣacchuci /
ataḥ śīlaṃ nayatyagryamiti śīlaṃ viśodhaya
śīlanācchīlamityuktaṃ śīlanaṃ sevanādapi /
sevanaṃ tannideśācca nideśaśca tadāśrayāt
śīlaṃ hi śaraṇaṃ saubhya kāntāra iva daiśikaḥ /
pitraṃ bandhuśca rakṣā ca dhanaṃ ca balameva ca
yataḥ śīlamataḥ saumya śīlaṃ saṃskartumarhasi /
etatsthānamathānye [nanyaṃ] ca mokṣārambheṣu yoginām
tataḥ smṛtimadhiṣṭhāya capalāni svabhāvataḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyo nivārayitumarhasi
bhetavyaṃ na tathā śatrornāgnernāherna cāśaneḥ /
indriyebhyo yathā svebhyastairajasraṃ hi hanyate
dviṣadbhiḥ śatrubhiḥ kaścit kadācit pīḍyate na vā /
indriyairbādhyate sarvaḥ sarvatra ca sadaiva ca
na ca prayāti narakaṃ śatruprabhṛtibhirhataḥ /
kṛṣyate tatra nighnastu capalairindriyairhataḥ
hanyamānasya tairduḥkhaṃ hārdaṃ bhavati vā na vā /
indriyairbādhyamānasya hārdaṃ śārīrameva ca
saṃkalpaviṣadigdhā hi pañcendriyamayāḥ śarāḥ /
cintāpuṅkhā ratiphalā viṣayākāśagocarāḥ
manuṣyahariṇān ghnanti kāmavyādheritā hṛdi /
vihanyante yadi na te tataḥ patanti taiḥ kṣatāḥ
niyamājirasaṃsthena dhairyakārmukadhāriṇā /
nipatanto nivāryāste mahatā smṛtivarmaṇā
indriyāṇāmupaśamādarīṇāṃ nigrahādiva /
sukhaṃ svapiti vāste vā yatra tatra gatoddhavaḥ
teṣāṃ hi satataṃ loke viṣayānabhikāṅkṣatām /
saṃvinnaivāsti kārpaṇyācchunāmāśāvatāmiva
viṣayairindriyagrāmo na tṛptimadhigacchati /
ajasraṃ pūryamāṇo 'pi samudraḥ salilairiva
avaśyaṃ gocare sve sve vartitavyamihendriyaiḥ /
nimittaṃ tatra na grāhyamanuvyañjanameva ca
ālokya cakṣuṣā rūpaṃ dhātumātre vyavasthitaḥ /
strī veti puruṣo veti na kalpayitumarhasi
sacet strīpuruṣagrāhaḥ kvacid vidyeta kaścan /
śubhataḥ keśadantādīnnānuprasthātumarhasi
nāpaneyaṃ tataḥ kiṃcit prakṣepyaṃ nāpi kiñcana /
draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ yādṛśaṃ ca yathā ca yat
evaṃ te paśyatastattvaṃ śaśvadindriyagocaram /
bhaviṣyati padasthānaṃ nābhidhyādaurmanasyayoḥ
abhidhyā priyarūpeṇa hanti kāmātmakaṃ jagat /
arirmitramukheneva priyavākkaluṣāśayaḥ
daurmanasyābhidhānastu pratigho viṣayāśritaḥ /
mohādyenānuvṛtena paratreha ca hanyate
anurodhavirodhābhyāṃ śitoṣṇābhyāmivārditaḥ /
śarma nāpnoti na śreyaścalendriyamato jagat
nendriyaṃ viṣaye tāvat pravṛttamapi sajjate /
yāvanna manasastatra parikalpaḥ pravartate
indhane sati vāyau ca yathā jvalati pāvakaḥ /
viṣayāt parikalpācca kleśāgnirjāyate tathā
abhūtaparikalpena viṣayasya hi vadhyate /
tameva viṣayaṃ paśyan bhūtataḥ parimucyate
dṛṣṭvaikaṃ rūpamanyo hi rajyate 'nyaḥ praduṣyati /
kaścid bhavati madhyasthastatraivānyo ghṛṇāyate
ato na viṣayo heturbandhāya na vimuktaye /
parikalpaviśeṣeṇa saṃgo bhavati vā na vā
kāryaḥ paramayatnena tasmādindriyasaṃvaraḥ /
indriyāṇi hyagutpāni duḥkhāya ca bhavāya ca
kāmabhogabhogavadbhirātmadṛṣṭidṛṣṭibhiḥ pramādanaikamūrddhabhiḥ praharṣalolajivhakaiḥ /
indriyoragairmanobilaśrayaiḥ spṛhāviṣaiḥ śamāgadādṛte na dṛṣṭamasti yaccikitset
tasmādeṣāmakuśalakarāṇāmarīṇāṃ cakṣurghrāṇaśravaṇarasanasparśanānām /
sarvāvasthaṃ bhava viniyamādapramatto māsminnarthe kṣaṇamapi kṛthāstvaṃ pramādam
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0