Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śāstradīpikā · Part 120

Reference:
Jaim_ = Jaimini, Mimamsasutra
(?) = unclear
śāstradīpikā /
prathamādhyāye prathamastarkapādaḥ /
lakṣmīkaustubhavakṣasaṃ muraripuṃ śaṅkhāsikaumodakīhastaṃ padmapalāśatāmranayanaṃ pītāmbara śārṅgiṇam /
medhaśyāmamudārapīvaracaturbāhuṃ pradhānātparaṃ śrīvatsāṅkamanāthanāthamamṛtaṃ vande mukundaṃ mudā //1 //
nyāyābhāsatamaśchannaśāstratattvārthadarśikām /
kumārilamatenāhaṃ kariṣye śāstradīpikām //2 //
athāto dharmajijñāsā
anena sūtreṇa prārīpsitasya śāstrasya śrotṛpravṛttisiddhaye dharmajñānaṃ prayojanaṃ kathyate /
yadā hi dharmajijñāsā kartavyetyukte śāstramārabhyamāṇaṃ dṛśyate tadā nūnamidaṃ śāstraṃ dharmajñānaprayojanamityavagamyate* ////
viditaṃ tāvatprayojanam /
saṃbandho 'pi śāstrasya prastāvaheturvaktavyaḥ /
yathā śastrāntareṣu śiṣyapraśnānantaryādisaṃbandhaḥ prastāvako varṇyate tathehāpi śāstrārambhe śiṣyapraśnānantaryādisaṃbandhaḥ prastāvako varṇyate tathehāpi śāstrārambhe prayojakānāṃ saṃbandhānāmanyatamo vaktavyaḥ- anena saṃbandhenedaṃ śāstramāyātamiti /
anyathā hyasaṃbaddhapralapitaṃ syāt /
satyam /
ihatu ya evāyaṃ prayojanena saha śāstrasya sādhyasādhanatvasaṃbandhaḥ sa eva śāstrasya prastāvako nānyaḥ /
bhavati hi sādhanatvameva sādhyārthinaḥ sādhane pravṛttihetuḥ /
sacāyaṃ saṃbandhaḥ prayojanoktyaivārthajjñāyata iti na sūtrakāreṇa pṛthagukta ityadoṣaḥ* ////
atredaṃ cintyate- kimadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsayā gurugṛhe 'sthātavyam, uta gurugṛhātsamāvartitavyamiti /
yadi hi svādhyāyādhyayanavidhinā dharmamātrārthamadhyayanaṃ svardādyarthena vidhīyate tatasmānmātreṇaiva śāstrārthasya samāptatvāt 'adhītyasnāyāt' iti smṛtivacanabalena ca samāvartitavyamiti /
adhyayanavidhivicāraḥ /
athākṣaragrahaṇādiparamparopajāyamānavākyārthajñānārthamadhyayanaṃ vidhīyate /
tatastasya vicāramantareṇāsaṃbhavādadhyayanavidhinaivārthādvicāro vihita iti gurugṛha evāvasthāya vicārayitavyo dharmaḥ /
tatra- 'vināpi vidhinā jñānalābhānnahi tadarthatā //
kalpyastu vighisāmarthyātsvargo viśvajidādivat'* ////
svādhyāyasaṃskāradvāreṇādhyayanasyārthajñānahetutvaṃ vinaiva vidhinā pramāṇāntareṇa siddhameveti tādardhye vidhyānarthakyam /
nacāvaghātādividhivanniyamārthatvam /
avadhāto hi darśapūrṇamāsapūrve niyamyate /
avaghātaniṣpannaireva taṇḍulairapūrvaṃ sidhyatīti na taṇḍulasvarūpe, pramāṇāntaravirodhāt /
tadvadihāpi jñānasyādhyayanamantareṇāpi darśanāttatsvarūpe niyamāsaṃbhavāt kratvapūrveṣvevādhyayananiyamo vidhātavyaḥ /
adhītaireva vedairavagatāni karmāṇi phaladānīti /
nacaivaṃ yuktam /
akratvarthatvādadhyayanasya anārabhyādhītatvāt, śrutyādyabhāvāccākratvarthatvam /
tasmādadṛṣṭārthameva svādhyāyādhyayanamityadhyayanamātreṇa samāpte śāstrārthe gurugṛhātsamāvartitavyamiti prāpte 'bhidhīyate- 'labhyamāne phale dṛṣṭe nādṛṣṭaparikalpanā //
vidheśca niyamārthatvānnānarthakyaṃ bhaviṣyati* ////
tathāhi asatyadhyayanavidhāvagnihotrādiśāstrāṇi vidvāṃsamalabhamānānyavidvāṃsamevādhikṛtya vidyāmantareṇānuṣṭhānāsaṃbhavādvidyāmākṣipatyaviśeṣāccaturo varṇānadhikuryuḥ /
satitvadhyayanavidhau traivarṇikānāmeva viduṣāmadhikāro bhavati na turīyādeḥ* ////
tathāhi- vasante brāhmaṇamupanayīta, grīṣme rājanyaṃ, śaradivaiśyam' iti dvitīyānirdeśādupanayanasaṃskṛtāstraivarṇikāḥ kimasmābhiḥ kartavyamityapekṣante /

tatsaṃnidhau cādhyayanamanirdiṣṭakartṛkaṃ vidhīyamānaṃ kartāramapekṣate /
tatrāpekṣāsaṃnidhiyogyatvairevaṃ vijñāyate- traivarṇikairevopanītairakṣaragrahaṇenādhyayanādiparamparayārthajñānaṃ kartavyamiti /
evañca phalavadadhyayanakarkatṛbhūtamāṇavasaṃskāratvādupanayanamadhyayanīṅgaṃ, adhyayanamapi dṛṣṭārthajñānārtham, arthajñānaṃ tvanuṣṭhānaupayikatvātprasiddhaphalakameveti sarveṣāṃ phalavattvam /
adhyayanādhikāraniyamaḥ /
evañca traivarṇikeṣu vidvasu labdheṣu nāgnihotrādividhayaścaturthavarṇasya vidyāmākṣipanti, kintu traivārṇikāneva viduṣo 'dhikurvanti /
so 'yamadhikāraniyamo 'paśūdrādhikaraṇe vakṣyamāṇo 'dhyayanavidhiprasādalabhya iti phalavāneva vidhiḥ /
tenārthajñānāvasānamadhyayanamadhyayanavidhinā vidhīyata iti vicāramantareṇa tadanupapatteradhyayanavidhireva vicāramākṣipaṃstadviruddhaṃ smārtā snānaṃ bādhayata iti siddhamadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti* ////
kecitpunarācāryakaraṇavidhiprayuktatvamadhyayanasyāṅgīkṛtya kimācāryakasiddhirevādhyayanasya prayojanamutārthajñānamiti vicārya
antaraṅgatvādarthajñānamityāhuḥ /
kiṃ punaḥ kāraṇamācāryakaraṇavidhiprayuktatve 'dhyayanasya, adhyayanavidheradhikāriśūnyatvādācāryakaraṇavidhiprayuktyā cātmalābhe viśvajidādivatphalakalpanānupapattiḥ /
kaḥ punarācāryakaraṇavidhiḥ, kathaṃ vā tenādhyayanasya prayuktiḥ /
ucyate- upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedamadhyāpayeddvijaḥ //
sakalpaṃ sahahasyaṃ ca tamācārya pracakṣate //
iti smṛtyanumitaḥ /
upanīyādhyāpanenācāryakaṃ kuryād' ityācāryakaraṇavidhiḥ /
atra cādhyāpanamācāryatvasādhanam /
upanayanaṃ tu ktvāpratyayāttasyaivāṅgam /
tacca kena dvāreṇādhyāpalasyopakarotītyapekṣāyāṃ upaneyāsattirevājya dvāramaṅgīkriyate liṅgāt /
tadupaneyo 'pi nākiñcitkaro 'ṅgamiti tadvyāpāratvenādhyavasīyate /
tadevaṃ svāṅgabhūtamupanayanaṃ prayuñjāno 'dhyāpanavidhistaddvāreṇādhyayanaṃ prayuṅkte* ////
tadetadanupapannam /
tathāhi- niyogārthasyādhyayanasyācāryakaprayojanārthajñānaprayojanatā vā na śakyate śāstreṇa bodhayituṃ sādhyadvayasyaikatrāsaṃbhavāt /
niyogārthataiva śāstreṇa bodhyate arthajñānārthatāyāṃ tvanujñāmātramiticet tathāpyarthadvayaṃ syādeva* ////
kiñcaivaṃ sakṛduccaritasya liṅpratyayasya vidhyarthatvamanujñārthatvaṃ ceti vairūpyamapi syāt tena saṃśaya evānupapannaḥ /
tathā siddhānto 'pyanupapanna eva- pramāṇāntarasiddhatvādarthajñānārthatvaṃ na śāstragocaratāmanubhavatīti /
tatra yadevāsmadabhipretaṃ vidherniyamārthatvaṃ mahatā prayatnena bhavadbhirdūṣitaṃ tadeva bhavadbhirapi muktalajjairananyagatikatvādāśrayaṇīyamāpannam /
niyamānaṅgīkāre ca pūrvapakṣa eva śreyānāpadyate /
ācāryatvasyādṛṣṭatvena prayojanatopapatteḥ /
arthajñānārthatve cādhyayanaṃ svādhyāyasaṃskāro niyogārthatve tu pradhānakarmeti vairūpyamapi syāt* ////
arthājjātamarthajñānaṃ prayojanaṃ na śāstrata iticet, ācāryatvamapi prayojanaṃ na syāt tasyāpyarthājjātatvāt /
smṛtibādhena ca snānotkarṣo na syādaśāstrasvīkṛtatvādvicārasya /
adhyayanavidhau niyojyakalpanā /
kiñca- niyojyaḥ kalpanīyo 'tra vidhyarthānupapattiḥ /
nacopanayanasyāṅgabhāvo 'styadhyāpanaṃ prati /
dvitīyāśrutisāmarthyātsā māṇavakasaṃskriyā //
tathāsatyantaraṅgatvādaṅgamadhyayanasya tat* ////
yattāvanniyojyābhāvādaprayojakatvamadhyayanavirodheriti, tadayuktaṃ, abhāvāsiddheḥ, aśrutasyāpi viśvajitādivatkalpanāt /
kāryaṃ hi vidhyarthaḥ, saṃbandhiśabdaścāyaṃ kāryamiti, kasyaciddhi kiñcitkāryaṃ
bhavati na sarvaṃ sarvasya, ataḥ kasyedaṃ kāryamityasti saṃbandhyapekṣā, sāvaśyamadhyāhṛtena kenacinnivartanīyā- asyedaṃ kāryamiti, yasyedaṃ kāryaṃ sa eva niyojya ityucyate* ////
yadyapi kathañcitparaprayuktānuṣṭhānādevātmalābhaḥ syāt, tathāpi na tāvatā kāryatvaṃ sidhyati /

