Saundarānanda · Chapter 11

saundarananda mahākāvye "svargadarśana" nāma daśama sarga samāpta /
ekādaśaḥ sargaḥ
svarga kī hīnatā
tatastā yoṣito dṛṣṭvā nando nandanacāriṇīḥ /
babandha niyamastambhe durdamaṃ capalaṃ manaḥ

so 'niṣṭanaiṣkramyaraso mlānatāmarasopamaḥ /
cacāra viraso dharmaṃ niveśyāpsaraso hṛdi

tathā lolendriyo bhūtvā dayitendriyagocaraḥ /
indriyārthavaśādeva babhūva niyatendriyaḥ

kāmacaryāsu kuśalo bhikṣucaryāsu viklavaḥ /
paramācāryaviṣṭabdho brahmacaryeṃ cacāra saḥ

saṃvṛtena ca śāntena tīvreṇa madanena ca /
jalāgneriva saṃsargācchaśāma ca śuśoṣa ca

svabhāvadarśanīyo 'pi vairūpyamagamat param /
cintayāpsarasāṃ caiva niyamenāyatena ca

prastāveṣvapi bhāryāyāṃ priyabhāryastathāpi saḥ /
vītarāga ivātasthau na jaharṣa na cukṣubhe

taṃ vyavasthitamājñāya bhāryārāgāt parāṅmukham /
abhigamyābravīnnandamānandaḥ praṇayādidam

aho sadṛśamārabdhaṃ śrutamasyābhijanasya ca /
nigṛhītendriyaḥ svastho niyame yadi saṃsthitaḥ

abhiṣvaktasya kāmeṣu rāgiṇo viṣayātmanaḥ /
yadiyaṃ saṃvidutpannā neyamalpena hetunā

vyādhiralpena yatnena mṛduḥ pratinivāryate /
prabalaḥ prabalaireva yatnairnaśyati vā na vā

durharo mānaso vyādhirbalavāṃśca tavābhavat /
vinivṛtto yadi [ca] te sarvathā dhṛtimānasi

duṣkaraṃ sādhvanāryeṇa māninā caiva mārdavam /
atisargaśca lubdhena brahmacaryaṃ ca rāgiṇā

ekastu mama saṃdehastavāsyāṃ niyame dhṛtau /
atrānunayamicchāmi vaktavyaṃ yadi manyase

ārjavābhihitaṃ vākyaṃ na ca mantavyamanyathā /
rūkṣamapyāśaye śuddhe rukṣato naiti sajjanaḥ

apriyaṃ hi hitaṃ snigdhamasnigdhamahitaṃ priyam /
durlabhaṃ tu priyahitaṃ svādu pathyamivauṣadham

viśvāsaścārthacaryā ca sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
marṣaṇaṃ praṇayaścaiva mitravṛttiriyaṃ satām

tadidaṃ tvāṃ vivakṣāmi praṇayānna jighāṃsayā /
tvacchreyo hi vivakṣā me yato nārhāmyupekṣitum

apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyabhidhīyase /
kimidaṃ bhūtamāhosvit parihāso 'yamīdṛśaḥ

yadi tāvadidaṃ satyaṃ vakṣyāmyatra yadauṣadham /
auddhatyamatha vaktṛṇāmabhidhāsyāmi tadrajaḥ

ślakṣṇapūrvamatho tena hṛdi so 'bhihatastadā /
dhyātvā dīrghaṃ niśaśvāsa kiñciccāvāṅmukho 'bhavat

tatastasyeṅgitaṃ jñātvā manaḥsaṃkalpasūcakam /
babhāṣe vākyamānando madhurodarkamapriyam

ākāreṇāvagacchāmi tava dharmaprayojanam /
yajjñātvā tvayi jātaṃ me hāsyaṃ kāruṇyameva ca

yathāsanārthaṃ skandhena kaścid gurvīṃ śilāṃ vahet /
tadvattvamapi kāmārthaṃ niyamaṃ voḍhumudyataḥ

titāḍayiṣayā dṛpto yathā meṣo 'parsati /
tadvadabrahmacaryāya brahmacaryamidaṃ tava

cikrīṣanti yathā paṇyaṃ vaṇijo lābhalipsayā /
dharmacaryā tava tathā paṇyabhūtā na śāntaye

yathā phalaviśeṣārtha bījaṃ vapati kārṣakaḥ /
tadvad viṣayakārpaṇyād viṣayāṃstyaktavānasi

ākāṅkṣecca yathā rogaṃ pratīkārasukhepsayā /
duḥkhamanvicchati bhavāṃstathā viṣayatṛṣṇayā

yathā paśyati madhveva na prapātamavekṣate /
paśyasyapsarasastadvad bhraṃśamante na paśyasi

hṛdi kāmāgninā dīpte kāyena vahato vratam /
kimidaṃ brahmacaryaṃ te manasābrahmacāriṇaḥ

saṃsāre vartamānena yadā cāpsarasastvayā /
prāptāstyaktāśca śataśastābhyaḥ kimiti te spṛhā

tṛptirnāstīndhanairagnernāmbhasā lavaṇāmbhasaḥ /
nāpi kāmaiḥ satṛṣṇasya tasmāt kāmā na tṛṣtaye

atṛptau sa kutaḥ śāntiraśāntau ca kutaḥ sukham /
asukhe ca kutaḥ prītiraprītau ca kuto ratiḥ

riraṃsā yadi te tasmādadhyātme dhīyatāṃ manaḥ /
praśāntā cānavadyā ca nāstyadhyātmasamā ratiḥ

na tatra kāryaṃ tūryaiste na strībhirna vibhūṣaṇaiḥ /
ekastvaṃ [yatra]tatrasthastayā ratyābhiraṃsyase

mānasaṃ balavad duḥkhaṃ tarṣe tiṣṭhati tiṣṭhati /
taṃ tarṣaṃ chindhi duḥkhaṃ hi tṛṣṇā cāsti ca nāsti ca

saṃpattau vā vipattau vā divā vā naktameva vā /
kāmeṣu hi satṛṣṇasya na śāntirupapadyate

kāmānāṃ prārthanā duḥkhā prāptau tṛptirna vidyate /
viyogānniyataḥ śoko viyogaśca dhruvo divi

kṛtvāpi duṣkaraṃ karma svarge labdhvāpi durlabham /
nṛlokaṃ punarevaiti pravāsāt svagṛhaṃ yathā

yadā bhraṣṭasya kuśalaṃ śiṣṭaṃ kiṃcinna vidyate /
tiryakṣu pitṛloke vā narake copapadyate

tasya bhuktavataḥ svarge viṣayānuttamānapi /
bhraṣṭasyārtasya duḥkhena kimāsvādaḥ karoti saḥ

śyenāya prāṇivātsalyāt svamāṃsānyapi dattavān /
śiviḥ svargāt paribhraṣṭastādṛk kṛtvāpi duṣkaram

śakrasyārdhāsanaṃ gatvā pūrvapārthiva eṃva yaḥ /
sa devatvaṃ gataḥ kāle māndhātādhaḥ punaryayau

rājyaṃ kṛtvāpi devānāṃ papāta nahuṣo bhuvi /
prāptaḥ kila bhujaṃgatvaṃ nādyāpi parimucyate

tathaivelivilo rājā rājavṛttena saṃskṛtaḥ /
svargaṃ gatvā punarbhraṣṭaḥ kūrmībhūtaḥ kilārṇave

bhūridyumno yayātiśca te cānye ca nṛparṣabhāḥ /
karmabhirdyāmabhikrīya tatkṣayāt punaratyajan

asurāḥ pūrvadevāstu surairapahṛtaśriyaḥ /
śriyaṃ samanuśocantaḥ pātālaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

kiṃ ca rājarṣibhistāvadasurairvā surādibhiḥ /
mahendrāḥ śataśaḥ peturmāhātmyamapi na sthiram

saṃsadaṃ śobhāyitvaindrīmupendraścendravikramaḥ /
kṣīṇakarmā papātorvīṃ madhyādapsarasāṃ rasan

hā caitraratha hā vāpi hā mandākini hā priye /
ityārtā vilapanto 'pi gāṃ patanti divaukasaḥ

tīvraṃ hyutpadyate duḥkhamiha tāvanmumūrṣatām /
kiṃ punaḥ patatāṃ svargādevānte sukhasevinām

rajo gṛṇhanti vāsāṃsi mlāyanti paramāḥ srajaḥ /
gātrebhyo jāyate svedo ratirbhavati nāsane

etānyādau nimittāni cyutau svargād divaukasām /
aniṣṭānīva martyānāmariṣṭāni mumūrṣatām

sukhamutpadyate yacca divi kāmānupāśnatām /
yacca duḥkhaṃ nipatatāṃ duḥkhameva viśiṣyate

tasmādasvantamatrāṇamaviśvāsyamatarpakam /
vijñāya kṣayiṇaṃ svargamapavarge matiṃ kuru

aśarīraṃ bhavāgraṃ hi gatvāpi munirudrakaḥ /
karmaṇo 'nte cyutastasmāt tiryagyoniṃ prapatsyate

maitrayā saptavārṣikyā brahmalokamito gataḥ /
sunetraḥ punarāvṛtto garbhavāsamupeyivān

yadā caiśvaryavanto 'pi kṣayiṇaḥ svargavāsinaḥ /
ko nāma svargavāsaya kṣeṣṇave spṛhayed budhaḥ

sūtreṇa baddho hi yathā vihaṃgo vyāvartate dūragato 'pi bhūyaḥ /
ajñānasūtreṇa tathāvabaddho gato 'pi dūraṃ punareti lokaḥ

kṛtvā kālavilakṣaṇaṃ pratibhuvā mukto yathā bandhanād
bhuktvā veśmasukhānyatītya samayaṃ bhūyo viśed vandhanaṃ /
tadvad dyāṃ pratibhūvadātmaniyamairdhyānādibhiḥ prāptavān
kāle karmasu teṣu bhuktaviṣayeṣvākṛṣate gāṃ punaḥ

antarjālagatāḥ pramattamanaso mīnāstaḍāge yathā
jānanti vyasanaṃ na rodhajanitaṃ svasthāścarantyambhasi /
antarlokagatāḥ kṛtārthamatayastadvaddivi dhyāyino
manyante śivamacyutaṃ dhruvamiti svaṃ sthānamāvartakam

tajjanmavyādhimṛtyuvyasanaparigataṃ matvā jagadidaṃ
saṃsāre bhrāmyamāṇaṃ divi nṛṣu narake tiryakpitṛṣu ca /
yattrāṇaṃ nirbhayaṃ yacchivamamarajaraṃ niḥśokamamṛtaṃ
taddhetorbrahmacaryaṃ cara jahi hi calaṃ svargaṃ prati rucim