સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 13

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્ય મેં "વિવેક" નામક દ્વાદશ સર્ગ સમાપ્ત ।
ત્રયોદશઃ સર્ગઃ
શીલ એવં ઇન્દ્રિયસંયમ
અથ સંરાધિતો નન્દઃ શ્રદ્ધાં પ્રતિ મહર્ષિણા ।
પરિષિક્તો ઽમૃતેનેવ યુયુજે પરયા મુદા

કૃતાર્થમિવ તં મેને સંબુદ્ધઃ શ્રદ્ધયા તયા ।
મેને પ્રાપ્તમિવ શ્રેયઃ સ ચ બુદ્ધેન સંસ્કૃતઃ

શ્લક્ષ્ણેન વચસા કાંશ્ચિત્ કાંશ્ચિત્ પરુષયા ગિરા ।
કાંશ્ચિદાભ્યામુપાયાભ્યાં સ વિનિન્યે વિનાયકઃ

પાંસુભ્યઃ કાઞ્ચનં જાતં વિશુદ્ધં નિર્મલં શુચિ ।
સ્થિતં પાંસુષ્વપિ યથા પાંસુદોષૈર્ન લિપ્યતે

પદ્મપર્ણં યથા ચૈવ જલે જાતં જલે સ્થિતમ્ ।
ઉપરિષ્ટાદધસ્તાદ્વા ન જલેનોપલિપ્યતે

તદ્વલ્લોકે મુનિર્જાતો લોકસ્યાનુગ્રહં ચરન્ ।
કૃતિત્વાન્નિર્મલત્વાચ્ચ લોકધર્મૈર્ન લિપ્યતે

શ્લેષં ત્યાગં પ્રિયં રૂક્ષં કથાં ચ ધ્યાનમેવ ચ ।
મન્તુકાલે ચિકિત્સાર્થં ચક્રે નાત્માનુવૃત્તયે

અતશ્ચ સન્દધે કાયં મહાકરુણયા તયા ।
મોચયેયં કથં દુઃખાત્ સત્ત્વાનીત્યનુકમ્પકઃ

અથ સંહર્ષણાન્નન્દં વિદિત્વા ભાજનીકૃતમ્ ।
અબ્રવીદ્ બ્રુવતાં શ્રેષ્ઠઃ ક્રમજ્ઞઃ શ્રેયસાં ક્રમમ્

અતઃ પ્રભૃતિ ભૂયસ્ત્વં શ્રેદ્ધેન્દ્રિયપુરઃસરઃ ।
અમૃતસ્યાપ્તયે સૌમ્ય વૃત્તં રક્ષિતુમર્હસિ

પ્રયોગઃ કાયવચસોઃ શુદ્ધો ભવતિ તે યથા ।
ઉત્તાનો વિવૃતો ગુપ્તો ઽનવચ્છિદ્રસ્તથા કુરુ

ઉત્તાનો ભાવકરણાદ્ વિવૃતશ્ચાપ્યગૂહનાત્ ।
ગુપ્તો રક્ષણતાત્પર્યાદચ્છિદ્રશ્ચાનવદ્યતઃ

શરીરવચસોઃ શુદ્ધૌ સપ્તાંગે ચાપિ કર્મણિ ।
આજીવસમુદાચારં શૌચાત્ સંસ્કર્તુમર્હસિ

દોષાણાં કુહનાદીનાં પઞ્ચાનામનિષેવણાત્ ।
ત્યાગાચ્ચ જ્યોતિષાદીનાં ચતુર્ણાં વૃત્તિઘાતિનામ્

પ્રાણિધાન્યધનાદીનાં વર્જ્યાનામપ્રતિગ્રહાત્ ।
ભૈક્ષાઙ્ગાનાં નિસૃષ્ટાનાં નિયતાનાં પ્રતિગ્રહાત્

પરિતુષ્ટઃ શુચિર્મઞ્જુશ્ચૌક્ષયા જીવસંપદા ।
કુર્યા દુઃખપ્રતીકારં યાવદેવ વિમુક્તયે

કર્મણો હિ યથાદૃષ્ટાત્ કાયવાક્પ્રભવાદપિ ।
આજીવઃ પૃથગેવોક્તો દુઃશોધત્વાદયં મયા

ગૃહસ્થેન હિ દુઃશોધા દૃષ્ટિર્વિવિધદૃષ્ટિના ।
આજીવો ભિક્ષુણા ચૈવ પરેષ્વાયત્તવૃત્તિના