nahi kṛtisādhyatāmātraṃ kāryatvam /
kiṃ tarhi, yatkṛtisādhyaṃ kṛtiṃprati pradhānabhūtaṃ tatkāryamityucyate /
prādhānyaṃ ca kṛtestaduddeśena pravṛttiḥ, tataścādhyayananiyogena kāryeṇa bhavatāvaśyaṃ puruṣavyāpāroddeśyena bhavitavyam* ////
nacāsati niyojye taduddeśena kaścitpravarteta /
adhyāpanavidhinā hi pravartyamāno māṇavakaḥ kathañcidadhyayanamātramanutiṣṭhannatvapūrvamuddiśet /
nahi tasya taduddeśyaṃ pramāṇābhāvāt /
prayājādyapūrvāṇi darśapūrṇamāsāpūrvopakāritvāttadhikṛtena puruṣeṇa tatsiddhyarthamuddiśya kriyamāṇānīti yuktaṃ yadasatyapi sākṣānniyojyopādāne kāryatvaṃ labhante, adhyayananiyogasya tu nānyaupayikatvaṃ yatastadrūpeṇoddeśyatā syāt /
arthajñānasya ca niyāmaphalatvena niyogāpekṣatvāt /
tasmādasya kāryatvasiddhaye 'vaśyaṃ niyojyaḥ kalpanīyaḥ* ////
yaccādhyāpanavidherupanayanadvāramadhyayaprayojakatvamuktam, tadapyayuktam- upanayanaprayukterevābhāvāt, taddvāreṇādhyayanaprayuktirdūrāpāstā /
ktvāpratyayena hi samānakartṛkatvamevocyate tena caikaprayogatā kalpyate, aṅgāṅgibhāvastvekaprayogatāvaśātkalpanīyaḥ, dvitīyayā tu sākṣādaṅgitvamevocyate, ato yathā trivṛtā yūpaparivyāṇāṃ yūpārthaṃ nopākaraṇārthaṃ evamupanayanamapi māṇavakasaṃskārārthaṃ nādhyāpanārtham /
smṛtigataśca ktvā pratyayaḥ, pratyakṣavedagatā tu vasante brāhmaṇam' iti dvatīyā, ato 'pi maṇavakārthatvam* ////
bhavatu māṇavakasaṃskārastaddvāreṇa tvadhyāranāṅgaṃ nādhyayanāṅgamiticet, maivaṃ, antaraṅgatvādadhyayanasya tadarthyameva saṃskārasya yuktam /
adhyayanamapi phalavadadhyāpanamapi tayoḥ kasyāyaṃ māṇavakasaṃskāro 'ṅgaṃ bhavatvityapekṣāyāmadhyāpanasya puruṣāntaragāmitvena bahiraṅgatvānmāṇavakagatādhyayanārthatvameva yuktam /
yathaiva hyadhyayanasyācāryakasiddhiprayojanatāmanāhṛtya vedamadhītya snāyād' iti smṛtiṃ bādhitvāntaraṅgatvādarthajñānārthataivāśrīyate, tathopanayanasyāpyadhyayanārthatā veditavyā /
vyākaraṇādapi pāṇinīyādadhyayanāṅgataivopanayanasyānagamyate /
adhyayanāṅgatā hi smarannācāryakaraṇe nayaterātmanepadaṃ vidhatte, adhyāpanāṅgatve hi kartrabhiprāyatvātkriyāphalasya tritvādevātmanepadaṃ sidhyet /
'upanīya tu yaḥ śiṣyam' iti ktvāpratyayo hi kathañcit 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvetivadasatyapyaṅgāṅgibhāve 'vakalpyate punarvidhānaṃ
cātmanepadasyātyantānarthakam, tasmādadhyayanāṅgamupanayanaṃ syāt* ////
na syāt /
tajjanyaḥ saṃskāro hi māṇavakasamavāyī /
satyam, māṇavakasamaveto 'pi na tadarthaḥ, kartrarthatvaṃ ca phalasya kartrabhiprāyatvaṃ natu tatsamavāyaḥ, anyathāhi 'agnīnādadhītetyātmanepadaṃ na syāt- ādhānaphalasyāhavanīyatvāderagnisamavetatvena kartṛsamavāyābhāvāt /
iyaṃ ca smṛtiḥ 'upanīya tu yaḥ śiṣyam' iti, ato balīyasī dvitīyā śrutiḥ, tasmānnādhyāpanāṅgamupanayanamiti na taddvāreṇādhyāpanasya prayuktiḥ //
prābhākaramatakhaṇḍanam /
yacca 'upanītasya vyāpārāpekṣāyāmupanayanaṃ prakramya vihitamadhyayanaṃ tadvyāpāratvenādhyavasīyata' iti, tadapyabuddhipūrvakam- evaṃ hi vadatādhyāpanāṅgamadhyayanamityupapāditaṃ bhavati /
yadāhyadhyāpanārthatvenopanītasya māṇavakasya tadupayogivyāpārāpekṣāyāmadhyayanavidhiradhyayanaṃ tadupayogivyāpāratayā vidhatte- traivarṇikairupanītairadhyāpanaupayikavyāpārāpekṣairadhyayanavyāpāraḥ kartavya iti tadāpi spaṣṭamevādhyayanamarthajñānārthatayā vidhatte nādhyāpanaupayikatayā, tadāhyadhyayanasya tadaupayikatvaṃ kena pramāṇena gamyate, nahyatra pratyakṣādīni kramante /
saṃnidhānāditi cet, na saṃnidhānaṃ nāma svayaṃ pramāṇaṃ śabdasya tvarthaṃ pratipādayataḥ saṃnidhyapekṣāyogyatvānītikarmatavyatā netrasyevonmīlanam /
śabdaścedadhyāpanaupayikatayā vidadhyāt nārthajñānārthatā sidhyet /
ato nopanayanasaṃnidhau 'svādhyāyo 'dhyetavya' iti vihitasyādhyayanasyopanayanadvārādhyāpanavidhinā prayuktisaṃbhavaḥ* ////
yadi paramadhyāpanasyādhyayanamantareṇāsaṃbhavāttadarthādhyayanamākṣipyate, tathāsatyavihitena laukikenādhyayanena tatsaṃbhavānna vihitasyādhyayanasya niyogatastatprayuktiḥ /
naca prayuktilāghavādapi vihitopajīvanam /
tadupajīvane 'pi prayuktyanavalopāt /
vihitamapyadhyayanamadhyāpanavidhinaiva tvanmate prayujyate na svavidhinā /
tasmāllaukikamevādhyayanamupanītānāmadhyāpanavidhirākṣipet /
vidhivihitamadhyayanaṃ paraprayuktyabhāvādadhikāraṃ prakalpayet* ////
kiñca yadyupanayanamadhyāpanāṅgaṃ tato 'dhyayanavidhirarthajñānārthaḥ sannādhyāpanārthatayopanītaistraivarṇikaiḥ saṃbadhyeta, ye 'dhyāpanārthatayopanītastraivarṇikāstadupayogivyāpāramapekṣante te 'rthajñānārthamadhīyīran-ityasaṃbaddhameva syāt /
tataścopanītairasaṃbadhyamāno 'dhyayanavidhiścaturṇāmapi varṇānāṃ syāditi śūdrādhikāraprasaṅgaḥ /
tasmādupanītānāṃ prayojanāpekṣiṇāmadhyayanakaraṇikārthajñānabhāvanā vidhīyata ityadhyayanāṅgamevopanayanaṃ, svavidhiprayuktaṃ cādhyayanam /
prapañcenāyaṃ pakṣonyāyaratnamālāyāmeva nirasta ityaparamyate /
tasmātpūrvokta eva vicāraḥ- kimadṛṣṭārthamadhyayanamutākṣaragrahaṇādiparamparayārthajñānārthamiti //

adhyayanavidhyupasaṃhāraḥ /
athavā nātra kiñcidvicāryeta, nāvamikanyāyenaivādhyayanasyākṣarasaṃskārādiparamparayārthajñānārthatvasiddheḥ /
navame hi-- sāmnāmṛgakṣarābhivyaktidvāreṇa stutyupayogitvadarśanāttādarthyameva nādṛṣṭārthatvamiti vakṣyate /
tenaiva nyāyenādhyayanasyārthajñānārthatvasiddheradhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti siddhamevaitatprayojanavivakṣayā sūtrakāreṇocyate /
yadāhuḥ-- "dharmākhyaṃ viṣayaṃ vaktuṃ mīmāṃsāyāḥ prayojanam" iti /
nanvatra kaścidvedavākyārtho vicāryate /
tadapyāhuḥ--"nacātra codanāvyākhyā gauravaṃ tatra coditam" iti tatsiddhamadhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kartavyeti /
sā caturvidhā-- dharmasvarūpa- pramāṇa- sādhana- phalaiḥ //
nanvadhyayanavidhinā vedavākyārthavicāramātrākṣepāddharmasvarūpapramāṇajijñāsayoḥ kaḥ prasaṅgaḥ /
ucyate-- upoddhātatvātprasaṅgaḥ /
yadi hi vedavākyārtho dharmaḥ syādvedaśca pramāṇaṃ tato 'sau vicāraḥ kartavyo bhavati /
itarathā kākadantaparīkṣāvatsyāt, tadadhyayanavidhireva pramāṇādivicāramākṣipati /
dharmagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham-- adharmasyāpi hānāya jijñāsyatvāt /
akārapraśleṣaṇe vā sūtramadharmajijñāsāyāmapi vyākhyeyamiti niravadyam //
codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ
prathamaṃ tāvat ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇakaḥ ityetadvayamanena sūtreṇa śrutyarthābhyāṃ nirūpyate- yo dharmaḥ
sa yodanālakṣaṇaḥ codanaiva tasya lakṣaṇaṃ pramāṇam /
codanā ca tasya lakṣaṇameveti śrutyā pramāṇavidhāvarthāccodanāgamya evāgnihotrādidharmo nātallakṣaṇaścaityavandanādiriti svarūpamapi siddhyati /
tathā yaścodanālakṣaṇaḥ sa dharma iti svarūpavidhāvarthatpramāṇasiddhirveditavyā //
kaścitvāha- kāryarūpo vedārtho na siddharūpa ityetadanena sūtreṇocyate, codanālakṣaṇaśabdena kāryamucyate, dharmaśabdena vedārtha iti /
tadayuktam- yāni tāvadvidhivākyāni teṣāṃ vidhāveva prāmāṇyaṃ vastusvarūpaṃ cāprāmāṇyaṃ vispaṣṭameveti na tatra kiñcidvaktavyam /
kṣepiṣṭādivākyānāmapi vidhyekavākyatayā tatraiva prāmāṇyam /
mantrāṇāmapi prakaraṇena pradhānavidhiśeṣatvaṃ dvitīyapāde vakṣyata iti na tatrāpi vaktavyamasti /
tena kasyātra siddhārthatāṃ nirasya kāryārthatocyate /
'avināśī vā are ayamātme'tyādīnāmupaniṣadvākyānāmiticet /
na /
teṣāmapi yadi vidhyekavākyatvamasti tator'thavādādhikaraṇena gatam, atha nāsti kathaṃ teṣāṃ kāryārthatā syāt* ////
atha teṣāṃ vidhyaśravaṇādividhyantareṇaikavākyatvābhāvācca kāryārthatvānupapattervyutpattivirahācca sigaddhyarthe prāmāṇyayogādaprāmāṇyamevābhimatam /
kimidānīmātmādivākyānāmaprāmāṇyapratipādanaparamidaṃ sūtraṃ, suvyāhṛtaṃ tarhi śāstrārambhe prathamaṃ tāvatsūtrakāro 'prāmāṇyameva vedavākyānāṃ pratipādayatīti* ////
kathaṃ ca kāryaṃ eva prāmāṇyam /
tatraiva vyutpatteḥ- pravṛttyadhīnā hi vyutpattiḥ, sā ca kāryāvagamādhīneti vyutpattirapi tatraiva bhavatīti cet /
avaśyaṃ pravṛttyadhīnaiva vyutpattiḥ- kāṣṭhaiḥ sthālyāmodanaṃ pacatītyādivartamānāpadeśeṣvapi prasiddhatṛtīyārthanāmaprasiddhakāṣṭhaprātipadikārthānāṃ ca puruṣāṇāṃ kāṣṭhārthe vyutpattidraśanāt /
prathamavyutpattiḥ /
atha prathamavyutpattiḥ kāryaviśeṣayaiva- nahi tadā śabdāntaravaśena śabdāntarasyārthe vyutpattiḥ saṃbhavati sarvasya dharmasyāprasiddhatvāditi cet /
astvevam /
tathāpi paścādbahuśaḥ siddhārthe śabdaprayogadarśanāt 'ko 'yaṃ rājā' 'pāñcālaḥ' ityādiṣu praśnaprativacanādiṣu kāryasya vyabhicārādavyabhicāryārthamātraṃ vācyamiti sujñānam /
yathaiva hi kasyāñcidvyaktau prathamaṃ gośabdasya prayogadarśanātsaiva vācyetyavagame satyapi paścādvaktyantare prayogaṃ pūrvavyaktivyabhitārādavyabhicārisāmānyamevārthaṃ ityadhyavasīyate tathā kāryaparatāmavagatāmapi paścātsiddhārthaprayogadarśanena bādhitatvārthamātramevāvyabhicārādvācyamiti yuktam /
kiñca prathamavyutpattau katipayānāmeva śabdānāṃ kāryārthatvamavagataṃ na sarvaśabdānāṃ paurvāparyaniyamo 'sti, ataḥ sarve śabdāḥ paścādvyutpādyamānāḥ kaiścitsiddhārthā bhavanti /
sarveṣāṃ tu kāryārthatve siddhārthapareṣu laukikavākyeṣu sarvaśabdānāṃ lākṣaṇikatvānna kaścidanvitābhidhāyī syāt /
tatrānvitapratītiḥ kathaṃ siddhyet /

vaktṛjñānamanumātavyam /
nacānvitapratipādakaṃ vākyamuccāritamiti kathamanvitajñānānumānam* ////
athārthasvarūpasmārakaiḥ padairanvitajñānamanamīyate, tataḥ kāryavācake 'pyasiddheranvitābhidhānaṃ na syāt /
kiñca prathamameva kāryavyabhicāraḥ śakyo 'nagantum /
yadā hi putraste jāta ityuktasya kasyācinmukhavikāsaṃ pārśvasthaḥ paśyati tadā harṣaheturanena śabdena pratipādita iti harṣahetubhūtasiddhārthapratipādane śabdasya sāmarthyaṃ kalpayati /
yadyapi ca tadānīmarthaviśeṣo na jñāyate harṣahetūnāṃ bahūnāṃ saṃbhavāttathāpi siddhārthatā tāvadavagatā, tāvatāpi kārye vyabhicāraḥ siddhaḥ /
kiñca bahuśaḥ putrajanane sati evaṃ śabdaprayogādanyeṣu harṣahetuṣvaprayogāt putrajananarūpārthaviśeṣo 'pi sujñāna
eva* ////
kiñca pravṛttyadhīnāpi vyutpattirnāvaśyaṃ kāryaviṣayaiva bhavati, tathāhi yadā kaścitpravṛttāvatyantāsamarthaṃ vṛddhamāturaṃ vā prativinodārthaṃ vākyaṃ prayuṅkte 'nadyāstīre pañca phalāni santī'ti tatrānyo daivasaṃgataḥ kaścidarthī tadvākyamarthācchrutvā nadītīraṃ gatvā phalānyāharati, etatsarvaṃ paśyannanyo vyutpitsuḥ phalasadbhāvapratipādane śabdasya sāmarthyaṃ vyutpadyate, tasmānnaikāntataḥ kāryārthatā śabdānām /
prābhākaraktadvitīyasūtrārthasya khaṇḍanam /
kā cāsya sūtrasya vacanavyaktiḥ, yadi tāvat 'yatkāryaṃ tadvedārtha eve'ti kāryamuddiśya vedārthatā vidhīyate, tathā satyuddeśyasyopādeyena svaraniyamātsarvasya lokikasyāpi gavānayanādikāryasya vedārthatā syāt /
kiñca upādeyasya vedārthasyoddeśena dhūmenāvyāpterakārye 'pi vedasya prāmāṇyanirastaṃ syāt* ////
atha 'vedārthaḥ sa kāryarūpa eve'ti, tato 'yo dharmaḥ sa codanālakṣaṇaḥ' iti vatanavyaktiḥ syāt, tatrārthaśabdo 'bhyudayavācī kasya viśeṣaṇaṃ, yadyupādeyasya codanālakṣaṇapadārthasya, tataḥ sarvasya vedārthasya kāryatvamarthatvaṃ ca vidhīyate iti śyenādiniyogānāmapyarthatvaṃ syāt* ////
athoddeśyavedārthaviśeṣaṇaṃ, tato 'yamartho bhavati yor'thātmako 'bhyudayātmako vedārthaḥ sa kāryarūpaḥ, tataśca śyenādiniyogānāṃ niṣiddhaphalatvenānabhyudayarūpāṇāṃ kāryatā na syāt /
mābhūditi cet /
teṣāmapi liṅga kāryatāvagamāt /
śyenayāgasya kāryatā nivārayituṃ śakyate na niyogasya /
tasya kāryaikasvabhāvatvāt /
asati ca kāryatve śyenavākyasya kāryārthatvābhāvātsiddhārthataiva vaktavyā syāt, naca tathā saṃbhavati vidhipratyayayogāt /
siddhe cārthe vyatpattivirahādapramāṇāṇyameva śyenādivākyānāṃ syāt* ////
atha pūrvasūtrādvedārthaparaṃ dharmapadamanuyujya codanālakṣaṇo vedārthaḥ ityekaṃ vākyam, artho dharmaḥ ityaparaṃ vākyam /
tadidaṃ svaprajñāvilasitamātram, anuṣaṅgavākyabhedayorvināphalamāśrayaṇāt /
apratijñātasya ca dharmasya lakṣaṇamasaṃgatam* ////
atha pratijñātasyaiva vedārthasya kāryatvasiddhaye dharmatvamucyate /
kiṃ kāryaṃ eva dharmarūpo vedārthaḥ sa eva jijñāsyo nānyaḥ, tathācet ya eva jijñāsyo dharmastasyaiva sūtrākṣaravināśena jijñāsā pratijñāsyeti vedārthapratijñāvacanārthakam* ////
atha tvarthaśabdamanādṛśya yo vedārthaḥ sa kāryarūpa ityucyate tator'thapadamanarthakaṃ vastumātraparyāyamanuvādakaṃ syāt /
anarthavyudāsārthatā cāsya bhāṣyakāreṇoktā, tasmādviśeṣaṇamevaitat /
viśeṣaṇatve cābhyudayarūpasya vedārthasya kāryatvābhidhānādanabhyudayarūpasya vādārthasya kāryatvaṃ na syāditi sarvasya vedasya eva prāmāṇyamiti niyogo na syāt /
tataśca avināśī vā are ayamātmetyādīnāmātmasvarūpaparatvaṃ na nirākartavyamityastāṃ tāvat /
tasmāddharmasvarūpapramāṇapratipādanārthamevedaṃ sūtram* ////
tadiha dharmaṃ viṣayīkṛtya cintyate-- kimasya na kiñcitpramāṇamasti, kiṃ vā pratyakṣādikameva pramāṇam, uta codanaiva, athavā vikalpaḥ, athavā samuccayaḥ iti /
tatra śabdasya pramāṇāntaraprāptaprāpakatvena svayapramāṇatvāpratyakṣādīnāṃ cāsāmarthyādapramāṇako dharma ityekaḥ pakṣaḥ, pratyakṣādigamya evetyekaḥ pakṣaḥ, yogināṃ pratyakṣagamyaḥ, arvācīnānāṃ tu codanāgamya ityaparaḥ, jagadvaicitryārthāpatyā kimapyadṛṣṭamastīti sāmānyena prasiddho dharmaścodanayāgnihotrādiviśeṣarūpeṇa gamyate tasmātsamuccaya ita pakṣāntaram, codanaiva sāca pramāṇameveti siddhāntaḥ /
tadiha codanaiva pramāṇaṃ sāca pramāṇamevetyavadhāraṇadvayaṃ pratijñāyate //
prathamapādapratipādyārthasaṃgrahaḥ /
nimittasūtre tu prathamadvitīyasūtramātrālocanayā vedo dharmamūlamityādivadupadeśaśāstratāśaṅkā mā bhūditi parīkṣāśāstramevadamiti jñāpayituṃ parīkṣāpratijñānam /
yadyapi coparitanavyāpārādeva parīkṣāśāstratvaṃ gamyate tathāpi vakṣyamāṇameva śrotṛbuddhisamādhānāya kīrtitam* ////
pratyakṣasūtre tu pratyakṣasya vidyamānopalambhanatvādbhaviṣyati dharme prāmāṇyāsaṃbhavāttatpūrvakatvenetareṣāmapyaprāmāṇyātpramāṇāntaraniyamavikalpasamuccayanirākaraṇāccodanaivetyayamarthaḥ siddhyati* ////
autpattikasūtre tu svataḥprāmāṇyamarthānyathātvakāraṇadoṣajñānābhyāmaprāmāṇyamityāśrityāgnihotrādicodanābhyo 'saṃdigdhajñānotpatteḥ svataḥ prāmāṇyaṃ prāptam /
nacāpavādakamarthānyathātvajñānaṃ sākṣādasti, nāpi kāraṇadoṣajñānaṃ, puruṣāśrayatvācchabdadoṣāṇām /
padapadārthasaṃbandhasyākṛtrimatvāntaddvāreṇa puruṣānupraveśābhāvāccodanānāmiti sthite samāhite, mābhūtpadārthasaṃbandhadvāreṇa puruṣānupraveśaḥ, vākyavākyārthayostu loke saṃbandhādarśanānnirmūlo 'gnihotrādivākyārthapratyaya ityato vyāmohaḥ /

