સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 11

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "સ્વર્ગદર્શન" નામ દશમ સર્ગ સમાપ્ત ।
એકાદશઃ સર્ગઃ
સ્વર્ગ કી હીનતા
તતસ્તા યોષિતો દૃષ્ટ્વા નન્દો નન્દનચારિણીઃ ।
બબન્ધ નિયમસ્તમ્ભે દુર્દમં ચપલં મનઃ

સો ઽનિષ્ટનૈષ્ક્રમ્યરસો મ્લાનતામરસોપમઃ ।
ચચાર વિરસો ધર્મં નિવેશ્યાપ્સરસો હૃદિ

તથા લોલેન્દ્રિયો ભૂત્વા દયિતેન્દ્રિયગોચરઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થવશાદેવ બભૂવ નિયતેન્દ્રિયઃ

કામચર્યાસુ કુશલો ભિક્ષુચર્યાસુ વિક્લવઃ ।
પરમાચાર્યવિષ્ટબ્ધો બ્રહ્મચર્યેં ચચાર સઃ

સંવૃતેન ચ શાન્તેન તીવ્રેણ મદનેન ચ ।
જલાગ્નેરિવ સંસર્ગાચ્છશામ ચ શુશોષ ચ

સ્વભાવદર્શનીયો ઽપિ વૈરૂપ્યમગમત્ પરમ્ ।
ચિન્તયાપ્સરસાં ચૈવ નિયમેનાયતેન ચ

પ્રસ્તાવેષ્વપિ ભાર્યાયાં પ્રિયભાર્યસ્તથાપિ સઃ ।
વીતરાગ ઇવાતસ્થૌ ન જહર્ષ ન ચુક્ષુભે

તં વ્યવસ્થિતમાજ્ઞાય ભાર્યારાગાત્ પરાઙ્મુખમ્ ।
અભિગમ્યાબ્રવીન્નન્દમાનન્દઃ પ્રણયાદિદમ્

અહો સદૃશમારબ્ધં શ્રુતમસ્યાભિજનસ્ય ચ ।
નિગૃહીતેન્દ્રિયઃ સ્વસ્થો નિયમે યદિ સંસ્થિતઃ

અભિષ્વક્તસ્ય કામેષુ રાગિણો વિષયાત્મનઃ ।
યદિયં સંવિદુત્પન્ના નેયમલ્પેન હેતુના

વ્યાધિરલ્પેન યત્નેન મૃદુઃ પ્રતિનિવાર્યતે ।
પ્રબલઃ પ્રબલૈરેવ યત્નૈર્નશ્યતિ વા ન વા

દુર્હરો માનસો વ્યાધિર્બલવાંશ્ચ તવાભવત્ ।
વિનિવૃત્તો યદિ [ચ] તે સર્વથા ધૃતિમાનસિ

દુષ્કરં સાધ્વનાર્યેણ માનિના ચૈવ માર્દવમ્ ।
અતિસર્ગશ્ચ લુબ્ધેન બ્રહ્મચર્યં ચ રાગિણા

એકસ્તુ મમ સંદેહસ્તવાસ્યાં નિયમે ધૃતૌ ।
અત્રાનુનયમિચ્છામિ વક્તવ્યં યદિ મન્યસે

આર્જવાભિહિતં વાક્યં ન ચ મન્તવ્યમન્યથા ।
રૂક્ષમપ્યાશયે શુદ્ધે રુક્ષતો નૈતિ સજ્જનઃ

અપ્રિયં હિ હિતં સ્નિગ્ધમસ્નિગ્ધમહિતં પ્રિયમ્ ।
દુર્લભં તુ પ્રિયહિતં સ્વાદુ પથ્યમિવૌષધમ્

વિશ્વાસશ્ચાર્થચર્યા ચ સામાન્યં સુખદુઃખયોઃ ।
મર્ષણં પ્રણયશ્ચૈવ મિત્રવૃત્તિરિયં સતામ્

તદિદં ત્વાં વિવક્ષામિ પ્રણયાન્ન જિઘાંસયા ।
ત્વચ્છ્રેયો હિ વિવક્ષા મે યતો નાર્હામ્યુપેક્ષિતુમ્

અપ્સરોભૃતકો ધર્મં ચરસીત્યભિધીયસે ।
કિમિદં ભૂતમાહોસ્વિત્ પરિહાસો ઽયમીદૃશઃ

યદિ તાવદિદં સત્યં વક્ષ્યામ્યત્ર યદૌષધમ્ ।
ઔદ્ધત્યમથ વક્તૃણામભિધાસ્યામિ તદ્રજઃ

શ્લક્ષ્ણપૂર્વમથો તેન હૃદિ સો ઽભિહતસ્તદા ।
ધ્યાત્વા દીર્ઘં નિશશ્વાસ કિઞ્ચિચ્ચાવાઙ્મુખો ઽભવત્

તતસ્તસ્યેઙ્ગિતં જ્ઞાત્વા મનઃસંકલ્પસૂચકમ્ ।
બભાષે વાક્યમાનન્દો મધુરોદર્કમપ્રિયમ્

આકારેણાવગચ્છામિ તવ ધર્મપ્રયોજનમ્ ।
યજ્જ્ઞાત્વા ત્વયિ જાતં મે હાસ્યં કારુણ્યમેવ ચ

યથાસનાર્થં સ્કન્ધેન કશ્ચિદ્ ગુર્વીં શિલાં વહેત્ ।
તદ્વત્ત્વમપિ કામાર્થં નિયમં વોઢુમુદ્યતઃ

તિતાડયિષયા દૃપ્તો યથા મેષો ઽપર્સતિ ।
તદ્વદબ્રહ્મચર્યાય બ્રહ્મચર્યમિદં તવ

ચિક્રીષન્તિ યથા પણ્યં વણિજો લાભલિપ્સયા ।
ધર્મચર્યા તવ તથા પણ્યભૂતા ન શાન્તયે

યથા ફલવિશેષાર્થ બીજં વપતિ કાર્ષકઃ ।
તદ્વદ્ વિષયકાર્પણ્યાદ્ વિષયાંસ્ત્યક્તવાનસિ

આકાઙ્ક્ષેચ્ચ યથા રોગં પ્રતીકારસુખેપ્સયા ।
દુઃખમન્વિચ્છતિ ભવાંસ્તથા વિષયતૃષ્ણયા

યથા પશ્યતિ મધ્વેવ ન પ્રપાતમવેક્ષતે ।
પશ્યસ્યપ્સરસસ્તદ્વદ્ ભ્રંશમન્તે ન પશ્યસિ

હૃદિ કામાગ્નિના દીપ્તે કાયેન વહતો વ્રતમ્ ।
કિમિદં બ્રહ્મચર્યં તે મનસાબ્રહ્મચારિણઃ

સંસારે વર્તમાનેન યદા ચાપ્સરસસ્ત્વયા ।
પ્રાપ્તાસ્ત્યક્તાશ્ચ શતશસ્તાભ્યઃ કિમિતિ તે સ્પૃહા

તૃપ્તિર્નાસ્તીન્ધનૈરગ્નેર્નામ્ભસા લવણામ્ભસઃ ।
નાપિ કામૈઃ સતૃષ્ણસ્ય તસ્માત્ કામા ન તૃષ્તયે

અતૃપ્તૌ સ કુતઃ શાન્તિરશાન્તૌ ચ કુતઃ સુખમ્ ।
અસુખે ચ કુતઃ પ્રીતિરપ્રીતૌ ચ કુતો રતિઃ

રિરંસા યદિ તે તસ્માદધ્યાત્મે ધીયતાં મનઃ ।
પ્રશાન્તા ચાનવદ્યા ચ નાસ્ત્યધ્યાત્મસમા રતિઃ

ન તત્ર કાર્યં તૂર્યૈસ્તે ન સ્ત્રીભિર્ન વિભૂષણૈઃ ।
એકસ્ત્વં [યત્ર]તત્રસ્થસ્તયા રત્યાભિરંસ્યસે

માનસં બલવદ્ દુઃખં તર્ષે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ ।
તં તર્ષં છિન્ધિ દુઃખં હિ તૃષ્ણા ચાસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

સંપત્તૌ વા વિપત્તૌ વા દિવા વા નક્તમેવ વા ।
કામેષુ હિ સતૃષ્ણસ્ય ન શાન્તિરુપપદ્યતે

કામાનાં પ્રાર્થના દુઃખા પ્રાપ્તૌ તૃપ્તિર્ન વિદ્યતે ।
વિયોગાન્નિયતઃ શોકો વિયોગશ્ચ ધ્રુવો દિવિ

કૃત્વાપિ દુષ્કરં કર્મ સ્વર્ગે લબ્ધ્વાપિ દુર્લભમ્ ।
નૃલોકં પુનરેવૈતિ પ્રવાસાત્ સ્વગૃહં યથા

યદા ભ્રષ્ટસ્ય કુશલં શિષ્ટં કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
તિર્યક્ષુ પિતૃલોકે વા નરકે ચોપપદ્યતે

તસ્ય ભુક્તવતઃ સ્વર્ગે વિષયાનુત્તમાનપિ ।
ભ્રષ્ટસ્યાર્તસ્ય દુઃખેન કિમાસ્વાદઃ કરોતિ સઃ

શ્યેનાય પ્રાણિવાત્સલ્યાત્ સ્વમાંસાન્યપિ દત્તવાન્ ।
શિવિઃ સ્વર્ગાત્ પરિભ્રષ્ટસ્તાદૃક્ કૃત્વાપિ દુષ્કરમ્

શક્રસ્યાર્ધાસનં ગત્વા પૂર્વપાર્થિવ એંવ યઃ ।
સ દેવત્વં ગતઃ કાલે માન્ધાતાધઃ પુનર્યયૌ

રાજ્યં કૃત્વાપિ દેવાનાં પપાત નહુષો ભુવિ ।
પ્રાપ્તઃ કિલ ભુજંગત્વં નાદ્યાપિ પરિમુચ્યતે

તથૈવેલિવિલો રાજા રાજવૃત્તેન સંસ્કૃતઃ ।
સ્વર્ગં ગત્વા પુનર્ભ્રષ્ટઃ કૂર્મીભૂતઃ કિલાર્ણવે

ભૂરિદ્યુમ્નો યયાતિશ્ચ તે ચાન્યે ચ નૃપર્ષભાઃ ।
કર્મભિર્દ્યામભિક્રીય તત્ક્ષયાત્ પુનરત્યજન્

અસુરાઃ પૂર્વદેવાસ્તુ સુરૈરપહૃતશ્રિયઃ ।
શ્રિયં સમનુશોચન્તઃ પાતાલં શરણં યયુઃ

કિં ચ રાજર્ષિભિસ્તાવદસુરૈર્વા સુરાદિભિઃ ।
મહેન્દ્રાઃ શતશઃ પેતુર્માહાત્મ્યમપિ ન સ્થિરમ્

સંસદં શોભાયિત્વૈન્દ્રીમુપેન્દ્રશ્ચેન્દ્રવિક્રમઃ ।
ક્ષીણકર્મા પપાતોર્વીં મધ્યાદપ્સરસાં રસન્

હા ચૈત્રરથ હા વાપિ હા મન્દાકિનિ હા પ્રિયે ।
ઇત્યાર્તા વિલપન્તો ઽપિ ગાં પતન્તિ દિવૌકસઃ

તીવ્રં હ્યુત્પદ્યતે દુઃખમિહ તાવન્મુમૂર્ષતામ્ ।
કિં પુનઃ પતતાં સ્વર્ગાદેવાન્તે સુખસેવિનામ્

રજો ગૃણ્હન્તિ વાસાંસિ મ્લાયન્તિ પરમાઃ સ્રજઃ ।
ગાત્રેભ્યો જાયતે સ્વેદો રતિર્ભવતિ નાસને

એતાન્યાદૌ નિમિત્તાનિ ચ્યુતૌ સ્વર્ગાદ્ દિવૌકસામ્ ।
અનિષ્ટાનીવ મર્ત્યાનામરિષ્ટાનિ મુમૂર્ષતામ્

સુખમુત્પદ્યતે યચ્ચ દિવિ કામાનુપાશ્નતામ્ ।
યચ્ચ દુઃખં નિપતતાં દુઃખમેવ વિશિષ્યતે

તસ્માદસ્વન્તમત્રાણમવિશ્વાસ્યમતર્પકમ્ ।
વિજ્ઞાય ક્ષયિણં સ્વર્ગમપવર્ગે મતિં કુરુ

અશરીરં ભવાગ્રં હિ ગત્વાપિ મુનિરુદ્રકઃ ।
કર્મણો ઽન્તે ચ્યુતસ્તસ્માત્ તિર્યગ્યોનિં પ્રપત્સ્યતે

મૈત્રયા સપ્તવાર્ષિક્યા બ્રહ્મલોકમિતો ગતઃ ।
સુનેત્રઃ પુનરાવૃત્તો ગર્ભવાસમુપેયિવાન્

યદા ચૈશ્વર્યવન્તો ઽપિ ક્ષયિણઃ સ્વર્ગવાસિનઃ ।
કો નામ સ્વર્ગવાસય ક્ષેષ્ણવે સ્પૃહયેદ્ બુધઃ

સૂત્રેણ બદ્ધો હિ યથા વિહંગો વ્યાવર્તતે દૂરગતો ઽપિ ભૂયઃ ।
અજ્ઞાનસૂત્રેણ તથાવબદ્ધો ગતો ઽપિ દૂરં પુનરેતિ લોકઃ

કૃત્વા કાલવિલક્ષણં પ્રતિભુવા મુક્તો યથા બન્ધનાદ્
ભુક્ત્વા વેશ્મસુખાન્યતીત્ય સમયં ભૂયો વિશેદ્ વન્ધનં ।
તદ્વદ્ દ્યાં પ્રતિભૂવદાત્મનિયમૈર્ધ્યાનાદિભિઃ પ્રાપ્તવાન્
કાલે કર્મસુ તેષુ ભુક્તવિષયેષ્વાકૃષતે ગાં પુનઃ

અન્તર્જાલગતાઃ પ્રમત્તમનસો મીનાસ્તડાગે યથા
જાનન્તિ વ્યસનં ન રોધજનિતં સ્વસ્થાશ્ચરન્ત્યમ્ભસિ ।
અન્તર્લોકગતાઃ કૃતાર્થમતયસ્તદ્વદ્દિવિ ધ્યાયિનો
મન્યન્તે શિવમચ્યુતં ધ્રુવમિતિ સ્વં સ્થાનમાવર્તકમ્

તજ્જન્મવ્યાધિમૃત્યુવ્યસનપરિગતં મત્વા જગદિદં
સંસારે ભ્રામ્યમાણં દિવિ નૃષુ નરકે તિર્યક્પિતૃષુ ચ ।
યત્ત્રાણં નિર્ભયં યચ્છિવમમરજરં નિઃશોકમમૃતં
તદ્ધેતોર્બ્રહ્મચર્યં ચર જહિ હિ ચલં સ્વર્ગં પ્રતિ રુચિમ્