સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 12

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "સ્વર્ગ કી હીનતા" નામ એકાદશ સર્ગ સમાપ્ત ॥
દ્વાદશઃ સર્ગઃ
વિવેક
અપ્સરોભૃતકો ધર્મં ચરસીત્યથ ચોદિતઃ ।
આનન્દેન તદા નન્દઃ પરં વ્રીડમુપાગમત્

તસ્ય વ્રીડેન મહતા પ્રમોદો હૃદિ નાભવત્ ।
અપ્રામોદ્યેન વિમુખં નાવતસ્થે વ્રતે મનઃ

કામરાગપ્રધાનો ઽપિ પરિહાસસમો ઽપિ સન્ ।
પરિપાકગતે હેતૌ ન સ તન્મમૃષે વચઃ

અપરીક્ષકભાવાચ્ચ પૂર્વં મત્વા દિવં ધ્રુવમ્ ।
તસ્માત્ ક્ષેષ્ણું પરિશ્રુત્ય ભૃશં સંવેગમેયિવાન્

તસ્ય સ્વર્ગાન્નિવવૃતે સંકલ્પાશ્વો મનોરથઃ ।
મહારથ ઇવોન્માર્ગાદપ્રમત્તસ્ય સારથેઃ

સ્વર્ગતર્ષાન્નિવૃત્તશ્ચ સદ્યઃ સ્વસ્થ ઇવાભવત્ ।
મૃષ્ટાદપથ્યાદ્ વિરતો જિજીવિષુરિવાતુરઃ

વિસસ્માર પ્રિયાં ભાર્યામપ્સરોદર્શનાદ્ યથા ।
તથાનિત્યતયોદ્વિગ્નસ્તત્યાજાપ્સરસો ઽપિ સઃ

મહતામપિ ભૂતાનામાવૃત્તિરિતિ ચિન્તયન્ ।
સંવેગાચ્ચ સરાગો ઽપિ વીતરાગ ઇવાભવત્

બભૂવ સ હિ સંવેગઃ શ્રેયસસ્તસ્ય વૃદ્ધયે ।
ધાતુરેધિરિવાખ્યાતે પઠિતો ઽક્ષરચિન્તકૈઃ

ન તુ કામાન્મનસ્તસ્ય કેનચિજ્જગૃહે ધૃતિઃ ।
ત્રિષુ કાલેષુ સર્વેષુ નિપાતો ઽસ્તિરિવ સ્મૃતઃ

ખેલગામી મહાબાહુર્ગજેન્દ્ર ઇવ નિર્મદઃ ।
સો ઽભ્યગચ્છદ્ ગુરું કાલે વિવક્ષુર્ભાવમાત્મનઃ

પ્રણમ્ય ચ ગુરૌ મુર્ધ્ના બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ।
કૃત્વાઞ્જલિમુવાચેદં હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ

અપ્સરઃ પ્રાપ્તયે યન્મે ભગવન્ પ્રતિભૂરસિ ।
નાપ્સરોભિર્મમાર્થો ઽસ્તિ પ્રતિભૂત્વં ત્યજામ્યહમ્

શ્રુત્વા હ્યાવર્તકં સ્વર્ગં સંસારસ્થ ચ ચિત્રતામ્ ।
ન મર્ત્યેષુ ન દેવેષુ પ્રવૃત્તિર્મમ રોચતે

યદિ પ્રાપ્ય દિવં યત્નાન્નિયમેન દમેન ચ ।
અવિતૃપ્તાઃ પતન્ત્યન્તે સ્વર્ગાય ત્યાગિને નમઃ

અતશ્ચ નિખિલં લોકં વિદિત્વા સચરાચરમ્ ।
સર્વદુઃખક્ષયકરે ત્વદ્ધર્મે પરમે રમે

તસ્માદ્ વ્યાસસમાસાભ્યાં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ।
યચ્છ્રુત્વા શૃણ્વતાં શ્રેષ્ઠ પરમં પ્રાપ્નુયાં પદમ્

તતસ્તસ્યાશયં જ્ઞાત્વા વિપક્ષાણિન્દ્રિયાણિ ચ ।
શ્રેયશ્ચૈવામુખીભૂતં નિજગાદ તથાગતઃ

અહો પ્રત્યવમર્શો ઽયં શ્રેયસસ્તે પુરોજવઃ ।
અરણ્યાં મથ્યમાનાયામગ્નેર્ધૂમ ઇવોત્થિતઃ

ચિરમુન્માર્ગવિહૃતો લોલૈરિન્દ્રિયવાજિભિઃ ।
અવતીર્ણો ઽસિ પન્થાનં દિષ્ટ્યા દૃષ્ટ્યવિમૂઢયા

અદ્ય તે સફલં જન્મ લાભો ઽદ્ય સુમહાંસ્તવ ।
યસ્ય કામરસજ્ઞસ્ય નૈષ્ક્રમ્યાયોત્સુકં મનઃ

લોકે ઽસ્મિન્નાલયારામે નિવૃત્તૌ દુર્લભા રતિઃ ।
વ્યથન્તે હ્યપુનર્ભાવાત્ પ્રપાતાદિવ બાલિશાઃ

દુઃખં ન સ્યાત્ સુખં મે સ્યાદિતિ પ્રયતતે જનઃ ।
અત્યન્તદુઃખોપરમં સુખં તચ્ચ ન બુધ્યતે

અરિભૂતેષ્વનિત્યેષુ સતતં દુઃખહેતુષુ ।
કામાદિષુ જગત્ સક્તં ન વેત્તિ સુખમવ્યયમ્

સર્વદુઃખાપહં તત્તુ હસ્તસ્થમમૃતં તવ ।
વિષં પીત્વા યદગદં સમયે પાતુમિચ્છસિ

અનર્હસંસારભયં માનાર્હં તે ચિકીર્ષિતમ્ ।
રાગાગ્નિસ્તાદૃશો યસ્ય ધર્મોન્મુખ પરાઙ્મુખઃ

રાગોદ્દામેન મનસા સર્વથા દુષ્કરા ધૃતિઃ ।
સદોષં સલિલં દૃષ્ટ્વા પથિનેવ પિપાસુના

ઈદૃશી નામ બુદ્ધિસ્તે વિરુદ્ધા રજસાભવત્ ।
રજસા ચણ્ડવાતેન વિવસ્વત ઇવ પ્રભા

સા જિઘાંસુસ્તમો હાર્દં યા સંપ્રતિ વિજૃમ્ભતે ।
તમો નૈશં પ્રભા સૌરી વિનિર્ગીર્ણેવ મેરુણા

યુક્તરૂપમિદં ચૈવ શુદ્ધસત્ત્વસ્ય ચેતસઃ ।
યત્તે સ્યાન્નૈષ્ઠિકે સૂક્ષ્મે શ્રેયસિ શ્રદ્દધાનતા

ધર્મચ્છન્દમિમં તસ્માદ્વિવર્ધયિતુમર્હસિ ।
સર્વધર્મા હિ ધર્મજ્ઞ નિયમાચ્છન્દહેતવઃ

સત્યાં ગમનબુદ્ધૌ હિ ગમનાય પ્રવર્તતે ।
શય્યાબુદ્ધૌ ચ શયનં સ્થાનબુદ્ધૌ તથા સ્થિતિઃ

અન્તર્ભૂમિગતં હ્યમ્ભઃ શ્રદ્દધાતિ નરો યદા ।
અર્થિંત્વે સતિ યત્નેન તદા ખનતિ ગામિમામ્

નાર્થી યદ્યગ્નિના વા સ્યાચ્છ્રદ્દધ્યાત્તં ન વારણૌ ।
મથ્નીયાન્નારણિં કશ્ચિત્તભઆવે સતિ મથ્યતે

સસ્યોત્પત્તિં યદિ ન વા શ્રદ્દધ્યાત્ કાર્ષકઃ ક્ષિતૌ ।
અર્થી સસ્યેન વા ન સ્યાદ્ બીજાનિ ન વપેદ્ ભુવિ

અતશ્ચ હસ્ત ઇત્યુક્તા મયા શ્રદ્ધા વિશેષતઃ ।
યસ્માદ્ ગૃણ્હાતિ સદ્ધર્મં દાયં હસ્ત યતો યથાઃ

પ્રાધાન્યાદિન્દ્રિયમિતિ સ્થિરત્વાદ્ બલમિત્યતઃ ।
ગુણદારિદ્રયશમનાદ્ ધનમિત્યભિવર્ણિતા

રક્ષણાર્થેન ધર્મસ્ય તથેષીકેત્યુદાહૃતા ।
લોકે ઽસ્મિન્ દુર્લભત્વાચ્ચ રત્નમિત્યભિભાષિતા

પુનશ્ચ બીજમિત્યુક્તા નિમિત્તં શ્રેયસો યદા ।
પાવનાર્થેન પાપસ્ય નદીત્યભિહિતા પુનઃ

યસ્માદ્ધર્મસ્ય ચોત્પત્તૌ શ્રદ્ધા કારણમુત્તમમ્ ।
મયોક્તા કાર્યતસ્તસ્માત્તત્ર તત્ર તથા તથા

શ્રદ્ધાઙ્કુરમિમં તસ્માત્ સંવર્ધયિતુમર્હસિ ।
તદ્વૃદ્ધૌ વર્ધતે ધર્મો મૂલવૃદ્ધૌ યથા દ્રુમઃ

વ્યાકુલં દર્શનં યસ્ય દુર્બલો યસ્ય નિશ્ચયઃ ।
તસ્ય પારિપ્લવા શ્રદ્ધા ન હિં કૃત્યાય વર્તતે

યાવત્તત્ત્વં ન ભવતિ હિ દૃષ્ટં શ્રુતં વા તાવચ્છ્રદ્ધા ન ભવતિ બલસ્થા સ્થિરા વા ।
દૃષ્ટે તત્ત્વે નિયમપરિભૂતેન્દ્રિયસ્ય શ્રદ્ધાવૃક્ષો ભવતિ સફલશ્ચાશ્રયશ્ચ