sāmayiko vā, ato na vākyārthe vedasya prāmāṇyamityāśaṅkya, padārthānāṃ saṃbandhagrahaṇaṃ samayaṃ cānapekṣamāṇānāmeva vākyārthe prāmāṇyaṃ saṃbhavatīti tadbhūtādhikaraṇena pratipādite* ////
punarvedānāṃ vākyātmakatvāt kāṭhakādisamākhyānācca pauruṣeyatvāttaddvāreṇa doṣasaṃsparśamāśaṅkya smartavyatve satyasmaraṇādyogyonupalabdhinirastasya karturanumānāsaṃbhavātsamākhyāyāśca pravacananimittatvādapauruṣeyā vedāḥ iti tadekadeśānāṃ codanānāṃ siddhaṃ prāmāṇyamityevaṃ samastaḥ prathamaḥ pādaścodanāsūtrapratijñātārthopapādena tasyaiva parikaraḥ /
so 'yaṃ bhāṣyakārānusāreṇa pādārtho 'nukrāntaḥ /
vṛttikāramataṃ tu paścādanukramiṣyāmaḥ /
dharmasya pratyakṣādipramāṇagamyatvam /
prakṛtamanusarāmaḥ- pratijñātaṃ tāvaccodanaiva pramāṇaṃ sā ca pramāṇameveti /
nanu pratyakṣāderanyānapekṣaṃ prāmāṇyaṃ saṃbhavatīti tasyaiva dharme prāmāṇyaṃ, śabdasya tu sarvadaiva pramāṇāntarapramitaviṣayatvānna tadanapekṣaṃ prāmāṇyaṃ saṃbhavatīti /
ucyate /
pratyakṣaṃ tāvatsaṃyuktaviṣayatvena vidyamānopalambhanatvādbhaviṣyati dharme na samartham* ////
yadyapi godohanādidravyaṃ, yāgādikriyā, nīcaistvādiguṇaśca, phalasādhanatvāddharmaśabdenocyate nāpūrvādaya iti śreyaskarabhāṣye vakṣyate, tathāpi teṣāṃ phalasādhanarūpeṇa dharmatvāt phalasya ca janmāntarādibhāvitvāddharmasvarūpeṇa pratyakṣaviṣayatvaṃ na saṃbhavati, tatpūrvakatvāccānumānādikamapi na pramāṇam* ////
bhāvanābalajaṃ tu yogipratyakṣaṃ bhaviṣyatyapi dharme samarthamiti manorathamātram /
bhāvanā hyanubhūtagocaraniyatānubūteṣveva niścayarūpāṃ smṛtiṃ janayet /
naca sātra pramāṇaṃ smṛtitvādeva, nitarāṃ pratyakṣamanindriyajatvāt /
nendriyajatvaṃ pratyakṣalakṣaṇamapitu kalpanāpoḍhatvamiticet, sutarāṃ dharmasyāpratyakṣatvaṃ phalasādhanarūpasyāvikalpagrahaṇasaṃbhavāt /
tasmādanimittaṃ pratyakṣam /
tatpūrvakatvāccānumānādyapi* ////
kāśyapīyāḥ punaḥ prātibhajñānamṛṣīṇāṃ dharmo pravartata ityāhuḥ, tattu liṅgādyabhāsajatvātpramāṇameva na bhavati kiṃ punardharme /
śabdasya tu buddhijanakatvīdasatyapavāde yuktaṃ prāmāṇyam* ////
nanu na buddhijananamātrātprāmāṇyaṃ yuktaṃ ayathārtheṣvapi vākyeṣu buddhijananāviśeṣāt /
satyam /
tatra tu kāraṇadoṣabādhakapratyayābhyāṃ yuktamaprāmāṇyaṃ, vedetu tadbhāvātsataḥprāptaṃ prāmāṇyamanapoditaṃ bhavati //
atha prāmāṇyavicāraḥ //
kathaṃ punaḥ pramāṇasya svataḥprāpti, tadarthamidaṃ sarvajñānānyadhikṛtya cintyate kiṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ cobhayaṃ svata evāvagamyate, athavānyataradapi svabhāvenānirupitaṃ kāraṇaguṇadoṣapratyayābhyāmavagamyate, āhosvidaprāmāṇyaṃ svato 'vagamyate, prāmāṇyaṃ svataḥprāptaṃ sadarthānyathātvakāraṇadoṣajñānābhyāmavagamyamānenāprāmāṇyenāpodyate iti /
tatra sarvakāraṇānāṃ svakāryaśakteḥ svabhāvikatvādubhayamapi jñānasya svarasādevāvagamyata iti kecit /
tadayuktam /
nahi jñānaṃ svaviṣayasya tathātvamatathātvaṃ ca yugapacchaknoti vedayituṃ virodhāt* ////
atha kāpi jñānavyaktiḥ svaprāmāṇyaṃ svato bodhayati kāpyaprāmāṇyamityucyate, tathāpi na yuktam /
kāraṇāntaranirapekṣasya jñānasyaivopalambhahetutve kiṃ kva jñāne bhavatīti na śakyaṃ vivektum /
ato dvayamapi svasvabhāvenānirūpitaṃ kāraṇaguṇadoṣajñānābhyāmavagamya ityapare /
tadapyapeśalam /
evaṃ hi guṇadoṣāvadhāraṇātprāganyatareṇāpyākāreṇārthamanavagamayadvijñānaṃ niḥsvabhāvaṃ syāt /
tasmādaprāmāṇyaṃ svataḥ, prāmāṇyaṃ tu saṃvādajñānādibhirityedadeva yuktam //
yuktidarśanam /
tathāhi na jñānamutpannamityetāvatārthatathātvāvadhāraṇaṃ yuktaṃ vyabhicārādaniścayācca aprāmāṇyameva tasyāṃ velāyāṃ prāptaṃ, paścātkāraṇaguṇajñānādarthakriyājñānādvā prāmāṇyāvagamādapodyate /
śabde cāptapraṇītatvaṃ guṇaḥ /
naca vede tadasyapauruṣeyatvābhyupagamāt /
valaspatayaḥ satramāsata śṛṇota grāvāṇaḥ' ityevamādīnāmunmattapralapitakalpatvāt, apratyayitatarapraṇītatvādaprāmāṇyameva vedānāmiti prāpte 'bhidhīyate- parāpekṣaṃ pramāṇatvaṃ nātmānaṃ labhate kvacit /
mūlocchedakaraṃ pakṣaṃ ko hi nāmādhyavasyati yadi hi sarvameva jñānaṃ sivaviṣayatathātvāvadhāraṇe svayamasamarthaṃ vijñānāntaramapekṣeta tataḥ kāraṇaguṇasaṃvādārthakriyājñānānyapi svaviṣayabhūtaguṇādyavadhāraṇe paramapekṣeran, aparamapi tatheti na kaścidartho janmasahasreṇāpyadhyavasīyeteti prāmāṇyamevotsīdet /
atha- arthakriyājñānaṃ svataḥpramāṇamiticet ko viśeṣaḥ, avyabhicāra iti cet, na, svapnāvasthāyāmasatyapyudakāharaṇer'thakriyāvijñānadarśanāt* ////
atha sukhajñānamevārthakriyā taccāvyabhicāryeva nahi kvacidapyasati sukhe sukhajñānamasti /

satyametat /
natu tena pūrvajñānasya prāmāṇyādhyavasānaṃ saṃbhavati, apramāṇenāpi priyāsaṃgamavijñānena svapnāvasthāyāṃ sukhadarśanāt /
tasmātsvataḥprāmāṇyaṃ prāptamarthānyathātvakāraṇadoṣajñānābhyāmapodyata ityavaśyamaṅgīkaraṇīyam /
evañca śabdenāptapuruṣasparśakṛtatvāddoṣāṇāmapauruṣeye vede tadabhāvātsākṣāccārthānyathātvajñānābhāvadapoditaṃ prāmāṇyaṃ bhavati /
pauruṣeyavacanāni tu puruṣabuddhiprabhavatvādbhrāntyā vipralipsayā vā prayuktāni mūladoṣeṇa duṣṭatvādayathārthāni bhavantīti vaiṣamyam /
kecitbāhuḥ- na loke 'pi śabdasyāyathārthātvamasti tadabhāvāt, na hi loke śābdaṃ pramāṇamasti vakrabhiprāyānumāpakatvātpuruṣavacasām, tenānumānasyaivāyaṃ vyabhicāro na śabdasya /
navā tasyāpi vivekāgrahaṇādaliṅge liṅgavyavahārapravṛttiḥ /
yadi tu śabdasyaivāyaṃ vyabhicāro 'bhyupeyate /
svābhāvikamevāpramāṇaṃ syāt, na hi puruṣadoṣeṇa śabdasya doṣo bhavati yathāvasthitaśabdābhivyaktimātre puruṣasya vyāpārāt* ////
tadidamasāram /
yadi loke śābdaṃ nāsti tadā vede 'pi kathaṃ tatsyāt /
nahyabhiprāyānumānakṣīṇasya śabdasyārthaṃ prati vācakatve pramāṇamastītyuktaṃ nyāyaratnamālāyām* ////
yacca vyabhicārābhyupagame svābhāvikamaprāmāṇyaṃ bhavati puruṣadoṣasya śabde 'navatārāditi /
syādetadevaṃ yadi yadīyaṃ yadvākyaṃ tat sa puruṣo 'bhivyañjyāt /
tattu
tenaiva kriyate varṇā nityāḥ padāni ca, vākyāni tu puruṣaireva kriyante pauruṣeyatvādeva /
yathāvasthitāni vyajyamānāni vedavākyavadapauruṣeyāṇyeva syuḥ /
tataśca vaktrabhiprāyānumāpakatvamapi na syāt, tadyathādhyetṛbhirabhivyajyamānāni vedavākyāni nādhyetṝṇāmabhiprāyaṃ sūcayanti tathā puruṣavākyānyapi na sūcayeyuḥ /
yadi hi vyabhicāraśaṅkyā loke śabdasya prāmāṇyaṃ na saṃbhavatītyucyate, tarhi tadvaktrabhiprāyānumāne 'pi tulyam /
anyathāsaṃvidānasyāpyanyathāvākyaracanādarśanāt /
kiṃ ca śabdasya cakṣurāderiva svasāmarthyena bodhakatvādvyabhicāre 'pi na bodhakatvahāniḥ /
liṅgasyāvyabhicāriṇa eva gamakatvamiti vyabhicāriṇo 'liṅgatvamupapannam* ////
atha vaktumāptatvādvyabhicāraśaṅkāṃ nirvartyanumānaṃ, tathāsati śabdamevārthe pramāṇamastu pratibandhakāyāḥ śaṅkāyā nirastatvāt /
avaśyaṃ hi buddhiviśeṣamanumitsatā prathamaṃ padārthāsteṣāṃ cānvayayogyatālocayitavyā, te ālocyamānā drāgeva vākyārthaṃ bodhayantīti nānumānaṃ pratīkṣante* ////
kiñcānumite buddhiviśeṣe paścādanuvādabhūtaṃ vākyaṃ vākyārthamavabodhayatīti vaḥ siddhāntaḥ, tataśca yo nāmānāpta evābuddhyā gṛhītastadvākyādayathārthameva jñānamutpannamityabhyupagantavyam, tataśca doṣādhīnatvādapramāṇyasya vaktṛdoṣāṇāṃ ca śabde saṃkrāntyanabhyupagamātsvārasikameva śabde
duṣṭatvamāpannamiti balādapramāṇyaṃ vedasya prasajyata ityāstāṃ tāvat /
tasmādanāptāvacasāṃ satyevāprāmāṇye vaktṛdoṣādhīnatvādvede ca tadabhāvātprāmāṇyameva vaktavyam /
tasmāccodanālakṣaṇa eva dharmaḥ śreyaskaraḥ ityarthaḥ /
yadeva śreyaḥsādhanarūpaṃ yāgahomādi tadeva dharma ityucyate loke, nāpūrvamantaḥkaraṇapravṛttyādi vā lokaprasiddhivirahāt //
dharmalakṣaṇavicāraḥ //
nanvapūrvameva śreyaḥsādhanam /
na /
avāntaravyāpārāmātratvāt /
tasmādyāgādireva śreyaḥsādhanarūpeṇa dharmaḥ /
tadrūpābhāvācca na śūdrakṛtasya dharmatāpattiḥ /
codanālakṣaṇamātrasya dharmatvaṃ mābhūdityarthaśabdena viśeṣyate* ////
codanāśabdena ca pravartakaṃ nivartakaṃ ca vākyamucyate tataśca niṣedhavākyaiḥ na hiṃsyāt ityādibhiranarthatvena lakṣyamāṇānāṃ hiṃsādīnāmapi dharmatvaṃ syāt tadvyāvṛttyarthaṃ ya evārtharūpeṇa pravartakavākyairlakṣyate tasyaiva dharmatvaṃ vaktumarthagrahaṇam* ////
bhāṣye ca śyenādigrahaṇam tatsādhyahiṃsādilakṣaṇārtham /
upariṣṭāt hiṃsā hi sā, sā ca pratiṣiddhā iti vivaraṇāt /
kecittu lakṣaṇāṃ pariharantaḥ śyenādisvarūpamevārthapadasya vyāvartya manyante, teṣāmeva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante, iti vidheyatvanirākaraṇena pratiṣedhaviṣayatvasamarthanāt /

