Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śāstradīpikā · Part 2140

tathā bhūtānumāneṣu bhūtatvamavabhāsate /
na ca vartamānasya jñānasya bhūtatvamātmā saṃbhavati* ////
bhinnatve 'pi grāhakādgrāhyasya jñānamevātītamuttarasya grāhyaṃ nārtha iti cet, na, pramāṇābhāvāt /
atra cātītaṃ tredhā vikalpya atītaṃ yacca vijñānamityādinā dūṣaṇamityuktam /
uttaramapi tredhaiva vikalpya dvyākāraklapanāyāṃ ca ityādinā dūṣaṇamityuktamiti vivecanīyam /
tasmādidamapi vaibhāṣikamatamayuktameva /
tasmād bāhyārthākāra eva nīlādirna jñānākāraḥ* ////
kathaṃ tarhi svapne, tatrāpi bāhyameva deśakālāntaragatamadṛṣṭodbodhitasaṃskāravaśātsmaryamāṇaṃ nidrā- dūṣitamanaskatayā bhrāntyā saṃnihitadeśakālamiva manyate /
vispaṣṭaṃ caitadanantaradivasānubhūtasya svapne vartamānavabhāsadarśanāt, anyatrāpi svapne tathāṅgīkartuṃ yuktam /
śiraśchedo 'pyanyatrāvagataḥ svasaṃbandhitayā doṣavaśādavagamyate /
sarvatra saṃsargamātramasadevāvabhāsate /
saṃsargiṇastu santa eva /
seyaṃ viparītakhyātirucyate mīmāṃsakaiḥ /
asatkhyātivādinasyaiva śuktikāśakalasyānātmabhūtaivātmatayāvagamyate /
tathā vandhyāsutādiṣvapi vidyamāna eva sutaśabdārtho vandhyānvitatayā tatpadasaṃnidhidoṣādavagamyate //
svīyaviparītakhyātimatopanyāsaḥ /
yattu kaiścidevamādiṣu tadākārāvabhāsamapahnutya bhrāntirityuktaṃ, tatsaṃvidvirodhādevopekṣaṇīyam /
ko hi nāmāṅgulinipīḍitadṛṣṭiścandradvitvaṃ na prakāśata iti brūyāt /
kiñcaikaṃ evāyaṃ candro na dvāvivekaṃ candrasya vispaṣṭamanusaṃdadhānasya cakṣuṣā dvitvabhramo jāyamānaḥ kathaṃ vivekāgrahaṇanimittaḥ syāt /
evamavagatadikkasya digbhramo nāgrahanimittaḥ saṃbhavati* ////
kathaṃ punardvitvasyāvagamaḥ, na smaraṇam /
taddhetvabhāvāt, na grahaṇam, aprāptasya cakṣuṣā grahaṇasaṃbhavāt /
ucyate- deśadvayaṃ netreṇa prāptaṃ candraśca, tayośca saṃsargo doṣavaśādavagamyate, deśadvaye candraṃpratītyadeśagataṃ dvitvaṃ doṣavaśāccandre 'dhyavasyati /
tathā pittavartipītatvaṃ śaṅkhasvarūpaṃ ca cakṣuṣā gṛhṇandoṣavaśātsaṃbandhaṃ budhyata ityavagantavyam* ////
kiñca yadi samyagrajatabodhe tādātmyavabhāsate na śuktirajatavedane tato 'vabhāsyabhedādavabhāsasya vailakṣaṇyaṃ prāgeva bādhakādanusaṃdhātuṃ śaknuyāt /
vailakṣaṇyavagamācca na pravarteta /
kiñca yadi rajatārthī śukterupādānaṃ kāryatayāvagacchet,
tato 'kāryasya kāryatayā bhānāgadviparītakhyātyāpattiḥ /
atha nāvagacchet, na pravarteta- tatkāryāvagamādhīnatvātpravṛtteḥ* ////
atha kāryatvānavagame 'pi tatkāryāvagatisādṛśyātpravṛttiḥ, tatastatkāryāvagatisādṛśyamapyastīti nivṛttirapi syāt sādṛśyayoraviśeṣāt /
nacāsati kāraṇe kāraṇasadṛśaṃ tatkāryaṃ sādhayitumarhati- māsīṣadhacchuktikārajatakāryamābharaṇam* ////
nanu vrīhikāryamapūrvaṃ nīvāraḥ sādhayanti /
naivam /
vrīhyaṃśā eva tatra kāryaṃ kurvanti, teca vikalāḥ santo 'pyaśaktyavasthāyāṃ tatsādhanatvena yathāśaktiprayogavidhānādavagatā iti nākāraṇāttatsadṛśātkāryotpattiḥ* ////
atha tvakāryānavagatireva pravṛtteḥ kāraṇaṃ, tato bāhyā api vedārthe pravarteran akāryatvānavagamāt /
atha tvakāryameva te 'vagaccheyuḥ, tataḥ kāryasyākāryatayāvagamādviparītakhyātirityāstāṃ tāvat /
tasmātsvapnādiṣvapi bāhyasyaivānyathābhūtasyaivānyathāvabhāsātsiddhaṃ sarvatra bāhyālambanatvam /
yogācāramatakhaṇḍanam / 59 /
atha svapnapratyayatvātstambhādivijñānamanyathābhūtamityanumīyate, tadasat, tathāsati pratyayatvāviśeṣāttvadīyamapyanumānaṃ mithyā syāt /
mithyātvagrāhiṇo 'numānasyāmithyātve vā tatraiva hetorvyabhicāraḥ /

tasmātsūktaṃ yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti pratyayaḥ sa evāsamīcīnaḥ pratyayo nānyaḥ śābhā iti /
tasmādavyabhicārātpratyakṣaṃ na parīkṣitavyam /
iti śūnyavādaḥ //
anumānaparicchedaḥ /
pratyakṣasya satsaṃprayogajanyatvalakṣaṇena lokasiddhenāvyabhicāramuktvā, idānīmanumānāderavyabhicārārthe lokasiddhameva lakṣaṇamāha- anumānaṃ jñātasaṃbandhasyaikadeśadarśanīdekadeśāntare 'saṃnikṛṣṭerthe buddhiḥ śā bhā /
yasya yādṛśasya yena yādṛśena saha sākṣādvā praṇāḍyā vā yādṛśaḥ saṃbandhaḥ saṃyogaḥ samavāya ekārthasamavāyaḥ kāryakāraṇatvamanyo vā dṛṣṭāntadharmiṣu niyato jñātastaṃ tādṛśaṃ sādhyadharmiṣu dṛṣṭavatastasmiṃstādṛśe tādṛśasaṃbandhasaṃbana adhini prabalena pramāṇena tādrūpyatadviparyayābhyāmaparicchinne yā buddhiḥ sānumānam /
yathā dhūmasyānuparatordhvagamanasyāgnisāhityaṃ mahānasādiṣu niyatamupalabdhavataḥ parvate taddarśanādagnijñānam* ////
anumāne prābhākaramatam /
nanu niyamāvadhāraṇādhīnatve kathaṃ tādrūpyeṇāparicchinne pravṛttiḥ, īdṛśo hi niyamaḥ- yatra yatra dhāmastatratatrāgniḥ, yadyadrasavattattadrūpavaditi /
evañcedyāvaddhūmamagnisadbhāvo 'vagata eveti nāparicchinnaviṣayatvamanumānasya saṃbhavatīti /
ata eva codyādbibhyataḥ kecidasaṃnikṛṣṭagrahaṇaṃ smaraṇābhimānanirāsārthaṃ vyācakṣate gṛhītagrāhitvamevānumānasya svīkurvāṇaḥ /
tathāpi nāprāmāṇyam /
nahyagrahītagrahaṇaṃ pramāṇalakṣaṇam /
anubhūtirhi tallakṣaṇam /
anumānaṃ ca gṛhītagrāhitve 'pi pratyutpannaliṅgakāraṇajanyatvena saṃskāramātrajanyatvābhāvādanubhūtireveti yuktamasya prāmāṇyam* ////
atha smṛtipramoṣaḥ kasmānnāśrīyate, pratyutpannakāraṇasadbhāvāt, saṃskāratiriktakāraṇasadbhāvena hi idaṃ rajatam, ityatrānubhavarūpasyāpi rajatajñānasya balātsmṛtitvamāśritya pramoṣo 'ṅgīkṛtaḥ /
atratu liṅgasyānubhavakāraṇasya sadbhālādayuktaṃ pratītisiddhasyānubhavarūpasyāpahnavena smṛtipramoṣāṅgīkaraṇamiti /
so 'yameṣāmakāraṇakastrāsaḥ /
tathāhi- yadi yāvadvyāpyavyāpakasadbhāvo 'vagataḥ syāttato gṛhītagrāhitvamāśaṅkyetāpi, natvevamasti, mahānasādiṣveva hi dṛṣṭāntadharmiṣu prāganumānāddhūmasyāgnisāhityamavagataṃ na sarvatra, pramāṇasaṃbhavāt /
yathācāsaṃbhavastathā nyāyaratnamālāyāmeva prapañcitam* ////
dṛṣṭāntadharmiṣveva bahuśo 'gnisāhityamupalabdhavato 'nagnau ca kvacidapi prayatnenānviṣyamāṇe dhūmadṛṣṭavataḥ sādhyadharmiṣvagnimattājñānamutpadyate /
āha ca- sāhitye mitadeśatvātprasiddhe vahnidhūmayoḥ //
vyatirekasya cādṛṣṭergamakatvaṃ prakalpyate iti /
mamatvadṛṣṭimātreṇa gamakaḥ sahācāriṇaḥ ithi ca /
tataścānumitsatā na sarveṣāṃ dhūmavatāmagnimattāvagantavyā /
nāpi sarvatrānagnau dhūmasyābhāvaḥ /
bhūyo 'gnisāhityaṃ vyabhicārādarśanamityetāvadevānumānārthibhirabhyarthanīyaṃ nādhikaṃ kiñcit /
yattvidaṃ yatra yatra dhūmastatratatrāgniriti jñānaṃ tadanumānameveti tatraivoktam //
gṛhītagrāhitvakhaṇḍanam /
nanvevamapyanenaiva sāmānyānumānena sarvadhūmavatāmagnimattāvagateti yatpunaḥ parvatādideśaviśeṣeṣu dhūmadarśanādagnyanumānaṃ tasya gṛhītagrāhitvaṃ tadavasthameva syāt /
maivam /
sāmānyaviśeṣabhedāt /
sāmānyena hi dhūmavatāmagnimattāvagatā, parvatādestu deśaviśeṣasya svarūpamapi prāgamavagataṃ, natarāmagnimattvam /
yastvavagatameveti manyate, tena parvatasvarūpameva tāvadaprāptaṃ parvatasamīpasthaiḥ kena pramāṇenāvagatamiti vaktavyam, napratyakṣeṇa, nānyena pramāṇena /
nacānavagataparvatastasyāgnimattāmavadhārayitumalam /
yadi cedānīntanaṃ parvatasyāgnimattvaṃ prāgevāvagataṃ syāt tato 'gnyarthī vinaiva dhūmadarśanenāgnaye parvatamārohet /
nahyagnyarthino 'vagategnau dhūmadarśanenārthaḥ kaścit* ////
kiñca dhūnopalakṣitasya parvatādideśaviśeṣasyāgnisaṃbandho 'vagata iti vadatā dhūmasaṃbandho 'pyavagata iti vaktavyam /
nahyajñātasaṃbandhamupalakṣyamupalakṣayituṃ kṣaṇam* ////
atha deśamātrasya dhūmenopalakṣaṇaṃ na deśaviśeṣasya, tato 'gnimattvamapi tanmātrasyāvagataṃ na deśaviśeṣasya, ato liṅgaliṅginoraviśeṣāt liṅgasyaiva deśakālātireko na liṅginaḥ iti pralāpamātram /

api ca yatrāgnīndhanasaṃyogastatra dhūma ityanena dhūmo 'pyavagata eveti na kiñcidapyavagantavyamavaśiṣyate dhūmajñānenetyalaṃ bālajalpitena* ////
yadi cāvagatamevānumānenāvagamyate tataḥ smaraṇameva pramuṣitatadbhāvamanumānajñānaṃ syāt /
naca pratyutpannakāraṇajatvādasmṛtitvam, saṃskāraścodbodhitaḥ smṛtiṃ janayatītyavivādam, smṛteśca pramoṣaḥ śuktikārajatādivedaneṣu kḷpta eva /
tadevaṃ kḷptenaiva
mārgeṇa dhūmādagnijñānotpattau konāmākḷptam liṅgasya liṅgajñānahetutvaṃ kalpayet /
klapanāyāṃ vā śuktāvapi rajatavedanasyānubhavarūpatvāttadupapattaye doṣasyaivānubhavahetutvaṃ kalpanīyam /
nanvagniviśeṣasyāgṛhītasaṃbandhasyaimananumeyatvātsāmānyamevānumeyaṃ tacca prāgavagatameveti kathamagṛhītagrāhitvam /
yathāhuḥ- viśeṣe 'nugamābhāvaḥ sāmānye siddhasādhyatā /
anumābhaṅgapaṅke 'sminnimagnā vādidantinaḥ iti /
naiṣa doṣaḥ /
avagatasyāpi sāmānyasya deśāntarakālāntarasaṃbandhasyāgṛhītasyagrahaṇādupapannaṃ prameyatvam* ////
idañcāparamekadeśinā vaktavyaṃ- kena pramāṇena dhūmadarśanasyāgnijñānahetutvamavagamyata iti /
tadānantaryāditicet /
na /
tasya saṃskāradvāreṇāpyupapatteḥ /
anubhavarūpatvamanupapannamiticet /
na /
smaraṇasyāpi tatparāmarśapramoṣeṇānubhavābhimānopapatteḥ /
vastuto 'nubhavatvaṃ tvasiddhameva pramāṇābhāvāt /
nahyagnijñānasyānubhavatve pratyakṣamanyadvā pramāṇamasti /
asti tu smṛtipramoṣatve* ////
atha smṛtipramoṣasyāpyabādhadarśanāt /
maṇiprabhādarśino maṇibuddhistāvadatsmṛtipramoṣa eva, anyathā viparītakhyātiprasaṅgāt /
atha ca pravṛttasya maṇilābhānna bādhakamasti, tasmātsmṛtirevānumānamityapramāṇyāpattiḥ* ////
kathaṃ ca gṛhītagrāhitvamanumāsya, atyantāparidṛṣṭe deśe kāle cāgniranumīyate sa kena pramāṇena prāgavagataḥ /
na pratyakṣeṇa /
tasya vidyamānopalambhanatvāt /
nacānyena kenacit /
kiñcāgnidhūmayormithaḥ saṃbandho deśakālānavacchinnaḥ pratyakṣeṇāvagata ityetāvadeva bhavānbravīti, nacaitāvatā deśāntarakālāntarasaṃbandho 'gneravagato bhavati, tasmādagṛhītagrāhyevānumānam* ////
kimatrāgṛhītam, agnisāmānyaṃ tāvadgṛhītameva, parvato 'pi pratyakṣeṇāvagataḥ, agniviśiṣṭastu parvato na kenāpyavagata iti so 'numeyo bhaviṣyati /
tatra ca prāptāprāptavivekena saṃbandhamātraṃ prameyamavaśiṣyate /
yathā dadhnā juhotīti viśiṣṭaviṣayo 'pi vidhirviśeṣaṇaparo bhavati tathehāpi, viśiṣṭaviṣayamevānumānam, viśeṣaṇaviśeṣyayostu prāptatvāt yajuryuktaṃ rathamadhvaryave dadātītivatsaṃbandhaviṣayaṃ bhavatīti /
anumānāvayavanirūpaṇam /
yastu pratipannamarthaṃ paramanumānena pratipādayiṣati tena sādhanaṃ prayoktavyam /
yena vākyena yasyānumānabuddhirutpadyate /
- tacca keciddvayamanye vayaṃ trayam /
udāharaṇaparyantaṃ yadvodāharaṇādikam* ////
akṣapādīyastāvat- pratijñāhetūdāharaṇopanayananigamanaiḥ pañcāvayavaṃ sādhanaṃ manyante /
anityaḥ śabda iti pratijñā, kṛtakatvāditi hetuḥ yatkṛtakaṃ tadanityaṃ dṛṣṭaṃ yathā ghaṭādītyujāharaṇam, kṛtakaśca śabda ityupanayaḥ, tasmādanitya iti nigamanam* ////
ayaṃ tvativistaro gatārthakha iti manvānaḥ saugatā dvyāyavamudāharaṇopanayātmakaṃ manyante /