એતાવચ્છીલમિત્યુક્તમાચારો ઽયં સમાસતઃ ।
અસ્ય નાશેન નૈવ સ્યાત્ પ્રવ્રજ્યા ન ગૃહસ્થતા

તસ્માચ્ચારિત્રસમ્પન્નો બ્રહ્મચર્યમિદં ચર ।
અણુમાત્રેષ્વદ્યેષુ ભયદર્શી દૃઢવ્રતઃ

શીલમાસ્થાય વર્તન્તે સર્વા હિ શ્રેયસિ ક્રિયાઃ ।
સ્થાનાદ્યાનીવ કાર્યાણિ પ્રતિષ્ઠાય વસુન્ધરામ્

મોક્ષસ્યોપનિષત્ સૌમ્ય વૈરાગ્યમિતિ ગૃહ્યતામ્ ।
વૈરાગ્યસ્યાપિ સંવેદઃ સંવિદો જ્ઞાનદર્શનમ્

જ્ઞાનસ્યોપનિષચ્ચૈવ સમાધિરુપધાર્યતામ્ ।
સમાધેરપ્યુપનિષત્ સુખં શારીરમાનસમ્

પ્રશ્રબ્ધિઃ કાયમનસઃ સુખસ્યોપનિષત્ પરા ।
પ્રશ્રબ્ધેરપ્યુપનિષત્ પ્રીતિરપ્યવગમ્યતામ્

તથા પ્રીતેરુપનિષત્ પ્રામોદ્યં પરમં મતમ્ ।
પ્રામોદ્યસ્યાપ્યહૃલ્લેખઃ કુકૃતેષ્વકૃતેષુ વા

અહૃલ્લેખસ્ય મનસઃ શીલં તૂપનિષચ્છુચિ ।
અતઃ શીલં નયત્યગ્ર્યમિતિ શીલં વિશોધય

શીલનાચ્છીલમિત્યુક્તં શીલનં સેવનાદપિ ।
સેવનં તન્નિદેશાચ્ચ નિદેશશ્ચ તદાશ્રયાત્

શીલં હિ શરણં સૌભ્ય કાન્તાર ઇવ દૈશિકઃ ।
પિત્રં બન્ધુશ્ચ રક્ષા ચ ધનં ચ બલમેવ ચ

યતઃ શીલમતઃ સૌમ્ય શીલં સંસ્કર્તુમર્હસિ ।
એતત્સ્થાનમથાન્યે [નન્યં] ચ મોક્ષારમ્ભેષુ યોગિનામ્

તતઃ સ્મૃતિમધિષ્ઠાય ચપલાનિ સ્વભાવતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો નિવારયિતુમર્હસિ

ભેતવ્યં ન તથા શત્રોર્નાગ્નેર્નાહેર્ન ચાશનેઃ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યો યથા સ્વેભ્યસ્તૈરજસ્રં હિ હન્યતે

દ્વિષદ્ભિઃ શત્રુભિઃ કશ્ચિત્ કદાચિત્ પીડ્યતે ન વા ।
ઇન્દ્રિયૈર્બાધ્યતે સર્વઃ સર્વત્ર ચ સદૈવ ચ

ન ચ પ્રયાતિ નરકં શત્રુપ્રભૃતિભિર્હતઃ ।
કૃષ્યતે તત્ર નિઘ્નસ્તુ ચપલૈરિન્દ્રિયૈર્હતઃ

હન્યમાનસ્ય તૈર્દુઃખં હાર્દં ભવતિ વા ન વા ।
ઇન્દ્રિયૈર્બાધ્યમાનસ્ય હાર્દં શારીરમેવ ચ

સંકલ્પવિષદિગ્ધા હિ પઞ્ચેન્દ્રિયમયાઃ શરાઃ ।
ચિન્તાપુઙ્ખા રતિફલા વિષયાકાશગોચરાઃ

મનુષ્યહરિણાન્ ઘ્નન્તિ કામવ્યાધેરિતા હૃદિ ।
વિહન્યન્તે યદિ ન તે તતઃ પતન્તિ તૈઃ ક્ષતાઃ

નિયમાજિરસંસ્થેન ધૈર્યકાર્મુકધારિણા ।
નિપતન્તો નિવાર્યાસ્તે મહતા સ્મૃતિવર્મણા

ઇન્દ્રિયાણામુપશમાદરીણાં નિગ્રહાદિવ ।
સુખં સ્વપિતિ વાસ્તે વા યત્ર તત્ર ગતોદ્ધવઃ

તેષાં હિ સતતં લોકે વિષયાનભિકાઙ્ક્ષતામ્ ।
સંવિન્નૈવાસ્તિ કાર્પણ્યાચ્છુનામાશાવતામિવ

વિષયૈરિન્દ્રિયગ્રામો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ ।
અજસ્રં પૂર્યમાણો ઽપિ સમુદ્રઃ સલિલૈરિવ

અવશ્યં ગોચરે સ્વે સ્વે વર્તિતવ્યમિહેન્દ્રિયૈઃ ।
નિમિત્તં તત્ર ન ગ્રાહ્યમનુવ્યઞ્જનમેવ ચ

આલોક્ય ચક્ષુષા રૂપં ધાતુમાત્રે વ્યવસ્થિતઃ ।
સ્ત્રી વેતિ પુરુષો વેતિ ન કલ્પયિતુમર્હસિ

સચેત્ સ્ત્રીપુરુષગ્રાહઃ ક્વચિદ્ વિદ્યેત કશ્ચન્ ।
શુભતઃ કેશદન્તાદીન્નાનુપ્રસ્થાતુમર્હસિ

નાપનેયં તતઃ કિંચિત્ પ્રક્ષેપ્યં નાપિ કિઞ્ચન ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં યાદૃશં ચ યથા ચ યત્

એવં તે પશ્યતસ્તત્ત્વં શશ્વદિન્દ્રિયગોચરમ્ ।
ભવિષ્યતિ પદસ્થાનં નાભિધ્યાદૌર્મનસ્યયોઃ

અભિધ્યા પ્રિયરૂપેણ હન્તિ કામાત્મકં જગત્ ।
અરિર્મિત્રમુખેનેવ પ્રિયવાક્કલુષાશયઃ

દૌર્મનસ્યાભિધાનસ્તુ પ્રતિઘો વિષયાશ્રિતઃ ।
મોહાદ્યેનાનુવૃતેન પરત્રેહ ચ હન્યતે

અનુરોધવિરોધાભ્યાં શિતોષ્ણાભ્યામિવાર્દિતઃ ।
શર્મ નાપ્નોતિ ન શ્રેયશ્ચલેન્દ્રિયમતો જગત્

નેન્દ્રિયં વિષયે તાવત્ પ્રવૃત્તમપિ સજ્જતે ।
યાવન્ન મનસસ્તત્ર પરિકલ્પઃ પ્રવર્તતે

ઇન્ધને સતિ વાયૌ ચ યથા જ્વલતિ પાવકઃ ।
વિષયાત્ પરિકલ્પાચ્ચ ક્લેશાગ્નિર્જાયતે તથા

અભૂતપરિકલ્પેન વિષયસ્ય હિ વધ્યતે ।
તમેવ વિષયં પશ્યન્ ભૂતતઃ પરિમુચ્યતે

દૃષ્ટ્વૈકં રૂપમન્યો હિ રજ્યતે ઽન્યઃ પ્રદુષ્યતિ ।
કશ્ચિદ્ ભવતિ મધ્યસ્થસ્તત્રૈવાન્યો ઘૃણાયતે

અતો ન વિષયો હેતુર્બન્ધાય ન વિમુક્તયે ।
પરિકલ્પવિશેષેણ સંગો ભવતિ વા ન વા

કાર્યઃ પરમયત્નેન તસ્માદિન્દ્રિયસંવરઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ હ્યગુત્પાનિ દુઃખાય ચ ભવાય ચ

કામભોગભોગવદ્ભિરાત્મદૃષ્ટિદૃષ્ટિભિઃ પ્રમાદનૈકમૂર્દ્ધભિઃ પ્રહર્ષલોલજિવ્હકૈઃ ।
ઇન્દ્રિયોરગૈર્મનોબિલશ્રયૈઃ સ્પૃહાવિષૈઃ શમાગદાદૃતે ન દૃષ્ટમસ્તિ યચ્ચિકિત્સેત્

તસ્માદેષામકુશલકરાણામરીણાં ચક્ષુર્ઘ્રાણશ્રવણરસનસ્પર્શનાનામ્ ।
સર્વાવસ્થં ભવ વિનિયમાદપ્રમત્તો માસ્મિન્નર્થે ક્ષણમપિ કૃથાસ્ત્વં પ્રમાદમ્