kathaṃ punasteṣāṃ vidheyatvaṃ nirākriyate, tatrāhuḥ- yasya hi vidhiḥ svasiddhyanyathānupapattyānuṣṭhānamākṣipati tadvidheyamityucyate, kāmyeṣu ca karmasu kāmanāvaśādeva pravṛttisiddhestata eva vidhiḥ siddhyannanyathānupapattyabhāvānna svayamanuṣṭhānamākṣipati* ////
nanu kartavyatābodhanameva pravartanam, kartavyatā ca vede yāgasya vinaiva bodhiteti kathamavidheyatvam /
satyam /
natu yāgasya kartavyatā liṅā(?)bhidhīyate, svārthasya kartavyatāṃ liṅā(?)bhidhatte, yāgaśca tasya viṣayaḥ karaṇaṃ ca, so 'yaṃ kartavyatātmā niyogārtho 'nyathānupapattyā svaviṣayasya kartavyatāṃ bodhayannanuṣṭhāpaka ityucyate /
śyenādīnāṃ tu rāgādevānuṣṭhānasiddherna niyogasteṣāmanuṣṭhānamākṣipatīti na teṣāṃ vidheyatvam /
asati ca vidheyatve teṣāṃ niṣedhaviṣayatvādanarthatvamiti tadvyāvṛttyarthamarthapadamiti* ////
tatredaṃ vaktavyam- kasminnaṃśe teṣāṃ vyāvṛttiriti /
dharmatva iti cet /
na /
tatsvarūpānabhidhānāt /
idaṃ hi sūtraṃ vedārthasya kāryatvapratipādanārthaṃ na karmasvarūpalakṣaṇārtham /
yataḥ śyenādīnāṃ dharmatvaṃ mā prasāṅkṣīdityarthapadena
vyāvṛttiḥ kriyeta* ////
yadi paraṃ kāryatvavyāvṛttiḥ syāt sā cāyuktetyuktaṃ prāk /
bhavatu vā vākyabhedāṅgīkāreṇa dharmalakṣaṇārthamapi sūtram /
tathāpi codanālakṣaṇāpadena kāryātmakamapūrvamuddiśya tasya dharmatvamucyata iti vo matam, tatra śyenādiyāgasya kaḥ prasaṅgo yadvyāvṛttyarthamarthapadaṃ syāt /
nahi jyotiṣṭomādiyaigasyāpi dharmatvamasti, apūrvasya dharmatvābhyupagamāt* ////
atha śyenādyapūrvasyaiva dharmatvamarthapadena vyāvartyate tato bhāṣye śyenādiśabdena karmanāmadheyena tatsādhyamapūrvaṃ lakṣyata ityaviśiṣṭā lakṣaṇā syāt /
yadi cāpūrvameva pratyudāharaṇaṃ tato hiṃsā hi sā sā ca pratiṣiddheti bhāṣyamasaṃgataṃ syāt /
śyenayāgo vā tatphalaṃ vā hiṃsā, nanvapūrvaṃ kathañcidapi hiṃsāpadāspadam /
asmiṃśca kalpe kathaṃ punarasāvanarthaḥ kartavyatayopadiśyata iti codyam /
naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante iti cottaramapūrvaviṣayaṃ syāt /
na ca tasya kartavyatvaṃ śakyate vārayituṃ kāryasvabhāvatvāt* ////
evañca yāgakartavyatāniṣedhārthamidaṃ bhāṣyamaṅgīkṛtyayat tatsamādhānāya prayatyate kartavyatāviṣayo hi niyogo na punastasya kartavyatāmāheti tadapārthakam /
kāmyeṣvapi vidhireva pravartako na phalaṃ, tasya vidhyadhīnotpattikatvena yāgāpekṣābhāvāt /
vidhistu yāgādhīnaniṣpattitvādyāgamanuṣṭhāṃpayatīti yuktam //
kāmyeṣvapi karmasu vidhereva pravartakatvam /
yadi ca vidhirapravartakaḥ kāmyeṣu syāditikartavyatāpyavidheyā syāt, tasyāmapi phalata eva pravṛttisiddheḥ sāṅgapradhānasādhyatvātphalasya /
vakṣyati hi tadyukte tu phalaśrutistasmātsarvacikīrṣeti /
tataścāgnīṣomīyahiṃsāyā api vidhyabhāvena niṣedhaviṣayatvāttadyuktasya jyotiṣṭomasyāpyanarthatvāpatteḥ kor'tho yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiriti bhāṣyānupapattiḥ //
nanu na hiṃsyāditi niṣedho nārabhyādhītatvātpuruṣārthaḥ tenānena puruṣārtho eva hiṃsāḥ pratiṣeddhavyāḥ, kratvarthaniṣedhe hi so 'pi kratvarthaḥ syāt /
aviśeṣe tvekasya pratiṣedhavidheḥ kratvarthatvapuruṣārthatvāpattyā vairupyaṃ syāt /
tasmātpuruṣārthānāmeva hiṃsānāmiha pratiṣedho na kratvarthānāmiti* ////
tadidaṃ bālasaṃmohanam /
nahyaviśeṣaṇāpi pratiṣedhe vairūpyam /
yadi hi kratvarthatvapuruṣārthatvarūpaṃ viśeṣeṇoddiśya pratiṣedhaḥ kriyeta tataḥ syādapi vairūpyaṃ pratiṣedhyopasthāpitakratupuruṣagocaratvātpratiṣedhasya /
yadātu hiṃsāmātramuddiśya pratiṣedhaḥ kriyate tadāsya kiṃ vairūpyam /
tadyathā yā bhojanārthaṃ māṃsotpādane hiṃsā, yā ca vairiniryātanārthatayā sākṣātpuruṣārthā tasyāmubhayyāmaviśeṣeṇa pratiṣidhyamānāyāmapi nāsti
vairūpyamevamihāpi /
itarathā tatrāpi bhojanāṅgatā puruṣārthatā ca pratiṣedhasya syāditi vairūpyaṃ syāt /

tasmādyaiva kācidyena kenāpi prakāreṇa prasaktā hiṃsā sā sarvā sāmānyena pratiṣidhyate /
puruṣārthaśca pratiṣedho 'nārabhyādhītatvāt /
tasmādagnīṣomīyahiṃsāpyasati vidheyatve pratiṣedhagocaraḥ syāt /
vidheyatve tu vidherviśeṣaviṣayatvātsāmānyaviṣayo niṣedhastadvirodhāddhisāntarāṇyavalambate //
hiṃsāyāṃ sāṃkhyamataṃ tatkhaṇḍanaṃ ca /
nanu satyapi vidheyatve vidheḥ kratvarthātpratiṣedhasya ca puruṣārthatvādviṣayabhedenāvirodhānna bādhaḥ /
nahīdaṃ viruddhaṃ kratorhiṃsayā bhavitavyaṃ puruṣasya tu tadvarjaneneti /
satyam /
aṅgavidhimātrālocanāyāṃ nāsti virodhaḥ /
jyotiṣṭomavidhistu sāṅgaṃ pradhānaṃ puruṣasya vidadhatpuruṣārthāhiṃsāniṣedhamagnīṣomīyahiṃsāyāmavatarantaṃ niruṇaddhiḥ /
nahyagnīṣomīyahiṃsāṃ varjayatā
jyotiṣṭomaḥ śakyate 'nuṣṭhātum /
tasmādasti virodha iti sāmānyasya bādhaḥ /
vidhau tvapravartake satyagnīṣomīyahiṃsāpi pratiṣidhyeta* ////
kimarthaṃ ca śyenasya vidheyatvaṃ nirākriyate, pratiṣedhasiddhyarthamiti cet, kaḥ pratiṣedhaḥ na hiṃsyātsarvabhūtāni iti /
nāyaṃ niṣedhaḥ śyene pravartate hiṃsāviṣayatvāt /
śyenaphalaṃ ca hiṃsā na śyenaḥ /
tathā coktam, yo hiṃsitumicchettasyāyamabhyupāya iti hi teṣāmupadeśa iti* ////
kaścitvāha- śyenasya kartavyatve sati balāttatphalamapi hiṃsā kartavyā bhavatīti na niṣeddhuṃ śakyate /
ataḥ phalakartavyatānirāsārthaṃ śyenakartavyatā balānnirasyata iti /
tadidamasaṃbaddham /
yathaiva hi śyenāpūrvasya kartavyatāyāṃ satyāmapi tatsādhyaphalasya kartavyatā na prasajyate tathā yāgasya kartavyatve satyapi rāgaprāptasya phalasya nāsti kartavyatāpattiḥ /
tasmādanarthakaṃ śyenakartavyatānirākaraṇam /
tasmāddhisaivātra pratyudāharaṇam* ////
idañcāparamekadeśinaḥ praṣṭavyāḥ- arthaśabdena kimucyate iti /
yadi śreyaḥsādhanaṃ, nityānāṃ dharmatvaṃ na syāt /
atha yanniṣiddhaphalaṃ na bhavati tadarthaśabdenocyate, tathāsati nañarthaviṣayasyāpūrvasya dharmatvaprasaṅgaḥ, codanālakṣaṇatvānniṣiddhaphalatvābhācca /
bhavatviticet /
na /
lokavirodhāt /
yo hi hiṃsāyāmudyuktaḥ pratiṣedhavaśānnivartate na taṃ dhārmika ityācakṣate kintvadharmānnivṛtta ityetāvat /
tadāhuḥ- lokasiddhasya lakṣaṇaṃ parīkṣakairvaktavyaṃ na vṛddhyādivatparibhāṣaṇamityāstāṃ tāvat /
iti codanāsūtram //
dharmapramāṇaparīkṣādhikaraṇam //3 //
tasya nimittaparīṣṭiḥ
anena sūtreṇa codanākhyasya nimittasya parīkṣaṇamasminpāde vakṣyamāṇam athātaḥ śeṣalakṣaṇam', atha viśeṣalakṣaṇam' itivatsukhagrahaṇārthamanukīrtyate* ////
codanaivetyarthasya sādhanāya pratyakṣādīnāmanimittattvamucyate-
dharme pratyakṣādyagamyatvādhikaraṇam //4 //
satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tatpratyakṣamanimittaṃ vidyamānopalambhanatvāt
pratyakṣaṃ tāvadindriyārthasaṃprayogajanyatvena vidyamānopalambhanatvādbhaviṣyati dharme na nimittam /