smaryamāṇaniyamaṃ hi liṅgaṃ sādhyadharmiṇyanusaṃdhānasya svayameva liṅgabuddhirutpadyate /
tena yatkṛtakaṃ tadanityamiti kṛtakatvasyānityatvena vyāptiniyamaṃ smārayitvā kṛtakaśca śabda ityupanayamātre kṛte śabdasyānityatvamavagamyata eveti kṛtamavayavāntaraiḥ* ////
evaṃ tvatyantasākāṅkṣameva vākyaṃ kleśagamyārthaṃ bhavatīti tryavayavameva yuktam- anityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt yatkṛtakaṃ tadanityaṃ yathā ghaṭādītyevamudāharaṇāntaṃ sādhanaṃ sarvatra vārtikakāraḥ prayuṅkte /
athavā yatkṛtakaṃ tadanityaṃ yathā ghaṭādi, kṛtakaśca śabdastasmādinityaḥ- ityudāharaṇaprabhṛti prayoktavyam /
evamapyanyūnādhikameva sādhanam /
tathā ca yatkarma tatphalavat homo 'pi karma tenāpi tatphalavatā bhavitavyamityeva sarvatra
bhāṣyakāraḥ prayuṅkte /
pratijñādoṣāḥ pratyakṣavirodhādayo 'prasiddhaviśeṣaṇatvādayaśca vārtike prapañcitāḥ /
hetvābhāsanirūpaṇam /
asiddhiḥ, anaikāntikatvaṃ, bādhakatvaṃ, ceti trayo hetudoṣāḥ pañcadhā- buddho dharmādharmavedī sarvajñatvāditi svarūpāsiddhiḥ, nahi sarvajñatvasvarūpaṃ kvacidasti? /
vahniradāhakaḥ śītatvāditi saṃbandhāsiddhiḥ, śaityasya
vahnisaṃbandhābhāvāt2* ////
nanvevaṃ samudravṛddhau candrodayasya hetutvaṃ na syāt, udayasya samudrasaṃbandhābhāvāt, ekakālasaṃbandhādubhayoradoṣaḥ /
yadā tarhi candrasya nabhomadhye sthitiṃ dṛṣṭvā pañcadaśanāḍikātikrāntā samudravṛddhiranumīyate tadā kathaṃ, tatrāpi paramparāsaṃbandhādubhayoradoṣaḥ /
nahi sākṣātsaṃbandha eva sarvatrāśrīyate, yaddhi yena sākṣātpraṇāḍyā vā kenāpi saṃbandhena niyataṃ tattasya tathaivānumāpakaṃ bhavatīti darśitamevaitat /
tena yādṛśaḥ saṃbandho hetorvādinā darśitastadasiddhau doṣo bhavati nānyathā /
gośabdaḥ sāsnādimadvacano gośabdatvāditi vyatirekāsiddhiḥ /
nahi dharmivyatirekeṇa gośabdatvaṃ nāma kiñcidasti3 /
nityamākāśamanavayavadravyāditi vyaptyasiddhiḥ mūrtatvasyākāśe vyaptyabhāvāditi5* ////
anaikantikatvaṃ dvividham- savyabhicāraṃ sapratisādhanaṃ ca /
nityaḥ śabdo mūrtatvāditi karmādiṣvanityeṣvapyamūrtatvasya saṃbhavādvyabhicāryamūrtatvam /
apratyakṣo vāyurdravyatve satyarūpatvāt pratyakṣo vāyurmahattve sati sparśavattvāditi saṃpratisādhanatvādubhayamapyanirṇāyakaṃ saṃdhayahetuḥ, agṛhyamāṇabalābalatvādubhayoḥ* ////
kaścittvāha- na viruddhārthaṃ hetudvayaṃ tulyabalamekatra saṃbhavati, tadbhāve vastuni nityaṃsaśayāpatteḥ /
dravyatve satyarūpatvasyāparokṣāvabhāsīvirodhādapratyakṣatvamanumāpayitumasāmathryāddaurbalyam /
spārśanānumānaṃ tvaviruddhaṃ balavaditi na dvayostulyabalavattvaṃ, ato nāsti sapratisādhano heturiti /
sa vaktavyaḥ- savyabhācāro 'pi tarhi na saṃśayahetuḥ syānnityasaṃśayāpattiprasaṅgādeva* ////
satyapi tasya saṃśayahetutve pramāṇāntareṇa nirṇayasaṃbhavānna nityasaṃśayāpattiriti cet, tarhīhāpi pramāṇāntareṇa nirṇayasaṃbhavādadoṣaḥ /
tathāsati yatpramāṇāntaraviruddhaṃ tasya durbalatvāditarasya balīyastvādatulyabalatvamitacet, kena coktamubhayaṃ tulyabalamiti, kintvagṛhyamāṇabalābalatvamātram* ////
tathāhi- yaḥ sthāṇutvaṃ puruṣatvaṃ vā nāvadhārayati tasyordhvatvaṃ saṃśayaheturbhavati, nirṇīte tvanyatarasminrūpe saṃśayo nivartate /
tathā yo vāyoraparokṣāvabhāsaṃ nāvadhāritavān tasya pṛthivyādiṣu pratyakṣatvavyāptaṃ sparśavattvaṃ vyomādiṣu cāpratyakṣatvavyāptamarupatvaṃ vāyāvupalabhamānasya bhavatyeva saṃśayaḥ /
satu pramāṇāntareṇa nirṇaye sati nivartata ityāstāṃ tāvat /
tasmātsapratisādhanamapi savyabhicāravatsaṃśayahetuḥ /
tathā ca bhāṣyakāraḥ yatkarma tatphalavat homo 'pi karma tenāpi phalavatā bhavitavyamityasya- uparate karmaṇi dravyāṇāṃ tatsaṃyogānāṃ ca dravyāntaraṃ phalaṃ dṛṣṭamiti dravyamapi phalavatsyāt iti pratisādhanaṃ bruvansapratisādhanatvamapi dūṣaṇamiti darśayati, tasmātso 'pi saṃśayahetuḥ* ////
asādharaṇaṃ tu gandhavatvaṃ pṛthivyāṃ dṛṣṭaṃ na kvacidapi buddhimādadhātīti na saṃśayahetuḥ /
sādhāraṇaṃ hi dvayoḥ sādhyatadabhāvayordṛṣṭatvādubhayatrāpyanavasthayā buddhimādadhatsaṃśayaheturiti yuktam /
tathā viruddhārthavyāptamapi hetudvayamekatra dṛśyamānaṃ svavyāpakamekasmindharmiṇyupasaṃharadekasya viruddhobhayarūpadharmatvāsaṃbhavātsaṃśayaṃ janayati /
nacaivaṃ bhāvo 'sādhāraṇasya saṃbhavatīti nāyaṃ saṃśayahetuḥ* ////
tathā bādhako nāma hetvābhāso yo viruddha iti tārkikairabhidhīyate /
saca ṣaḍvidhi iti kecit, dharmadharmyubhayeṣāṃ svarūpasya viśeṣasya ca bādhāt /
catudhati kecit /

ubhayabādhasya dharmadharmibādhāntargatatvāt /
ekadhetyapare- sarvadhā samīhitadharmaviparyayasādhanatvāt, idameva ca yuktam, avāntarabhedasyānupayogāt /
yadyavaśyamavāntarabhedo vaktavyastarhi dvaividhyameva vaktavyam- dharmasvarūpabādhanaṃ ceti /
nahi dharmitadviśeṣabādhakatvaṃ nāma hetordūṣaṇaṃ saṃbhavatīti svayameva vārtikakāreṇa- dharmisvarūpabādhena viruddho yo 'bhidhīyata ityādinā darśitam* ////
tathā hi dravyātiriktaḥ samāvāya iha pratyayahetutvātsaṃyogavaditi atreha pratyayahetutvasamavāyatvena bhedena ca vyāptaṃ saṃyoge dṛṣṭam, samavāyasyāsamavāyatvaṃ bhedaṃ cāpādayat samavāyadharmisvarūpaṃ tadviśeṣaṇaṃ caikatvaṃ bādhata ityudāhṛtam /
tadayuktam /
iha pratyayahetutvaṃ hi samavāye dharmiṇi dṛṣṭaṃ na vā, yadyadṛṣṭaṃ tato 'siddhatvānna kasyacidapi sādhakaṃ bādhakaṃ vā bhavati, yadi dṛṣṭaṃ tatkathaṃ tatraiva dṛśyamānaṃ tasyaiva bādhanaṃ kuryāt, virodhe hi sati bādheta, nacataddharmatayā dṛśyamānasya kathañcidapi tena virodhaḥ saṃbhavati //
samavāyatvabādhe praśnaḥ /
nanu samavāyatvaṃ bādhata ityuktam /
yadi samavāyatvaṃ nāma samavāyadharmiṇo 'tiriktaṃ tadbādhe 'pi na dharmisvarūpaṃ bādhitaṃ syāt /
atha dharmyeva tanna tasya bādhakaṃ saṃbhavatītyuktam /
tasmānna dharmisvarūpabādhanaṃ nāma hetudoṣaḥ kvacitsaṃbhavati bādho natvetaddūṣaṇam /
yadi khalviha pratyayahetutvaṃ samavāyasyaikatvaṃ virundhyāt tato dravyātirekaṃ sādhayataḥ kiṃ hīyate /
na hi dravyātirekasādhanakṛtamekatvasādhanaṃ, yatastasya dūṣaṇatvena saṃbhāvyeta /
tasmāddharmasvarūpasya tadviśeṣasya ca bādhanāddvividhameva bādhakam /
tatra nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi kṛtakatvamanityatvena vyāptatvānnityasvarūpameva bādhate* ////
yastu- svarūpameva śabdānāmabhidheyaṃ nārthāntaramityetamarthaṃ pratipipādayiṣustatsiddhyarthamevaṃ prayuṅkte- agṛhītasaṃbandhāvastho 'pi śabdaḥ svābhidheyamarthaṃ pratipādayati vibhaktimattvāt gṛhītasaṃbandhavaditi, tasya dharmaviśeṣaviparyayasādhano hetuḥ, paścāddhi saṃbandhagrahaṇādasvarūpapratipādanaṃ
dṛṣṭamiti tadvadeva prāgasvarūpārthatvaṃ tenāva hetunā prasajyeta, svarūpapratipādane ca bādhiter'thapratipādanamapi taddharmasvarūpaṃ bādhitameva /
nahi prāk saṃbandhagrahādarthāntarapratipattiḥ śakyate vaktuṃ pratītivirodhādeva* ////
sarvatra yo heturyādṛgviśeṣaviśeṣṭena sādhyena dṛṣṭāntadharmiṣu niyataḥ sa tādṛgviśeṣaviśiṣṭasya sādhyasya dharmiṇi pramāṇāntaravirodhātsādhanāsamabhavena viparītaṃ viśeṣaṃ niyamabalātsvayameva bādhamāno nirviśeṣasya ca sādhyasyāsaṃbhavātsādhyameva na sādhayati /
yathā śarīricetanakartṛkatvena ghaṭādiṣu vyāptamutpattimattvaṃ dehāṅkurādīnāṃ cetanakartṛkatvasādhanāyocyamānaṃ śarīriṇaścetanasyānupalabdhivirodhena sādhayitumaśakyatvādaśarīrasya tenaiva hetunā ghaṭādivannivāraṇādvidhādvayaśūnyasya cetanasyāsaṃbhavāccetanakartṛkatvamevāṅkurādīnāṃ na sādhayati /
tena dharmaviśeṣavirodho hetoḥ sādhyasiddhimeva niruṇaddhīti bhavati dūṣaṇam /
dharmiviśeṣavirodhastu sādhyāvirodhitvānna dūṣaṇaṃ, pratyuta siddhāntāntaradūṣaṇatvātprativādina eva nigrahasthānatvāddūṣaṇaṃ tadbhavati na vādinaḥ* ////
yastu dṛṣṭāntaparidṛṣṭasādhyaviśeṣavirodhasaṃbhave 'pi tadrahitaṃ sādhyamātraṃ hetuḥ sādhayatyeva, tacca viśeṣāntaramākṣipya siddhyatīti vadati, tasya- uṣṇāgniniyatastṛṇādivikāro hime dṛśyamānaḥ śaityapratyakṣavirodhādauṣṇyasaṃbhave 'pyanuṣṇamevāgniṃ sādhayet, tasmāddharmiviśeṣaviparyayasādhanatvaṃ hetoradūṣaṇameva /
anumāne dṛṣṭāntanirūpaṇam /
udāharaṇaṃ dvividham- sādharmyodāharaṇaṃ, vaidharmyodāharaṇaṃ ca /
sādharmyaṃ- liṅgamuddiśya liṅgena upādānam- yo yo dhīmavān mahānasādiḥ sa sarvo 'gnimān dṛṣṭa iti, samyagukte ca sādharmyena na vaidharmyaṃ vaktavyaṃ gatārthatvāt /
yadā vaktavyamāpatati tadā liṅgyabhāvamuddiśya liṅgābhāvopādānam- yatrāgnirnāsti tatra dhūmo 'pi nāsti yathā toyādiṣviti /
yata bhāvena bhāvaḥ sādhyate tatraiva vidhirūpaṃ sādharmyaṃ tatpratiṣedharūpaṃ ca vaidharmyam /
yatra tu medhābhāvādinā vṛṣṭyādyabhāvaḥ sādhyate tatra sādharmyameva pratiṣedharūpaṃ yathā- yadā yatra meghotpattirnāsti tadā tatra vṛṣṭirnāstīti /
vaidharmye tu vidhirūpam- yatra vṛṣṭirasti tatra meghotpattirastīti /
tena yadbhikṣuṇoktaṃ- prasajyapratiṣedhātmakameva iti tadanādaraṇīyam* ////
sādharmyābhāsāśca sādhyavikalatvādayaḥ, vaidharmyābhāsāśca sādhyābhāvavaikalyādayo vārtika eva draṣyavyā iti //
anumāne prābhākarānuvādaḥ //
tattu dvividhamiti dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayamevānumānamiti manvānānnirākartumadṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayamapyanumānaṃ kriyādiviṣayamastīti darśayituṃ dvaividhyābhidhānam /
nahi kriyā svalakṣaṇaṃ pratyakṣeṇa kadācidgṛhyate pūrvottaradeśasaṃyogavibhāgamātrasya pratyakṣeṇa grahaṇam, yābhyāmevāgantukābhyāmāgantukaṃ kāraṇamanumīyate, tacca kriyetyucyate* ////
nanu dravyameva kāraṇaṃ syāt, na /
tasya prāgapi sadbhāvāt /
nanu kṣaṇāntare 'nyaddravyaṃ sarvasaṃskārāṇāṃ kṣaṇikatvāt, sādṛśyāttu pratyabhijñānam /
tadyadā samānadeśe pūrvapūrvamuttarottaramārabhate tadā tiṣṭhatīti lakṣyate /

yadā tvanantaradeśe pūrvapūrvamuttarottaramarabhate tadā gacchatīti lakṣyate /
dīpagamanavacchāyāgamanavacca sadṛśāparāparakṣaṇānāmuttarottaradeśaprārabdhānāṃ gamanābhāsanimittatvātkṛtaṃ kriyayā /
kiñcānutpannasya kṣaṇasya kriyāśrayatvāyogāt, utpannasya ca vināśagrastatvātkathaṃ kriyārambhakatvam /
yathāhuḥ- kṣaṇikāḥ sarvasaṃskārā asthirāṇāṃ kutaḥ kriyā iti /
tadidaṃ śabdādhikaraṇe nirākariṣyāmaḥ /
tataḥ sthiratve sati tanmātreṇānupapatteḥ kriyānumānaṃ yuktamiti /
na yuktam /
kāryaṃ hi kāraṇamātramapekṣate tacceha dṛṣṭamevāsti /
prayatnaviśeṣānantaraṃ hi śarīre deśasaṃyogavibhāgākhyaṃ phalamutpadyamānamupalabhyate tataḥ sa eva nimittam /
tadvadātmaśarīrasaṃyogaścāsamavāyiśarīraṃ ca samavāyīti kimatrādṛṣṭakāraṇānumānena //
paramukhena prābhākarakhaṇḍanam /
nanvasamavāyikāraṇabhūtasya saṃyogasya svāśraye svāśrayasamavete vā kāryaṃ nānyatra, tantusaṃyogānāmiva svāśrayeṣu tantuṣu paṭaḥ, tantuturīsaṃyogasya vā paṭaturīyasaṃyogaḥ /
prayatnavadātmasaṃyogastvanevaṃvidhe vyomni kathaṃ saṃyogamārabhate /
ataḥ kāraṇāntaraṃ kalpanīyamiticet / na /
tantusaṃyogānnodanākhyādyugapadeva paṭasya bahutantuvyāpitatvāt, saṃyogānāṃ ca dvayordvayoreva vṛtteḥ /
kiñca śarajyāsaṃyogānnodanākhyādyugapadeva śare śarāvayaveṣu ca sarveṣvantarbahirvirtiṣu bahūnikarmāṇyutpadyate, tatra yeṣāmavayavānāṃ jyosaṃyogo nāsti teṣvāśrayeṣu svāśrayāsamaveteṣu ca jyāsaṃyogaḥ karmārabhata iti vyabhicāraḥ /
nahi te saṃyogāśrayībhūte śare samavetāḥ śarasyaiva teṣu samavāyāt* ////
kiṃ ca prayatnavagātmasaṃyogānantaraṃ yugapadeva haste prayatnavadātmasaṃyukte tatsaṃyuktecāṅgade 'aṅgulīyake ca tallagne maṇau ca karmotpadyate, athaivamādiṣu na codanāt na prayatnavadātmasaṃyogācca tadanantare /
tathātmasaṃyogāddhaste, tatsaṃyogādaṅgade, tatsaṃyogānmaṇāvapīti /
evaṃ tarhyatrāpi śakyate vaktum /
prayatnavadātmasaṃyuktaśarīrākāśasaṃyogāccharīrākāśadeśavibhāgastatsaṃyogācca tadanantaradeśasaṃyoga iti dṛṣṭenaiva saṃyogena saṃyogavibhāgasiddherna karmakalpanāvakalpate* ////
kiñca na saṃyogasyaivāyaṃ dharmaḥ, sarvāṇyevāsamavāyikāraṇāni svāśraye svāśrayamavete vā kāryamārabhate nānyatra /
tataśca karmāpyasamavāyikāraṇatvenānumīyamānaṃ viyati vihaṅgame cobhayatrānumīyeta /
na hi vihagakarmaṇā viyati kāryaṃ saṃbhavati, tataśca viyatyapi calatīti buddhiḥ syāt, ato nānumeyaṃ karma /
kimidānīṃ nāstyeva kriyātatvam /
asti pratyakṣāvagamāt* ////
nanu saṃyogavibhāgāgiriktaṃ na kiñcidatra /
dṛśyate hi sarpati sarpe bhūmeḥ sarpasya ca dvayormithaḥ saṃyogavibhāgāviśeṣe 'pi sarpameva calatīti buddhirālambatela na bhūmim /
ato 'syā buddherālambanamasti sarpe calanaṃ nāma tatvam /
tadbhāvābhāvābhyāṃ sarpabhūmyoścalatīti buddherbhāvāvityaṅgīkāryam /
naceyamānumānikī saṃbhavatītyuktam, tasmānnaivamabhiprāyamidaṃ bhāṣyaṃ, kintu viśeṣaviṣayaṃ sāmānyaviṣayaṃ siddhasādhyatā iti, te 'nena nirākriyante /
ubhayorapi viśeṣatvopapatteḥ /
yatra viśeṣasyaivānugamastatra viśeṣaviṣayatvaṃ, sāmānyānugametu sāmānyaviṣayatvam /
na ca siddhasādhyatvaṃ deśāntarakālāntarasebandhasyāgṛhītasya grahaṇāditi prāgeva varṇitam ityanumānavādaḥ /
śāstraṃ śabdavijñānādasaṃnikṛṣṭer'the tacchābdaṃ nāma pramāṇam /
tallokasiddhatvānna parīkṣitavyam /
tacca dvavidhaṃ pauruṣeyamapauruṣeyaṃ ceti /
tatra pauruṣeyamāptavākyam /
apauruṣeyaṃ ca vedavākyam /
ubhayamapyanāptapraṇītatvadoṣavirahātsvataśca śabdasyāduṣṭatvātpramāṇam /

tacca punardvividham- siddhārthe vidhāyakañceti dvividham- upadeśakamatideśakaṃ ca /
itthamidaṃ kartavyamityupadeśaḥ /
yathā loke- dadhighṛtasūpaśālyādibhirdevadatto bhojayitavyā iti /
vedepi- prayājāvaghātādiprakāreṇa darśapūrṇamāsābhyāṃ svargaṃ kuryāditi tadvadidaṃ kartavyamityatideśaḥ /
yathā- loke devadattavadyayajñadatto bhojayitavyā iti /
vedepi- sauryeṇa kuryādyathāgneyeneti /
śabdāntarādibhiḥ śrutiliṅgādibhiḥ śrutyarthādibhiśca vicitro 'yamupadeśo bhedaviniyogakramānavabodhayati /
vacanānāmadheyacodanāliṅgaiścātideśoṣa'nyatra vihitasyanānāpadārthaviśaṣṭasya prakārasya tatpratipādakasya vā śāstrasya vidhyantāparanāmadheyasyāntena saṃbandhaṃ vikāraṃ bādhaṃ vā bodhayatītyūhanīyam /
asaṃnikṛṣṭagrahaṇaṃ ca pūrvavattāddrūpyaparyayaparicchedanirāsārthamā /
etadeśināṃ tu tadanarthakameva syāt /
viparītaparicchinne tāvannāstyeva śabdājjñānam /
yadi syāt puruṣadoṣāṇāṃ śabde saṃkrāntyanabhyupagamāt svābhāvikameva śabdasyāprāmāṇyaṃ syāditi vedāprāmāṇyaṃ syāt /
yadi paraṃ tadrūpaparicchinnaviṣayasyānuvādasya nirāsaḥ syāt /
taccāyuktam /
tasyāpi śāstratvāt /
nahi tasyāpyaprāmāṇyam /
anubhūtitvāt /
pratyakṣādyantarbhāvābhāvācca śāstratvamevetyāstāṃ tāvat //
aulukyamatānuvādaḥ /
idaṃ ca asyedaṃ kāraṇaṃ saṃbadhyekārthasamavāyivirodhi ceti laiṅgikamityunumānalakṣaṇamabhidhāya etenaiva śābdaṃ vyākhyātam iti kāśyapīyāḥ pratyakṣānumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti bruvāṇaḥ saugatāścānumānādabhinnamiti manyante /
tatra yattāvatpadārthajñānaṃ tadavagatārthaviṣayatvātpramāṇameva na bhavatīti kiṃ tasya bhedābhedaparīkṣayā /
yattu vākyārthajñānaṃ tadagṛhītasaṃbandhaireva padārthairupajāyamānaṃ nānumānaśaṅkāmarhati /
nahi sarvairvākyārthaviśeṣaiḥ saṃbandhagrahaṇamasti /
naca saṃbhavatyanantaiḥ saṃbandhagrahaṇam /
atyantāpūrvo 'pi vākyārthaviśeṣaḥ padārthairavagamyate dūradeśavārtāsviti sarvajanīnametat /
yattvāptavākyatvādavisaṃvādānumānaṃ tadvākyārthāvagamottarakālatvānna tasyānumānatvamāpādayati /
vākyaśravaṇānantarameva hyāptānāprajñānānapekṣaireva padārthairvākyārtho 'vagamyate /
atyāntādṛṣṭapuruṣapraṇīte 'pi vākye 'vagate tu vākyārthe satyāsatyatvasaṃśaye praṇeturāptatvāvagame sati satyatvamanumīyamānaṃ na vākyārthāvagaterāptatvāvadhāraṇānapekṣajanmano 'numānatvamāpādayati /
tasmātpramāṇāntarameva loke śābdamityapauruṣeyasyāpi vedasya siddhaṃ prāmāṇyam /
ekadeśināṃ tu lokavacasāmanumānatvamaṅgīkurvatāṃ yathā vedaprāmāṇyaṃ na siddhyatitathoktam /
iti śabdapramāṇavādaḥ /
athopamānaparicchedaḥ /
upamānamapi sādṛśyamasaṃnikṛṣṭer'the buddhimutpādayati /
yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasya pūrvadṛṣṭe smaryamāṇer'the dṛśyamānārthasādṛśyajñānamupamānam /
yā sāvasmābhirnagare dṛṣṭvā gauḥ sānena gamayena sadṛśīti /
kiṃ punaḥ sādṛśyam /
arthāntarayogibhiḥ saṃbandhisāmānyairarthāntarasya tādṛśayogaḥ sādṛśyam /
yathā gojātiyogibhiḥ karmādyavayavasāmānyairgavayajāteryogo gavayasya gosādṛśyaṃ gavayasaṃyogibhiśca goryogastatsādṛśyam /
ata eva ca sāmānyayogātiriktamanyadeva tatvaṃ sādṛśyaṃ teṣāṃ prakarṣāprakarṣabhedaḥ kiṃnimitta iti cintanīyam /
na ca tattvāntaratve pramāṇamapi kiñcidastītyāstāṃ tāvat /

nacedamupamānaṃ pratyakṣāntargatam /
anindriyasaṃnikṛṣṭatvānnagarasthasya goḥ /
nacānumānamagṛhītasaṃbandhasyāpyupajāyamānatvāt /
evaṃ kilānumīyeta
gaurgavayasadṛśo gavayasādṛśyapratiyogi tattatsadṛśaṃ dṛṣṭaṃ yugapanna dṛṣṭavānekameva tu gāmupalabhya nagare vane gavayaṃ paśyati so 'pi gāṃ gavayasādṛśyaviśiṣṭāmupaminotyeva tasmānnānumānam /
śābdatvaṃ tu na śaṅkyameva /
ataḥ pramāṇāntaram, prasiddhatvācca na parīkṣitavyam /
ityupamānavādaḥ //
arthāpattinirūpaṇam /
arthāpattiriti dṛṣṭaḥ vār'tho 'nyathā nopapadyata ityarthakalpanā /
yathā jīvato devadattasya gṛhābhāvadarśanena bahirbhāvasyādṛṣṭasya parikalpanā /
pramitasyārthāntareṇa vinānupapannādupapādakalpanā sā arthāpattiḥ, anumānameva tarhi, tatrāpi vahnimantareṇānupapannāddhūmāhniḥ kalpyate /
syādevam /
yadyanupapannaṃ gamakaṃ syāt /
iha tu yannopapadyate tadeva gamyam /
gṛhābhāvena hi vinābahirbhāvo nopapadyate /
kimidānīmupapādakādanupapanne buddhirarthāpattiḥ /
ko doṣaḥ /
na khalu kaściddoṣaḥ /
kiṃ tvasau naivāsti /
na hyupapādakadarśanādanupapannārthe buddhirbhavati /
yadi syāt, vṛkṣatvadarśanācchiṃśapātvaṃ kalpyeta /
vṛkṣatvena vinā śiṃśapātvasyānupapatteḥ /
tasmādanupapannameva gamakaṃ nopapādakam* ////
athocyate /
nāvinābhāvenānupapattirityucyate kiṃ tu saṃśayāpattiḥ /
yasya hi jīvanaṃ gṛhasaṃbandhyeva prāyaśo 'vagataṃ tasya gṛhābhāve dṛṣṭe jīvanaṃ sāṃśayikaṃ bhavadbahirbhāvakalpanayā samādhīyate /
tataśca prāgbahirbhāvakalpanāyā jīvanasya saṃdigdhatvānna liṅgatvam /
na hi sandigdhaṃ liṅgaṃ bhavati /
jīvanarahitañca gṛhābhāvamātraṃ mṛte 'pi sadbhāvādanaikāntikaṃ na bahirbhāvamanumāpayitumalam /
ato 'numānāsaṃbhavātpramāṇāntaramevedam /
yathā cānumāne niścitaṃ gamakam /
evamarthāpattau sandigdhaṃ gamakamiti darśanahalādabhyupagamyate /
saṃśayaścātra pūrvadṛṣṭarūpavisaṃvādāt //
arthāpattisamādhānam /
tadidamasaṃbaddham /
na hi saṃdigdhe jīvane bahirbhāvaḥ śakyate kalpayitum /
kathaṃ hi jīvati vā mṛto devadattaḥ iti saṃdihānastasya bahirbhāvaṃ kalpayet /
na hi bhāvābhāvasaṃśayasya
bahirbhāvakalpanayāpanodaḥ saṃbhavati /

sarvatra hi saṃśayasya nidānocchedāducchedo bhavati /
anyatarapakṣāvadhāraṇādvā /
na ca bahirbhāvakalpanayā tāvannidānocchedaḥ /
jīvanasya prāyeṇa gṛhasaṃbandhitvāttadviparyayo 'tra saṃśayahetutvenopanyastaḥ /
nacāsau bahirbhāve kalpite samucchidyate /
pratyuta viparyaya eva dṛḍhamavasthāpyate /
nacānyatarapakṣāvadhāraṇamapi vidyate jīvanabhāvābhāvau hyatra saṃdihyate /
nacānayoranyatarasyāpi bahirbhāvakalpanayā nirṇayo bhavati /
anyaddhi jīvanaṃ anyaśca bahirdeśasaṃbandhaḥ /
naca gṛhābhāvanibandhanārthāpattirjīvananirṇayāyālaṃ bhavati /
nahyevaṃ saṃbhavati yasmāddevadatto gṛhe nāsti tasmājjīvatīti, pratyuta pūrvaniścitameva jīvanaṃ gṛhābhāvādeva saṃdigdhaṃ kathaṃ tata eva nirṇīyate /
na hi saṃśayahetureva nirṇayaheturbhavati /
tasmājjīvanaṃ saṃdigdhaṃ tattāvadanyato niścitya paścādbahiḥsaṃbandhaḥ kalpayitavyaḥ /
yasmāddevadatto jīvati gṛhe ca nāsti tasmānnūnaṃ bahiravasthita iti /
na tu saṃdihyamāne jīvane tatkalpanaṃ saṃbhavati /
yasmādavidyamāno gṛhe jīvati vā navā tasmādbahiḥ sthita ityasaṃbaddhameva syāt /
tasmādbahirbhāvaniyataṃ gṛhābhāvasahitaṃ jīvanaṃ niścitya bahirbhāvaḥ kalpyata ityanumānamevedaṃ na pramāṇāntaramiti //
siddhāntena tarkamatanirākaraṇam /
atrābhidhīyate- na tāvadgṛhābhāvamātraṃ liṅgaṃ mṛte 'pi saṃbhavāt /
na jīvanamātraṃ gṛhe 'pi sadbhāvāt /
ato jīvanasaṃsṛṣṭo gṛhābhāvo liṅgamiti vaktavyam /
prathamaṃ ca liṅgamavagamya paścālliṅgyanumānena bhavitavyam /
na tu liṅgāvagamasamaya eva liṅgyavagamaḥ /
atra ca na bahirbhāvāvagamamantareṇa gṛhābhāvo jīvanaṃ ca saṃsṛṣṭaṃ pratyetuṃ śakyate virodhāt /
jīvatā hyavaśyaṃ gṛhe vā bahirvā sthātavyamityasaṃdigdham /
ataśca bahirbhāvamanantarbhāvya jīvanagṛhābhāvau samuccitya pratipadyamānasyedṛśī pratipattirāpadyate devadatto gṛhe 'navasthito gṛhe vā bahirvāvasthita iti /
nacaivaṃ saṃbhavati bhāvābhāvayorekatra deśe samuccetamaśakyatvāt /
ato 'vaśyaṃ deśabhedenaiva devadattasya bhāvābhāvau samuccetavyau /
tena bhāvābhāvasaṃsargabuddhyaiva bahurbhāvasya buddhatvānna paścātkiñcitprameyamasti /
āha ca vidyamānatvasaṃsṛṣṭagehābhāvadhiyānayā //
gehādutkālitā sattā bahirevāvatiṣṭhate iti /
nanu pramāṇāntaratvepi jīvanamātrasya gṛhābhāvamātrasya vāvagamakatvābhāvātsaṃsṛṣṭamubhayaṃ gamakamityaṅgīkartavyam /
saṃsṛṣṭadhiyaiva ca bahirbhāvasya buddhatvānna paścāt kiñcutprameyamavaśiṣyata iti tulyo 'yaṃ doṣaḥ /
ucyate- iyameva saṃsṛṣṭadhīrarthāpattirityavagamya śāmyatu bhavān kiṃ punastasyāḥ kāraṇam /
dvayorgṛhābhāvadajīvanayoḥ parasparapratighāta iti brūmaḥ /
yathā khalvekena nadyāstīre phalāni santītyukte pareṇa ca na santītyukte pareṇa na santītyukte balābalaviśeṣamajānānaḥ śrotā mithaḥ pratihatamubhayaṃ buddhyate /
nacānyataradapi tyuktuṃ gṛhītuṃ vā śaknoti /
tathāpi tu na
satvāsatve samuccinoti virodhāt /
evamihāpi gṛhe vā bahirvāvasthito devadatta iti kenacitpramāṇena pratītam /

anyena ca gṛhe nāstīti tadubhayaṃ samuccitam parasparapratighāti pratīyate so 'yaṃ pratighāto na phalasadbhāvavadasamādheyaḥ kintu bahirbhāvakalpanayā samādhātuṃ śakyata ityetāvānviśeṣaḥ /
tena pramāṇasiddhayordvayorarthayoḥ parasparaṃ pratighātor'thāntarakalpanayā samādheyatvenālocyamānor'thāpatteḥ kāraṇam /
tatsamādhānāya cārthāntarakalpanārthāpattiḥ pramāṇāntaramanumānāt /
yaścāyaṃ pratītasya pramāṇāntareṇa pratighātaḥ sa evārthānupapattirityucyate //
arthāpattāvanumānasyāntarbhāvaśaṅkā /
bhavatvarthāpattiḥ pramāṇaṃ anumānaṃ tvarthāpattāvevāntarbhavati /
tathāhi yatra yatra dhūmastatratatrāgnirityavagatam /
parvatasya ca dhūmavattāvagatā /
yadi parvate 'gnirna syāttadī dhūmavattā vā mithyā syāt /
sarvadhūmavatāṃ vāgimattvaṃ mithyā syāt kathaṃ tadubhayamapyamithyā syādityagnimatvaṃ kalpyata ityarthāpattireṣā /
syādevaṃ yadi sarvadhūmavatāmagnimattvamanumānādanyenāvagataṃ syāt /
natvevamasti /
dṛṣṭāntadharmiṣveva hi dhūmasyāgniniyamo 'vagato na sarvatra /
anumānastu sarvadhūmavatāmagnimattāvagatirityuktam /
na ca dṛṣṭāntadharmiṣvevāvagatasyāgniniyamasya sarvadhūmavadagnimattāṃ vinā kaścidvirodho yenārthāpattiḥ syāt /
tasmādasaṃkīrṇaviṣayatvādanumānenāvagataṃ tasya parvatādiṣu dhūmadarśanādyadāgnivijñānaṃ tadaddvedhāpi saṃbhavati dṛṣṭāntaparidṛṣṭaniyamasmaraṇādvānumānam /
pratighātalocanayāvārthāpattiḥ /
tasmādarthāpattiḥ pramāṇāntaram /
yāpi kvacidavasthitasya devadattasyānyatra sarvatrābhāvapratipattiḥ sāpyarthāpattiḥ /
tathāhi mūrtasyārthasya yugapatkārsnyenānekadeśasaṃbandho na ghaṭata iti svaśarīre 'vagatam /
svaśarīrasya hi kvacidavasthitasya tato 'nyatra sarvatrābhāvo dṛśyādarśanenāvagataḥ, ato 'nyasyāpi devadattāderyugupadanekadeśasaṃbandho nāstītyanumīyate /
tato devadattaṃ kvacitpratyakṣeṇāvagacchanyugapadanekadeśāsaṃbandhaṃ cānumānenāvadhārayannubhayopapattaye deśāntareṣu sarveṣvabhāvaṃ kalpayati /
nanvanumānamevedaṃ saṃbhavati devadatto 'dhunā sarvatra nāsti gṛhe 'vasthitatvānmadvaditi /
satyam /
devadattena sahaikadeśāvasthitasya saṃbhavati, yastu kvacidgṛhe 'vasthitastadanantaraṃ gṛhamapyatītya tṛtīye gṛhe devadattaṃ kenacitpramāṇenāvagatavān sa tadgṛhātirikte madhyagṛhe deśāntareṣu ca sarveṣvabhāvaṃ devadattasya kena liṅgena pratīyāt /
atha kvaciddevadattaṃ paśyan taddeśavyatirikte ca pratyāsanne deśe tadabhāvamavagacchannanyeṣāmapi sarvadeśānāṃ pratyāsannadevadattaddeśavyatiriktatvāttacchūnyatāmanumimīte /
tatrāpi viruddhāvyabhicāritvaṃ tadvadeva hi gamyate /
samīpadeśabhinnatvāccaitrādhiṣṭhitadeśavat /
iti vārtika eva dūṣaṇamuktam tasmādarthāpattireveyam /
etena bījādiṣvaṅkurajananaśaktikalpanā vyākhyātā //
80 //
kiṃ punaḥ śaktikalpanāṃ vinā nopapadyate bījādiṣu satsvaṅgurādyupapattidarśanāt asatsu cādarśanāt /
bījādīnāmaṅkurādikāraṇatvamavagamyate /
satsvapi bījeṣu mūṣikāghrāteṣvaṅkurānutpatterakāraṇatvaṃ pratibhāsate /
so 'yaṃ kāraṇatvākāraṇatvayorvirodhaḥ śaktikalpanayā samādhīyate- nūnamastyatīndriyamapi rūpaṃ yadbhāvāt kadācidaṅkurotpattiḥ yasya ca mūṣikā'ghrāṇena nāśātkadācidanutpattiriti kalpyate ghrāṇābhāvo 'pyaṅkurasya kāraṇam /
ghrāṇo ca sati tadabhāvādevānutpattyupapatteralaṃ śaktikalpanayeti cet /
na /
ghrāṇakriyāyāḥ kṣaṇikatvāduttarakālaṃ tadabhāve satyapyaṅkurānutpatteḥ /
prāgabhāvaḥ kāraṇaṃ na pradhvaṃsābhāva iti cet /
na /

abhāvatvāviśeṣāt /
na hi prāgabhāvapradhvaṃsābhāvayoḥ prāgūrdhvakālabhedaṃ muktvā kiñcidapi rūpavailakṣaṇyamasti, nacāvilakṣaṇe kāraṇe kāryavailakṣaṇyaṃ saṃbhavati /
prāgabhāvasya pradhvaṃsābhāvādvilakṣaṇamasti rūpamiti cet kalpyamevaṃ sati kiñcit /
taccābhāve kalpyatāṃ bījasvarūpe veti bījasya sākṣādaṅkukāraṇatvāttatraiva kalpayituṃ yuktam /
evaṃ yāgāderapūrvasvargādisādhanaśaktikalpanamūhanīyam /
kathaṃ punaḥ śaktimati yāge vinaṣṭe nirādhārā śaktiravatiṣṭhate, na nirādhārā bhaviṣyati /
ātmādhāratvāt /
kathamanyaśaktiranyatra syāt tathāvagamāt /
nāvaśyaṃ svāśrayaiva śaktiriti niyamo 'sti, sā hi kāryataḥ kalpyamānā yatraiva kāryāya
kalpate tadgataiva kalpyā /
sāceyaṃpūrvākhyātiryāgāśrayā satī yāgavināśānna svarganiṣpattaye paryāptayādityātmāśrayā kalpyate /
yathāha- śaktiḥ kāryānumeyatvādyadgataivopayujyate //
tatraiva sābhyupetavyā svāśrayānyāśrayāpi veti //
kathamātmāśrayā satī yāgaśaktiriti vyapadiśyate /
tasya hi phalasādhanatvamupapāpādayituṃ sā kalpyate tāvatā tacchaktitvam /
loke 'pi prasiddhametat tailapānasāmarthyācciravṛtte 'pi tasminbalapuṣṭyādikamadya me jātamiti laukikā vyavaharanti tasmādanavadyam //
dṛṣcagrahaṇenaiva pratītimātragrahācchautasyāpi grahaṇe siddhe śrutārthāpatteḥ pramāṇagrāhiṇītvena dṛṣṭārthāpattito vailakṣaṇyamupapādayituṃ śrutagrahaṇaṇ /
tathāhi loke tāvat dvāraṃ dvāramityādiṣu saṃpūrṇārthapratipādanāya saṃvriyatāmityādiśabdāntaraṃ śrutaśabdaikavākthatvena
kalpyate* ////
tathā vede 'pi viśvajitā yājetetyatra svargakāma iti vā svargārthamiti vā yenaiva śabdena śrutiśabdaikavākyabhūtena paripūrṇārthābhidhānaṃ saṃpadyate tadeva hṛdayamānīya śrutena saha melayitvā paripūraṇādvākyādvākyārthaḥ pratīyate, yathā sauryaṃ caruṃ nirvapedbrahmavarcasakāmaḥ ityādiṣu vidhiṣvitikartavyatāpratipādakaśabdāśravaṇādapūrṇeṣu tatpratipādakaśabdānapekṣayā codanāliṅgopasthāpitasyāgneyavidhekhyaṃśasya sādhyasādhanāṃśapratipādakabhāgāvanapekṣitatvādanādṛtya yastṛtīyoṃ'śa itthaṃbhāvo 'gnyatvādhānādirvidhyantatvena parikalpitastasya divacchabdena kalpitena, kintu ya evāyamāgneyavidhyantastasyaiva vyavahitasyāpi codanāliṅgabalopasthāpitasya vikṛtividhinā sahaikavākyatāmātramarthāpattyā kalpyate /
nahyayamanuṣaṅgo yena vyavahitasya na syāditi /
atideśastvayaṃ vyavahitasyāpi kathañcidupasthānādupapanna eva /
tathā ca vakṣyati- vidhyaṃnto vā prakṛtivaccodanāyāṃ pravarteti vidhyanta iti pradhānavidhivarjitaṃ samastameva pauroḍāśikaṃ kāṇḍamabhidhīyata iti bhāṣyakāraḥ //
nanvevaṃ śāstrātideśāṅgīkaraṇe daśamādyavirodhaḥ syāt, ūhabādhayoścāsiddhiḥ /
bhavedevaṃ yadi yathāśrutarūpameva vrīhinavahantīti vākyaṃ vikṛtiṃ nītvā tasya yathāsaṃbhavaṃ vikṛtividhinā sahaikavākyatā parikalpyeta /
yadi tathā kriyate tatra kṛṣṇalacarau vrīhiśabdasya havirlaṇārthatvāyogādavadhātasya bādhaḥ syāt /
evaṃ nīvārādiṣvapi vrīhaya evāvahantavyāḥ iti na nīvārādiṣvavahantirūhyeta /
natvevamasmābhirucyate kintu prakṛtau pradhānena sahaikavākyatayāvagatasyāsya yāvanparikaro tādṛgatidiśyate prakṛtau haviṣṭvāt, tallakṣaṇārtho, avaghātasya ca teṣu dṛṣṭaṃ prayojanaṃ tuṣavimocanaṃ saṃbhavatīti taddvāreṇāsya pradhānaikavākyatā /
tataśca- avaghātavituṣīkṛtairvrīhibhiḥ puroḍāśaṃ kṛtvā tena yajetetīdṛśaḥ prakṛtividhiḥ, tasya sākṣādavaghāto viśeṣaṇam, avaghātaviśeṣitavituṣīkaraṇaviśiṣṭaṃ hi haviryāgasya viśeṣaṇaṃ prakṛtau, atastadeva vikṛtāvākṛṣyate /
kṛṣṇalayāge ca kṛṣṇalaśabdasya havirvācinaḥ pratyakṣaśravaṇāttadvirodhātpuroḍāśaśabdo nivartate, tannivṛttyā ca vrīhīṇāmapi nivṛttiḥ /
na hi te kṛṣṇalānāṃ prakṛtitvena saṃbhavanti /
vituṣīkaraṇaśabdo 'pi yo dvārapratipādakaḥ so 'pi kṛṣṇaleṣu tadasaṃbhavādanivṛtto 'vaghāta ityūhasyāpi siddhiḥ /
daśamādye ca yāvacchrutānāmaṅgaśāstrāṇāmatideśamāśaṅkyā prakṛtyanvitānāṃ tena rūpeṇātideśaḥ /
nārthamātreṇa ityalamatiprasaṅgena* ////
nanvarthamevādhyāhṛtya vākyaṃ pūryatāṃ kiṃ śabdakalpanayā /
nārthamātreṇa pūraṇaṃ saṃbhavati, ekavākyabhūtapadadvayapratipāditā hi padārthā vākyārthaṃ pratipādayanti nānyathā /
na hi ānaya ityetāvatyukte gāmityanukte pratyakṣapratipanne 'pi gavi gavā sahānayanamanvīyate /
evaṃ ca vikṛtiṣu
sauryādiṣvasamavetārthāgryādipadanivṛtternyūnasākāṅkṣamantravākyapūraṇāya sūryādipadāprakṣepādūhasiddhiḥ //
arthādhyāhārapakṣakhaṇḍanam //

arthādhyāhāravādināṃ tu sūryārthenādhyāhṛtena viśiṣṭaṃ nirvapāmipadameva prakāśayatīti nohaḥ sidhyet /
tathā yatrādhikāravākyer'thavādamātraṃ śrutaṃ pratitiṣṭhanti ha vā ya etā rātrīrupayantīti tatrāpi bhavanmate vidhyarthaṃ evādhyāhāryo na vidhiśabdaḥ, tataśca prākṛtasyopakārasya padārthānāṃ ca nāpūrvaidamarthyaṃ sidhyet /
satsvapi hyarthānāmākāṅkṣāsaṃnidhiyogyatveṣu nābhidhānamantareṇānvayasiddhiḥ /
nacehāpūrvābhidhāyī śabdo 'sti yo 'pūrvaṃ prākṛtairanvitasteṣāmanvayaḥ nāpyutpattyapūrveṇānvaya eva syāt* ////
evaṃ prakṛtāvapi sarvebhyaḥ kāmebhyo darśapūrṇamāsau ityatra vidhiśabdasyānāmnānādanadhyāhārācca vidhyarthasyaiva svargakāmādhikārāpūrvādāgneyādyutpattyapūrvebhyaśca pṛthagbhūtasyādhyāhārānna samidādīnāmaidamarthyaṃ sidhyet /
na hi samidādiyajatayo 'vaghātādivadadhikārāpūrvānvitaṃ svārthāmabhidhātumalaṃ svāpūrvaviṣayatvavyāghātāt /
tasmādīdṛdṛśeṣvadhikāravidhiṣu vidhiśabda evādhyāhāryo nārthaḥ* ////
kathaṃ ca vidhyarthasyātyantālaukikatayā pramāṇena tadābhāsena vā buddhāvāropayitumaśakyatvenābhimatasya buddhisaṃnidhānatmako 'dhyāhāro 'śrutavidhiśabdakeṣvadhikāravākyeṣu vā utpattivākyeṣu yadāgneyo 'kapālo 'māvāsyāyāmityādiṣu vā śakyate, ityakāmenāpi śabdādhyāhāro 'ṅgīkartavya ityāstāṃ tāvat //
ityarthāpattivādaḥ //
abhāva(anupalabdhi) paricchedaḥ /
abhāvo 'pi pramāṇābhāvo nāstītyasyārthasyāsaṃnikṛṣṭasyeti /
kathaṃ punaḥ pramāṇābhāvaḥ pramāṇalakṣaṇaṃ viparītatvāt /
pūrvoktasadupalambhakapratyakṣādipramāṇapañcakābhiprāyo 'yaṃ pramāṇaśabdaḥ /
tadabhāvaśca ṣaṣṭhasya lakṣaṇamiti nānupapattiḥ /
kimasya prameyam /
uktaṃ nāstītyarthasya iti /
sarvaṃ hi vastu sadasadātmanā dvavidhaṃ, tadyadā yatra sadrūpeṇa bodhakānāṃ pratyakṣādīnāṃ sadrūpabodhanāyotpattuṃ yogyatve satyapi yo 'nutpādod daśyādarśanayogyanupalambhādiparyāyo bhāṣye pramāṇābhāvaśabdenoktasyenaivendriyaśabdādisthānīyena nāstīti pratīyate bhūtale 'tra ghaṭo nāstīti* ////
yastu nāstitvamapahnutya
prameyābhāvātṣaṣṭhaṃ pramāṇaṃ nāstītyāha tasya dṛśyādarśanānantaraṃ nāstīha bhūtale ghaṭa ityevamupajāyamānasya jñānasya kimālambanam /
na bhūtalam /
satyapi ghaṭe prasaṅgāt /
tathā gavi yo 'śvo na bhavatīti pratyayo rūpe ca raso na bhavatīti tasya kimālambanam /
na gorūpam /
tasya pratiyogyanapekṣapratītikatvāt /
aśvo na bhavatīti jñānasya pratiyogyapekṣatvāt /
gorūpālambanatve siṃhādāvaśvo 'yaṃ na bhavatīti pratyayo na syāt gorūpasya tatrābhāvāt* ////
atha yo 'śvādbhedo gavādiṣvanusyūtaḥ so 'syālambanamityucyate /
ko 'yaṃ bhedo nāma, yadītaretarābhāvaḥ samāśritastarhyabhāvaḥ /
atha pṛthaktvaṃ nāma guṇaviśeṣo bheda ityucyate, tatastasya dravyagatatvādguṇeṣu rūpādiṣu 'raso na bhavati rūpaṃ' 'rūpaṃ na bhavati rasaḥ' itītaretarābhāvapratyayo na syāt //
prabhākaramatakhaṇḍanam /
yastu vaiyātyāt bhūtalapratītivyatirekeṇa ghaṭo nāstītyevaṃvidhā ghaṭo nāstītyevaṃvidhā pratītireva nāsti iti vadati, sa bhūtalādipratītimapyapahnuvīta, aviśeṣāt, ghaṭo 'tra bhūtale nāstīti vyavahārasya kiṃ kāraṇaṃ, dṛśye ghaṭe yadbhūtalamātraviṣayaṃ jñānaṃ tadasya kāraṇamiticet,
tathāsati paṭavadbhūtalopalambhe ghaṭo nāstīti vyavahāro na syāt /
bhūtalamātropalambhābhāvāt /
ghaṭaviviktabhūtalopalambha iti cet, ko 'yaṃ ghaṭavivekaḥ, yadi bhūtalarūpameva, ghaṭavatyapi prasaṅgaḥ /
ghaṭasaṃyogābhāvaścet, aṅgīkṛtastarhyabhāvaḥ* ////
syānmatam, yadabhāvavādino 'bhāvajñānasya kāraṇaṃ tadevāsmākaṃ vyavahārakāraṇaṃ bhavatviti /
naivaṃ vaktuṃ śakyam /
mama hi dṛśyādarśanamabhāvajñānakāraṇam, adarśanaṃ ca darśanābhāvo nacāsau bhavatāṅgīkṛtaḥ, abhāvābhyupagamaprasaṅgāt /
pramāṇābhāvāṅgīkāre vā kimaparāddhaṃ prameyābhāvena* ////
nanu prathamaṃ pratyakṣeṇa bhūtalaṃ gṛhītvā paścādabhāvo boddhavyastatrābhāvatrānātprāk yādṛśaṃ bhūtalajñānaṃ tādṛśādeva vyavahāro bhavatu /

tadidamuktottaram, tathāhi- yasyāmavasthāyāṃ bhūtalasvarūpajñānaṃ ghaṭatadabhāvayoścājñānaṃ jñānābhāvastena ghaṭatadabhāvajñānaśūnyaṃ bhūtalajñānaṃ tasyāmavasthāyāmasmābhirupeyate tadeva bhūtalamātravedanamityucyate* ////
svarūpamātraṃ dṛṣṭvācetyādiṣu mātraśabdena hi ghaṭatadabhāvavedanayorabhāva ucyate, bhūtalamātraṃ jñāyate na ghaṭastadabhāvo vetyarthaḥ /
tena yadi bhavānapi ghaṭādijñānābhāvayuktaṃ bhūtalajñānamaṅgīkuryāt tato jñānābhāvāṅgīkartavya ityuktameva /
tena naivaṃ bhramitavyam- abhāvavādināpi svarūpamātraṃ dṛṣṭvā ca paścātkiñcitsmaraṇannapīti vadatā bhāvajñānātirekeṇa tanmātravedanamaṅgīkṛtam, tadeva dṛśye pratiyogini nāstīti vyavahārakāraṇatvānnāstīti śabdasyārthābhāvādbhūtalavedanameva kāraṇamiti vaktavyam /
tataśca ghaṭavatyapi prasaṅga iti sthitaṃ dūṣaṇam* ////
atha bhāve deśāntarasthe deśāntaragrahaṇaṃ kāraṇamiti mataṃ, tataḥ śābaleyasthitaṃ gotvaṃ dhāvaleye nāstīti vyavahriyeta, sthūṇāntarasthitaśca vaṃśaḥ sthūṇāntare 'nusyūto 'pi tatra nāstīti vyavahartavyaḥ syāt, ato 'trābhāva eva nāstīti vyavahārakāraṇam, nānyatra sadbhāvaḥ /
smaryamāṇe ghaṭe bhūtalavedanaṃ nāstīti vyavahārakāraṇamiticet /
na /
gṛhyamāṇasyāpi pārśvadeśeṣvabhāvavyavahārāt /
saṃpratyānītasya ca ghaṭasya gṛhyamāṇasyaiva prāgayamiha nāsīt iti prākkālīnābhāvavyavahārāt //
prabhākaramatānuvādaḥ //
nanu bhavanmate pramīyamānasya ghaṭasya prākkālīnābhāvajñānaṃ bhāvapramāṇabhāvo hyabhāvajñānakāraṇam /
na ca pramāyamāṇo 'pi ghaṭaḥ prākkālasaṃbandhitayā na pramīyate ataḥ prākkālasaṃbandhagocarapramāṇānudayāttatkālīnābhāvajñānaṃ yuktameveti cet /
na /
ayogyatvāt /
na hi prākkālasaṃbandho 'dhunā pramātuṃ yogyaḥ, yogyapramāṇābhāvaścābhāvajñānakāraṇaṃ na pramāṇābhāvamātram /
prākkāle tu yogyasyaiva prāmāṇasyānudaya āsīt, na hi tadānīṃ ghaṭābhāvaḥ sannapi pramitaḥ pratiyogino ghaṭasyāparāmarśāt tadapekṣatvāccābhāvajñānasya, ata eva ghaṭābhāvo 'dhunā smaryata iti na yuktam /
apramitasya smaraṇayogāt /
yaścāyaṃ prākkālīnaḥ pramāṇānudayaḥ so 'dhunā pramāṇodayena naṣṭo nābhāvajñānamutpādayitumarhati, uddhṛtamiva netraṃ rūpabuddhim* ////
atha naṣṭo 'pi pramāṇānudayaḥ saṃprati smaryamāṇo hyastanāgnijñānam /
syādevaṃ yadi pramāṇābhāvo jñāyamānatayā meyābhāvaṃ bodhayet liṅgamiva liṅginam /
na ca tathā saṃbhavati anavasthāprasaṅgāt /
prameyābhāvaṃ bodhayet jñātavyaḥ /
sopicābhāvatvādanyenābhāvajñānena jñātavyaḥ, so 'pyanyeneti na janmasahasreṇāpi ghaṭābhāvo 'vadhāryeta /
tasmātsattāmātreṇaiva pramāṇābhāvo 'bhāvajñānamutpādayati netrādivadityaṅgīkartavyam, ataḥ pramīyamāṇasya ghaṭasya kathaṃ prākkālābhāvapramitiriti vaktavyam* ////
ucyate- sattāmātreṇa jñānābhāvo jñāyābhāvaṃ bodhayatīti samyaguktam, astyeva tvadhunā dṛśyamānasyāpi ghaṭasya
prākkālasaṃbandhagocarayogyajñānānudayaḥ, sahi prākkālisaṃbandhitayā smartuṃ yogyaḥ sannapi na smaryate, nacāvaśyaṃpramāṇābāva
evābhāvasya bodhakaḥ smaraṇajñānasyāpi yogyatve satyanudayo bhāvaṃ bodhayatyeva, tena saṃprati dṛśyamāno 'pi ghaṭo yadi prāgapyāsīttato 'vaśyaṃ tatra sthitena pramitaḥ syāt, pramitaścādhunā smartavyaḥ syāt, evaṃ satyapi na smaryate so 'yaṃ smartavyaviṣayasmaraṇānudayaḥ saṃprati vidyamānaḥ saṃpratitanaṃ prākkālīnābhāvaviṣayaṃ vijñānaṃ janayatīti na kiñcidanupapannam /
bhāṣye ca pramāṇābhāvaśabdaḥ smaraṇābhāvasyāpyupalakṣaṇārthaḥ, tathā vārtike 'pi /
yadvā pramāṇasya smaraṇaphalatvāttadabhāvo 'pi phalataḥ pramāṇābāva eveti śakyate vaktum //
uktaprabhākarakhaṇḍanam /
nanu na sattāmātreṇa yogyānupalabdherabhāvabodhakatvaṃ yuktaṃ, satyāmapi tasyāṃ kadācidabhāvabuddhyanudayāt, asatyāmapi kadācidudayāt /
tathāhi yo 'ṅgulīyakabubhutsayā sasantamasāvapavarakadeśaṃ hastābhyāṃ sarvataḥ parāmṛṣṭavān tasya tāvat sarvadeśaparāmarśāt vastuto yogyānupalabdhirjātaiva, atha ca kiṃ sarvo deśaḥ parāmṛṣṭaḥ kiṃ vā kaściddeśo syāditi saṃdihāno yogyānupalabdheraniścayāt satyāpi tasyāṃ nāṅgulīyakasyābhāvamavadhārayati /
kadācittu sarvato 'parāmṛśyāpi sarvataḥ parāmṛṣṭamiti bhrāntyā yogyānupalabdhiṃ niścityāsatyāmeva tasyāṃ bhrāntyāṅgulīyakasyābhāvamavadhārayati /
tasmājjñātatayaiva yogyānupalabdhirabhāvajñānakāraṇamityabhyupagantavyam /
tathācānavasthāprasaṅgaḥ /
tasmātsvasaṃvedyā tanmātrasaṃvideva dṛśyasya pratiyogino 'bhāvo na tatvāntaram /-- /
nanu cābhāvalaṅgīkāre tanmātradhīrapi na kadācinnirūpayituṃ śakyate, na ca bhūtaladhīreva tanmātradhīḥ, saṃsṛṣṭadhiyo 'pi tanmātratāpātāt /
tatrāpi bhūtalāvabhāsāt /
ato ghaṭādivedanābhāve sati yā bhūtaladhīḥ sā tanmātradhīḥ /

evaṃ ca jñānābhāvāṅgīkārādabhāvapahnavo 'narthakaḥ /
kathaṃ tarhyetannirūpayitavm, tadabhidhīyate- ghaṭādyabhāvo 'sti prameyam /
yogyapramāṇānudayaśca tasya sattāmātreṇaiva netrādivadbodhako na jñātatayā, yato anavasthā syāt* ////
yattu satyāpi yogyānupalambho hi kāraṇaṃ tatra yogyatvaṃ jñātatayaiva kāraṇaṃ na sattāmātreṇa, tataḥ yogyatvaṃ kadācidajñātaṃ nābhāvamavadhārayati kadācittvavidyamānameva yogyatvaṃ bhrāntyā niścityābhāvamavadhārayati /
upalabdhyabhāvastu sanmātratayā kāraṇaṃ na jñātatayā, tena nānavasthāpattiriti sarvamavadātam /
ato 'styabhāvākhyaṃ prameyam //
abhāvasyānupalabdhigamyatvam //
na ca tadaindriyakam, indriyavyāpārābhāve 'pi tajjñānotpattidarśanāt /
yo 'hani prātaḥkāle gṛhe 'vasthito madhyandinasamaye pṛcchyate kimasmingṛhe prātaḥkāle māthuraḥ kiścitpuruṣaḥ śuklavāsā dīrghatamo lohitavarṇaḥ samāgataḥ iti sa tadānīmeva yogyasmaraṇānudayāttasyābhāvaṃ prātaḥkālīnamavadhārayati vinaivendriyavyāpāreṇa /
na ca prātaravagato 'bāvastadā smaryata iti vācyam /
pratiyogino māthurasya tadānīṃ kathañcidapi buddhāvanārohāt, abuddhisthe ca pratiyogini bhāve tadabhāvajñānasaṃbhavāt /
evaṃ ca yatrāpīdānīmevānuparatendriyavyāpāreṇa saṃnihitadeśakālavarttyabhāvaḥ pratīyate tatrāpi yogyajñānānudayasyaiva kḷptasāmarthyasya kāraṇatvasaṃbhavānnendriyasya kāraṇatvaṃ kalpayituṃ śakyam /
tasmānna pratyakṣo 'bhāvaḥ /
nāpyanumeyaḥ, ajñātena tena kasyacilliṅgasya saṃbandhagrahaṇasaṃbhavāt* ////
yadatra kaiściducyate- dṛśyasya sattādarśanavyāptā tena
vyāpakībhūtadarśananivṛttyā vyāpyasya dṛśyasya nivṛttiravasīyata iti tannirastam /
vyāpakanivṛttyā vyāpyanivṛttimanumimānenāvaśyaṃ dṛṣṭāntadharmiṣu nivṛttidvayamavagamya tato dṛśyanivṛttiranumātavyā, nivṛtteścābhāvātmikayai na pratyakṣeṇa grahaṇaṃ saṃbhavati, nivṛttyantareṇa tadanumāne tadapi nivṛttirūpatvānnivṛttyantareṇānumātavyam tadapi tathetyanavasthāpattiḥ /
ato 'vaśyaṃ kvacitpramāṇāntarabhūtayānupalabdhyābhāvaḥ pratyetavyaḥ /
pramiteca tasminpaścādbhavatvanumānam /
siddhaṃ tāvadabhāvasya pramāṇāntaratvaṃ śabdopamānārthāpattayastu nāśaṅganīyā eva /
ataḥ siddhaṃ ṣaṣṭhaṃ pramāṇam /
etāvantyeva ca pramāṇāni* ////
yattvadhikaṃ saṃbhavākhyaṃ pramāṇaṃ sahasrādisaṃkhyayāvayavabhūtaśatādisaṃkhyāvagatiḥ āḍhakapramāṇenāvayavakuḍavaparimāṇāvagatiḥ kaiścidiṣyate, tadavinābhāvanimittatvādanumānameva /
vaṭevaṭe vaiśravaṇaḥ ityādikaṃ caitihyaṃ pramāṇameva na bhavati nirṇayābhāvāt /
prāmāṇyepi vā'game 'ntargatatvānna pramāṇāntaram /
prātibhākhyamapi pramāṇaṃ kaiścidiṣṭaṃ śvaste bhrātāgantetyādikaṃ, tattu liṅgādyābhāsajaṃ, aniścāyakatvādevāpramāṇam /
ato yatkāśyapīyaiḥ pratibhāgamyamṛṣīṇāṃ dharmādharmatvamāśritam tadasāram /
lokaprasiddhirapi pratyakṣāntargataiveti na pramāṇāntaram /
ataḥ ṣaḍeva pramāṇāni /
tathā ca bhagavadrāmāyaṇe rāma ṣaḍyuktayo loke yābhiḥ sarvo 'nudṛśyate iti /
ityābhāvavādaḥ //
citrādyaihikaphalacodanāsvākṣepaḥ //
lokaprasiddhasvataḥprāmāṇyadarśanena pratyakṣādīnāṃ tadantargatasyāpi ca śāstrasya svataḥprāmāṇyāt codanālakṣaṇor'tho dharmaḥ
iti pratijñāter'the sādhite saṃprati animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt ityanena citrādicodanānāmaihikaphalānāṃ pratyakṣādibhirasaṃvādena visaṃvādena ca prāmāṇyamākṣipyate, pūrvoktastu nanvatathābhūtaṃ ityākṣepaḥ paralokaphalasvargakāmādicodanāviṣaya iti viṣayabhedādapaunaruktyam* ////
nanu ca nanvatathābhūtamapyarthaṃ brūyāccodaneti codanāmātraparigrahādaviśeṣeṇaivāsāvākṣepaḥ tathehāpi yadā tāvadasau vidyamānāsīt tadā phalaṃ na dattavatī /
yadā phalamutpadyate tadāsau nāsti kathamasatī phalaṃ dāsyatītyākṣepasya svargakāmacodanāsvapi tulyatvādaviśeṣatvamiti nāsti viṣayabhedaḥ /
ucyate- pūrvākṣepastāvatparalokaphalaviṣaya eva /
tatra hi pramāṇāntarāpekṣaḥ śabdo na svātantryeṇa pramāṇam /
na ca codanārthe pramāṇāntaramasti ato 'pramāṇaṃ codanetyayamākṣepaḥ, sa cāyaṃ paralokaphalaviṣaya eva bhavati /
paśukāmacodanāsu hi yadi tāvatkarmānantarameva paśvādīnyupalabhyante tato 'pekṣitamūlapramāṇalābhātsiddhyati codanāyāḥ prāmāṇyam /

atha nopalabhyate tataḥ pramāṇāntarabādhenaiva sukhaprāmāṇyamabhidhātuṃ śakyata iti kimākṣepasārūpyapratipādanavyasanena /
tasmātsa tāvatparalokaphalaviṣaya eva /
ayaṃ tvaihikaphalaviṣaya /
na hi pāralaukikasya phalasyānantarakālānupalabdhyā nirāsaḥ saṃbhavati /
na hi tenānantaraṃ bhavitavyam, janmāntarabhāvitatvāt* ////
nanu asatī kathaṃ phalaṃ dāsyatītīdaṃ tulyam /
neti brūmaḥ- apūrvadvāreṇa saṃbhavāt /
svargo hi svabhāvāddehāntarānubhavanīyatvādanantarāsaṃbhavitvena śāstrārthāvadhāraṇavelāyāmeva kālāntare niścīyata ityapūrvamantarbhāvyaiva tatra śāstrārtho 'vadhāryate, tacca cirasthāyīti kāraṇasyāvināśātsaṃbhavati kālāntare svargasyotpattiḥ /
paścādayastvanantaramapi saṃbhavantīti tatsādhanatvena codyamānānāṃ citrādīnāṃ śāstrārthāvadhāraṇasamaye 'pūrvapraṇāḍīsamāśrayaṇe kāraṇaṃ na kiñcidastīti svarūpeṇaiva phalasādhanatvaṃ śāstrārtho 'vadhāryate /
tathācānantarameva palena bavitavyam /
kālāntare karmasvarūpasya vinaṣṭatvāt kāraṇatvābhāvāt, anantaraṃ ca phalamanupalabdhyaiva nirastamityaprāmāṇyaṃ citrādicodanānām //
citrādīcodanāsvākṣepaparihārau /
nacānuṣṭhānānantaraṃ phalānupalabdhyaiva śāstrārthe 'pūrvamantarbhāvayituṃ śakyate śāstrārthāvadhāraṇapūrvakaṃ hyanuṣṭhānaṃ nānuṣṭhānapūrvakaṃ śāstram, tasmādaihikānāmatrākṣepa iti yukto viṣayabhedaḥ /
viṣayabhedācca nyāyopi bhidyate /
paralokaphalāsu pramāṇāpekṣitatvāmākṣepanyāyaḥ /
atratu pramāṇāntaravirodha iti nyāyabhedādapaunaruktyam /
athavā pūrvoktaṃ svamate sūtrāṇi vyācakṣaṇo sūtritamevākṣepaṃ darśitavān /
idānīṃ tu vṛttikāramatena sūtreṇaivākṣepaḥ kriyate* ////
tadiha /
citrādivākyāni pramāṇānyapramāṇāni veti vicāryate /
tadarthaṃ ca kiṃ teṣāṃ pramāṇāntaravirodho 'sti na veti /
tatra phalānāmanantaramupalabdhavyānāmanupalambhādatatsādhanatvaṃ citrādīnāmavagamyate /
tadidaṃ pratyakṣāvisaṃvāde 'vaśyaṃbhāvini sati tadabhāvādaprāmāṇyam* ////
kvacittu pratyakṣavirodhādapramāṇyaṃ sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ yātīti yajñāyudhīti hi yajñāyudhasaṃyogāccharīramucyate, yajamānaśabdo 'pi hi kartṛvacanastasyaiva vācako nātmanaḥ, tasya sarvagatatvenābhimatasya kriyovirahiṇaḥ kartṛtvāyogādyajñāyudhasaṃyogābhāvācca, saṃyogābhiprāyaścāyaṃ yajñāyudhīti śabdaḥ pātracayanastutyarthatvāt, na svasvāmisaṃbandhābhiprāyaḥ /
prāgapi pātracayanāttatsaṃbhavāt śarīrasya ca pratyakṣaviruddhaṃ svargamanam /
na ca kālāntare 'pi saṃbhavati /
yātīti vartamānāpadeśāt, bhasmībhūtasya ca kālāntare 'pi tadasaṃbhavāt /
na ca śarīravyatiriktaḥ kaścidātmāsti tasmādapramāṇam /
evamapauruṣeyasyāpyaprāmāṇye svargakāmacodanāyāmapi nāśvasituṃ yuktamityapramāṇyamevāyātam* ////
evaṃ pratyakṣānupalabdhivirodhena pratyakṣavirodhena cākṣipte prāmāṇye virodhaparihāramupekṣyaiva kāraṇadoṣanirākaraṇena pūrvoktameva svataḥprāmāṇyaṃ svapakṣasādhanatvena siddhāntavādī darśayati- autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhastasya jñānamupadeśa iti /
pūrvaṃ hi pratyakṣādīnāṃ svataḥprāmāṇyasya lokasiddhātvāttadantargatatvācca śāstramapi puruṣānupraveśābhāvātpuruṣāśrayatvācca śabdadoṣasyāduṣṭemeva śāstramataḥ pramāṇamityuktam /
iti citrākṣepavādaḥ //
śabdārthayoḥ saṃbandhākṣepaḥ /
evaṃ saṃbandhanityatayāprāmāṇyaṃ nirākṛtya svataḥprāmāṇye sthāpite, paraḥ punarāha- syādetat naiva śabdasyārthenāsti saṃbandhaḥ kuto 'sya pauruṣeyatāpauruṣeyatāveti /
tathāhi na tāvatsaṃyogo 'sti tadbhāve hi kṣurādiśabdoccāraṇe mukhyasya pāṭanāpi syāt /
na ca kāryakāraṇabhāvaḥ, dvayorapi nityatvāt /
nanu varṇasphoṭajātyādivikalpena vyaktyākṛtisaṃbandhādivikalpena ca bāhyayoḥ śabdārthayordurnirūpatvādgakārādyākāraṃ vijñānameva śabdaḥ, tajjanitaṃ ca gavādyākāravijñānamevārthaṃ iti kāryakāraṇatvameva śabdārthayoḥ saṃbandhaḥ /
naivam /
nirālambanajñānānutpatteḥ, saṃbandhāntaraṃ tu nāśaṅganīyameva* ////
pratyāyyapratyāyakatvaṃ saṃbandha iti

cet na /
asati saṃbandhe pratyāyakatvāsaṃbhavāt /
kena saṃbandhena śabdor'thaṃ pratyāyayatītyetadeva hi nirūpyate /
tatra pratyāyakatvādeva pratyāyakatvamityātmāśrayadoṣāpattiḥ, tasmānnāsti saṃbandhaḥ /
asati ca saṃbandhe vastvantarasya vastvantarabodhakatvāsaṃbhavādanirūpitahetuviśeṣaṃ svapnajñānavadyādṛcchikaṃ śabdārthajñānaṃ na pramāṇaṃ bhavitumarhati /
laukikastu vyavahāro 'satyapi śabdaprāmāṇye
pramāṇāntaravaśātkathañcitsaṃgacchetāpi /
vaidikastu vyavahāraḥ śabdaikaśaraṇatvādanādartavyaḥ syānnirmūlatvāt* ////
syādevaṃ yadyasaṃbandhaḥ śabdārthayoḥ, asti tu saṃbandhaḥ pratyāyya ityayameva saṃbandho bhaviṣyati /
yaccendriyaliṅgādivatsaṃnikarṣavyāptyādisaṃbandhānapekṣamarthapratipādanam idamevābhidhānamityucyate, tadeva ca saṃjñāsaṃjñitvaṃ, tenocyate saṃjñāsaṃjñilakṣaṇaḥ saṃbandha iti* ////
kiṃ punaḥ śabdasyārthapratipādane pramāṇam, śabdānantaramarthapratipattireva /
nanviyamabhiprāyānumānadvāreṇaivopapannā, neti brūmaḥ /
arthābhiprāyaśūnyenāpi svāpādyavasthāyāṃ paravaśaprayuktairapi śabdairarthapratipattidarśanāt /
tathā puruṣāntarakṛtamapauruṣeyaṃ vā vedavākyamanarthajñairapi prayujyamānaṃ vyutpannānāmarthabuddhiṃ janayatyeva, tasmāt pratyāyakaḥ śabdaḥ /
kimiti tarhi prathamaśravaṇe na pratyāyayati, sahakārivirahātsaṃjñātvagrahaṇamapi śabdasyārthe pratyayato 'ṅgaṃ netrasyevālokaḥ, tena yaḥ puruṣāntarebhyo ayaṃ puruṣāntarebhyo ayaṃ śabdo 'sya saṃjñeti jñātavān tasyaiva pratyāyayati nānyasyeti na doṣaḥ //
śabdārthasaṃbandhānityatve ākṣepaḥ /
nanvemastu nāma saṃbandhaḥ, sa tu pauruṣeya iti tvaduktyaivāpannam /
tathāhi na hi śabdasyārthena saṃyogagādātmyādisaṃbandhaḥ kintu pratyāyakatvam /
tacca puruṣādhīnamityuktam, ato devadattādiśabdasyeva asyārthasyeyaṃ saṃjñetyevaṃ saṃbandhe kṛte paścācchabdasyārthapratipādanamiti siddhaṃ pauruṣeyatvam* ////
iti saṃbandhākṣepaḥ pūrvākṣiptaṃ saṃbandhanityatvamasamādhāyedānīṃ atha gaurityatra kaḥ śabdaḥ iti kayā saṃgatyā kena vā prayojanena śabdasvarūpaṃ nirūpyate, saṃgatistāvatprāsaṅgīkā saṃbandhaprastāvāt saṃbandhinorapi śabdārthayoḥ prastutatvātsvarūpaṃ nirūpyate /
prayojanamapi tadavayavāśritānāmūhādīnāṃ satyatvaṃ, niravayave hi vākye pade vā vācake 'vayavānāṃ mṛṣātvāt tadāśritānyapi kāryāṇi mṛṣā bhaveyuḥ* ////
kiñca saṃbanghasiddhyarthamavaśyaṃ varṇānāṃ vācakatvaṃ samarthanīyam, anyathā hi teṣāṃ saṃgatyābhāvādvācakabhāvo nirādhāratvānna syānnatarāṃ nityatvamiti tatsiddhyarthaṃ vācakatvaṃ samarthayituṃ śabdasvarūpaṃ nirūpyate /
ki gaurityatra varṇā eva śabdaḥ, uta tebhyor'thāntaramityetatprādhānyena nirūpyate /
varṇāvayava-gatva-gośabdāvayavi-jātinirākaraṇaṃ tu prāsaṅgikam /
varṇā eva śabda ityavadhāraṇasamarthanārtham* ////
tatra varṇānāmapi pudgalākhyānavayavānārhatāḥ saṃgirante tattvavayavānupalambhādayuktam /
pratyakṣeṇa tāvadavayavā nopalabhyante, varṇeṣu sākalyavaikalyagrahaṇābhāvāt /
nānumānena, taiḥ saha kasyacilliṅgasya saṃbandhāgrahaṇāt /
na ca sāmānyato dṛṣṭam, nahi yadyadvastu tasya tasyāvaśyamavayavairbhavitavyam, paramāṇūnāṃ niravayavatvāt /
te 'pi sāvayavā iti cet, tadavayavā api tathā syustataḥ paramapi tathetyekasyaiva māṣāvayavino 'nantāvayavitvaṃ syāt, tataścaikenaiva māṣeṇa tilena vā sarvaṃ jagadvyāpyeta, anantairavayavairmūrtairanyonyasyāvarakāśamaprayacchadbhiranantadeśavyāpteḥ /
tasmānniravayavāḥ paramāṇavo varṇāśca /
tathā gatvajātirautvajātiśca niṣprāmāṇikaiva* ////
nanu drutavilambitamadhyeṣūdāttānudāttasvariteṣu sānunāsikaniranunāsikayorhrasvadīrghapluteṣu ca pratyabhijñāyamānā jātiḥ kathaṃ nāstīti śakyate 'bhidhātum /
satyam /
pratyabhijñā, sātu pratyabhijñā, sātu vyaktekatvādevopapannā /
drutādibhedābhāsastu drutādyavasthābhedālambano na vyaktibhedamāpādayitumalaṃ bhavati /
gatvādijātinirākaraṇam /
bhedābhedāvabhāso 'pi dvedhā bhavati /
kvacidbhedo dharmiviṣayo yathā śābaleyādiṣvayaṃ gaurayaṃ
gaurayamiti jāterātmalābhaḥ /

kvacittu bhedābhāvabhāso dharmādabhedāvabhāsaśca dharmiṇamālambate-ekasminneva devadatte yuvāyaṃ vṛddho 'yaṃ kṛśo 'yamiti na tatra jātiraṅgīkriyate /
tadiha drutādiṣu dharmiviṣayo 'bhedo dharmiviṣayastu bhedaḥ tathāhi īdṛśo 'trāvabhāsaḥ anenāyamakāro drutamuccārito 'nena vilambitamiti na tu ayamakāro druto 'yaṃ tu vilambita iti yena dharmibhedo jātiścāṅgīkriyetām* ////
nanu kārśyādīnāṃ kramavartitvādekasmindevadatte yuktaḥ samāveśaḥ, anunāsikādīnāntu dharmāṇāṃ yugapadanekavaktruccārite varṇe samavetānāṃ kathamekavarṇaviṣayatvam /
na hi viruddhadharmāneko dharmī yugapadbibharti /
satyam /
natvete paramārthato varṇadharmā dhvanidharmāstvete varṇe kevalamābhāsante, yathālpe mahati ca darpaṇe yugapaddṛśyamāne mukhe 'lpatvaṃ mahatvaṃ ceti /
tasmādvarṇasya vyaktyekatve 'pi na virodha ityaprāmāṇikī gatvādijātiḥ* ////
evaṃ gośabdāvayavyapi
gakārādīnāmayaugapadyātsarvagatatvāccāvayavyārambhāsāmarthyāt /
sarvatra hi kāraṇaparimāṇādadhikaṃ kāryaparimāṇam tantupaṭayoriva na ca vibhubhyo varṇebhyaḥ parimāṇādhikyaṃ kasyacidbhavati, ato nāsyavayavī /
tadabhāve ca tadādhāraṃ gośabdatvaṃ dūrāpāstam /
tasmādvarṇa eva śabdaḥ* ////
āha- gṛhṇīma etat- avayavāvayavigadvādikaṃ nāstīti /
natu varṇā eva śabdā iti /
arthapratyayānupapatteḥ /
tathāhi - nahyekākṣaravijñānādarthadhīrupajāyate //
vācaśca kramavartitvātsāhityaṃ nāvakalpate //
ucyate- yathāgneyādikarmāṇi kramavartini santyapi //
saṃhatya kurvate kāryamekaṃ varṇāstathaiva naḥ //
varṇānāmarthapratyāyakatvam /
nanu kramavartināmapyutpattyapūrvavaśena yuktaṃ sāhityam, varṇānāṃ tu katham /
teṣāmapi saṃskāreṇa bhaviṣyati tatsadbhāve kiṃ pramāṇam, yadevāgneyādiṣu /
yathāhi teṣāṃ śāstreṇa saṃhatyakāritāvagamātsvarūpataśca tadasaṃbhavādapūrvaṃ dvāraṃ kalpyate, tathā varṇānāmapyekaikaśo 'bhidhānādarśanātsakaloccāraṇe cāvagamātsaṃhatyakāritve niścite svarūpeṇāsaṃbhavātsaṃskārakalpanaṃ yuktameva, tadvadeva caikakartṛtvaṃ kramaviśeṣaścādriyate viparyayeṇārthābhidhānādarśanāt //
sphoṭavādakhaṇḍanam /
nanvevaṃ prativarṇaṃ saṃskārakalpanādekakalpanā syāt tadvaramekameva śabdatvaṃ kalpitam /
naivam /
dṛśyādarśanena nirastavat /
śabdo hi pratyakṣagrāhyo 'bhyupagamyate, na ca pratyakṣeṇa kiñcitprakāśate /
tena nāstītyavagacchāmaḥ /
tvayāpi hi śabdatvaṃ kalpayitvā punaḥ saṃskārakalpanāvaśyaṃ kartavyā /
dhvanayo hi na pratyekaṃ sphoṭamabhivyañjati, sāhityaṃ ca kramavartināṃ saṃskāradvārameveti tulyaṃ tatkalpanam* ////
syānmatam /
pratyekameva nādāḥ śabdamabhivyañjanti, nacaivamuttaranādavaiyarthyam, pūrve hi nādāḥ śabdasphuṭamabhivyañjanti uttarottare sphuṭaṃ sphuṭataraṃ ca vyañjantīti nottareṣāmānarthakyam /
yadyevaṃ tato ya evottare nādāḥ sphuṭābhivyaktisamarthāstaireva bhavitavyamalaṃ pūrveḥ* ////
nanu na kaścidapi nādaḥ svato 'sya sphuṭābhivyaktiṃ karoti kintu sarve te pratyekaṃ vyañjakāḥ /
sa tu na drāgeva sphuṭamavabhāsate prathamamasphuṭāvabhāsitaḥ san punaḥ punaḥ śrūyamāṇaḥ sphuṭaḥ bhavati, tadyathā dūrādavasthitaḥ sahakāraḥ prathamaṃ hastipalālakūṭādisādhāraṇarūpeṇa pratibhātaḥ punarālocyamāno vṛkṣātmanā prakāśate punaḥsahakārātmanā sphaṭo bhavati tadvadeva draṣṭavyam* ////
yadyevaṃ ya eva te pūrvai nādāstairevābhyasyamānairīdṛśī sphuṭābhivyaktiḥ syāt /
uttarairvā kevalairabhyasyamānaiḥ, tatra vijātīyanādāśrayaṇamanarthakam* ////
tathā
pratyekaṃ hi vyañjakatve satyuttarairasphuṭābhivyaktiḥ pūrvaiśca sphuṭābhivyaktiḥ syāditi vyutkrameṇāpyuccāraṇaṃ syāt, ato 'pekṣitakramaviśeṣānekavijātīyanādasamuccayāśrayaṇādavaśyaṃ pūrvanādāhitasaṃskārasahitāntimanādābhivyaṅgyaḥ sphoṭa ityavaśyāṅgīkartavyamiti tulyā saṃskārakalpanā /

yadvā tavaiveyaṃ saṃskārāntakalpanā, matpakṣe tu smṛtihetubhireva saṃskāraiḥ siddhyatyarthāvagatiriti na saṃskārāntaraṃ kalpayitavyama* ////
nanu mamāpi ta eva bhaviṣyanti /
na /
teṣāṃ smṛteranyatrāvyāpārāt /
matpakṣe tu smṛtireva janayantor'thapratipattiṃ saṃskārā janayanti /
tathāhi pratyekavarṇānubhavabhāvitaiḥ saṃskāraiḥ saṃhatya sarvavarṇagocaraikā smṛtirjanyate /
tasyāṃ ca yugapadavabhāsamānā varṇā vinaiva saṃskārāntareṇa saṃhatyārthapratyayaṃ janayanti* ////
tvatpakṣe tu naivaṃ saṃbhavati, tathāhi nādā hi na jñāyamānatayā sphoṭaṃ vyañjayanti, na ca yugapatsattāsti kramavartitvāt, ataḥ saṃskāradvārameva sāhityamityavarjanīyaṃ saṃskārāntarakalpanam* ////
atha matam /
satyaṃ na smṛtihetubhiḥ sphoṭābhivyaktiḥ, ye tu varṇopalabdhihetavo nādajanyāḥ śrotragatāḥ saṃskārāstaireva varṇānāmiva sphoṭābhivyaktirbhaviṣyati kiṃ saṃskārāntarakalpanayeti /
tadayuktam /
teṣāṃ kṣaṇikatvāt /
nahyadyavarṇopalabdhihetuḥ saṃskāro 'ntyavarṇaśravaṇavelāyāmavatiṣṭhate /
yadyavatiṣṭhate tato visarjanīyaśravaṇavelāyāmapi gakāraśravaṇamanuvarteta, tasmātkṣaṇabhaṅginaste, ato na teṣāṃ saṃhatya sphoṭābhivyañjakatvaṃ bhavati /
pratyekābhivyaktau cottarottareṣāmanarthakatvamityuktam* ////
athavā dhvaniyoga eva śrotrasaṃskāro nānyaḥ, tasya ca vispaṣṭameva bhaṅgukatvamityuktam* ////
athavā dhvanisaṃyoga eva śrotrasaṃskāro nānyaḥ, tasya ca vispaṣṭameva bhaṅguratvaṃ gatvaratvādghavanīnām /
tasmādanye sthāyinaḥ saṃskārāḥ kalpyāḥ, tathā varṇātiriktaḥ śabdaḥ kalpya iti bahvapramāṇakamāpannam /
matpakṣe tu dṛḍhasmṛtiviparivartināṃ varṇānāṃ vācakatvānna kiñcidūnam* ////
nanu yugapatsmaryamāṇānāṃ vācakatve vyutkrameṇāpyuccāritā varṇā vācakāḥ syuḥ, na, tatkramasyāpyaṅgatvāt /
kaḥ punaḥ kramo 'ṅgam, na hi varṇānāṃ vibhūnāṃ nityānāṃ ca svarūpataḥ kramavattvam /
na pratītikramaḥ, tasyāḥ smṛtirūpāyā ekatvāt /
evaṃ tarhi dhvanikramo yo varmeṣvāropitaḥ pratibhāsate so 'ṅgamityadoṣaḥ /
tasmādvyañjakānāṃ dhvanīnāṃ krameṇa vyaṅgyeṣu varṇeṣu samāropitena tadvantaḥ smaryamāṇā varṇā vācakāḥ nānyaḥ śabdo 'stīti siddham //
iti sphoṭavādaḥ //
padārthanirūpaṇopakramaḥ /
atha gaurityasya śabdasya kor'thaḥ iti vācyanirūpaṇopakramavyājenākṛtisadbhāvaṃ pratipādayati saṃbandhanityatvasiddhaye /
nahyasatyāmākṛto vyaktibhiḥ śabdasyāpauruṣeyaḥ saṃbandhaḥ tāsāmanityatvāt, upalakṣaṇasyāpi nityasyābhāvādākṛtyabhāve, tasmādākṛtirasti nāstīti vicāryate /
sādhite tu tatsadbhāve saiva śabdābhidheyetyākṛtyadhikaraṇe vakṣyate //
bauddhamatena jātikhaṇḍanam /
tatra saugatāḥ svalakṣaṇameva paramārthaṃ manyamānā nākṛtisadbhāvaṃ manyante /
tathāhi- pṛthaktve vyaktito jātirdṛśyeta pṛthageva sā /
abhede vyaktimātraṃ syādvedhā cenna virodhataḥ //
na hi saiva tatonyā cānanyā ca saṃbhavati viruddhatvādbhedābhedayoḥ /
yadi ca bhinnā jātiḥ sā sarvagatā vyaktiṣveva vā, na tāvatsarvagatatvam, antarāle 'nupalabdheḥ /
vyaktisthā cedvyaktāvutpannāyāṃ tasmindeśe prāgasatī kathaṃ tasyāmupalabhyate, na tāvattatrotpadyate /
nityāyā utpattyayogāt /
na ca vyaktyantarādāgacchati
amūrtatvāt, tasmiṃśca vyaktyantare 'nupalabdhiprasaṅgāt /
nacāṃśenāgatāṃśena ca tatraiva sthiteti śakyaṃ nityatvāt /

nacānyetra yāti amūrtatvāt /
vyaktyantare ca pūrvamevānasthitā jātiriti punaḥpraveśe dviguṇopalabhyeta /
yathāhuḥ- nāyāti na ca tatrāsīdati paścānna cāṃśavat //
jahāti pūrvaṃ nādhāramaho vyasanasaṃtati- iti* ////
vyaktau ca vartamānāṃ yadyekasyāṃ vyaktau kārtsnyena varteta vyaktyantareṣu na syāt /
nahyekā matī yugapadanekatra kārtsnyena varteta vyaktyantareṣu na syāt /
nahyekā satī yugapadanekatra kārtsnyena vartituṃ śaknoti /
nacāvayavaśo vartate niravayavatvāt /
kathaṃ ca nānāvidhāsvatītānāgatavartamānāsu vyaktiṣvavayavaśo vṛttiḥ saṃbhāvyeta /
vyaktau ca vartamānehapratyayamanubhavet /
dhāsvatītānāgatavartamānāsu vyaktiṣvavayavaśo vṛttiḥ saṃbhāvyeta /
vyaktau ca vartamānehapratyayamanubhavet /
naceha gotvamiti kasyacitpratītirasti kiṃ tviyaṃ gauriti //-- /
atha vyakterātmaiva jātirna tadādhāraṃ vastvantaramiti cet, naivaṃ yuktam, kathaṃ hi nānābhūtānāmanityanāṃ vyāvṛttasvabhāvānāmekarūpā nityānuvṛttasvabhāvā ca jātirātmā syāt trailokyasaṃkaraprasaṅgāt* ////
na ca pramāṇamapi kiñcidākṛtisadbhāve saṃbhavati, na tāvatpratyakṣam /
na hi jātiḥ svaviṣayaṃ jñānaṃ janayati nityatvābhyupagamāt /
nityānāṃ ca sarvārthakriyāsvasāmarthyāt /
na hi jātiḥ svaviṣayaṃ jñānaṃ janayati nityatvābhyupagamāt /
nityānāṃ ca sarvārthakriyāsvasāmarthyāt /
nacājanakasya viṣayatvaṃ saṃbhavati tallakṣaṇatvādviṣayatvasya /
tasmadvikalpākāramātraṃ sāmānyam, alīkaṃ vā* ////
nanu yathā jñānavaicitryopapatteḥ* ////
arthaśūnyā api vikalpā vicitrārthakriyāsamarthasvalakṣaṇābhimānino jāyamānāstatra vyavahārārthinaṃ pravartayantaḥ paramparayā tatprabhavatayā tatprāpayanto maṇimiva maṇiprabhāviṣayamaṇibuddhirvyavahārāvisaṃvādino bhavantīti na lokayātrāsthiteḥ kaścidvirodhaḥ tasmānnāsti jātiḥ* ////
etenāvayavidravyaṃ pratyūḍham, tasyāpyavayavabhedādivikalpākṣamatvāt /
sthūlāvabhāsastu saṃcitānekarūpādiparamāṇuvaśādeva keśoṇḍrkāvabhāsavadupapanno nāvayavikalpanāyālam /
tadabhāve ca nirādhāratvāddūrāpāstaṃ gotvādisāmānyam* ////
kathamasatyekarūpe sāmānye 'tyantavilakṣaṇāni svalakṣaṇānyavilakṣaṇarūpaṃ vikalpaṃ janayanti /
janayanti cet kimiti kānicideva govikalpaṃ janayanti kānicidevāśvavikalpam, narvāṇi sarvam* ////
sāmānyavādino vā kathaṃ vilakṣaṇarūpā vyaktayo vilakṣaṇasāmānyātmakatvaṃ tadāśrayatvaṃ tadabhivyañjakatvaṃ vā bhajante /
bhajanticetkimiti kāścideva vyaktayaḥ kenacideva sāmānyena saṃbadhyante na sarvāḥ sarvaiḥ /
svabhāvāditi cet, asmākamapi tulyamidamuttaram //
svamatena jātisthāpanam /
atha vyaktīnāmapyavilakṣaṇarūpasāmānyasaṃbandhasiddhyarthaṃ paramavilakṣaṇarūpamabhyupagamyate tatastenāpi saṃbandhasiddhyarthamaparāparāsāmānyāpekṣayāmanavasthā syāt /
tasmādvikalpamātramevedam, na paramārthataḥ sāmānyaṃ nāma kiñcit* ////
atrābhidhīyate- pratyakṣabalasiddhasya sāmānyasya kutarkataḥ //
na śakyo 'pahnavaḥ kartuṃ sarvaṃ vijayate hi tat //
sarveṣvapi vastuṣu iyamapi gauriyamapi gauḥ, ayamapi vṛkṣo 'yamapīti vyāvṛttānuvṛttākāraṃ pratyakṣaṃ deśakālāvasthāntareṣvaviparyastamudīyamānaṃ sarvameva tarkābhāsaṃ vijitya dvyākāraṃ vastu vyavasthāpayat kenānyena śakyate bādhitum, na hi tato 'nyadbalavattaramasti pramāṇam, tanmūlatvātpramāṇāntarāṇāṃ tadbādhasāmarthyābhāvāt /
kiñcānumānānyapi sāmānyāpekṣatvātsutarāṃ sāmānyaṃ samarthayante na tu bādhituṃ śaknuvanti, nahi yadyapekṣaṃ tattasya bādhaṃ
śaknoti kartum /
tadbādhe hi svātmāpi na siddhyet tadapekṣatvāt* ////

tathāhi bhedābhedavikalpena sāmānyaṃ nirākurvatāvaśyamevaṃ vaktavyam- yadvastu tadbhinnamabhinnaṃ vā bhavati sāmānyamapi yadi vastu syāttato 'nenāpi bhinnenābhinnena vā bhavitavyam /
na ca dvedhāpi saṃbhavati tasmādavastu iti /
evaṃ ca vadatā vastutvaṃ sāmānyamaṅgīkāryam, anyathā kathaṃ vastutvasya
bhedābhedābhyāṃ vyāptatvādvyāpakānupalabdhyā sāmānyasya vastutvaṃ na saṃbhavatīti bhaṇituṃ śakyam //-- /
nanvaulapādhiko vastuśabdo na jātinimittakastatkathamanena jātyāpattiḥ /
ucyate- jātirvā bhavatūpādhirvā sarvathā tāvatsāmānyarūpamapekṣitavyam /
aupādhikānāmapi mūlopalakṣaṇamekamantareṇātmalābhābhāvāt /
na ca vyāvṛttaikarasaṃ sarvaṃ vastujāmamabhyupagacchataḥ saugatasya kvacidapi kiñcidapyanuvṛttaṃ rūpaṃ saṃbhavatītyaupādhiko vyavahāro durghaṭa eva, tasmātsarvapramāṇasiddhaṃ sāmānyaṃ na śakyamapahnotum* ////
kaḥ punarvikalpānāṃ parihāraḥ, na tāvadaparihṛtā api śaknuvanti sāmānyamapahnotuṃ, teṣāmapi tadapekṣatvādityuktaṃ tathāpi parihāro 'bhidhīyate //
jātivyaktyorbhedābhedavicāraḥ //
bhedābhedavikalpe tāvatkecidāhuḥ- bhinnameva sāmānyaṃ vyaktibhyaḥ /
na ca pṛthagupalabdhiprasaṅgo vyaktisaṃbandhitvāt /
kaḥ punaḥ saṃbandhaḥ, samavāyaḥ /
kaḥ punarasau, ayutasiddhānāmihapratyayahetuḥ saṃbandha iti kecit /
tattvayuktam /
ihapratyayāsiddheḥ /
iyaṃ gauriti hi sarvadā sarveṣāṃ pratītirnehagotvamiti /
kāceyamayutasiddhiḥ, yutasiddhyabhāvaḥ /
kā punaryutasiddhiḥ, pṛthaggatimatvaṃ pṛthagāśrayāśritatvaṃ vā, tadabhāvo 'yutasiddhiḥ* ////
yadyevamavayavāvayavinoḥ saṃbandhaḥ samavāyo na syāt, vināpyavayavicalanenāvayavānāṃ calanāt, avayavino 'vayavānāṃ ca svāvayavāśrayatvāt /
tathā sāmānyasya vyaktyāśrayatvāt vyakteśca svāvayavāśritatvādasti pṛthagāśrayāśrayitvamiti samavāyānupapattiḥ /
tasmādevaṃ vaktavyam- yena saṃbandhenādheyamādhāre svānurūpāṃ buddhiṃ janayati, svākāreṇa bodhayatītyarthaḥ /
sa saṃbandhaḥ samavāya iti* ////
yadi jātyātmanā vyaktiḥ pratīyate tato jātivyaktyorabheda eva pratītibalādāpadyate kathaṃ bhedābhyupagamaḥ /
ucyate- gaurayaṃ śāvaleyo gaurayaṃ bāhuleya ityubhayatra gavākāro 'nuvartamāno dṛśyate, śāvaleyabāhuleyākārau tu vyāvartete, tadyapi tayoḥ śābaleyagavākārayorabhedaḥ syādekānuvṛttāvitaro 'pyanuvarteta, tadvyāvṛttau vā gavākāro 'pi vyāvarteta /
kiṃ ca tasyāmeva vyaktāviyaṃ gauriti gavātmanā pratīyamānāyāmapi neyaṃbuddhigobuddhyorgaurirgauritivatparyāyatvaṃ pratīyate tasmānnābhedaḥ* ////
kathaṃ tarhi tādrūpyaṃ vyakteḥ pratīyate /
idameva hi tādrūpyaṃ vyakteryat tat samavāyaḥ saṃbandhaḥ, tasyaiṣa mahimā yenādhāramādheyaṃ svabuddhyānurañjayati tasmādadoṣaḥ /
athavā tādātmyapratīterabhedopyastu, pūrvoktanyāyena bhedo 'pi, tasmātpramāṇabalena bhinnābhinnatvameva yuktam* ////
nanu viruddhau bhedābhedau kathamekatra syātāṃ na virodhaḥ sahadarśanāt /
yadi hi idaṃ rajataṃ nedaṃ rajatamitivatparasparopamardena bhedābhedau pratīyeyātāṃ tato viruddhyeyātāṃ, na tu tayoḥ parasparopamardena pratītiḥ iyaṃ gauritibuddhidvayamaparyāyeṇa pratibhāsamānamekaṃ vastu dvyātmakaṃ vyavasthāpayati- sāmānādhikaraṇyaṃ hyabhedamāpādayati aparyāyatvaṃ ca bhedam, ataḥ pratītibalādavirodhaḥ* ////
apekṣābhedācca /
tathāhi gorūpeṇa nirūpyamāṇayā jātyā vyaktirabhedena pratīyate gaurayaṃ śābaleya iti /
yadā tu jātirvayaktyantarātmanā nirūpyate tadeyaṃ vyaktisato bhinnarūpāvasīyate yo 'sau bāhuleya gauḥ so 'yaṃ śābaleyo na bhavatīti /
evaṃ dharmiṇo dravyasya
rasādidharmāntararūpeṇa rūpādibhyāṃ bhedo dravyarūpeṇa cābhedaḥ /
tathāvayavinaḥ svarūpeṇāvayavairabhedo 'vayavāntararūpeṇa tvavayavāntarairbheda ityūhanīyam /
tatra yathā dīrghahrasvādīnāṃ viruddhasvabhāvāmāmapyapekṣābhedādekatrāpyaviruddhaṃ pratītibalādaṅgīkriyate tathā bhedābhedayorapi draṣyavyaṃ pratītyaviśeṣāt //
prābhākaramatena bhedābhedāsamānādhikaraṇye ākṣepaḥ /
kaścitpunarāha- pratītireva bhedābhedabhāsinī na saṃbhavatīti vilakṣaṇarūpā pratītirhi bhedāvabhāsaḥ tadyena bhedapratibhāsasamaye jātirūpaṃ vyaktirūpaṃ ca pratītam, tenābhedapratītivelāyāṃ tayoranyataratpratyetavyam, tatraikasya dviravabhāso 'yaṃ bhavet, na punaritareṇābhedaḥ pratīto bhavati, tasmānnāsti bhedābhedayorekatra pratītiḥ* ////

Original text: Śāstradīpikā (Jaimini's Mīmāṃsāsūtra 1,1.1-23) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc