Saundarānanda · Chapter 12
saundarananda mahākāvye "svarga kī hīnatā" nāma ekādaśa sarga samāpta //
dvādaśaḥ sargaḥ
viveka
apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyatha coditaḥ /
ānandena tadā nandaḥ paraṃ vrīḍamupāgamat
tasya vrīḍena mahatā pramodo hṛdi nābhavat /
aprāmodyena vimukhaṃ nāvatasthe vrate manaḥ
kāmarāgapradhāno 'pi parihāsasamo 'pi san /
paripākagate hetau na sa tanmamṛṣe vacaḥ
aparīkṣakabhāvācca pūrvaṃ matvā divaṃ dhruvam /
tasmāt kṣeṣṇuṃ pariśrutya bhṛśaṃ saṃvegameyivān
tasya svargānnivavṛte saṃkalpāśvo manorathaḥ /
mahāratha ivonmārgādapramattasya sāratheḥ
svargatarṣānnivṛttaśca sadyaḥ svastha ivābhavat /
mṛṣṭādapathyād virato jijīviṣurivāturaḥ
visasmāra priyāṃ bhāryāmapsarodarśanād yathā /
tathānityatayodvignastatyājāpsaraso 'pi saḥ
mahatāmapi bhūtānāmāvṛttiriti cintayan /
saṃvegācca sarāgo 'pi vītarāga ivābhavat
babhūva sa hi saṃvegaḥ śreyasastasya vṛddhaye /
dhāturedhirivākhyāte paṭhito 'kṣaracintakaiḥ
na tu kāmānmanastasya kenacijjagṛhe dhṛtiḥ /
triṣu kāleṣu sarveṣu nipāto 'stiriva smṛtaḥ
khelagāmī mahābāhurgajendra iva nirmadaḥ /
so 'bhyagacchad guruṃ kāle vivakṣurbhāvamātmanaḥ
praṇamya ca gurau murdhnā bāṣpavyākulalocanaḥ /
kṛtvāñjalimuvācedaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ
apsaraḥ prāptaye yanme bhagavan pratibhūrasi /
nāpsarobhirmamārtho 'sti pratibhūtvaṃ tyajāmyaham
śrutvā hyāvartakaṃ svargaṃ saṃsārastha ca citratām /
na martyeṣu na deveṣu pravṛttirmama rocate
yadi prāpya divaṃ yatnānniyamena damena ca /
avitṛptāḥ patantyante svargāya tyāgine namaḥ
ataśca nikhilaṃ lokaṃ viditvā sacarācaram /
sarvaduḥkhakṣayakare tvaddharme parame rame
tasmād vyāsasamāsābhyāṃ tanme vyākhyātumarhasi /
yacchrutvā śṛṇvatāṃ śreṣṭha paramaṃ prāpnuyāṃ padam
tatastasyāśayaṃ jñātvā vipakṣāṇindriyāṇi ca /
śreyaścaivāmukhībhūtaṃ nijagāda tathāgataḥ
aho pratyavamarśo 'yaṃ śreyasaste purojavaḥ /
araṇyāṃ mathyamānāyāmagnerdhūma ivotthitaḥ
ciramunmārgavihṛto lolairindriyavājibhiḥ /
avatīrṇo 'si panthānaṃ diṣṭyā dṛṣṭyavimūḍhayā
adya te saphalaṃ janma lābho 'dya sumahāṃstava /
yasya kāmarasajñasya naiṣkramyāyotsukaṃ manaḥ
loke 'sminnālayārāme nivṛttau durlabhā ratiḥ /
vyathante hyapunarbhāvāt prapātādiva bāliśāḥ
duḥkhaṃ na syāt sukhaṃ me syāditi prayatate janaḥ /
atyantaduḥkhoparamaṃ sukhaṃ tacca na budhyate
aribhūteṣvanityeṣu satataṃ duḥkhahetuṣu /
kāmādiṣu jagat saktaṃ na vetti sukhamavyayam
sarvaduḥkhāpahaṃ tattu hastasthamamṛtaṃ tava /
viṣaṃ pītvā yadagadaṃ samaye pātumicchasi
anarhasaṃsārabhayaṃ mānārhaṃ te cikīrṣitam /
rāgāgnistādṛśo yasya dharmonmukha parāṅmukhaḥ
rāgoddāmena manasā sarvathā duṣkarā dhṛtiḥ /
sadoṣaṃ salilaṃ dṛṣṭvā pathineva pipāsunā
īdṛśī nāma buddhiste viruddhā rajasābhavat /
rajasā caṇḍavātena vivasvata iva prabhā
sā jighāṃsustamo hārdaṃ yā saṃprati vijṛmbhate /
tamo naiśaṃ prabhā saurī vinirgīrṇeva meruṇā
yuktarūpamidaṃ caiva śuddhasattvasya cetasaḥ /
yatte syānnaiṣṭhike sūkṣme śreyasi śraddadhānatā
dharmacchandamimaṃ tasmādvivardhayitumarhasi /
sarvadharmā hi dharmajña niyamācchandahetavaḥ
satyāṃ gamanabuddhau hi gamanāya pravartate /
śayyābuddhau ca śayanaṃ sthānabuddhau tathā sthitiḥ
antarbhūmigataṃ hyambhaḥ śraddadhāti naro yadā /
arthiṃtve sati yatnena tadā khanati gāmimām
nārthī yadyagninā vā syācchraddadhyāttaṃ na vāraṇau /
mathnīyānnāraṇiṃ kaścittabhaāve sati mathyate
sasyotpattiṃ yadi na vā śraddadhyāt kārṣakaḥ kṣitau /
arthī sasyena vā na syād bījāni na vaped bhuvi
ataśca hasta ityuktā mayā śraddhā viśeṣataḥ /
yasmād gṛṇhāti saddharmaṃ dāyaṃ hasta yato yathāḥ
prādhānyādindriyamiti sthiratvād balamityataḥ /
guṇadāridrayaśamanād dhanamityabhivarṇitā
rakṣaṇārthena dharmasya tatheṣīketyudāhṛtā /
loke 'smin durlabhatvācca ratnamityabhibhāṣitā
punaśca bījamityuktā nimittaṃ śreyaso yadā /
pāvanārthena pāpasya nadītyabhihitā punaḥ
yasmāddharmasya cotpattau śraddhā kāraṇamuttamam /
mayoktā kāryatastasmāttatra tatra tathā tathā
śraddhāṅkuramimaṃ tasmāt saṃvardhayitumarhasi /
tadvṛddhau vardhate dharmo mūlavṛddhau yathā drumaḥ
vyākulaṃ darśanaṃ yasya durbalo yasya niścayaḥ /
tasya pāriplavā śraddhā na hiṃ kṛtyāya vartate
yāvattattvaṃ na bhavati hi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā tāvacchraddhā na bhavati balasthā sthirā vā /
dṛṣṭe tattve niyamaparibhūtendriyasya śraddhāvṛkṣo bhavati saphalaścāśrayaśca
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0