satsaṃprayogajanyatvamābhāse 'pi tulyatvādalakṣaṇamiti naiyāyikā dūṣayanti, tattu lakṣaṇānabhidhānādadūṣaṣaṇam /
nahīdaṃ lakṣaṇaṃ pratyakṣasya, kintvanimittatlakathanamātram /
tatra heturvidyamānopalambhanatvaṃ tatsādhanaṃ ca satsaṃprayogajatvam /
nahi satsaṃprayogajamavidyamānopalambhanaṃ saṃbhavati* ////
indriyārthasaṃprayogajatvaṃ sukhādijñāneṣvavyāpteraheturiticet /
na /
teṣāmapi manaḥsaṃjñakendriyasaṃprayogajatvāt /
manaḥsadbhāve ca sukhādijñānameva pramāṇam, aparokṣāvabhāsajñānasyendriyādhīnatayā rūpādijñāneṣu vyāptidarśanāt sukhādiviṣayamaparokṣajñānamindriyamanumāpayati /
tatra cakṣurādīnāmasaṃbhāvāttebhyo 'nyadavatiṣṭhate* ////
atra kaścit- nityadravyagataviśeṣaguṇatvātsukhādīnāṃ dravyāntarasaṃyogajatvam, pārthivaparamāṇugatarūpādīnāmagnisaṃyogajatvadarśanāt, yacca dravyāntaraṃ tanmana ityāha -tanna yuktam /
śarīraṃ hi bhogāyatanam /
kiñca tasya bhogāyatanatvamanyat tatsaṃyogāpekṣasukhādyutpatteḥ, aśitapītādyādhāratvācca na bahiḥ śarīrātsukhādyutpattiḥ /
ataḥ śarīrasaṃyogādeva siddherna dravyāntarānumānam /
kiñca pārthivaguṇānāmeva dravyāntarasaṃyogāpekṣā dṛṣṭā na dravyamātraguṇānām /
tejaḥsaṃyoga eva ca katāraṇatayā dṛṣṭo na dravyamātrasaṃyogastasmānnaivaṃ manaḥsiddhiriti
sukhādyaparokṣajñānameva manaso liṅgam //
indriyalakṣaṇam /
kiṃpunarindriyalakṣaṇaṃ cakṣurādiṣu manasi cānusyūtam /
ucyate- yatsaṃprayukte viśadavabhāsaṃ vijñānaṃ janayati tadindriyamityucyate, tacca dvividham, bāhyamābhyantaraṃ ca, bāhyaṃ pañcavidhaṃ ghrāṇarasanacakṣustvakśrotrātmakam /
āntaraṃ tvekaṃ manaḥ /
tatrādyāni catvāri ca pṛthivyaptejovāyuprakṛtīnītyakṣupādadarśanavadabhyupagamyate /
śrotraṃ tvākāśātmakaṃ tairabhyupagatam /
vayaṃ tu- diśaḥ śrotramiti darśanāddigbhāgameva karṇaśaṣkulyavacchinnaṃ śrotramācakṣmahe /
manastu pṛthivyādīnāmevānyatamātmakaṃ tebhyo 'nyadvā sarvathā tāvadasti manaḥ /
taccātmatadguṇeṣveva svatantraṃ pravartate na bāhyeṣu rūpādiṣvityāntaramityucyate /
rūpādijñāneṣvapi taccakṣurādisahāyaṃ pravartate, evamanumānādiṣvapi liṅgādisahāyaṃ, anyamanaskasya saṃprayukteṣvapi rūpādiṣu jñānānutpatteḥ /
smṛtāvapi saṃskāraparatantraṃ pravartate svatantram* ////
nanvanumānādīnāṃ manojanyatvātteṣāṃ ca bhūtabhaviṣyatorapi pravṛtterindriyajanyatvaṃ vidyamānopalambhanatvenānaikāntikaṃ syāt /
na syāt /
nahīndriyajanyatvaṃ hetuḥ kintvindriyasaṃprayogajatvam /
nacānumāne 'tītāyā bhaviṣyantyā vā vṛṣṭeranumīyamānāyā manasā saṃprayogo 'stītyavyabhicāraḥ /
atha pratyakṣam /
tadevaṃ pratyakṣaṃ tāvadanimittaṃ tatpūrvakatvāccānumānādyapi /
nahyagṛhīte dharme tena saha kasyacitsaṃbandhagrahaṇaṃ saṃbhavati /
sādṛśyaviṣayakatvāccopamānaṃ dūrabhraṣṭam /
arthāpattirapi dharmeṇa vinānupapadyamānasya kasyacidadarśanādasamarthā* ////
nanu jagadvaicatryamanupapannam /
na /
svābhāvikatvenopapatteḥ /
yadyapi tadanupapattyā kiñcidadṛṣṭaṃ kalpyeta tathāpi ko dharmaḥ ko vādharma iti vivekābhāvādavaśyaṃ codanaivārthanīyā /

sā cedaṅgīkṛtā kṛmarthāpattyā, sāmānyato dṛṣṭena vā* ////
nanu vikalpanimittaṃ saṃbandhagrahaṇaṃ tatkathaṃ pratyakṣapūrvakatvam /
savikalpakamapyanuparatendriyavyāpārasya jāyamānamaparokṣāvabhāsatvātpratyakṣamevetyadoṣaḥ //
pratyakṣabauddhamatam /
vikalpapaścāparokṣāvabhāsaśceti citram /
aparokṣamiti hi svalakṣaṇamucyate tadviṣayo 'vabhāsato 'parokṣāvabhāsaḥ /
vikalpastvabhilāpasaṃyogyapratibhāsatvānna svalakṣaṇaṃ spṛśati, nahyabhilāpaḥ svalakṣaṇaṃ spṛśati, yadi spṛśedabhilāpamātreṇāpi vinākṣavyāpāramaparokṣāvabhāsaḥ syāt, nacāsāvasti, taduktam- anyathaivāgnisaṃyogāddāhaṃ dagdho hi manyate //
anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃprakāśate iti /
yastvayaṃ visphāritākṣasya- gaurayam- iti vikalpo viśadāvabhāsaḥ sa samānakālaviśadavabhāsanirvikalpakasaṃsargakṛtaḥ, tadabhāve 'bhilāpamātre 'numāne ca vikalpākārapratibhāse vaiśādyābhāvāt /
tasmānnirvikalpakameva pratyakṣam /
tatraiva hi viśadasya svalakṣaṇasyāvabhāsaḥ /
bauddhamatakhaṇḍanam /
maivam /
unmīlitanetrasya vikalpo 'pi gaurayamityaparokṣāvabhāsa eva pratīyate nacāsāvanyasaṃsargakṛtaḥ pramāṇābhāvāt /
abhilāpasaṃsargayogyasyāpi sāmānyākārasyābhilāpaliṅgādibhiravaiśadyamindriyaiśca vaiśādyamupapadyata eva /
nahyayaṃ parokṣāparokṣavibhāgo viṣayakṛtaḥ, yadi hi tathā syāt sarvadaiva sāmānyaṃ parokṣaṃ syāt, nacaivamasti,
sāmānyākārasyāpi parokṣāparokṣavibhāgadarśanāt /
tathāhi - dūrācchvetaṃ svalakṣaṇaṃ paśyannanirdhāritagavāśvajātiviśeṣo heṣāviśeṣo heṣāśabdaśravaṇādaśvatvaṃ tasminneva svalakṣaṇe 'numimāno 'pi parokṣaṃ budhyate /
vadanti hi aśvo 'pyayaṃ na cakṣuṣā tathāvabhāsata iti /
pratyāsannastu vadati- saṃpratyaśvatvamapyasya cakṣuṣā paśyāmi na pūrvamiti /
svalakṣaṇaṃ tu prāgapi viśadameveti sāmānyāṃśagata evāyaṃ dūrasamīpavartinaḥ parokṣāparokṣavibhāgaḥ, tasmātkāraṇakṛto 'yaṃ vibhāgaḥ* ////
ekasminnapi hi viṣaye 'kṣairjāyamānaṃ vijñānamāparokṣyaṃ janayati liṅgādijaṃ tu neti kiṃ nopapadyate /
jñānajanyo viṣayagataḥ phalaviśeṣo 'yamāparokṣyaṃ nāma sarvasya saṃvedyaḥ /
yadbhāvābhāvābhyāṃ liṅgābhyāmakṣaiḥ paśyāmi na paśyāmīti visphāritākṣāṇāmeva vyavahāraḥ pravartate /
ato 'sti vikalpasyāpi viśadāvabhāsitvamiti pratyakṣatvopapattiḥ /
jñānasya savikalpakatvaniyamastatkhaṇḍanaṃ ca /
kecittu savikalpakameva sarvaṃ jñānaṃ na nirvikalpakaṃ nāma kiñcidastīti manyante /
tattu pratīti viruddhaṃ- pratīmo hi vayamakṣasaṃnipātānantaramavivaviktasāmānyaviśeṣavibhāgaṃ saṃmugdhavastumātrahagocaramālocanajñīnam /
tadabhāve tu vikalpa eva na jāyeta /
vikalpatayā hi pūrvānubhūtaṃ jātiviśeṣaṃ saṃjñāviśeṣaṃ cānusmṛtya tena puraḥsthitaṃ vastu vikalpayitavyam /
nacārthamadṛṣṭavatastatsmaraṇamākasmikamevotpadyate /
tasmādasti nirvikalpakamapi jñānam /
advaitamatena nirvikalpakasya sanmātraviṣayatvāt /
tacca sanmātraviṣayamiti kecit /
bhedasya vikalpavedyatvādagṛhīte ca bhede viśeṣāṇāmagrahaṇāt /
kiñcetarābhāvo bhedo pratyakṣeṇa grahītuṃ śakyate natarāṃ avikalpena /
ataśca neha nānāsti kiñcanetyādiniṣedhānāṃ pratyakṣavirodhābhāvāt ekamevādvitīyamityādiśrutibhiradvitīyam brahma siddham /
advaitamatakhaṇḍanam /
tadidamatisāhasam- kiṃ bhavato nīlapītayostiktamadhurayoḥ śītoṣṇayoḥ sukhaduḥkhayoścāvilakṣaṇā buddhiḥ /
yadyevaṃ nātrottaraṃ vaktavyam /

naca satsvarūpe savikalpena viśeṣagrahaṇamiti vācyam, avikalpena vikalpasyāpi vilakṣaṇasyotpattyasaṃbhavāt* ////
yaccāvaśyamidamasmādbhinnamityevaṃ vikalpenaiva bhedo grahītavyo nāvikalpena tasya saṃbhavatīti /
na brūmo bhedasya grahaṇaṃ kintu bhinnānām /
teṣāmapi na bhinnatayā kintu svarūpeṇa- yadanyasmādbhinnaṃ nīlaṃ pītaṃ vā tadgṛhyata iti brūmaḥ /
nahi nīlaṃ pītaṃ vā bhedaḥ, tayorhi dharmo bhedaḥ, tadagrahe 'pi dharmiṇāṃ grahaṇaṃ nānupapannam* ////
yadica sanmātraṃ pratyakṣeṇa gṛhyate na nīlaṃ pītaṃ vā tato vikalpenāpīdamasmādbhinnamiti kathaṃ bhedo gṛhyeta /
na hi sadeva sato bhinnamiti saṃbhavati /
tasmānnīlādiguṇānāṃ pṛthivyādidravyāṇāṃ ca pratyakṣeṇa grahaṇātprapañcāpalāpaḥ pratyakṣaviruddha eva* ////
yadi tu pṛthivyādiprapañcaṃ nāpahnumahe taddharmaṃ tu bhedameveti brūyāt, tadapyaśakyam, nīlapītayoritaretarābhāvasya pratyakṣānupalabdhisiddhasyāpahnavāsaṃbhavāt /
pratyakṣābhāvo 'pi hi pratyakṣavadeva pramāṇāntarebhyo balīyān, itarathā śaśe catuṣpāttvādviṣāṇitvamanumīyate, ato bhedāpalāpo na saṃbhavati* ////
yadi tvitaretarāśrayatayā itaretarābhāvagrahaṇasyānavakḷpteravidyāmātranimittaṃ tadityucyate, tadapi - yadi bhinnatayā pratiyoginamāśrayaṃ ca gṛhītvā tata itaretarābhāvo gṛhyeta tataḥ syāt, nīlapītayostvitaretarābhāvānādareṇa svarūpeṇa gṛhītayoḥ paścādataretarābhāvagrahaṇe
kimitaretarāśrayatvam* ////
yadi tu dvitvamapahnūyate na pṛthivyādayasteṣāṃ ca mitho bhedaḥ tadapi pratyakṣaviruddham /
saṃkhyāyāḥ pratyakṣatvāt /
satyapi pratyakṣavirodhe tadapamardena pravartamānastadbādhenāvāgamo 'dvaitamavagamayatīticet /
na /
pravṛttyasaṃbhavāt /
pratyakṣaṃ hi nirapekṣaṃ śīghraṃ jāyamānaṃ svaviruddhasyāgamikajñānasya padapadārthasaṃnidhyapekṣāyogyatvanyāyālocanasāpekṣatayā vilambitapravṛtteḥ pravṛttimeva niruṇaddhi* ////
kiñcāśakyameva śrutyā prapañcasyāsatyatvaṃ boddhum /
budhyamāne hi śrutirapi prapañcāntargatatvādasatī boddhavyā syāt /
kathaṃ ca śrutyaiva śruterasatvaṃ budhyeta /
asatvena hi pratīyamānā na pramāṇaṃ syāt /
pramāṇatve tvavasthite sattayā pratīyamānāyāḥ śruterna mithyātvaṃ śakyaṃ vaktum /
nahyekasyaiva vastuno yugapadeva sattvamasatvaṃ ca samuccitya boddhuṃ śakyam, anyataropamardena hyanyataradbuddhāvārohati /
tataśca śrutirastīticet, na prapañcāpalāpaḥ saṃbhavati* ////
nanu svayaṃprakāśaṃ brahma kimasyānyena pramāṇena /
bhavatu brahma svayaṃprakāśaṃ prāpañcābhāvasya kimāyātaṃ, sa hi pramāṇamapekṣata eva* ////
kathaṃ cāvidyamānasya prapañcasya pratibhāsaḥ /
avidyayeticet, kasya punariyamavidyā /
jīvānāmiticet, na, teṣāmabhāvāt /
bhāve vā dvaitaprasaṅgaḥ /
brahmaṇi tu viśuddhavijñānātmake niravakāśaivāvidyā /
vidyātmakamapi brahmavidyāśabalamiva bhrāntyāvagamyata iti cet, kasyeyaṃ bhrāntiḥ, yadi na kasyacitsūktam /
jīvānāmiti cet, na, tadabhāvāt /
yadi brāhmaṇaḥ, nāsya bhrāntiḥ saṃbhavatītyuktam /
yadi ca vidyārūpe 'pyavidyā syāt kenāsāvucchidyeta /
dhyānādibhiriticet /
na, teṣāmapyabhāvāt, bhāve tu dvaitāpattiḥ /
brahmaṇi tu sahāvasthānādaviruddhāvidyā na tenocchettuṃ sā śakyā /
tataścānirmokṣaprasaṅgaḥ /

tasmādbrahmaṇaḥ praśaṃsārthairasthāyitvena prapañcasyāsattvamupacaradbhiraupaniṣadairvādaistadanusāribhiścetihāsapurāṇairbhrāntānāṃ vākyatātparyamajānānānāṃ nyāyābhiyogaśūnyānāṃ pralāpomadvaitavāda ityupekṣaṇīyaḥ /
tatsiddhamavikalpasya pratyakṣasya viśeṣaviṣayatvam /
nirvikalpakaviṣayakabauddhamatakhaṇḍanam /
apare tu svalakṣaṇamātragocaraṃ nirvikalpakamicchanti /
tadapi pratītiviruddham /
pratīyate hi saṃmugdhākāraṃ vastu sahasaiva yatpañcājjātidravyaguṇakriyānāmabhiḥ pañcadhā savikalpakena vikalpyate gaurayam, daṇḍayam, śaklo 'yam,gacchatyayam, ḍittho 'yamiti /
tatra nirvikalpakamanekākāraṃ vastu saṃmugdhaṃ gṛhṇāti, savikalpaṃ tvekaikākāraṃ jātyādikaṃ vivicya viṣayīkaroti /
nanu ṣaṣṭho 'pi vikalpo 'sti tadevedamiti tatkathaṃ pañcadhā vikalpa ityucyate /
natvayaṃ jātivikalpo vyaktipratyabhijñā hīyam /
na saṃjñāvikalpaḥ /
anavagatasaṃjñānāmapi bhāvāt /
tiryañco 'pi hyadyajātāḥ svamātaraṃ prathamamupalabhya kṣaṇāntare punarupalabhamānāḥ saiveyamiti śabdānuvedhaśūnyameva pratyabhijānanti, tasmādiyaṃ ṣaṣṭhī kalpanetipṭhacavidhatvānupapattiḥ* ////
ucyate- iyamevāsmābhirnāmakalpanetyucyate /
tathāhi ḍittho 'yamiti tāvadgaurayamitivadbhāvātmanā ḍitthātmanā vastu vikalpyate, nadaṇḍītivattatsaṃbandhitayā matvarthānupādānāt /
tatra na ḍitthaśabdena jātivadarthasyātmā atyantabhinnatvāt yatastenaivārtho 'nurajyeta /
tadetadevaṃ vijñeyam- ḍitthaśabdena tadvācyaṃ pūrvāvagataṃ ḍitthamupasthāpya tadātmanā puraḥsthitor'tho vikalpyate ḍittho 'yamiti /
kimuktaṃ bhavati, yo 'sāvasmākaṃ ḍitthaḥ so 'yaṃ puraḥsthito nānya iti /
seyaṃ vyaktipratyabhijñaiva
pañcamīkalpanā /
sāca śabdavidāṃ nāmarūṣitaiva bhavatīti nāma vikalpeneti vyavahriyate /
etena yadāhuḥ-
ḍittho 'yamityaśabdākārasyārthasya śabdākāreṇa vikalpanādapramāṇaṃ savikalpam, iti tadapi nirastam /
nahyatra śabdākāreṇārthaḥ pratīyate kintu pūrvāvagatārthasmaraṇamātre śabdasya vyāpāraḥ, tena ca smṛtenārthena tādātmyena puraḥsthitārthavikalpanāt /
āhaca- yadā tu yādṛśaḥ piṇḍaḥ pūrvaṃ śabdātpratīyate /
tādṛśasmaraṇe hetuḥ śabdastatra yathārthateti /
tasmānnāmavikalpe 'pi jātyādivannāstyatadrūpāropaḥ /
kiṃ punarjātyādibhirvikalpyate, dravyaṃ, kiṃ punaridaṃ dravyaṃ nāma, pṛthivyudakatejovāyuprabhṛti //
dravyābhāve bauddhamatena pūrvapakṣaḥ /
nanu rūpādivyatiriktaṃ dravyaṃ nāma na kiñcidupalabhāmahe /
na ca tasyopalambhakamasti, cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ rūpādiṣvevopakṣīṇatvāt /
gandharūparasasparśasaṃghātaḥ pṛthivī /
rasarūpasparśasaṃghāta āpaḥ /
rūpasparśasaṃghātastejaḥ /
śabdasparśasaṃghāto vāyuḥ /
eva rūpādisaṃghātabhedāveva pṛthivyādivibhāgo na dravyaṃ nāma kiñciditi saugatāḥ /
tadayuktam- āgamāpāyiṣu rūpādiṣu yadanuyāyipratyabhijñā jāyate taddravyam /
darśanasparśanābhyāṃ cāsya grahaṇam /
pratyabhijñā ca- yathā badaraphalaṃ śyāmāvasthāyāṃ raktāvasthāyāṃ ca yathā vā ghaṭapiṇḍakapālāvasthāsu mṛddravyam /
asti hi tatra piṇḍāvasthābhede śyāmaraktarūpabhede 'pi dravyapratyabhijñā- mṛdiyaṃ piṇḍāvasthāmapahāya ghacāvasthā saṃjātā śyāmimānaṃ ca tyaktvā pakvā satyaruṇimānaṃ gṛhītavatī /
anantaraṃ ghaṭāvasthāmapahāya kapālikā jāteti /

evaṃ tantupaṭādyavasthāsvapi draṣṭavyam /
tarkamatenāvayaveṣvavayavyutpattiḥ /
nanu tantupaṭādiṣu dravyāntarotpattirevābhimatā, anyathā hyavayavyapalāpaḥ syāt /
nāvayavinamapahnumahe, dravyāntarotpattiṃ tu necchāmaḥ pratipattyabhāvāt /
tantava eva hi saṃyogaviśeṣādekadravyatāmāpadyante, avayavī ca bhavanti tādṛśāśca paṭajātiṃ sthaulyaṃ ca bibhrata ekapaṭasthūlabuddhyā gṛhyanta iti laukikī pratipattiḥ /
ato na dravyasya kadācidāgamo 'pāyo vā, ghaṭapaṭagavāśvaśuklaraktādyavasthānāmevāgamāpāyau* ////
āhaca- āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣvanuyāyi yat //
taddharmi yatra ca jñānaṃ prāgdharmagrahaṇādbhavediti /
tathā- yādṛśamasmābhirabhihitaṃ dravyaṃ tādṛśasyaiva hi sarvasya guṇa eva bhidyate na svarūpamiti /
tatsiddhaṃ dravyam /
tacca jātyādibhiḥ pañcadhā savikalpena vibhajyate /
ataḥ savikalpakamapi pratyakṣaṃ, tatpūrvakaṃ cānumānādīti siddhaṃ teṣāmapyanimittatvamiti pratyakṣasūtram /
dharme vedaprāmāṇyādhikaraṇam //5 //
autpattikastu śabdasyārthena saṃbandhaḥ, tasya jñānamupadeśo 'nyatirekaścārthe 'nupalabdhe tatpramāmāṇaṃ bādarāyaṇasyānapekṣatvāt
uktaṃ pratyakṣādīnāmanimittatvam /
tata eva /
tanmūlapuruṣavacanasyāpyanimittatvam /
evaṃ tarhi śabdasya sarvatra pramāṇāntarāpekṣayaiva prāmāṇyadarśanāttadabhāve tasyāpyaprāmāṇyādabhāvagamyatvamevāyātaṃ dharmasyetyāśaṅkānirākaraṇāya codanāyāḥ prāmāṇyamucyate /
satyam /
loke pramāṇāntaramūlānāṃ prāmāṇyaṃ atanmūlānāṃ cāprāmāṇyaṃ dṛśyate, nanvemapi sāpekṣaṃ prāmāṇyaṃ kintu svata eva /
anāptavākyasya tvaprāmāṇyaṃ na mūlavirahāt kintu duṣṭamūlatayā śabdasya duṣṭatvātsvābhīvikasya prāmāṇyasyāpavādāt /
vedasyāpauruṣeyatvāt /
apauruṣeye tu vede yadyapyāptapraṇītatvaṃ nāsti prāmāṇyasya tadapekṣābhāvādanāptasparśanimittadoṣābhāvāccānapoditaṃ prāmāṇyaṃ bhavati /
tredhā hyatra puruṣānupraveśaḥ- padapadārthasaṃbandhadvāreṇa vākyavākyārthasaṃbandhadvāreṇa grandhasyaiva vā bhāratādivatpauruṣeyatvāt /
natvetannayamapyasti, padapadārthasaṃbandhasya nityatvamatrautpattikaśabdenoktaṃ, vākyārthasya ca padārthamūlatvaṃ vedasya cāpauruṣeyatvamupariṣṭādvakṣyate //
sāmānyataḥ pramāṇalakṣaṇam /
naca sākṣādbādhakamastītyavyatirekaśabdenocyate /
anupalabdhārthatvācca nānuvādalakṣaṇamaprāmāṇyamastīti arthe 'nupalabdhe ityanenoktam /
etacca viśeṣaṇatrayamupāgadadānena sūtrakāreṇa kāraṇadoṣabādhakajñānarahitamagṛhītagrāhijñānaṃ pramāṇamiti pramāṇalakṣaṇaṃ sūcitam /
prabhākaramatena pramāṇalakṣaṇam /
nanvevaṃ dhārāvāhikeṣuttareṣāṃ pūrvagṛhītārthaviṣayakatvādaprāmāṇyaṃ syāt tasmādanubhūtiḥ pramāṇamitipramāṇalakṣaṇam,
smṛtivyatiriktā ca pratītiranubhūtiḥ /
smṛtiśca saṃskāramātrajaṃ jñānamabhidhīyate /
mātragrahaṇaṃ ca saṃskārasaghrīcīnendriyajasya pratyabhijñānasya smṛtitvaprasaṅgenāprāmāṇyaṃ māprasāṃkṣīdityelamartham /
tadevaṃ saṃskārātiriktakāraṇajanyaṃ jñānaṃ pramāṇamityuktaṃ bhavati, tadidaṃ svapnadarśane tāvadavyāpakam, saṃskāramātrajasyāpi jñānasya svarūpe kartari ca prāmāṇyamiṣṭaṃ bhavatām* ////
atha smartavyāpekṣayaiva smṛteḥ smṛtitvaṃ tadviṣayasaṃskārajatvāt, svarūpakartrapekṣayā tvanubhūtireva, ataḥ siddhyati prāmāṇyamityucyate /
evaṃ tarhi mātragrahaṇamanarthakam, pratyabhijñānasyāpi pūrvānubhūtāṃśāpekṣayaiva smṛtitvāttatra cāprāmāṇyamiṣṭameva, yatra tvaṃśe prāmāṇyaṃ tatrānubhūtireva sā* ////
kiñcānuvādānāṃ ya evaṃ vidvānpaurṇamāsīmityādīnāmapi saṃskāramātrajatvābhāvātprāmāṇyaṃ syāt /
bhavatviticet /
na /

lokavirodhāt /
tathā laukikamapi vākyaṃ vaktṛjñānānumiterthe 'nuvādakatayā pravartamānaṃ pramāṇaṃ syāt /
nacaitadiṣṭhaṃ bhavatām /
asaṃnikṛṣṭagrahaṇamanuvādānāṃ śāstratvanivṛttyarthamityaṅgīkaraṇāt* ////
athānapekṣaṃ pramāṇaṃ yatsvaviṣaye pramāṇāntaraṃ nāpekṣate tatpramāṇam /
anuvādānāṃ tu purovādasāpekṣatvādaprāmāṇyamiti /
evaṃ tarhi laukikaṃ vākyamapyanumiter'the pravartamānamanumānasya śaṅkānirākaraṇamātraupayikatvādarthapratipādane tadapekṣābhāvātpramāṇaṃ syāt* ////
tathānumānasya prāmāṇyaṃ na syāt, taddhi niyamagrahaṇamapekṣate /
na ca gṛhītamarthaṃ mātrayāpyadhikaṃ gṛhṇātīti bhavatāṃ darśanam /
pītaśaṅkhajñānamapyanubhūtitvātpramāṇaṃ syāt /
iṣṭameveti vadato lokavirodhaḥ /
tasmādyathārthamāgṛhītagrāhijñānaṃ pramāṇamiti vaktavyam /
dhārāvāhikeṣvapyuttarottareṣāṃ kālāntarasaṃbandhasyāgṛhītasya grahaṇādyuktaṃ prāmāṇyam //
kālapratyakṣanirūpaṇam /
sannāpi kālabhedo 'tisūkṣmatvānna parāmṛṣyata iti cet, aho sūkṣmadarśī devānāṃpriyaḥ /
yo hi samānaviṣayayā vijñānadhārayā ciramavasthāyoparataḥ so 'nantarakṣaṇasaṃbandhitayārthaṃ smarati /
tathāhi kimatra ghaṭo 'vasthita iti ṣaṣṭhaḥ kathayati- asminkṣaṇe mayopalabdha iti /
tathā prātarārabhyaitāvatkālaṃ mayopalabdha iti /
kālabhede tvagṛhīte kathamevaṃ vadet /
tasmādasti kālabhedaparāmarśaḥ /
tadādhikyācca siddhamuttareṣāṃ prāmāṇyam* ////
nanu yathārthatāmapi cetprāmāṇalakṣaṇam, uṣṇajalajñānapramāṇaṃ syāt /
iṣṭamevaitat /
nanu lokavirodhaḥ syāt /
syāt yadyayathārthatāṃ jānanta eva laukikāḥ prāmāṇyaṃ
manvīran /
te tu yathārthatāmevaitasya manvānaḥ prāmāṇyamabhrāntatvaṃ ca manyante /
yetvayathārthatāṃ jānanti te naiva prāmāṇyaṃ manyante, nāpyabhrāntatām, tasmānnāsti virodhaḥ* ////
pītaśaṅkhajñānasyāpi smṛtitvābhimānādanubhūtitvāparijñānādaprāmāṇyaṃ manyante, ato 'smākamapi nāsti virodha iti cet, tadayuktam /
nahi laukikāḥ śuktirajatajñāne 'pi smṛtitvaṃ manyante, natarāṃ pītaśaṅkhajñāne /
tasmātsūktam arthe 'nupalabdhe iti /
vṛttikārastvanyathedaṃ varṇayāñcakāretyevamādinopavarṣamatena /
tasya nimittaparīṣṭirityevamādisūtratrayamanyathākṛtvā vyācaṣṭe bhāṣyakāraḥ, tatra nimittasūtreṇa tāvatpratijñātasya codanāprāmāṇyasya parīkṣāpadeśena svataḥprāmāṇyaṃ heturityucyate //
prāmāṇānāṃ svataḥprāmāṇyam /
prasiddhāni hi pratyakṣādīni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstraṃ, atastadapi prasiddhameva /
na ca prasiddhasya pramāṇasya prāmāṇyamanyena parīkṣitavyam, svata eva tasya svaviṣayopasthāpanasāmarthyāt /
yadi ca parīkṣyeta, tato yena parīkṣyeta tasyāpyanyenetyavasthā syāt /
tasmātprasiddhatvātpramāṇasya codanāpi pramāṇamiti* ////
nanu na jñānamutpannamityevārthatathātvamadhyavasātuṃ śakyam- prasiddhatarasyāpi pratyakṣasyāyathārthasyotpattidarśanāt, yathā- śuktikāyāṃ rajatamiti pratyakṣamevāyathārthaṃ na śuktikāyāṃ rajatajñānasya, pratyakṣābhāsātvāt //
pratyakṣalakṣaṇaṃ, pratyakṣakhaṇḍaḥ /

kiṃpunarābhāsaṃkīrṇaṃ pratyakṣalakṣaṇam /
taddarśayati- tatsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanmasatpratyakṣam- yadābhāsaṃ vijñānaṃ tenendriyāṇāṃ saṃprayoge yadvijñānaṃ tatsatpratyakṣam /
tatsatorvyatyayādābhāsāsaṃkarasiddhiḥ /
taditi cāvyayaṃ tṛtīyāntaṃ tenetyarthe /
nanvasatyapi vyatyaye nāsti saṃkaraḥ- indriyasaṃprayogajaṃ jñānaṃ pratyakṣam- ityetāvadeva vaktavyam /
nahi śuktikāyāṃ rajatajñānamindriyasaṃprayogajaṃ, kiṃ tarhi, indriyasaṃprayogacchuktiśakalaṃ rajatasādhāraṇena bhāsvaratvādirūpeṇa gṛhītam, asādhāraṇaṃ tu śuktikātvamindriyadaurbalyādgṛhītam, anantaraṃ ca saṃskārādbodhādrajataṃ smṛtaṃ, tataḥ smṛtarajatātmanā śuktivyaktirdeṣavaśādgṛhyate, ato nendriyasaṃprayogajaṃ rajatavijñānamiti nātiprasaṅgaḥ* ////
praṇāḍyāstīndriyasaṃprayogajatvamiti tadvyāvṛttyarthaṃ tatsaṃprayogajatvamiti /
viśeṣaṇaṃ vaktavyamiti cet , tanna /
nahīha yathākathañcitsaṃprayogajanyatvaṃ lakṣaṇaṃ, kintu sākṣāttajjanyatvam /
yadica yathākathañcidityāśrīyeta tato viśeṣaṇe satyapyativyāptimallakṣaṇaṃ syāt- ārādignimadhyakṣayato
yadauṣṇyaviṣayamanumānaṃ tadapi pratyakṣaṃ syāt, praṇāḍyendriyasaṃprayogajatvāt saṃprayukta viṣayatvācca, astihyauṣṇyasyendriyasaṃprayogaḥ saṃyuktasamavāyalakṣaṇaḥ /
tasmādavaśyaṃ sākṣātsaṃprayogajatvaṃ lakṣaṇamityaṅgīkartavyam, ataḥ śuktirajatavedane 'pi vyabhicārābhāvanarthakastatsatorvyatyayaḥ* ////
satyam- sākṣātsaṃprayogajatvaṃ lakṣaṇam /
satyaṃ ca śuktirajatajñāne 'pi vyabhicārābhāvādanarthakastatsatorvyatyayaḥ* ////
satyam- sākṣātsaṃprayogajatvaṃ lakṣaṇam /
satyaṃ ca śuktirajatajñāne 'pi nātiprasaṅgaḥ, pītaśaṅkhadvicandrādijñāneṣvativyāptiḥ syāt sākṣātsaṃprayogajatvāt /
api ca smṛtena rajatākāreṇa yatsaṃnihitasya śuktiśakalasya tādātmyagrahaṇaṃ tadanuparatendriyavyāpārasya bhavatsākṣātsaṃprayogajamevāparokṣatvāt /
tasmādābhāsanivṛttyarthatyaya iti sūktam /
bhāṣye tvābhāsapradarśanārthaṃ śuktikārajatajñānodāharaṇamityanavadyam* ////
tatsaṃprayogajatve kathaṃ vivacyete /
ucyate- jñānasvarasādeva viṣayasya tathātvamadhyavasīyate, tadanyathātvaṃ tu kāraṇadoṣajñānādarthānyathātvajñānādvāvagandavyam /
ato yatra prayatnenānviṣyamāṇo 'pi kāraṇadoṣo bādhakajñānaṃ vā nopalabhyate tatpramāṇam, itaraccāpramāṇam /
codanārthajñānasya
tūbhayābhāvātsiddhaṃ ṭaprāmāṇyam /
ityautpattikasūtram* ////
nanu sarva eva nirālambanaḥ' ityādinā pūrvoktahetudvayākṣepanimittamithyātvākṣepeṇa śūnyavādī pratyavatiṣṭhate /
tathāhi - yatra kāraṇadoṣajñānaṃ bādhakajñānaṃ vā tatra mithyātvam, anyatra satyatvamiti vyavasthā nopapadyate, sarvajñānānāṃ mithyātvāt //
bāhyārthaśūnyavādenākṣepaḥ /
sarvameva hi jñānamātmāṃśaparyavasitamanādivāsanāvaśādātmānameva bāhyatayādhyavasyanmithyaiva /
kathaṃ punarātmāṃśaparyavasā yitvaṃ gamyate, anumānāt, bāhye ca pravṛttyasāmarthyāt /
yathācāsāmārthye tathā vakṣyāmaḥ /
saṃpratyanumānamucyate- stambhādipratyayāḥ svāṃśameva bāhyatayādhyavasyanto mithyābhūtāḥ pratyayatvāt svapnapratyayavat śuktakārajatādipratyayavacca /
svapnādipratyayā hi yathāvagamyamānabāhyārthābhāvāddeśāntarakālāntaravartināṃ ca saṃnihitadeśakālatayā pratibhāsasaṃbhavāt kvacitkadācidapyasaṃbhavatāṃ svaśiraśchedādīnāṃ svapne pratibhāsādavaśyaṃ svātmānameva bahirvadgṛhṇantītyabhyupagantavyam /
atastatsāmānyājjāgrajjñānānāmapi svāṃśaparyavasāyitvānmithyātvam- iti prāpte* ////
abhidhīyate /
na tāvatsvapnādipratyayāḥ svāṃśāvalambanāḥ, te 'pi bāhyārthamevānyathāsantamevānyathā gṛhṇantīti vakṣyāmaḥ /
bhavatu vā tatrātmakhyānaṃ, naitāvatā nīlādipratyayāstathā bhavitumarhanti, tatra hi nīlamidaṃ pītamidaṃ stambho 'yaṃ ghaṭo 'yamityevamidamākārāspadībhūtaṃ bāhyaṃ nīlādi pratyakṣeṇāvagamyamānaṃ na śakyamanumānenāpahnotum /
ātmagrāhitve hyahaṃ nīlamiti syāt* ////
tadevaṃ pratyakṣameva bāhyārthamupasthāpya tadapahnavapravṛttasyānumānasyodayaṃ niruṇaddhi /
svapnādiṣu tu bādhakena jñānāntareṇa bāhyasadbhāvanirākaraṇādyujyetātmakhyātiḥ /

natviha tathā bādhakamastyanyat bhavaduktādanumānāt /
nacānumānamalaṃ bādhitumityuktam /
dūṣaṇasahasraṃ cāsyānumānasya vārtike prapañcitamityuparamyate //
yogācārasautrāntikayoḥ kalahaḥ //
evamanumāne pratyakṣavirodhena nirākṛte pratyakṣasya bahiḥpravṛttau sāmarthye nāstītyevaṃ pūrvoktākṣepeṇa śūnyastvityādinā sa eva śūnyavādī punaḥ pratyakṣavatiṣṭhate /
tadihaivaṃ cintyate- yadidaṃ nīlamidaṃ pītamidamiti nīlādyākāraṃ vastu prathate tatkiṃ vijñānameva tathā prathate kiṃvā bāhyaṃ vastviti /
tadarthamidaṃ vicāryate- kiṃ vijñānaṃ pratyakṣamutānumeyamiti, pratyakṣatve sati nirākārasya pratyakṣagrahaṇayogāt, ākārasya caikasyaiva grahaṇāt gṛhyamāṇa ākāro jñāna evāvatiṣṭhata ityarthasyāgṛhyamāṇatvādasattvameva bhavati /
anumeyatve tu bāhyārthaṃ vinānumānāsaṃbhavādbāhyārthasiddhiḥ /
tatra- jñānamevaivamākāramātmanā prathate kutaḥ //
nāpratyakṣasya tasyāsti pramāṇāntarato gatiḥ //
saṃvedyatvācca nīlāderjñānākāratvaniścayaḥ //
arthāntarasya ca grāhyalakṣaṇaṃ nahi yujyate* ////
yo hi vijñānapratyakṣamicchati tasya jñānameva na sidhyet pramāṇāntarasaṃbhavāt /
anumānamiti cet /
na liṅgābhāvāt /
na tāvadartho liṅgam, vināpi tena suṣuptyādyavasthāyāmarthasadbhāvābhyupagamāt /
arthavyavahāro liṅgaṃ - sa hi kādācitkaṃ kāraṇaṃ kalpayatīticet, evantu prāgvyavahārājjñānapratibhāso na syāt /
avyavahārannapi ghaṭaṃ paśyan jāne 'haṃ ghaṭamiti jñānamanusaṃdhatte
iti pratītisākṣikam /
arthadharmo jñānajanmā liṅgamiticet /
na /
tatsadbhāve pramāṇābhāvāt /
atītānāgatayoścārthayordharmāsaṃbhavādatītādyanumāne jñānasiddhirna syāt, tasmādavaśyaṃ vijñānaṃ pratyakṣameṣitavyam /
evaṃ ca tasyaivāyamākāra iti niṣpramāṇakor'thaḥ* ////
kiñca vedyatvādapi nīlāderjñānākāratvaṃ, nahyanātmano nīlasya pītavadvedyatā
saṃbhavati /
yadi cārthāntaraṃ nīlaṃ tato 'sya kiṃ lakṣaṇaṃ vedyatvam /
yadyarthatvalakṣaṇaṃ syāt, sarvaṃ sarvasya vedyaṃ syāt vyavasthāhetutvabhāvāt /
atha vyavasthāpakaṃ - ya evārtho jñānasya hetuḥ, sa eva vedyo nānya iti cet /
na /
netrāderapi vedyatvaprasaṅgāt /
sādṛśyaṃ hetutvaṃ ca viṣayatvam, nīlārthaśca nīlajñānena sadṛśo na netramiticet, evamapi samanantarapratyayasya hetutvāt vijñānatvena ca sādṛśyādviṣayatvaṃ syāt* ////
athāsādhāraṇatvena viṣayākāreṇa sādṛśyaṃ viṣayalakṣaṇam- jñānatvaṃ hi sarvajñānasādhāraṇaṃ nīlādyākārastu keṣāñcidevāsādharaṇastena tadākāreṇa sādṛśyaṃ viṣayatvam /
evamapi dhārāvāhikeṣu pūrvamuttarasya viṣayaḥ syāt- ubhayornīlarūpatvāddhetutvācca* ////
syānmatam- na sādṛśyaṃ viṣayatvaṃ kintu yo jñāne nīlādyākāraviśeṣasamarthako hetuḥ sa viṣayaḥ, samanantarapratyayastu na nīlādyākārāṇāṃ samarpakaḥ /
tathāsati nīlajñānāntaraṃ sarvadaiva nīlavijñānaṃ syāt /
tatraikasminsaṃtāne nīlapītādivicitrārthasaṃnidhiviśeṣakṛtaścāyaṃ vicitrākārodaya ityarthasyaiva grāhyatvam //
punaryogācāraśaṅkā /
nanu kāryabhūtasamaye kāraṇabhūtasyārthasya kṣaṇikatvenātītatvātkathaṃ pratyakṣagrāhyatvam, etadevārthasya grāhyatvaṃ yajjñānākārarpaṇakṣamahetutvam /
yathāhuḥ- bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyamiti cedgrāhyatāṃ viduḥ //

hetutvameva tadyuktaṃ jñānākārārpaṇakṣamam iti /
yadyevaṃ kasyāyamākāro yo vartamānaḥ prathate, yadi jñānasyaiva tarhi arthasyāprathamānasya sadbhāve jñānaṃ prati hetutve ca kaṃ pramāṇam /
jñānavaicitryameva, na hi tatsamanantarapratyayamātrātsaṃbhavatītyuktam /
evaṃ tarhyanumeyor'thaḥ kathaṃ pratyakṣagrāhya ityucyate /
etadeva hi pratyakṣagrāhyatvamarthasya yatsākṣādākārasamarpaṇena hetutvam, yastu paraṃparayā jñānākārasamarpako hetuśca so 'numeyaḥ /
tadyathā- vahnisvalakṣaṇaṃ dhūmasvalakṣaṇataddarśanatadvikalpapraṇāḍyā vahnijñānaṃ janayadanumeyam /
ata eva pratyakṣamanumānaṃ ca dve eva pramāṇe jñānārthayorbhinnatvāt /
asati tādātmye tadutpattinibandhana eva jñānādarthaniścayaḥ /
tatra sākṣādutpattau pratyakṣaṃ praṇāḍyau tvanumānamiti dve eva vidhe /
eta eva viṣayasādṛśyameva prāmāṇyaṃ tadadhīnatvādarthaviśeṣavyavasthāpanasya /
na hi jñānamityeva nīlavedanaṃ bhavati pītādāvapi tulyatvāt /
nīlimnā tu nīlavedanasiddhiḥ /
yathāhuḥ- nahi saṃvittisattayaiva tadvedanā yuktā tasyāḥ sarvatrāviśeṣādaviśeṣaprasaṅgāt, tāṃ tu sārūpyamāviśat sarūpayituṃ ghaṭayediti /
tasmātsākāre vijñāne siddhamarthasya sattvaṃ grāhyalakṣaṇaṃ ceti sautrāntikāḥ //
atra vadāmaḥ- syādidaṃ grāhyalakṣaṇaṃ yadyarthasyākārasamarpakatve hetutve vā pramāṇaṃ syāt, natu tadasti, samanantarapratyayaviśeṣādeva vicitrākārodayasaṃbhavāt /
tathāhi- tvayāpi hi svapnāvasthāyāmasatyapyarthasaṃnidhau jñānavaicitryadarśanādavaśyaṃ samanantarapratyayakṛtatvamaṅgīkartavyam /
evañcejjāgratpratyayānāmapi tathaivāstu kimarthagrahaṇena, ato na hetutvaṃ grāhyalakṣaṇam* ////
atha jñāninibandhano yatropādānādivyavahāraḥ sa viṣaya ityucyate, tathāsati nīlajñānasya nīlāntargatāḥ paramāṇavo rasādayaśca viṣayabhāvamaśruvīran, upādīyaṃmānatvāt* ////
atha dravyasyaivopādānaṃ na guṇānāṃ rasādīnām /
evaṃ tarhi rūpasyāpi viṣayatvaṃ na syāt /
kiñca sukhārthaḥ sarvo
vyavahāro 'to 'nubhūte sukhe na kaścitsukhaviṣayo vyavahāro 'sti na ca saṃbhavati, yataḥ sukhapratibaddhavyavahāro 'stīti kathaṃ tasya viṣayatvam* ////
nanu nopādānameva vyavahāraḥ śabdaprayogasyāpi vyavahāratvāt, ato nīlajñānanibandhanaśabdaprayogagocaratvānnīlimno viṣayatvam, evaṃ sukhāderapi /
evamapyupādānasyāpi vyavahāratvāttagadviṣayabhūtānāṃ paramāṇūnāṃ viṣayattvāpattistadavasthaiva* ////
kiñca na śabdaprayogavaśena jñānasya viṣayanirūpaṇaṃ śakyaṃ viparītatvāt /
arthasaṃbaddhaśabdaprayogo hi lakṣaṇaṃ na śabdamātraprayogaḥ, pratyāyyapratyāyakatvameva hi śabdārthayoḥ saṃbandho 'to yadarthaviṣayaṃ jñānaṃ yaḥ śabdo janayati sa tasya vācyaḥ, ato jñānaviṣayanirūpaṇapūrvakaṃ śabdaviṣayanirūpaṇaṃ, tadadhīne tu tasmin duruttaramitaretarāśrayamāpadyeta* ////
jñānajanyātiśayabhāktvameva grāhyatvamiti cet, nāsāvupalabhyate, na ca saṃbhavati bhūtabhaviṣyatorityuktam /
atha saṃprayuktendriyajaṃ jñānaṃ yatvyāptaliṅgajaṃ vā sa viṣaya iti matam /
tato netrajanyasya nīlajñānasya sparśo viṣayaḥ syāt, asti ca sparśasyāpi rūpasyaiva saṃyuktasamavāyalakṣaṇaḥ saṃbandho netreṇa /
tathā gandhaliṅgasya rasānumānasya rūpamapi viṣayaḥ syāt, rūpeṇāpi raseneva tasya vyāptatvāt /
tasmāt jñānātmakatvameva nīlāderviṣayalakṣaṇamiti siddhaṃ tādātmyam* ////
sahopalambhaniyamo 'pi jñānārthayoraniyamavyāptaṃ bhedaṃ vyāpakaviruddhopalabdhyā pratiṣedhanna bhedamupasthāpayati, bhinnānāṃ ghaṭapaṭādīnāmaniyatasahopalambhatvāt /
na cāsiddhau vedyopalambhasamaye vitterupalambha iti vācyam /
uttarakālaṃ sahaiva jñānena viṣayasmaraṇadarśanāt- jñāto ghaṭa iti /
nacānubhūtasya smaraṇaṃ saṃbhavati, tasmādutpattivelāyāmeva jñānasya
prakāśanamaṅgīkartavyam /
na ca nirākārasyopalabdhirastīti siddhaṃ jñānātmakatvaṃ nīlādeḥ /
avaśyaṃ ca svapnādibodhe bandhyāsuto yāti, aṅgulyagre hastiyūthaśatamityādau cātyantāsaṃbhavādbāhyasya jñānātmakatvamevākāraṇāmabhyupagantavyam /
tathānyatrāpyastu, tasmānna bāhyamastīti prāpte /
yogācāramatakhaṇḍanam /

abhidhīyate nīlādivitterātmāṃśagrāhitvaṃ kena gṛhyate /
nātmanā nānyasaṃvittyā sāpi hyātmāvasāyinī //
ajñānasthiracitratvabāhyatvāderanātmanaḥ //
asato vā sato vāpi kathaṃ vijñānavedyatā //
vijñānavādī hi sarvameva vijñānamātmanameva gṛhṇāti nānyat, atmanaiva ca gṛhyate nānyena, tasyāpyanyasya svātmaparyavasāyitvāditi vadati /
yathoktam- nānyo 'nubhāvyo buddhyāsti tasyā nānubhavo 'paraḥ //
grāhyagrāhakavaidhuryātsvayaṃ saiva prakāśate iti tamevaṃvādinaṃ pratyucyate- nīlajñānasyātmāvasāyitvaṃ nīlasya ca vijñānakāraṇatvaṃ kena jñānena gṛhyate /
na tāvadātmanaiva - nahi nīlamidamityatra svātmaparyavasāyitvaṃ nīlākārasya ca jñānātmakatvaṃ prakāśate nīmamātraprakāśanāt /
saṃvedyatvagrāhyalakṣaṇayogasahopalambhaniyamādiliṅganimittakena tvanumānenaiva tadavagantavyaṃ- tadapi tvanumānamātmāṃśagrāhi cet, na jñānāntarasya svātmaparyavasāyitāṃ grahītumalam* ////
athānumānaṃ na svātmāṃśagrāhi, tato nīlādivijñānaiḥ kimaparāddhaṃ, yena tānīdaṅkārāspadībhūtabāhyanīlādiprakāśakatvenāvabhāsamānānyapi svātmanyevāvarudhyante /
na hi tadaitadvaktuṃ śakyam- nānātmanaḥ saṃvedanaṃ grāhyalakṣaṇaṃ sahopalambhaniyamo vā saṃbhavatīti /
teṣāṃ sarveṣāmevātasminnaiva bhavadīye 'numāne vyabhicārāt /
tatkhalvātmānamatikramya nīlādivitternīlādyātmabhūtasvātmāṃśāvasāyitāṃ gṛhṇātītyabhyupagantavyam /
tasyāpi
svātmaparyavasāyitve nīlabuddhestadvaśena svātmāṃśagrāhitā na siddhyet /
āhaca- caitrādipratyayānāṃ ca nirālambanatā yadi /
dharmabhūtā na gṛhyeta sādhanotthitayā dhiyā //
tato viṣayanānātvātpratiyogyanirākṛtā /
rūpātsālambanaprāptiḥ satī kena nicāryate iti* ////
kiñcājñānamityasya jñānasya jñānābhāvo grāhyaḥ, na ca jñānābhāvasya jñānātmatā saṃbhavati, atyantaviparītatvāt /
tathā- tadevegadamiti jñāne pūrvāparakālāvasthāyitvaṃ prakāśate, naca kṣaṇikasya jñānasya sthāyitvamātmā saṃbhavati /
tathā- citrabuddhau nānākāraṇāmavabhāsaḥ /
nacaikasya jñānasya nānākāratā saṃbhavati* ////
nanvarthasyāpi sthāyitvamekasya ca nānākāraṇatvaṃ na saṃbhavatyeva, saṃbhavatu vā mā vā, jñānātmatā tāvanna saṃbhavati /
tadasaṃbhave cārthākārau vā sthāyitvacitratve syātām, atyantāsadrūpe vā, dvaidhāpi jñānānātmakayorjñānena grahaṇātsiddhaṃ naḥ samīhitam* ////
tathā bāhyaṃ nāstīti niṣedhayatāvaśyaṃ buddhāvāropayitavyam, jñānātiriktaṃ ca bāhyam /
na ca jñānākāratā tasya saṃbhavati, tasmādevamādisiddhyarthamavaśyaṃ vijñānānāmanātmagrāhitvaṃ balādabhyupagantavyam, bhavadīyānumānārthaṃ ca /
tadevaṃ saṃvidbalasiddhasya bāhyasya saṃbhave vedyatvādibhirnāpahnavaḥ saṃbhavati, bāhyasyaiva hi tadā saṃvedyatvaṃ darśanabalādabhyupagamyate /
pratyutātmana eva saṃvedyatvaṃ na saṃbhavati- nīlādivittīnāmidaṃ nīlamidaṃ pītamityanātmāvabhāsitvāt ātmāvabhāsitvābhāvāt* ////
ahaṃpratyayastarhi jñānāvalambano bhavatu /
so 'pi kartravalambano na jñānāvalambana ityātmavāde vakṣyāmaḥ /
tathā grāhyalakṣaṇamapi bāhyasyaiva kiñcideṣṭavyam /
anyathā nīlādivittīnāṃ svāṃśaparyavasāyitvasādhanārthasya tadīyānumānasya nīlādivittigataṃ svāṃśaviṣayatvaṃ grāhyaṃ na syāt, sthāyitvādayaśca tadbuddhīnām //
jñānānumeyatvasthāpanam /
tallakṣaṇaṃ cetareṣāmuktadoṣatvāt jñānajanyaphalabhāgitvamevāśriyatavyam /
jñānakriyā hi sakarmikā karmabhūter'the phalaṃ janayati pākādivat, tacca phalamindriyakajñānajanyamāparokṣyam, liṅgādijñānajanyaṃ tu pārokṣyamityucyate /
asti hi viṣayāviṣayavibhāgaḥ viṣayeṣvapi parokṣāparokṣavibhāgaḥ sārvajanīnaḥ /
na ca phalamantareṇāyaṃ vibhāgaḥ saṃbhavatīti tadāśrīyate /
tadeva ca phalaṃ kāryabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ vijñānamupakalpayatīti siddhyatyapratyakṣamapi jñānam* ////
athavā jñānakriyādvārako yaḥ kartṛbhūtasyātmanaḥ karmamabhūtasya cārthasya parasparaṃ saṃbandho vyāptṛvyāpyatvalakṣaṇaḥ sa mānasapratyakṣāvagato vijñānaṃ klapayati, nahyāgantukakāraṇamantareṇātmanor'thaṃ prati vyāptṛtvatvamutpattumarhati /

tacca kāraṇaṃ loke jñānaśabdenābhidhīyate /
ye 'pi svaprakāśaṃ saṃvidamātiṣṭhante tairapyayaṃ saṃbandho mānasapratyakṣagamyo 'vaśyamabhyupagamanīyaḥ /
anyathā jñāto mayā ghaṭaḥ iti jñānajñeyasaṃbandho vā na vyavahartuṃ śakyate /
yanmātraṃ hi prakāśitaṃ tanmātrameva vyavahartuṃ śakyate nānyat* ////
ihaca saṃvinmātraṃ svayaṃprakāśitaṃ, artho 'pi tadvaśāt, jñānasaṃbandhastu kena prakāśitaḥ /
so 'pi tayaiva saṃvidā prakāśata iti cet /
na /
tadutpattyavasthāyāṃ saṃbandhasyāniṣpannatvāt /
prakāśakatvameva hi saṃvidā viṣayeṇa saṃbandho nānyaḥ, tena jātāyāṃ saṃvidi viṣaye ca prakāśite
niṣpadyamānaḥ saṃbandho na tayā saṃvidā śakyate viṣayīkartum, viramyavyāpārāsaṃbhavāt /
nahi prathamamarthaṃ prakāśya punaḥsaṃbandhaṃ prakāśayitumarhati kṣaṇikatvāt* ////
atha saṃbandho 'pi svayaṃprakāśata iti manyethāḥ, nātra pramāṇamasti /
tasmānmānasapratyakṣagamyor'thena sahātmanaḥ saṃbandho jñānaṃ kalpayatīti
ramaṇīyam /
asti hi ko 'pi saṃbandhor'thena sahātmano mānasapratyakṣagamyaḥ sarvajanīnaḥ sa jñānasya kalpakaḥ /
arthagato vā jñānajanyo 'tiśayaḥ kalpayati jñānam, avaśyamaṅgīkaraṇīyaścāyamatiśayastritayapratibhāsavādibhirapi /
tritayaṃ pratibhāsata iti vadatā jñānajñeyajñātṛṣu triṣvapyanugataṃ prakāśanapadavācyamavaśyamaṅgīkartavyam /
tatra jñānatvaṃ tāvannānugatam- taddhi jñāne eva na jñātṛjñeyayoḥ /
jñeyatvamapi jñeya eva na jñātṛjñānayoḥ /
jñātṛtvaṃ jñānajñeyayoḥ* ////
vyavahāraviṣayatvaṃ prakāśamānatvamitacet, na, saṃvidi vyavahārābhāvādvinaṣṭatvāt /
śabdaprayogo vyavahāra iti cet, na, uktadoṣatvāt /
tadavaśyaṃ prakāśanabhāsanādiparyāyo dharmaviśeṣastriṣvapyanuvṛtto gotvamiva govyaktiṣvasti /
saca dharmo jñātari jñeye ca jñānavaśājjñāyate, jñānasya tu svābhāviko 'gnerivauṣṇyaumiti svaprakāśaṃ jñānam /
itarau paraprakāśyāvityāśrayaṇīyam /
tannimittaṃ ca viṣayasya viṣayatvam /
vyavahārādīnāṃ hi viṣayalakṣaṇatvaṃ prāgeva dūṣitam /
ekadeśināṃ tu- vyavahāranibandhanaviṣayatāṅgīkaraṇe rajatavitteḥ śaktikā viṣayaḥ syāt, nacaivamicchanti /
tadevavivādasiddher'thagate 'tiśaye tenaiva jñānasyānumānaṃ pūrvoktena vā mānasapratyakṣagamyena saṃbandhena saṃbhavati /
atikrāntadivasagatadaśatvādisaṃkhyāvaccāsatorbhūtabhaviṣyatoravidyamānatve 'pi dharmiṇaḥ prakāśanadharmo jāyata iti pramāṇabalādabyupagamyate /
ato na pratyakṣatvaṃ saṃvido 'bhyupagantavyam /
punarvijñānavādakhaṇḍanam /
na ca pratītibalādapi pratyakṣatvam- arthāū(?)asasamaye saṃvidaḥ pratibhāsa eva nāsti, natarāmāparokṣyam /
evaṃ ca sahopalambhasyaivābhāvāttanniyamo ya uktaḥ sa dūrāpāsta iti pratyuktametat- sahopalambhaniyamādabhedo nīlataddhitayoḥ iti /
yattu paścātsmaraṇasya darśanajjñānamapi prāganubhūtamiti /
tadapyasiddham /
artha eva hi tadā smaryate, tattatsmaraṇācca tadaivārthavyāptirātmano manasāvagamyate, taddhaśācca tadārthe tāvajjñānaṃ kalpayati /
tasya jñānasyendriyādikāraṇābhāvātsmṛtitvaṃ niścitya smṛtikāraṇabhūtaṃ pūrvajñānaṃ tadaiva kalpayatīti nāsya smaraṇam* ////
itaśca na nīlāderjñānātmakatvam, anumānādiṣu viṣayākārāṇāṃ parokṣatvāt, jñānasya ca sarvatra pratyakṣatvābyupagamāt, nahi parokṣāparokṣayorekatvaṃ saṃbhavati /
evamatyantāsadrūpatvenābhimatasya sthāyitvādeḥ sadrūpajñānātmakatvamatyantāṃsaṃbhāvyam /

Original text: Śāstradīpikā (Jaimini's Mīmāṃsāsūtra 1,1.1-23) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc