Śāstradīpikā · Part 4159
tadidamasāram /
na hi vastudvayapratītireva bhedapratītiḥ tadbhāve 'pyabhāvāt /
prathamaṃ vyaktidarśane 'pi hyasti jātivyaktyordvayoḥ pratītirnaca tadā tayorbhedaḥ pratīyate vyaktyantaradarśanena tu jāteranvayātpūrvavyakteśca vyatirekādanvayavyatirekābhyāṃ jātivyaktyorbhedo 'vadhāryata iti bhavato 'pi siddhāntaḥ /
tathā devadattamupalabhya kālāntare tatsadṛśaṃ yajñadattaṃ dūrātpaśyan pūrvopalabdhaṃ ca devadattaṃ smaran vastutastadvilakṣaṇameva puruṣagadvayaṃ pratyeti tathāpi na bhedamavadhārayati saṃśete hi kiṃ sa evāyaṃ devadattaḥ kiṃ vānya iti /
tasmādvastudvayapratītireva bedapratītirityuktam* ////
tathā tameva devadattaṃ kiṃ vānyaḥ iti /
tasmādvastudvayapratītireva bhedapratītirityuktam* ////
tathā tameva devadattaṃ kālāntare dūrātpaśyannapi kiṃ sa evāyamutānya iti /
saṃdihāno vastugatyaikameva pratiyannapi nābhedamavadhārayayitumalaṃ bhavati, tasmānna vastudvayapratītireva bhedapratītiḥ /
nāpyekavastupratītirevābhedapratītiḥ, kintvanyo 'yamiti buddhirbhedāvabhāsaḥ ananyo 'yamiti cābhedāvabhāsaḥ /
asti ca śābaleyabāhuleyāvupalabhyamānasya ayaṃ
gaurayamiti gauḥ ityabhedāvabhāsaḥ /
anyaḥ śābaleyādbāhuleya iti ca bhedāvabhāsaḥ /
tasmādupapannaṃ bhinnābhinnatvam* ////
nanvanuvṛttā nityānutpattivināśadharmā ca jātiḥ, viparītasvabhāvā ca vyaktiḥ, kathaṃ tayauraikyam /
nahyekameva vastvanuvṛttaṃ vyāvṛttaṃ nityamanityamutpattivināśadharmakamataddharmakaṃ ca saṃbhavati trailokyasaṃkaraprasaṅgāt, jātirapyevamanityatvādidharmā syāt, vyaktirapi nityatvādidharmā /
naiṣa doṣaḥ /
nānākāraṃ hi tadvastu kenacidākāreṇa nityatvādikaṃ kenaciccānityatvādikaṃ bibhranna virotsyate /
jātirapi vyaktirūpeṇānityā vyaktirapi jātyātmanā nityeti nātra kācidaniṣṭāpattiḥ //
jāteḥ sarvagatatvādyākṣepatatparihārau //
yattu sarvagatā vyaktigatā vā jātiriti vikalpitaṃ, tadapi vyaktyātmatvābhidhānādeva parihṛtam /
vyakterhyasāvātmā kathamanyatra syāt /
nanvevaṃ vyaktideśe vyaktyutpatteḥ prāgavidyamānā jātiḥ kathaṃ tatra paścādbhavati, svakāraṇānniṣpadyamānā vyaktirjātiviśeṣātmanā saṃbaddhaivotpadyate nityatvāt /
nacānyatra āgacchati amūrtatvāt /
ucyate- yo 'pi deśāntarādāgatyānena deśena saṃyujyate so 'pi prāgasmindeśe 'vidyamāna eva kathamanena deśena saṃyogamanubhavati kāraṇavaśāditi vyaktam, evaṃ jātirapi kāraṇavaśādeva vyaktisaṃbandhamanubhavati /
iyāstu viśeṣaḥ- saṃyujyamānaḥ pūrvatrāvasthito 'nantaradeśena prathamaṃ saṃyujyate tatastadanantaradeśeneti krameṇa deśāntaralasaṃyogaṃ gacchati /
tādātmyasamavāyayostvanantaradeśamanapekṣyaiva svakāraṇato niṣpattiḥ /
na hi saṃyogasya svabhāvaḥ sa eva tādātmyasya samavāyasya vāṅgīkartavyaḥ /
pramāṇābhāvāt, vilakṣaṇasvabhāvatvādbhāvānām /
tasmādadoṣaḥ* ////
yadvāstu sarvagataṃ sāmānyam, na ca sarvatropalabdhiprasaṅgaḥ vyaktīnāmabhivyañjakatvāt /
sarvagatamapi sāmānyaṃ vyakterevātmā tatsamavetaṃ vā /
saṃyuktasamavāyasaṃnikarṣeṇa ca sāmānyasyopalambhaḥ, tena ca saṃnikarṣo vyaktideśe eva saṃbhavati nānyatreti na sarvatropalabdhiḥ /
abhede 'pi jātivyaktyorbhedasyāpi vidyamānatvānnityatvānnityatvādivatsarvagatatvāsravagatatvamapi nānupapannam* ////
yattu kārtsnyena vā avayavaśo vā vṛttiriti vikalpitam, tadapyayuktam /
bhedāpekṣaṃ hi kārtsnyaṃ na ca sāmānyasya svarūpato 'vayavato vā bhedosti ekatvādanavayavatvācca /
niravayavatvādevāvayavavaśo 'pi vṛttirabhāvyaiva /
tasmādvyaktiṣu jātirvartata ityetāvadevātra vaktuṃ śakyate pramāṇato 'vagamāt, na kārtsnyabhāgavibhāgaḥ pramāṇābhāvādasaṃbhāvācca /
tathāvayavino 'pyavayaveṣu na kārtsnyaṃ saṃbhavati bahutvābhāvāttadepakṣatvācca kṛtsnatvavyavahārasya /
avayavaśo vṛttirapyavayavāntarābhāvādayuktaiva /
kimidānīmekarūpaiva sāmānyasya vyaktiṣvavayaveṣu cāvayavino vṛttiḥ /
netyucyate /
sāmānyaṃ pratyekaṃ vartata, avayavīṃ tu vyāsajyetyevaṃ viśeṣaḥ /
vyaktyantaramanapekṣyaiva vyaktyantare vartamānā svānurūpāṃ buddhiṃ janayantī jātiḥ pratyekaṃ ityucyate na tu kātsnyena vṛttiḥ /
avayavī tvavayavāntarāṇyapekṣyāvāntare vartamānaḥ svākāraṃ buddhiṃ janayan vyāsajya vartata iti vyapadiśyate /
nahyekasyāmeva vyaktau gobuddhivadekasminneva tantau paṭabuddhirutpadyate //
saṃyogavicāraḥ //
saṃyogasyedānīṃ kathaṃ saṃyogiṣu vṛttiḥ kiṃ jātivat kiṃvāvayavivat /
ubhayavilakṣaṇeti brūmaḥ /
sa hi saṃyogyantaramapekṣya saṃyogyantare vartate nānapekṣyeti na jātitulyatvam /
ekatraiva ca svānurūpāṃ janayati buddhim idamanena saṃyuktamidamanena iti, tenāvayavināpi nātīva tulyatvamityubhayavailakṣaṇyam* ////
atha saṃyogaḥ kimeka eva dvayoḥ saṃyoginoruta pratisaṃyogi bhinnāveva saṃyogau /
kāśyapīyāstāvat saṃyogamubhayorvyāsaktamekaṃ manyante vayaṃ tu yathā idamanena sadṛśamidamaneneti pratiyoginamapekṣyetaratretarasyāvagamyamānaṃ sādṛśyaṃ pratidharmibhinnaṃ bhavati tathā saṃyogasya tādṛśabuddhiviṣayatvādbhedameva rocayāmahe /
prakṛtamanusarāmaḥ- tasmānna vṛttivikalpādapi jātyapahnavaḥ /
yattu nityatvājjāteḥ svaviṣayajñānajananāsāmarthyānna grāhyatvamiti /
tadasat /
nityānāmapyarthakriyāsāmarthyaṃ kṣaṇabhaṅganirākaraṇe vakṣyāmaḥ /
na ca hetulakṣaṇaṃ grāhyatvam /
jñānajanyaphalabhāgitvalakṣaṇaṃ hi taditi śūnyavāde varṇitam /
tasmādayamapyadoṣaḥ* ////
yattu svalakṣaṇaireva svānubhavadvāreṇa gavādivikalpodayasaṃbhavādaprāmāṇikī jātivikalpaneti tadapyasāram /
na hi jātirna dṛśyate yenaivamupālambhaḥ syāt /
upajāyamānaṃ tu jñānaṃ svaviṣayabhūtāṃ jātimupasthāpayatīti nedṛśānāṃ pralāpanāmavasaraḥ* ////
kathañcātyantavilakṣaṇāni svalakṣaṇānyekarūpaṃ vijñānaṃ janayanti tadatadrūpiṇo bhāvāstadatadrūpahetujāḥ iti sthiteḥ /
bhavato vā kathaṃ vilakṣaṇānāṃ viśeṣāṇāmekarūpasāmānyasaṃbandhakāraṇatvamiticet, dātmyaṃ samavāyaṃ vā bhajante* ////
nanu hetavo vilakṣaṇaḥ kathamekavidhasāmarthyayuktāni svalakṣaṇāni janayanti /
na janayeyuryadi vilakṣaṇāḥ syuste 'pi tvekajātīyā eva //
nanvevaṃ tatsaṃbandhasidhyarthaparāparajātyapekṣāyāmanavasthā /
naiṣa doṣaḥ, yathā tālabījamekajātīyaṃ pariṇāmaparaṃparayā tālajātīsaṃbaddhāṃ
vyaktimupajanayati, sāpi tathaiva svakāraṇabhūtabījasamānajātīyaṃ bījāntaram /
tathaikajātīyacchukrādgojātīyavyaktiniṣpattiḥ, tasyāṃ ca
tajjātīyaśukraniṣpattiriti nātyantaṃ tādātmyāpattiḥ /
tasmādastyekamākṛtijātisāmānyaśabdābhilapanīyaṃ śābaleyādiṣvanugatam //
ityākṛtivādaḥ /
sādṛśyādīnāṃ sāmānyatvakhaṇḍanam /
naca sādṛśyameva sāmānyaṃ tadbuddhyabhāvāta, sa evāyamiti pratītirna tattatsadṛśa iti /
na ca sarvasāmānyāpahnavavādinaḥ sādṛśyamapi saṃbhavati bhūyovayavasāmānyātmakatvāttasya //
//
na cātadvyāvṛttirūpamapi samānyamanaṅgīkṛtavidhirūpasāmānyena śakyate pratyetum /
agovyāvṛttiṃ hi pratīyatāvaśyaṃ prathamameva gauḥ pratyetavyaḥ /
na hi tebhyo vyatirekarūpamapahāyāśvādivyaktīnāṃ prātisvikena rūpeṇa saṃbhavati /
teṣāmanantānāṃ buddhāvanārohāt, anārūḍheṣu ca teṣu tadvyāvṛttirūpasya goḥ pratyetumaśakyatvāt /
gaurgauriti ca vidhirūpaṃ sāmānyamavagamyamānaṃ kathaṃ nivṛttirūpaṃ śakyamaṅgīkartum /
tasmādidamatipelavaṃ darśanam /
tasmādasti jātiḥ /
ityapohavādaḥ //
avayavavicāraḥ /
etenāvayavi vyākhyātaḥ /
tasyāpyavayavebhyo bhedo 'bhedo veti vikalpe bhedaṃ samavāyasaṃbandhamavayavaguṇebhyaśca tatra viśeṣaguṇānāmutpattimacakṣate vaiśeṣikāḥ /
ye ca svasamavetaviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ svāśrayasyaikajātīyasya paricchedakāste viśeṣaguṇā ityāhuḥ /
vayaṃ tu bhinnābhinnatvam /
nahitantubhyaḥ śiraḥpāṇyādibhyo nāvayebhyo niṣkṛṣṭaḥ paṭo devadatto vā pratīyate /
tantupāṇyādayo 'vayavā eva paṭādyātmanā pratīyante /
vidyate ca devadatte asya hastaḥ śira ityādiḥ kiyānapi bhedāvabhāsa ityupapannamubhayātmakatvam /
tasmādavayavānāmevāvasthāntaramavayavī na drāvyāntaram /
ta eva hi saṃyogaviśeṣavaśādakadravyatāmāpadyatesa tadātmanā ca mahatvaṃ paṭajātiṃ ca vibhrataḥ paṭabuddhyā gṛhyante /
tena paṭātmanā teṣāmekatvam avayavātmanā tu nānātvamupapannam* ////
yadapi rūpādayaḥ kārye guṇamārabhate ityuktaṃ tadapari guṇadvayapratītyabhāvīnnātītavāsmabhyaṃ rocate /
yadi hi dvau guṇau pratīyeyātāṃ tantuṣvekaḥ paṭe cāparastataḥ kāryakāraṇabhāvaṃ pratipadyeyātām /
yatrāpi nānārūpaiḥ śuklakṛṣṇaraktapītaistantubhirārabhyate paṭastastrāpi ta eva varṇāḥ paṭagatāḥ pratīyante na rūpāntaram //
citraikarūpanirākaraṇam /
nanu citraḥ paṭa iti pratīyate na tu śuklaḥ pūta iti vā, tasmāccitrākhyaṃ rūpāntaramatrotpannam /
naivam /
citraṃ lokavirodhādevāyuktamaṅgīkartum /
nānārūpāṇāmapi cāvayavabhedadvāreṇaikasminnapi paṭe samavāyo nānupapannaḥ /
etena saṃyogajasaṃyogo nirasto veditavyaḥ /
yathā devadattasaṃyoga eva tasminkuṇḍalisaṃyogo bhavati tathā tantuturīsaṃyoga eva tantau paṭabhāvamāpanne paṭaturīsaṃyogo bhavati na saṃyogāntaraṃ pratītyabhāvādityalamativistareṇa /
tasmādastyevāvayavī /--
vṛttiḥ svāvayaveṣvasya vyāsajyeti pradarśitam //
tenāsyavayavidravyaṃ sāmānyaṃ cāsti sarvagam //
ityavayavivādaḥ //
varṇānāmabhidhātṛtvamākṛteścābhidheyatām //
kathayitvātha saṃbandhakathaiva prakṛtocyate //
jñāpyajñāpakabhāvaśca saṃbandhaḥ prāgudīritaḥ //
tannityatvaṃ yadākṣiptaṃ tatsamādhīyate 'dhunā //
evaṃ hi pūrvamuktam- yasmātprathamaśravaṇe śabdor'thaṃ na pratyāyayati tasmānnāsya svābhāvikamindriyavatpratyāyakatvam /
asyāyamarthaḥ /
iti puruṣeṇa kathite pratyāyayati tato nūnamasya puruṣakṛtaṃ pratyāyakatvamiti pauruṣeya eva saṃbandha iti* ////
tatrābhidhīyate- nahyasyāyamartha iti
saṃbandhakaraṇamidam, prasiddhasaṃbandhakathanaṃ hyetat /
kathamavagamyate arthāntarakathane bahubhirnivāraṇāt /
yo hi kaścit kasmaicit gośabdasyāśvaṃ gavayaṃ vārthamāha tamanye nivārayanti nāyamasyārthaḥ sāsnādimānasyārtha iti, saṃbandhakriyāpakṣe ca devadattādivadyenaiva saṃbandhaḥ kriyate sa evārtha iti nivāraṇaṃ nopapadyate /
tasmānna tāvadarvācīnaḥ puruṣā asya śabdasyāyamartha iti vadantopi tatsaṃbandhakartṛtvenāśaṅkanīyāḥ /
yadiparamevaṃ syāt sargādikāle bhagavatā prajāpatinā sarvameva sthāvarajaṅgamaṃ dharmādharmau ta sṛṣṭvā saṃvyavahārāya ca śabdānāmarthaiḥ saṃbandhaṃ kṛtvā dharmādharmapratipādanāya ca kṛtasaṃbandhaiḥ padairvedānkṛtvātmajebhyo marīcyādibhyaḥ śabdārthasaṃbandho vedāśca pratipāditāstairapyanyebhyastairapyanyebhya ityevaṃ pūrvapūrvebhyaḥ pratipadyottarottareṣāṃ śabdārthapratipattirvyavahāraśceti* ////
tadapyayuktam /
itthaṃbhāve pramāṇābhāvāt prathamaśrutāvapratītireva pramāṇaṃ sāmayikatve hyapratipannasamayānāmapratītiḥ pratipannasamayānāṃ ca pratītirdevadattādiśabdavadupapannā bhavati, svābhāvike tu pratyāyakatve
prathamaśravaṇe 'pi pratītiḥ syāditicenna /
svābhāvikamapi pratyāyakatvamavagataṃ sadarthapratipattau nimittaṃ nāpratipannamiti yuktaiva prathamaśravaṇer'thasyāpratītiḥ /
na ca sargādirnāma kaścitkālo 'sti, sarvadāhīdṛśameva jagaditi dṛṣṭānusārādavagantumucitam /
na tu sa kālo 'bhūt yadā sarvamidaṃ nāsīditi /
pramāṇābhāvāt /
mantrārthavādetihāsapurāṇādiḥ pramāṇamiti cet /
na /
vedānāṃ pauruṣeyasaṃbandhāpekṣāṇāṃ svayaṃ ca pauruṣeyāṇāṃ śākyādigranthavadatīndriyārthe prāmāṇyāsaṃbhavāt /
tadaprāmāmye ca tanmūlānāṃ dharmaśāstrīdīnāṃ dūranirastameva prāmāṇyam /
sarvābhāve ca sṛṣṭirapi na saṃbhavati /
mṛttatantvādyupādānena hi ghaṭādīnyupādīyante /
sarvābhāve hi kenopādena sarvamidamupādeyam //
advaitamatena pūrvapakṣaḥ /
syānmatam /
ātmaivaiko jagadādāvāsīt sa eva svecchayā vyomādi pariṇamati bījamiva vṛkṣarūpeṇa, cidekarasaṃ brahma kathaṃ jaḍarūpeṇa pariṇamatīti cet /
na paramārthataḥ pariṇāmaṃ brūmaḥ kintvapariṇamate pariṇatavadekameva sadanekadhā mukhamivādarśādiṣvavidyāvaśādvivartamānamātmaivātmānaṃ cidrūpaṃ jaḍarūpamivādvitīyaṃ sadvitīyamiva paśyati /
seyamavidyopādānā svapnaprapañcavanmahadādiprapañcasṛṣṭiḥ /
tathāca sarvaṃ khalvidaṃ brahma, ātmaivedaṃ sarvaṃ naiha nānāsti kiñcane ityādayo bahavo 'dvetavādāḥ /
tathā indro māyābhiḥ pururūpa īyate iti bhedāvagatervyaktameva māyānibandhanatvaṃ darśitam /
tathā lokāstaṃ parāduryo 'nyatrātmano lokānvidetyādinānātmadarśane nindā mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyatīti ca nānātvadarśananindā sarvamidamadvitīyameva brahma pāramārthikaṃ bhedadṛṣṭiścāvidyopādānetyetamarthaṃ prakaṭayatīti //
uktādvaitamatakhaṇḍanam /
kimidānīmasannevāyaṃ prapañcaḥ /
omiticet /
na /
pratyakṣavirodhāt /
tathā ca pratyakṣaṃ prapañcasadbhāvagrāhakaṃ pratyakṣasūtre /
nacāgame pratyakṣabādhaḥ saṃbhavati pratyakṣasya śīghrapravṛttatvena sarvebhyo balīyastvāt /
na ca paurvāparyanyāyena pravṛttameva pratyakṣamāgamena paścādbādhyata iti vācyam /
āgamasya pratyakṣeṇa pravṛttivirodhāt /
āgamapravṛttisamaye 'pi hi bedaprapañcamupadarśayat pratyakṣamāgamapravṛttimeva niruṇaddhi /
yathā khalūtpattumupakramamāṇa eva ghaṭo daṇḍenāhanyamāno notpattuṃ prabhavati tathāgamopi /
kiñca prapañcābhāvaṃ pratiyatāvaśyamāgamopi prapañcāntargatatvādasadrūpatayā pratyetavyaḥ /
kathaṃ
cāgamenaivāgamasyābhāvaḥ pratīyeta, asadrūpatayā hi pratīyamāno na kasyacidapyarthasya pramāṇaṃ syāt, prāmāṇye vā nāsatvam //
//
kaścitpunarāha prapañcasya nāsatvaṃ brūmaḥ /
pratyaśrakṣādi pramāṇataḥ siddhatvāt /
nāpi paramārthataḥ satvaṃ ātmajñānena bādhyamānatvāt /
tasmātsadasadbhāvanirvācyo 'yaṃ prapañca iti //
//
tadidamasāram /
sato 'nyatvamevāsatvam, tadyadi prapañcaḥ sanna bhavati vyaktamasannevāyam, asatvābhāve vāsatvāpattiḥ, sadasatvayorekaniṣedhasyetaravidhināntarīyakatvāt /
na ca vidhādvayarahite vidhāntaraṃ sambhavati athāpi yanna kadācitpratīyate tadasat, yathā śaśaviṣāṇam,yatpratītaṃ kadācidbādhyate tatsat yathātmatatvaṃ, prapañcastu pratīyamānatvādbādhyamānatvācca bhāvābhāvābhyāsanirvācca iti matam /
tadanupapannam, lokavirodhāt /
yaddhi pratītaṃ bādhyate mṛgatoyapajjusarpādi tadasadeveti hi laukikī prasiddhiḥ /
na hi śaśaviṣāṇādīnāṃ mṛgatoyādīnāṃ ca kaścidviśeṣo loke, soyaṃ prapañcopi bādyate cet asanneveti nānirvācitatvam /
athāpi lokaprasiddhimanādṛtya vṛddhayādivatparibhāṣārūpeṇānirvācya ityucyate, tathāpyayuktam - prapañcasya bādhyatvābhāvāt, na tāvatsaṃsārāvasthāyāmāgamena bādhaḥ sambhavatītyuktam /
muktasya tu bādhakajñānaṃ nāśaṅkanīyameva pralīnasarvakaraṇatvāt, karaṇābhāve ca jñānāsambhavāt /
nacāsmaryamāṇasya prapañcasyābhāvaḥ śakyate pratyetum /
naca tasyāmavasthāyāṃ sambhavati smaraṇamaṃ sarvasaṃskārāṇāmucchinnatvāt tasmānna bādhasambhavaḥ //
//
yaccāvidyākṛto 'yaṃ prapañca iti, sā kasya na brahmaṇastasya svacchavidyārūpatvāt /
nahi bhāskare timirasyāvakāśaḥ sambhavati /
naca jīvānām /
teṣāṃ brahmātirekeṇābāvāt bhrāntyabhāvādeva ca tatkāraṇabhūtaṃ vastvantaramapyanupapannameva /
brahmātirekeṇa bhrāntijñānaṃ tatkāraṇaṃ cāpyupagacchatāmadvaitahāniḥ* ////
tatkiṅkṛtā ca brahmaṇo vidyā, na hi kāraṇāntaramasti /
svābhāvikīticet kathaṃ vidyāsvabhāvamavidyāsvabhāvaṃ syāt /
svābhāvikatve cāsyāḥ kena vināśaḥ syāt /
āgamikaṃ dhyānādi tajjanyaṃ vā svarūpajñānaṃ brahmāvidyāṃ nāśayatīti cet, na, nahyāgamo vā dhyānādayo vā tajjanyaṃ vā jñānaṃ nityajñānātmakabrahmātiriktamasti yadavidyāṃ nāśayet /
tadvaramasmānmāyāvādānmāhāyānikavādaḥ /
yatra nīlapītādivaicitryaṃ kāryakāraṇabhāvo baddhamuktādivyavasthā ca saṃtānabhedena samarthyate /
nityamekarasaṃ niṣprapañcamātmānamupeyuṣāṃ tu samastalokavedajavyavahārocchittireva syāt* ////
yadapyāhuḥ- ajñānajanyaḥ prapañco jñānena vināśyate mṛgatoyavat svapnaprapañcavacceti /
tadapyayuktam- yadi kulālādivyāpārasthānīyenājñānena ghaṭavadutpannaḥ prapañco musalasthānīyena jñānena
nāśyate, tathāpi nāsatvaṃ prapañcasya syāt, utpattivināśayogādinityatāmātraṃ syānnātyantābhāvaḥ* ////
kena ca jñānena nāśaḥ, nātmajñānena, virodhābhāvāt /
niṣprapañcātmajñāneneticet, na, tatrātmajñānāṃśasyāvirodhāt /
niṣprapañcatvajñānaṃ vināśakamiti pāriśeṣyādāpannam- prapañcābhāvaśca niṣprapañcatvaṃ, na ca vidyamānaṃ prapañce tadabhāvajñānamutpattumarhati /
jñānena hyutpannena prapañco nāśayitavyaḥ prāk ca jñānātsadrūpa eva prapañcastisminsadrūpe 'vasthite kathaṃ tadabhāvaviṣayasya jñānasyotpattiḥ /
tatra jñānotpattau satyāṃ prapañcasya nāśaḥ, tadvināśe ca sati tadabhāvaviṣayajñānotpattiritītaretarāśrayatvam* ////
etena mṛgatṛṣṇikājalasya jñānavināśyatvaṃ pratyūḍham /
na hi tajjalaṃ sat paścānnāśyate prāgapi hi tatra naiva jalaṃ, ajalameva hi raśmiprataptamūṣaraṃ bhrāntyā jalātmanāvagataṃ paścādbādhakena yathāvasthitarūpamavagamyata ityalamanena bālajalpitena //
ityadvaitamatanirāsaḥ //
ardhajaratīyādvaitavādena pūrvapakṣaḥ //
kecittvaupaniṣadāḥ paramārthata evātmā prapañcarūpeṇa svecchayā pariṇamatīti manyante,tathā ca sā sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīya tadaikṣata bahusyāṃ prajāyeya ityekasyaiva sanmātrarūpatayā prāgavasthitātmano 'nekavyomādibhedabhinnaprapañcarūpeṇa bījasyeva pariṇāmo darśitaḥ, tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ saṃbhūta ityaupaniṣadāṃ vādāḥ purāṇavādāścāsminnarthe śataśo dṛśyante /
puruṣa evedaṃ sarvaṃ neha nānāsti kiñcana ityādi tu dharmibhedābāvābhiprāyam, tadyathaiko vṛkṣaḥ prādeśamātrādūrdhvaṃ nānāśākho 'vasthito dūrasthairnānāvṛkṣā iti, tathā nāmarūpaprapañcaṃ nānārūpaṃ paśyatāṃ, mūlakāraṇasyaikasyātmano 'yaṃ nānārūpaḥ pariṇāma ityevamajānatāṃ tattvakathanārthā evaṃvidhā vādāḥ /
sarvamekasyaiva vistāro na kiñcidatra nānāstīti* ////
ye ca punarasattvavādāḥ prapañcaviṣayā avidyāvādā bhrāntivādā māyāvādāśca te sarve prapañcasyānityatvādaupacārikāḥ /
yathā mṛgatoyarajjusarpasvapnaprapañcādayaḥ kiñcitkālamāvirbhūya paścādvilīyante tathā bhedaprapañcarūpo brahmapariṇāmo 'pyāvirbhavati vilīyate cetyāvirbhāvatirobhāvadharmakatvasāmyādasannityupacaryate, tasya cāsatkalpatve tadviṣayasya jñānasyāpi siddhyatyaupacārikaṃ bhrāntitvam /
māyānibandhanatvaṃ ca indro māyābhiḥ pururūpa īyate ityādiṣu yuktamupacāreṇa vaktum /
ātmaivaikaḥ satyaḥ ici ca tasyaiva nityatvāducyate, yathā go aśvā eva paśavo 'nyetvapaśava iti tadevaṃ draṣṭavyam* ////
yastvevaṃvidhānvādānyathāśrutārthāngṛhṇāti sa paśvantareṣvapaśutvavādaṃ ādityo yūpaḥ ityādi ca yathāśrutaṃ gṛhṇīyāt /
atha tatra pramāṇāntaravirodhaḥ so 'trāpi samānaḥ /
athārthavādatvāttatra na yathāśrutārthagrahaṇaṃ, tadapi samānam /
prapañcasyāpyasatyatvaṃ vairāgyajananārtham, ātmanaśca paramārthatvaṃ mumukṣūṇāmutsāhajananārthaṃ /
vispaṣṭaṃ caitanmṛtpiṇḍavikāradṛṣṭāntadarśanāt /
tataśca yathā kāraṇabhūtamṛtpiṇḍajñānena mṛnmayo vikāraḥ sarvo vijñāto bhavati śarāvādivikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ mṛttikasyaiva satyaṃ, evaṃ prapañcasyeva satyaṃ, evaṃ prapañcopi sadvijñānena vijñāto bhavati vikāro hi vācārambhaṇaṃ nāmadheyamātraṃ sadityeva satyamityukte jñāyata etat yathāvirbhāvatirobhāvadharmā nānāvidho vikāraḥ śarāvādiḥ prapañco mṛttikā ca sarvatrānapāyinī teṣāṃ kāraṇaṃ kāryakāraṇayoścāvasthāmātrabhedātsvarūpabhedābhāvātkāraṇajñānena tatsarvaṃ kāryamavasthābhedenājñātamapi svarūpeṇa jñātaṃ bhavati /
tathā prapañcopyāvirbhāvatirobhāvadharmānavasthāyī tatkāraṇaṃ cātmā sadrūpaḥ sarvānuyāyī nāpāyadharmā /
tasminvijñāte sarvaṃ tadātmakamavijñātamapi vyāsarūpeṇa samāsena jñātaṃ bhavatītyetadatra vivakṣitamiti, tasmādekasyaivātmanaḥ pariṇāmo 'yaṃ bhedaprapañco nanvasanneva /
asatve hi kathaṃ sadvijñānena vijñātaḥ syācchaśaviṣāṇavat /
na hi mṛtpiṇḍe vijñāte sati śaśaviṣāṇaṃ vijñātaṃ bhavati tathā prapañcopi syāt, tatastu prastutahānireva syāt ekopyātmāntaḥkaraṇopādhibhedādbhinno jīva ityucyate jīvabhedācca bandhamuktivyavasthāpyupapanneti* ////
tadidamayuktam /
cidrūpasyātmano jaḍarūpapariṇāmāsaṃbhavāt /
ekatve cātmanaḥ sarvaśarīre me duḥkhamiti, pāde me mukhaṃ śirasi me vedanetivat sarvasukhaduḥkhopalabdhiśca syāt /
antaḥkaraṇopādhibhedādabhinno jīva ityucyate jīvabhedācca bandhamuktivyavasthāpyupapanneti* ////
tadidamayuktam /
cidrūpasyātmano jaḍarūpapariṇāmāsaṃbhavāt /
ekatve cātmanaḥ sarvaśarīreṣu pratasaṃdhānaṃ syāt- devadatto 'haṃ yajñadatto 'hameveti, tathā devadattaśarīre me sukhaṃ yajñadattaśarīre me duḥkhamiti, pāde me sukhaṃ śirasi me
vedanetivat sarvasukhaduḥkhopalabdhiśca syāt /
antaḥkaraṇabhedādvyavastheticet /
acetanatvāt /
nahyantaḥkaraṇaṃ sukhaduḥkhe anubhavati acetanatvāt, ātmā tvanubhavitā sa ca sarvatraika iti kaḥ pratisaṃdhānaṃ vārayet, tasmādidamapi nātīva sundaramiti //
ityātmapariṇāmavādanirāsaḥ //
sāṃkhyamatena pūrvapakṣaḥ /
ātmabhedaṃ prakṛtipariṇāmaṃ ca jagat sāṃkhyā manyante /
dvividhaṃ ca sāṃkhyaṃ nirīśvaraṃ seśvaraṃ ca /
nīrīśvaravādistāvagadāhuḥ- prakṛtiracetanā triguṇātmikā pradhānaśabdābhidheya mahadādiviśeṣaparyantena prapañcarūpeṇa cetanānāmupabhogāya pariṇāmatīti /
seśvaravādino 'pyevamāhuḥ, iyāṃstu viśeṣaḥ- puruṣaśabdābhidheyamīśvaraṃ kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭamāśritya prakṛtirjagatsṛjatīti /
yathā hi saṃskṛtaṃ kṣetramadhiṣṭhāya tatsaṃparkavaśādbījamaṅkurādikrameṇa mahāntaṃ vṛkṣamārabhate tathā sarvavyāpinī prakṛtistatsaṃparkavaśānmahadahaṅkāratanmātrādikrameṇa pariṇamantī viśeṣāntaṃ prapañcamārabhaca iti /
itihāsapurāṇeṣvapi prāyeṇaitadeva matam /
seyaṃ prakṛtyupādānā sṛṣṭiḥ, īśvarastu nimittamātram /
kṣetrajñāstu bhoktāraḥ, prakṛtireva tu sarvakāryāṇāṃ kartrīti bhogyā /
sā ca sarvatraikā bhoktṝṇāṃ ca bhedādbaddhamuktavyavasthopapattiḥ /
tathā ca- ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīḥ prajā janayantīṃ sarūpāḥ /
ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogamajo 'nyaḥ iti vyaktameva bhogyāyāḥ dāstarhyaipaniṣadāḥ kathaṃ, availakṣaṇyeneti brūmaḥ- bhedaśabdo hi vailakṣaṇyavacano loke prasiddhaḥ /
tathāhi susadṛśeṣu vaktāro bhavanti, nāsyāsya ca kaścidbhedo 'stīti, tathātmanāmapi narapaśutiryagbhedabhinnaśarīravartināṃ śarīrasaṃbandhamapohya kevalaṃ naijarūpeṇa nirūpyamāṇānāṃ padmarajaḥparamāṇudvayavanna kiñcidapi vailakṣaṇyamastītyanenābhiprāyeṇaikatvavādā nānātvaniṣedhavādāśca /
etadabhiprāyameva caitadapi bhadavadvāsudevavacanam- vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini /
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ iti /
tathaiva indro māyābhiḥ pururūpa īryate iti svayamavilakṣaṇo 'pyātmā narapaśvādivicitraśarīrasaṃparkavaśādbhrāntyā svayamapi vilakṣaṇarūpaḥ pratīyata ityarthaḥ /
ye ca bhuktānāṃ kṣetrajñānāmīśvareṇa sahaikatvādāstepyatyantasāmyādvailakṣaṇyābhāvācca /
tathā ca śrutyantaram, yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim //
tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañcanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti itīśvarasādṛśyāpattimeva muktasya darśayati /
tathā bhagavatā vāsudevenāpyuktam- idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ //
sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca iti* ////
yattu mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ iti bhagavadvacanaṃ tatsvāmibhṛtyabhāvaparam- yathā khalvamātyā rājñoṃśā vyapadiśyante tathā jīvopīśvarāṃśa ityucyate /
anyathā jīvatvanāśātsanātanatvānupapattiḥ* ////
yānyapi vibhedajanake jñāne nāśamātyantikaṃ gate /
ātmano brahmaṇo bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati ityādīni purāṇavacanāni teṣāyamevārthaḥ- vailakṣaṇyamātmano brahmaṇaścānyatvamatyantamavidyamānamevājñānanimittamajñāne vinaṣṭe svayameva vilīyata iti /
vispaṣṭaṃ hi parāparapuruṣayorbhede gītādipūpadarśitaḥ- uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ /
upadraśaṣṭānumantā ca kartā bhoktā maheśvaraḥ //
paramātmeti cāpyukto dehe 'sminpuruṣaḥparaḥ iti /
alamatidūraṃ gatvā /
tasmātprakṛtyupādāneyaṃ prapañcasṛṣṭiriti nānupādānopālambhaḥ //
sāṃkhyamatakhaṇḍanam /
atrābhidhīyate- kathaṃ khalvekarūpā prakṛtirnarapaśutiryagbhedabhinnaṃ prapañcamārabhate nahyavilakṣaṇaṃ
kāraṇaṃ vilakṣaṇaṃ kāryaṃ nirmātumarhati /
kṣetrajñagatadharmādharmasahāyavaicitryādvaicitryamitacet /
na /
antaḥkaraṇavṛttitvāddharmādarmayoḥ, antakaraṇasya ca kāryavargāntaḥpātitvāt sarvasya mahadādeḥ kāryasya prākṛtapratisaṃcāre prakṛtau vilīnatvāddharmādharmāvapi tasyāmavasthāyāmavidyamānāveveti na tadbalena vaicitryam /
mahadādivikārārambhe cāsyāḥ kiṃ kāraṇaṃ, svarūpameveticet sarvadā'rambhaprasaṅgastataḥ pralayānupapattiḥ /
īśvarecchayā vikriyata icicet /
na /
īśvarasya samastakleśarahitasyāpāstasamastakāmasyecchāsaṃbhāvāt, icchāyāścāpyantaḥkaraṇadharmatvāt tasminkāle tadasaṃbhavāt* ////
kiñca prākṛte pralaye prakṛtamātramātmānaśca kevalamavatiṣṭhante, sarve cātmāno nirviśeṣāḥ sarveṣāṃ caitanyamātrarūpatvāt /
naca dharmādharmakṛtamapi vailakṣaṇyamātmānāṃ saṃbhavati, tayorātmadharmatvābhāvāt, antaḥkaraṇavṛttitvāt tasya ca tadānīmabhāvādityuktam /
evaṃ ca dharmādharmarahiteṣu nirviśeśeṣu puruṣeṣvavasthiteṣu sargakāle prakṛtiḥ śarīrārambheṇātmano badhnātīti cet, ye pūrvasṛṣṭau sthitāḥ, ye ca brahmahatyākāriṇasteṣāṃ sarveṣāmaikavidhyameva syāt pūrvakṛtayordharmādharmayornaṣṭatvat* ////
nanu nāśo nāma nātyantābhāvaḥ kintu kāraṇe kāryāṇāṃ tirobhāvamātraṃ vināśaḥ, utpattirapi vidyamānānameva kāraṇe kāryāṇāmāvirbhavamātraṃ sarvaṃ kāryāṇāṃ na syāt, tantubhyaḥ paṭo mṛtto ghaṭa iti /
yathāhuḥ- asadakaraṇādupādānagrahaṇātsarvasaṃbhavābhāvāt /
śaktasya śakyakaraṇātkāraṇabhāvācca satkāryam iti /
tathā- nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ iti bhagavadvāsudevavacanam /
tasmātpralaye dharmādeḥ śaktyātmanavasthitatvāttadvaśena yuktaṃ sṛṣṭivaicitryam /
naitadevam- na hi mṛtpiṇḍāvasthāyāṃ vā kapālāvasthāyāṃ vā ghaṭarūpamasti dṛśyādarśanavirodhāt* ////
yattu nāsato vidyate bhāvaḥ iti vacanaṃ tadātmābhiprāyaṃ, pūrvatra hi natvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ //
nacaiva nabhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param, ityātmanityatvaṃ
pratipādayitumupakrāntamevānenocyate- nāvidyamānasyātmana utpattirna vidyamānasya vināśaḥ sarve evātmano 'nutpattivināśadharmāṇo nityā iti, na punaḥ kāryajātasya sarvasya nityatvābhiprāyam, asarvagatatvādanupalabdhivirodhāccetyuktam* ////
yadi paramupādānopādeyayorabhedamāśritya mṛdātmanādau ghaṭo vyavasthita ityucyate, na ca tāvatā kāryasiddhiḥ /
nahi mṛdavasthena ghaṭe nodakāharaṇaṃ kriyate /
tathā dharmādharmāvapi svarūpeṇāvidyamānau prakṛtyātmanā sthitāvapi na svakāryāya paryāpyāviti na tadvaśena vaicitryasaṃbhavaḥ /
pramāṇamapi mahadādikrameṇa prakṛtipariṇāme kiñcinnāsti- puruṣavacasāṃ pramāṇāntaragocarārthe pramāṇatvāsaṃbhavāt, vedānāmapi poruṣeyatvāditarapuruṣavacanavadapramāṇyāt* ////
yadi cu sṛṣṭipralayaparamparāmanādimaṅgīkṛtya pratisṛṣṭi sarveṣāṃ caiva nāmāni karmāṇi ca pṛthakpṛthak /
vedaśabdebhya evādau pṛthaksaṃsthāśca nirmame ityādivacanaiḥ ṛtuliṅganyāyena nāmaprabhāvavyavahāravastūtpattyā śabdānāmanādyarthasaṃbaddhānāṃ vedānāṃ ca nityatvamāśritya prāmāṇyamaṅgīkriyate, tathāpyekasya prajāpateḥ saṃpradāyapravartakatve kṛtakāśaṅkā syādeva /
atha punaḥ aṣṭāśītisahasrāṇi saṃpradāyapravartakāḥ ityādivacanānurodhena bahūnāṃ maharṣīṇāṃ sṛṣṭyantarādhītaṃ vedaṃ smaratāṃ suptapratibuddhanyāyena saṃpradāyapravartakatvamāśritya kṛtakāśaṅkāṃ nirasya nityatā samarthyeta, tathāpyanupādānāṃ jagannirmāṇamaśakyamabhyupagantuṃ, (prakṛtyādīnāṃ hyupādānatvaṃ nirastam /) aupaniṣadāstu sṛṣṭipralayavādāḥ paurāṇikāścārthavādatayā netavyāḥ /
bhavatu caivaṃ tathāpi nāsmākaṃ kācitkṣatiḥ /
saṃbandhanityatvavedaprāmāṇyayoravighātāt //
iti sāṃkhyamatanirāsaḥ //
vaiśeṣikamatena pūrvapakṣaḥ /
vaiśeṣikāstu- pauruṣeyatvameva śabdārthasaṃbandhānāṃ vedānāṃ cāṅgīkurvanto 'numānena sṛṣṭipralayāvīśvaraṃ ca siṣādhayiṣantaḥ prayogamāracayanti- trividhaṃ hi vastujātaṃ saṃpratipannacetanakartṛkaṃ ghaṭādi, saṃpratipannātatkartṛkaṃ vyomādi, vipratipannatatkartṛkaṃ mahīmahīdharadūrvāṅkurādi, tatrāntimamadhikṛtyocyate- kṣityādikaṃ buddhimatkartṛkaṃ kāryatvāt ghaṭādivat /
kāryatvaṃ ca kṣityādeḥ sāvayavatvāt ghaṭādivat* ////
kiṃ punaḥ pṛthivyādeḥ samavāyikāraṇam, pārthivāpyataijasavāyīyaparamāṇujātaṃ yathāsvaṃ pṛthivyaptejovāyūnāṃ samavāyikāraṇaṃ, na hi pralaye paramāṇūnāṃ pralayo 'smākamasti sāṃkhyādivat /
kāryadravyāṇi tu dvyaṇukādīni sarvāṇyeveśvarecchayā viśliṣṭāvayavāni pralīyante, paramāṇavastu mitho 'saṃyuktāstiṣṭhanti vyomādayaśca kṣetrajñāścātmīyadharmādharmayuktā evāvatiṣṭhante /
sargakāle punarīśvarecchāṃ kṣetrajñādṛṣṭaṃ ca nimittamāsādya paramāṇuṣu karmāṇyutpadyante tadvaśācca mithaḥ saṃyuktāścatuṣṭayepi paramāṇalo dvyaṇukādikrameṇa yathāsvaṃ pṛthivyādikaṃ bhūtacatuṣṭayamārabhante /
nimitabhūtakṣetrajñādṛṣṭavaicitryācca jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajabhinnaṃ śarīrabhedamīśvarecchākāritasaṃyogaviśeṣavaśātparamāṇava ārabhante //
vaiśeṣikamatakhaṇḍanam /
nanvedapi yuktam- nahīcchāmātreṇa prayatnamantareṇa paramāṇuṣu spandotpattiḥ saṃbhavati, icchākāritaprayatnavaśena śarīraspandotpattiradyatve 'pi dṛśyate /
īśvaro 'pi prayatata iti cet /
na /
aśarīrasya prayatnāsaṃbhavāt /
sarvagatā api hyātmānaḥ śarīrapradeśa eva prayatnamārabhante na bahiḥ, ataḥ śarīrāpekṣaḥ prayatnaḥ /
pralayakāle ca sarvakāryāṇāṃ pralayādīśvaraśarīramapi pralīnamiti kathamaśarīraḥ prayateta /
nacāśarīrasyecchāpi saṃbhavati muktātmanāmiva /
nāpi jñānaṃ saṃbhavati- indriyāderabhāvāt* ////
nityamasya jñānaṃ nityā cecchā nityaśca prayatna iti cet, na, sarvajñānecchāprayatnānāmanityatvavyāpteḥ /
śakyate hi prayoktum- kṣityādikaṃ nāśarīricetanakartṛkaṃ na nityaprayatnanityecchānityajñānakartṛkaṃ kāryatvāt ghaṭavaditi* ////
nanu ghaṭasyāpīśvarakartṛkatvamastyeveti sādhyahīno dṛṣṭāntaḥ /
tathāpi kulālasyāpi kartṛtvānna kevaleśvarakartṛkatvaṃ ghaṭasya, tataścaivaṃ prayoktavyaṃ- kṣityādikaṃ na kevalāśarīryātmādikartṛkaṃ ghaṭāvaditi, vastutvādvyomādivaditi hetudṛśaṣṭāntau sarvathāpi nirdeṣau /
tathā kṣityādikaṃ na buddhimatkartṛkaṃ śarīrikartṛkatvavirahāt vyomavaditi sākṣādeva pratisādhanaṃ kartavyam /
atheśvaraśarīraṃ nityamaṅgīkṛtya pralaye 'pi saśarīrameveśvaramabhyupagacchet, tataḥ sāvayavatvamīśvaraśarīre naikāntikaṃ na kṣityādeḥ kāryatvaṃ sādhayet, saśarīrakartṛkatvaṃ ca dūrvāṅkurādīnāmanupapannamanupalabdhivirodhāt* ////
kiñca pratikāryaṃ prayatnabhedena bhavitavyam, anyo hi pādasaṃcaraṇe prayatnaḥ anyaśca bāhūddharaṇe, tathā sati yadyapīśvare prayatno nityaḥ syāttathāpi tasyaikatvānna vicitrakāryodayahetutvaṃ saṃbhavatīti vyartha evāsau /
yadi tvanantakāryānurūpā anantā sargakāle 'pyavasthānāt, saṃyojakasya ca sargahetoḥ pralayakālepyavasthānāt ubhayoḥ parasparavidhātānna sṛṣṭiḥ syāt na pralayaḥ /
yacca kṣetrajñādṛṣṭavaicitryopapattiriti, tadapyayuktam- nahi dṛṣṭakāraṇavailakṣaṇyantareṇādṛṣṭavailakṣaṇyamātrātkāryavailakṣaṇyaṃ siddhyati /
nahyadṛṣṭaśatenāpi tālabījamantareṇa
tālavṛkṣo niṣpadyate /
vināpi bījamīśvaramahimnā sarvaṃ siddhyatīti cet /
na /
tatraiva pramāṇābhāvāt /
nityatve hi vedānāmavasite tatprāmāṇyabaleneśvarasyāparicchedyo mahimā, sṛṣṭipralayau
ṛtuliṅganyāyamāśritya sidhyeyurna vā /
vedāṃstvanādṛtya dṛṣṭānusāreṇa parvate ivānumānamatyantālaukiker'the pravartayatāmupekṣaivottaramityuparamyate /
tasmānna sargādikāle 'pi saṃbandhakāraṇam //
śabdārthasaṃbandhasya nityatvam /
aśakyaṃ ca kartuṃ sarvaśabdānāṃ saṃbandhakaraṇam- yadā na kaścidapi śabdaḥ kenāpyarthena saṃbaddhaṃ āsīt tadā kathaṃ saṃbandhaḥ kriyeta- saṃbandhaṃ hi kurvatāvaśyaṃ kenacidvākyena sa kartavyaḥ- gauḥ sāsnādimānityādinā /
nacāprasiddhamarthapratipādakatvena sāsnādiśabdamarthapratipādanāya śaknoti kartoccārayituṃ, tathā hastasaṃjñādayopi, pratipādakatvāsiddheḥ* ////
nanvevamaprasiddhasaṃbandhasya kathamanapyanupapannam- yadyapi hi tadā vaktuḥ prasiddhasaṃbandhatvātsaṃbandhakathanāya vākyoccāraṇaṃ saṃbhavati tathāpi śrotāro 'prasiddhasamastapadārthā bālāḥ kathaṃ vākyena saṃbadhaṃ pratipadyeran, tasmātkaraṇavatkathanamapyanupapannam /
naiṣa doṣaḥ /
kathayitustāvanna karturivāśaktiḥ- upāyasaṃbhavāt, pratipattārastūpāyābhāvānna pratipadyanta iti dṛṣṭaviruddham, dṛśyante hyaprasiddhasamastaśabdārthā bālā vṛddhebhyaḥ saṃbandhaṃ pratipadyamānāḥ* ////
kiñcāstyupāyo bālānāṃ- nāvaśyaṃ saṃbandhakathanāvākyenaiva vṛddhebhyo bālāḥ saṃbandhaṃ pratipadyante, kintu yadā vṛddhāḥ prasiddhasaṃbandhāḥ svakāryārthena vyavaharanti tadā teṣāmupaśṛṇvanto bālāḥ saṃbandhaṃ pratipadyante /
yadā hi kenacidgāmānayetyuktaḥ kaścitsāsnādimantamānayati tadā samīpastho bālo 'vagacchati yasmādayametadvākyaśravaṇānantaramasminnarthe pravartate tasmādasmādvākyādayamarthaḥ pratyāyita ityevaṃ saṃmugdharūpeṇāvagataṃ pratyāyakatvaṃ paścādbahuṣu prayogeṣvanvayavyatirekābhyāṃ vākyabhāgānāṃ padānāṃ padabhāgānāṃ ca prakṛtipratyayānāṃ vākyārthabhāgeṣu pādartheṣu vivacyate, tasmānna pauruṣeyaḥ saṃbandha iti na tadvaśena puruṣāpekṣāstīti siddhamanapekṣaṃ vedānāṃ prāmāṇyam //
iti saṃbandhākṣepaparihāraḥ //
yaccānnantaraphalānupalabdhyā citrādīnāṃ na paścādiphalatvamiti syādevam /
yadi pratyakṣādipañcakameva pramāṇaṃ syāttadā hyanantaraphalopalambhādeva tatsādhanatvaṃ syāt nānyathā, śabdasyāpi tu pramitijanakatayā pratyakṣādivatpramāṇatvāt tenaca citrādīnāṃ paśusādhanatvāvagamādasatyapyanantaropalambhe siddhyati tatsādhanatvam //
citrādiviṣayakākṣepaparihārāḥ /
nanu pramāṇāntaravirodhādapramāṇyamityuktaṃ, na, tadabhāvāt, nahi śabdo 'nantarameva citrāphalasādhanamiti brūte yena virodhaḥ syāt, sādhanatvameva pratipannaṃ tanmātravacanāt, tasya cāpūrvadvāreṇa kālāntare 'pi tailapānādivatphalasādhanatvopapatteḥ* ////
yattu prāganuṣṭhānācchāstrārthāvadhāraṇavelāyāṃ nāpūrvamantarbhāvitāmityuktaṃ, yadyapyevaṃ tathāpi paścādevamavagacchati- sādhanatvamātre 'pi śabdenokte bhrāntyā mayā sākṣātsādhanatvameva pratipannaṃ taccedānīmanyathā jātam, ato nūnamasya kenāpi dvāreṇa kālāntare phalamiti* ////
prāgapi ca śakyamevāpūrvamavagantum anekeṣāmaṅgapradhānakarmaṇāṃ kṣaṇikānāmapūrvamantareṇa yaugapadyāsaṃbhavāt, paśvādīnāṃ ca dṛṣṭakāraṇāpekṣatvānna kṣaṇamātreṇotpattiḥ saṃbhavatītyavaśyaṃbhāvyapūrvam /
na ca paścādyutpattimātraṃ phalam upabhogasya tu cirakālatvāt yāvadupabhogamavasthāsyamānena kenacidbhavitavyam /
na ca kriyāyāstāvankālamavasthānaṃ saṃbhavatītyapūrvamaṅgīkartavyamiti taddvāreṇa
yuktaṃ karma kālāntare phaladamiti nānantarānupalabdhyā śāstrasya bādhaḥ //
iti citrākṣepaparihāraḥ /
/
ātmavādārambhaḥ /
yattu pratyakṣaviruddhaṃ vacanamupanyastaṃ sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātītyetacchabdena pratyakṣaṃ śarīraṃ yajñāyudhasaṃyuktamupadiśatīti /
tadabhidhīyate- arthavādatvādasyānyaparatvānna svārthe pramāṇāntaravirodho doṣaḥ /
na ca virodho 'pi vidyate /
nahyanena śarīrasya svargagamanamucyate kintarhyātmano yasyaitaccharīraṃ , so 'pi hi śarīraśarīriṇorabhedopacāreṇa śarīrasthena yajñāyudhitvena pratyakṣatvena ca vyapidiśyate /
ātmano vā svargagamanaṃ śarīre upacaryata iti nāsti virodhaḥ* ////
yajamānaśabdo 'pi tasyaiva yāgasvāmitvātkartṛtvācca vācakaḥ /
na ca śakyate tasya kāpilavadakartṛtvaṃ vaktuṃ- śrutivirodhāt, sarvatra hi kartṛbhoktṛśabdayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ dṛśyate /
yathātraiva- yajamānaḥ svargaṃ lokaṃ yātīti /
tathā ya evaṃ vidvānagniṃ cinute ṛdhnotyeva ya evaṃ vidvāndvirātreṇa yajate svargakāmeva saṃkalpaṃ prati kartṛtvamuktam* ////
saṃbhavati ca svargagatasyāpyātmano yāgajñānaprayatnasaṃkalpādiṣu sākṣādeva kartṛtvaṃ, na hi vayaṃ spandameva kriyāmupagacchāmo vaiśeṣikavat, yenātmanaḥ kartṛtvaṃ na syāt,
dhātvarthamātrasya kriyātvāt /
spandeṣvapi prayojakatvenāsyaiṣa kartṛtvaṃ saṃbhavati, prayatnena hyasau śarīraṃ spande prayojayati /
sākṣāttu na saṃbhavati, sarvagate spandasyāsaṃbhavāt- ityanenābhiprāyeṇa purāṇeṣūpaniṣatsu cākartṛtvavādāḥ //
śarīrākiriktātmasādhanam /
kiṃpunaḥ śarīravyatiriktātmasadbhāve pramāṇaṃ prāṇanādiliṅgaṃ sukhādayaśca prāṇanādiśabdena koṣṭhyasya vāyorūrdhvadhogamanavṛttiviśeṣasya prāṇanādiśabdavācyasya hetubhūtaḥ prayatna ucyate saca sukhādayaśca na śarīradharmāḥ saṃbhavanti, ayāvaccharīrabhāvitvāt /
ye hi kāryadravyavartino viśeṣaguṇā rūpādayaste virodhiguṇāntarādvā dravyavināśādvā vinaśyanti, prāṇanādayastu tadbhāvepi naśyanti mṛtāvasthāyāmiti na śarīraguṇāḥ /
tathā jñānamapyayāvaccharīrabhāvitvādeva na śarīradharmaḥ /
tathā ye pratyakṣiviṣayāḥ na śarīraguṇaste svayamiva parairapi yathā gṛhyante yatha rūpādayaḥ, sukhādayastu pratyakṣā api santo na parapratyakṣagrāhyāḥ tasmānna śarīraguṇāḥ, tadidamapi dvayaṃ sukhādīnāṃ śarīraguṇatvaṃ nivārayadanyaguṇatāṃ sūcayati /
yo 'sāvanyaḥ sa ātmā /
kiñca sarvaṃ eva viśeṣaguṇāḥ karaṇe 'pi vartamānā eva kāryadravyaguṇatāṃ bhajante, na ca śarīrakāraṇabhūteṣu pārthivaparamāṇuṣu caitanyamastīti kathaṃ śarīraguṇatā caitanyasya syāt /
tasmādanyaścetanaḥ //
dehābhinnātmasādhanam /
kaścitpunarāha- sarvathā vittiṣu tāvadvettāvabhāsate anyathā svaparavedyayoranatiśayaprasaṅgāt /
na ca śarīrasya karacaraṇādyavayavasaṃniveśaviśiṣṭasyāsti tathāvabhāsaḥ, ato 'nyaḥ śarīrādātmeti /
tattvayuktam- saṃniveśapratibhāse 'pi śarīrapratibhāsasaṃbhavāt /
nahi saṃniveśa eva śarīraṃ, śarīradharmo hi saṃniveśaḥ saṃbhavati ca dharmāpratibhāso 'pi dharmiṇaḥ pratibhāsaḥ, anyathā ātmanopi pratibhāso na syāt taddharmāṇāṃ sarvagatatvādīnāmarthavittiṣvapratibhānāt /
nacaikāntikamarthavittiṣu vettṛbhānaṃ, artha eva hi tadā bhāsate na vettā* ////
na ca svaparavedyayoranatiśayaḥ /
na hi vedittṛbhāsanakṛto 'yamatiśayaḥ kintu kasyacideva kiñcidābhāsate nānyasya ityetāvānatiśayo nānyaḥ, tasmānna jñātṛpratibhāsena śarīravivekasiddhiḥ, kintu pūrvoktādeva kāraṇāt- jñānasukhādīnāṃ śarīraguṇatvāsaṃbhavāt tato 'nya
eteṣāmāśrayaḥ sa evātmā //
bauddhamatena vijñānātmavādaḥ //
saugatāstvāhuḥ- siddhe jñānasukhādīnāṃ guṇatve guṇakalpanā /
na tu tatsiddhamasmākaṃ tāvanmātropapattitaḥ /
nahyāśrayamantareṇa jñānamātramanupapannaṃ svatantrameva jñānaṃ kiṃ neṣyate sukhādayo 'pi jñānaviṣayāḥ svatantrā eva anyasyāśrayasyānupalabdheḥ /
jñānameva ca nīlamahaṃ jānāmīti jñātṛtvena viparyāsitadarśanairadhyavasīyate nānyaḥ pramāṇābhāvāt* ////
nanu jñānasyāpi kṣaṇikatvātkathaṃ pūrvedyurupalabdhe paredyuḥsmaraṇamicchā pratyabhijñā ca /
nahi svayamanupalabdhe tāni saṃbhavanti- nahi devadattenopalabdher'the yajñadattasya smaraṇādīni saṃbhavanti /
satyam- na saṃbhavanti saṃtānabhede samānāyāṃ tu saṃtatāvekenopalabdhe 'nyasya smaraṇādyupapannaṃ dṛṣṭatvāt, nahyupalabdhuḥ smartuścaikatvaṃ kvacidapi dṛṣṭaṃ, ekasya sthāsnoḥ puruṣasya kvacidapyanupalabdhatvāt, tasmājjñānameva jñātṛ nānyo jñātāstīti* ////
atrocyate- pratyabhijñāyate kartā yaḥ pūrvāparakālayoḥ //
tasya sthāsnoḥ bhedo vijñānātkṣaṇabhaṅgurāt /
viṣayapratyabhijñānānupapatterjñāturekatvakalpanāyāṃ syādapyetaduttaraṃ- saṃtānaikatvādevopapadyata iti /
yadā tu jñātaivaikaḥ pūrvāparakālayoḥ pratyabhijñāyate- yo 'haṃ pūrvamadrākṣaṃ sa evāhamanupaśyāmīti tadā pratyabhijñayaiva jñāturekatvāvagamāt, vijñānasya ca kṣaṇikatvāttato 'nyo jñātā siddho bhavatīti* ////
kimahaṃpratyayagocaro jñātā syāt, tathā sati śarīrameva jānāmi kṛśo 'haṃ gacchāmyahamiti kārśyādibuddhisāmānādhikaraṇyādahaṃbuddhergocaraḥ, ātmanaśca sarvagatasya kārśyādyanupapatteḥ* ////
ucyate- jñātṛviśayastāvadahaṃpratyaya ityavivādam, yo hi parāmṛśati sa svātmānamahamiti parāmṛśati parānidamiti /
tena niḥsaṃśayamasya jñātṛgocaratvaṃ śarīrasya ca jñātṛtvaṃ nirākṛtaṃ, ato 'tyantasaṃsṛṣṭayorekatvabhrāntyā sāmānādhikaraṇyapratītiruṣṇatoyapratītivat bhāsvarāyaḥpiṇḍapratītivacca //
śarīrātmanorbhedopapādanam /
tathā vyatirkabuddhirapi dṛśyate mamedaṃ śarīraṃ kṛśamiti ṣaṣṭhyāsmadarthasya śarīravyatirekāt, śarīrasya ca paraviṣayedaṅkārāspadatvāt, tato 'smādvivekāvabhāsātpūrvoktanyāyena ca śarīrasyājñātṛtvāt, abhedāvagamasya ca saṃsargadoṣavaśena bhrāntyāpyupapatteḥ, pūrvābhyastasmṛtyanubandhena ca vinā jātasya harṣabhayaśokapratipattyanupapatteḥ /
jātismarāśca kecidadyatve 'pi dehāntararahovṛttaṃ vṛttāntaṃ saṃbodhayanta upalabhyanta ityupalabdhisiddhaḥ śarīrātmanabhedaḥ /
yadyapi cānena prakāreṇa śarīrātmanorvispaṣṭo bhedo na siddhyet tathāpi tāvadabhedo 'pi na vispaṣṭaḥ- mama śarīramiti vivekasyāpi pratibhāsāt /
tatra saṃmugdhe tattve śrutārthāpattyā sākṣācchrutyā vā nirṇayaḥ /
svargakāmādiśrutayo hi śarīrātiriktaṃ paralokaphalopabhogayogyaṃ kartāramantareṇānupapadyamānāstamākṣipanti tābhiścākṣiptaṃ sākṣādevopaniṣadaḥ samarthayanti avanāśi vā are 'yamātmā ityevamādaya iti siddhaḥ śarīrātirikto mānasapratyakṣarūpo 'haṃpratyayagamyo jñātā /
kathaṃ punarjñāturjñeyatvaṃ, nahyekasya kartṛtvaṃ karmatvaṃ ca svātmani kriyāvirodhātsaṃbhavaci, tasmānnāhaṃvittirnāma ghaṭādivittivyatirekeṇa kācidasti, ghaṭādivittāveva tu viṣayavadātmā bhāsata ityuktam /
ātmano mānasāhaṃpratyayagamyatvam /
kaḥ punarayaṃ svātmani kriyāvirodho nāma, yasyāṃ kriyāyāṃ yaḥ kartā na sā tasminneva svaphalaṃ
janayatītyarthaḥ /
kiṃ punaḥ saṃvittikriyāyāḥ phalaṃ, bhāsanaṃ, kimidaṃ kartari na bhavati /
omiticet, kathaṃ tarhyasau bhāsate /
nahyasati bhāsate bhāsata iti śakyate vaktuṃ, tasmādarthavittiṣvapyātmano bhāsanābhyupagame 'pi svātmani kriyāvirodhastulya eva /
vyavahārayogyatāmātraṃ saṃvitte palaṃ nānyaditicet bhavatvevam /
asti tāvatphalam /
tacca viṣayeṣvivātmanyapi saṃvittito jāyata ityaṅgīkṛtaṃ bhavadbhiḥ /
atastulyo virodhaḥ* ////
yadi paramārthavirodhamudbhāvya satyapyātmanaḥ kriyājanyaphalabhāgitve karmasaṃjñā karmavibhaktiṃśca na bhavatītyucyate parasamavāyikriyāphalabhāgitvaṃ karmatvam ityabhidhānāt taccāyuktam /
śabdasādhutvaṃ hi prayogato 'vagantavyam /
asti cātmanaḥ svakartṛkāyāmeva kriyāyāṃ karmavyavahāro loke vede ca- yadhā tāvadbhāṣya eva svasaṃvedyaḥ saṃbhavatīti karmavācī kṛtyapratyayaprayogaḥ vedepi ātmānamupāsīta ātmānaṃ veda ātmā jñātavyaḥ ityanekaśaḥ prayogaḥ //
na ca ganturgamane karmatvaṃ prayogābhāvāt śabdasādhutve hi prayogaparavaśā vayaṃ na svayamīśmahe /
yathāhi calanārthatve samāne gacchatiḥ sakarmakaḥ calatiścākarmakaḥ prayogasya tathā darśanāt /
eva jñātuḥ karmatvaṃ gantuścākarmatvaṃ bhaviṣyati /
tasmānmānasāhaṃpratyayagamya ātmā /
tathā ca śrutiḥ sa mānasīna ātmā janānām, iti /
tena yadyapi viṣayavittivelāyāmevātmāvabhāsastathāpi na viṣayavittikartṛtayāvabhāsastathāpi na viṣayavittikartṛtayāvabhāsaḥ kintu mānasāhaṃpratyayakarmatayāvabhāso na tadvittikarmatayāvyāpteḥ /
nanu śarīravadātmanyapyahamabhimāno bhrāntareva, na, bādhābhāvāt /
yogināmasti bādha iti cet, napramāṇābhāvāt /
tathā ca yo 'pi yogasya parāṃ kāṣṭhāmupagatāḥ /
yogeśvarāste 'pi kurvantyātmanyahaṃmatīm //
ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā /
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa /
yasmātkṣaramatīto 'hamakṣarādapi cottamaḥ /
evamādāvahaṃśabdaḥ parasminpuṃsi hi dhruvam /
na hi mahadvikāro 'haṅkāraḥ kṛtsnasya prabhavaḥ, nāpi kṣarākṣarābhyāmuttamaḥ, nāpi brahmaśabdavācye pradhāne garbhaṃ dadhāti, puruṣasaṃparkakṛtatvātprakṛtikṣobhasya /
tathopaniṣatsvapi- brahma vā idamagra āsīt tadātmānamevāvedahaṃ brahmāsmi iti mantravarṇopi ahaṃ manurabhavaṃ sūryaśca iti /
tasmādahaṃpratyayagamyatvāmātmano 'nicchintaḥ śrutivirodhādevopekṣaṇīyāḥ* ////
yattu nirmuktāhaṅkāramamakāravacanaṃ tadapi paurvāparyeṇa parāmṛṣyamāṇaṃ nāhaṅkārasvarūpaniṣedhārtha bhavati, evaṃ hi tadvacanaṃ- nāsya kaścinnāyaṃ kasyacit nirmuktāhaṅkāramamakāra evāyamiti /
tadayamarthaḥ- yasmānnāsya kaścittasmānnirmuktamamakāraḥ, yasmānnāyaṃ kasyacittasmānnirmuktāhaṅkāra iti /
yadyahaṅkārasvarūpaniṣedhaḥ syāt, na pūrveṇa saṃbadhyeta- yasmānnāyaṃ kasyacittasmādasminnahaṃbhāvo bhrāntiriti kiṃ kena saṃgatam, tasmānnāyamahantāsvarūpaniṣedhaḥ kiṃ tarhi janmaṃsaṃbandhitayātmanyahaṃmatiḥ ahamasya pitāhamasya putra ityādiḥ sa bhrama ityevaṃ saṃgataṃ bhavati* ////
ayamātmā na kasyacidapi putrādirūpeṇa saṃbandhī, janyajanakabhāvasya śarīraviṣayatvāt, śarīraṃ hi śarīrājjāyate natvātmātmāntarāt, tasmādanyasaṃbana adhitayātmanyahaṃmatiḥ kṛśādimaticcharīrādvivekamabudhyamānānāṃ bhrāntiriti /
tadidamasyānyasaṃbandhiniṣedhena putrādiviṣayasnehanivartanena vairāgyajananārthamucyate, nāhaṅkārasvarūpasyāyaṃ niṣedho 'nupayogādasaṃgatatvāt pramāṇāntaravirodhāt ahaṃ brahmāsti iti vacanavirodhācca /
tasmādahaṃpratyayagamyo jñātā śarīrātirikta indriyavyatiriktaśca //
indriyātmanorbhedaḥ //
kathamindriyabhedaḥ, indriyābhāve 'pi jñāturekasya pratyabhijñānāt yo 'haṃ rūpamadrākṣaṃ so 'haṃ
spṛśāmīti, yo 'hamagrahīṣaṃ so 'haṃ smarāmīti /
manastu pratyakṣasiddhasya jñātū rūpādijñāneṣu vyatiriktakaraṇādhīnatvāt sukhādijñāneṣu bhavitavyaṃ karaṇenetyevaṃ kalpyata iti nāsya jñātṛtvamāśaṅkanīyam* ////
yetu kartṛtayaivātmasiddhirnasa karmatayetyāhusteṣāmātmani smaraṇapratyabhijñāne nopapadyeyātām, tatrāpi hi pūrvakālasaṃbandhitvenātmanaḥ pratibhāso 'ṅgīkaraṇīyaḥ,
na ca sāṃparte smaraṇe pūrvakālasaṃbandhinaḥ kartṛtvaṃ saṃbhavatīti kathaṃ kartṛtayā siddhyet, tasmādahaṃpratyayakarmatayaivātmanaḥ siddhiriti ramaṇīyam* ////
atha svaprakāśatvamātmanaḥ sukhādīnāṃ ca kiṃ neṣyate, svaprakāśasya kasyacidapyadarśanāt sarvasyaiva hi vastunaḥ paraprakāśyatvaniyamāt /
svaprakāśatve cātmā suṣuptāvapi prakāśeta, na ca prakāśate, yathoktam- acetanayanneva suṣupta ityucyate iti* ////
na tu suṣuptāvapi prakāśata evātmā svābhāvikaparamānandayuktaḥ, anyathā katham sukhamahamasvāpsam iti prabodhe pratisaṃdhānaṃ syāt, arthāntaraṃ tu na kiñciccharīramindriyamanyadvā vastu prakāśata ityetāvān svapradāgakābhyāṃ suṣupterbhedaḥ /
naitadevam- saṃvidvirodhāt, na hi suptānāmātmā sukhaṃ vā prakāśate, nahyabhāsamānaṃ vyavahāramātreṇa prakāśata iti śakyamaṅgīkartum* ////
ki ca - suṣvāpādutthitāścaivaṃ nirvidyante hi kāmukāḥ /
vṛtheyamantareṇaiva kāminīṃ yāminī gatā /
āśliṣṭāmapyabuddhvaināṃ nirvidyante mayā /
bhuktvā ca paramānandaṃ tasya ca smaraṇādayam /
svalpālpasukhahānyaivaṃ nirvedo nāvakalpate //
tatsukhaṃ vismṛtaṃ cetsyātsukhamasvāpyamityayam /
vyavahāro na yujyeta, duḥkhānanubhave tviyam /
sukhavyavahṛtistasmādguṇavṛttyeti niścayaḥ /
prabuddhā hi suṣuptāvavagataṃ kicidapi duḥkhamasaṃsmarantaḥ smaraṇānutpattyaiva suṣuptyavasthāyāṃ me na kiñcidapi duḥkhamāsīdityavagamya tatraiva sukhavyavahāraṃ guṇavṛttyā kurvanti, tathā ca vyavaharanti- etāvantaṃ kālamahamātmānamapyabuddhvā śayito 'smīti /
tasmātsuṣuptāvaprakāśātmanaḥ svaprakāśatvam, ato mānasapratyakṣagamya evāyamiti sthitam //
ātmano vyāpakatvam /
sa punarayamātmā aṇuḥ śarīraparamāṇo vibhurveti cintanīyam /
tatrāṇuparimāṇatve yugapacchiraḥpādayorvedanānupapattiḥ /
ayaugapadye 'pyatiśaighyyādyaugapadyāvagatiriti cet, syādevaṃ yadyaṇutvaṃ kutaścitsiddhaṃ syāt, tadasiddhau dṛṣṭānusārādanaṇutvameva yuktam /
tatra śarīraparimāṇatve sāvayavaḥ syāt, tatra dvividhameva hi niravayavadravyam- aṇu vibhu vā, tadasau śarīrasaṃmitaḥ san sāvayavaḥ syāt, tatra bahvavayavakalpanā tāvatāṃ cānyūnanadhikānāmavayavānāṃ puttikāhastidehayoratisaṃkocavistārakalpanaṃ nātīva hṛdayamanurañjayati, tasmādvibhutvameva yuktam /
tathā ca śrutiḥ- anantamapāram iti /
bhagavadgītāsu ca vacanam- nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo 'yaṃ sanātanaḥ iti /
ye copaniṣatsvaṇutvavādāḥ purāṇeṣu ca aṅguṣṭhamātraṃ puruṣam ityādayaste sūkṣmagrahaṇagocaratvābhiprāyāḥ* ////
nanu vibhutve sarvaśarīreṣveka evātmāstu kiṃ nānātmabhirabhyupagataiḥ,naivam- ekatve sati yathā paraṇabhede 'pi karturekatvāccakṣuṣā dṛṣṭamarthaṃ yajñadattaḥ pratyabhijānāti- yamahamadarśaṃ tamahaṃ spṛśāmīti, tathā devadattaśarīrasthenātmanā dṛṣṭamarthaṃ yajñadattaḥ pratyabhijānīyāt, śarīrabhede 'pyātmanasaḥ, śarīrabhede 'pyātmanaḥ pratyabhijñāturekatvāt /
karturekatve 'pi manobhedādvyavastheti cet, na, karaṇatvānmanasaḥ, karaṇabhedasya cakṣurāderbhedavyavasthāpakatvāyogādityuktam* ////
cakṣurādikaraṇānāmavyavasthāpakatve 'pi manaḥ karaṇaṃ
vyavasthāpakamiti cet na, karaṇatvāviśeṣāt /
syādapyeṣā kalpanā yadyekātmatve dṛḍhaṃ pramāmaṃ syāt /
na tu tadasti /
yetvātmaikatvavādāḥ śrutiṣu smṛtiṣu purāṇeṣu vā te nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti mama sādharmyamāgatāḥ uttamaḥ puruṣastvanyaḥ ityādibhirātmabedavacanaiḥ pratyakṣādibhiśca virodhānnaikāntataḥ śaknuvantyātmaikatvaṃ niścāyayitum* ////
vacanānāṃ hi mitho virodhe siddhavastuviṣayatvena ca vikalpāsaṃbhave pramāṇāntarānnirṇayaḥ syāt, tacca pramāṇāntaraṃ bheda eva samarthamityaikātmyavādānāmavailakṣaṇyaparatvaṃ pūrvoktanyāyenāvagantavyam* ////
vispaṣṭaṃ caitadvāyudṛṣṭāntopādānāt- veṇurandhrādibhedena bhedaḥ ṣaḍjātisaṃjñitaḥ //
abhedavyāpino vāyostathā tasya mahātmanaḥ iti /
na hi vāyudravyaṃ sarvatraikaṃ vyaktibhedasya spaṣṭatvāt, avilakṣaṇasvabhāvasya tu vāyorveṇurandhrākṛtaṃ ṣaḍjādivailakṣaṇyaṃ, evātmano 'pi paśumanuṣyādivailakṣaṇyaṃ dehasaṃbandhakṛtaṃ na svābhāvikamityayamevārthaḥ /
vāyoriti tasyeti caikavacanaṃ sāmānyābhiprāyam, tasmātpratiśarīraṃ bhinnā evātmānaḥ nityāḥ sarvagatā evaṃ ca baddhamuktādivyavasthāpi yuktatarā bhavati //
ityātmavādaḥ //
mokṣavādārambhaḥ /
kaḥ punarayaṃ mokṣo nāma, vicitravāsanāvaśena vicitranīlapītādirūpeṇa pravahato jñānasaṃtānasya niḥśeṣavāsanocchedānnīlapītādivaicitryaṃ hitvā kevalaṃ saṃvinmātreṇāvasthānamiti kecit /
aparetu dīpasaṃtānasyeva jñānasaṃtāpanasyoparamam /
ubhayamapyetadbāhyārthābhāvamūlamiti tatsadbhāvapratipādanenaiva nirākṛtam* ////
apare tu prapañcavilayamapavargamāhuḥ /
avidyānirmito hi prapañcaḥ svapnaprapañcavat prabodhenaiva brahmavidyayā avidyāyāṃ vilīnāyāṃ svayameva vilīyate /
tathāhi śrutiḥ yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati yatra tvasya sarvāmātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet
iti* ////
tadidamapi prapañcasyāvidyānirmitatvanirāraṇena paramārthatvapratipādanānnirastameveti ātmaivedaṃ sarvamiti sarvasyātmā bhoktetyarthaḥ /
yathā yaḥ kāmayeta rāṣṭraṃ syāmiti rāṣṭrasya bhoktetyarthaḥ /
yathā kāmayeta sarvamidaṃ bhaveyamiti sarvasya bhoktā bhaveyamityarthaḥ /
tathā- ātmā sarvamiti sarvasyātmā bhoktetyarthaḥ /
yattu yatra hi dvaitamiva bhavatīti dvaitabhāvasya bhrāntitvavacanaṃ tadaupacārikam- yathā khalu svapnaprapañcendrajālamṛgatoyādiḥ kiyantañcitkālaṃ dṛṣṭipathamāpannaḥ paścādvilīno bhogyatāmativartate tathāyaṃ śarīrendriyaviṣayarūpaprapañco 'pyasyātmanaḥ kiyantañcitkālamupabhogyaḥ san paścādvināśādanupabhogyo bhavatītyanena sādṛśyena bhrāntirityupacāreṇocyate puruṣāṇāṃ viṣayabhogeṣvāsthānivartanena muktāvabhiruciṃ janayituṃ, yadapi yatra tvasya sarvamātmaivābhūditi muktāvātmano 'dvitīyatvacanaṃ tadapi na prapañcasvarūpaniṣedhārthaṃ kitu sata eva prapañcasyātmasaṃbandhaniṣedhārthaṃ, asyetivacanāt, nahyatraitāvaducyate yatra sarvamātmaivābhūditi, kiṃ tarhi, yatra tvasya sarvamātmaiveti /
tenāsyāyamarthaḥ- yatra yasyāmavasthāyāṃ muktāvityarthaḥ /
asya ātmano dṛśyatvena darśanasādhanatvena darśanāyatanatvena vā na kiñcidanyasaṃbandhi vidyate kintvātmaivāsya sarvaṃ nānyakiñcit tadā kena kaṃ paśyediti /
yathā loke yasya na kiñcidapi bāndhavo vittaṃ vāsti sa evaṃ vadati- na me kañcidasti ahameva sarvaṃ tatra saṃbandhyantaraṃ na kiñcidastītyetāvadvivakṣitam, evaṃ muktāvātmaivātmanaḥ sarvamiti saṃbandhyantarābhāvamātraṃ vivakṣitaṃ na prapañcasvarūpabhāvaḥ, tasmānna prapañcavilayo mokṣaḥ kintu prapañcasaṃbandhavilayaḥ /
tredhā hi prapañcaḥ puruṣaṃ badhnāti bhogāyatanaṃ śarīraṃ bhogasādhanānīndriyāṇi bhogyāḥ śabdādayo viṣayāḥ /
bhoga iti ca sukhaduḥkhaviṣayo 'parokṣānubhava
ucyate tadasya trividhasyāpi bandhasyātyantiko vilayo mokṣaḥ* ////
kimidamātyantikatvaṃ pūrvotpannānāṃ śarīrendriyaviṣayāṇāṃ vināśaḥ, anutpannānāṃ cātyantiko 'nutpādaḥ /
kathamatyantānutpattiḥ, utpādakayordharmādharmayorniḥśeṣayoḥ parikṣāyāt /
so 'yaṃ prapañcasaṃbandho bandhasyadvimokṣaśca mokṣaḥ /
ānandamokṣavādaḥ /
nanvevamaśeṣadharmakṣayānmuktasya na kicidsukhaṃ syāt /
tataścāpuruṣārtho mokṣaḥ syāt /
naiṣa doṣaḥ- na hi dharmajanyo muktasyātmanaḥ tathā satyutpattimattvāt vināśī syāt tatrāpunarāvṛttiśrutervirodhaḥ syāt /
svābhāvikastvātmānandaḥ saṃsāreṇābhibhūtaḥ san nirmuktasaṃsārasyābhivyaktau bhogyo bhavati svābhāvikatve cānandasya ānandaṃ brahme tyādiśrutisahasraṃ pramāṇam* ////
nanu sukhābhāve 'pi śrutirasti aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ iti /
satyam- viṣayasukhābhiprāyaṃ tvevañjātīyakam, anyathānandaśrutivirodhāt /
atha sukhābhāvavacanabalenānandavacanameva duḥkhābhāvābhiprāyaṃ kimiti na vyākhyāyate sukhābhāvavacanānāmatyalpatvātteṣāmevānyathākaraṇaṃ yuktaṃ na bhūyasāmānandavacanānām /
kiñcānandaśabdasya duḥkhābhāvaparatve 'tyantasvārthahāniḥ syāt, sukhaśabdasya tu sāmānyavacanasya viśeṣe 'pi vyākhyāne nātīva svārthahāniriti tadeva yuktam* ////
nanu vidyamāno 'pyānando 'nanubhūyamāno 'kiñcitkara eva, na ca muktasya sarvakaraṇahīnasyānandānubhavaḥ saṃbhavati /
svaprakāśa'yamānanda iti cenna, saṃsārāvasthāyāmaprakāśāt /
nanu tatrāpyānandasvabhāvaḥ puruṣaḥ prakāśata eva ātmani premotpatteḥ, satyamiti bruvāṇasyātisāhasikasya nottaraṃ vācyam /
yadi saṃsāriṇo 'pi paramānandamanubhaveyustato muktasya na kaścidatiśaya iti tadevāpuruṣārthatvaṃ mokṣasyāpadyeta, ato balādasukharūpasyāyamabhibhūto na prakāśate /
ko 'yaṃ prakāśamānasyābhibhavo nāma, prakāśanivāraṇaṃ hyabhibhavaḥ /
na ca prakāśamānasyāprakāśanaṃ saṃbhavati, yadi tu naiva prakāśate saṃsārāvasthāyāṃ tasyāmavasthāyāmasataḥ prakāśasya muktāvasthāyāmutpadyamānasya kāraṇaṃ vaktavyam, vijñānameva ca prakāśākhyasya phalasya kāraṇaṃ taccendriyādhīnam, na ca muktasyendriyāṇi saṃbhavantīti kathamānandānubhavaḥ syāt* ////
ucyate- bāhyendriyāṇyeva muktasya nivartante manastu tasyāmavasthāyāmanuvartate ityānandaśrutibalādevādhyavasīyate /
evaṃ jñānaṃ ca na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate iti śruteḥ, vijñānaghanaśruteśca, tasmānmuktāvasthāyāṃ mānasapratyakṣeṇa paramānandamanubhavannātmāvatiṣṭhate /
taduktam- nijaṃ yattvātmacaitanyamānandaśceṣyate ca yaḥ /
yacca nityavibhutvādi tairātmā naiva mucyate iti /
yattu tasmātkarmamakṣayādeva hetvabhāvena mucyate /
nahyabhāvātmakaṃ muktvā mokṣanityatvakāraṇam, iti vārtikaṃ tatparamatamityevamānandamokṣavādino matam* ////
apare tvāhuḥ- abhāvātmakatvavacanameva svamatamupapattyabhidhānāt ānandavacanaṃ tūpanyāsamātratvā paramatam /
na hi muktasyānandānubhavaḥ saṃbhavati karaṇābhāvāc /
manaḥ syāditicet, na, amanaskatvaśruteḥ amanoṣaḍavāgiti //
mokṣāvasthāyāṃ jñānābhāvopapādanam /
yattu na hi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate iti tajjñānaśaktyabhiprāyam, anyathā hi suṣuptāvapi jñānānuvṛttiruktā
syāt sā ca saṃviddhiruddhetyuktam /
vispaṣṭaṃ cāsya śaktyabhiprāyatvam /
evaṃ hi śrūyate- yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati, na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate, avināśitvāt na tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet evamanyānyapi vākyāni jighranvai
tanna jighrati na hi ghrātughrāterviparilopo vidyate, na śrotuḥ śruterviparilopo vidyate, na spraṣṭuḥ spṛṣṭerviparilopo vidyate, na jñāturjñāterviparilopo vidyate tatra tatra dṛṣṭighrātiśrutispṛṣṭiśabdāścakṣurghrāṇaśrotratvagindriyajanyānāṃ rūpagandhaśabdasparśaviṣayāṇāṃ vācakāḥ nārthāntaraviṣayāṇāṃ nāpi vijñānasāmānyasya, nacaiṣāṃ jñānaviśeṣāṇāṃ vācakāḥ nārthāntaraviṣayāṇāṃ nāpi vijñānasāmānyasya, nacaiṣāṃ jñānaviśeṣāṇāṃ suṣuptau muktau vā kathañcidapyaparilopaḥ saṃbhavati, nahi tadānīmindriyāṇi santi nāpi gandhādayo jñāyante tadubhayābhāve ca na śrutyādiśabdavācyajñānaviśeṣāḥ saṃbhavanti* ////
nanu yathā prakāśyāsannidhāvapi savituḥ prakāśakatvaṃ nityam, evamindriyābhāve 'pi nityaiva dṛṣṭiriticet, sayādevam- yadi jñānamātraṃ dṛṣṭyādiśabdānāṃ vācyaṃ syāt, na tu tathāsti, lokaprasiddhyabhāvāt /
yathā lokaṃ ca śabdārthāvadhāraṇaṃ na yatheccham /
na hi loke gandhādanyadghrāṇaṃ jighratītyucyate, gandhamapi yadā ghrāṇādanyenānumānādinā jānāti tadā na jighratītyucyate, tasmādghrāṇādīyajanyagandhādiviṣayajñānaviśeṣavācino ghrātyādiśabdāḥ, na ca teṣāṃ suṣuptau muktau vā saṃbhavatyaparilopaḥ, tasmādghrāṇādiśaktāveva prarocanārthaṃ ghrāṇādyupacāraḥ, yathā tema hyannaṃ kriyate iti śaktivartamānatvena prarocanārthaṃ kriyate iti vartamānatvopacāraḥ, tasmāt na jñātujñāterviparilopo vidyata ityedapi śaktyabhiprāyameva* ////
yattvādityaprakāśakatvavaditi, kiṃ tasya prakāśakatvamabhipretaṃ, yadi timirotsāraṇaṃ, tannityamasyeva sarvadā hyasāvavyavahiteṣu deśeṣu timiramutsādayatyeva, nanvevamātmā sarvadā śṛṇoti suṣuptāvaśravaṇāt /
atha jñānajanakatvamāditya deśeṣu timiramutsādayatyeva, natvevamātmā sarvadā śṛṇoti suṣuptāvaśravaṇāt /
atha jñānajanakatvamādityasya prakāśakatvam na tannityaṃ, tasmātsāmarthyameva tatrāpi nityaṃ, tasmājjñānaśaktyabhiprāyamidaṃ nityatvābhidhānam* ////
eṣā hyatra vacanavyaktiḥ- yadetatsuṣuptau muktau vātmā na paśyati paśyanneva draṣṭuṃ śaknuvanneva na paśyati /
na hi draṣcurātmano yā darśanaśaktistasyāḥ kadācidapi lopo vidyate sāhyavināśinīti na draṣṭurdvitīyamanyaddarśanasādhanaṃ cakṣurvyāpārarūpaṃ dṛśyaṃ vā tasyāmavasthāyāsamasti yato darśanaṃ syāt, yadyapi dṛśyaṃ rūpādikaṃ svarūpatastasyāmavasthāyāmasti tathāpi dṛśyatā darśanayogyatā tasyāmavasthāyāṃ nāstīti tena rūpeṇābhāvāddṛśyaṃ nāstītyucyate, tasmātsādhanāntaravaikalyāttasyāmavasthāyāṃ na paśyati na śaktivaikalyāt, śaktistu na kadācidapi lupyata iti /
evamanyeṣāmapi vākyānāṃ yojanā /
tathā jñānaśaktyaparilopa eva jñatrānāparilopa ucyate, jñātiśabdaścātrānumānādijñānaparaḥ cakṣurādijñānānāṃ svaśabdairuktatvāt* ////
evaṃ vijñānaṃ brahma vijñānaghana ityādīnāmapi śaktiparatvaṃ veditavyam /
svayameva śrutyā śaktiparatvaṃ vyākhyātaṃ vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāyatānyevānu vinaśyatīti bhūtendriyanāśādātmāpi pramāṇāgocaratvamāpanno vinaṣṭa iva bhavatīti /
na tasyetaḥ pretasya muktasya saṃjñāstīti /
evaṃ yājñavalkyemanokte maitreyī codayatisma atraiva ṅagavān(?)māmohitavān vijñānaghana iti na cāsti saṃjñeti viruddhābhidhānāt iti /
ṣaṣṭhādhyāye tu vināśāvināśavirodhaścodayiṣyata iti vivekaḥ /
evaṃ codito yājñavalkyaḥ parihāramāha- na vā are ahaṃmoha parasparaviruddhaṃ bravīmi, alaṃ vā are idaṃ vijñānāya atrātmatattvaṃ sarvāsvavasthāsu vijñānāya samarthamityarthastena vijñānaghanatvābhidhānaṃ sāmarthyābhiprāyamiti vyākhyātam bhavati /
saṃbhavati ca śaktasyāpi jñānābhāva iti nāsti virodha ityabhiprāyaḥ /
anayā ca śrutyā sarvavijñānaśrutayaḥ śaktyabhiprāyā vyākhyātāḥ* ////
yadi śaktirasti tatastasyāvasthāyāṃ tataḥ kena jñānānutpattiḥ jñānasādhanānāmindriyāṇāṃ jñeyānāṃ ca viṣayāṇāmabhāvāt /
tadāha yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati, yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet ityādi, tadetatprāgeva vyākhyātam /
evamarthāntarajñāne sādhanābhāvānnirākṛte sati ātmānameva muktāvasthāyāṃ jānātvityāśaṅkyāha vijñātāramare kena vijānīyāt iti nahyātmāpi vināsādhanena jñātuṃ śakyate manasā khalvasau saṃsārāvasthāyāṃ jñāyate na ca muktasya manaḥsaṃbangho 'sti ataḥ kenātmānaṃ jānātviti vyakta eva muktasyātmajñānasyābhāve jñānaśaktimātrasyāvasthānaṃ śrutyā darśitaṃ, tasmānniḥsaṃbandho nirānandaśca mokṣaḥ //
ātmano jñānānandasvarūpatvasya khaṇḍanam //
nanu nātmano 'nyadvijñānamānando vā kintvātmaiva jñānamānandaśca vijñānaṃ brahma ānandaṃ brahma iti śruteḥ, ātmā ca suṣuptiturīyayorapi bhavatīti kathaṃ vijñānasya cānandasya cābhāvaḥ /
naitadevaṃ, yaddhi vastvantaraprakāśajananasvabhāvaṃ vastu yasminsati kimapyarthāntaraṃ prakāśata eva talloke vijñānaśabdenocyate, nacātmani sati kiñcidanyatprakāśata eva, vidyamāne 'pi
tasminsuṣuptyavasthāyāmarthāntarasya kasyacidapyadarśanāt ato na jñānamātmā* ////
nanu prakāśajananasvabhāvo 'pi sahakārivaikalyānna janayet /
satyaṃ na janayati /
yasmiṃstu sahakārisaṃnidhāne tatkṛte vānyasminnāgantuke sati niyamena prakāśata evārthāntaraṃ tajjñānaśabdavācyam /
tathā gītiśravaṇapriyāliṅganacandradarśanamadhurāsvādasurabhighrāṇādijanyamāhlādamānandasukhaśabdāvabhidadhāte, nacaivaṃrūpatvamātmāno 'sti, yathā hyanyasukheṣu sukharūpaṃ pratyabhijñāyate naivamātmani pratyabhijānīmo yenānandamiti ca saṃjñetyucyate na sā laukikī nāpi vaidikī /
yadi paraṃ vṛddhyādivatparibhāṣyeta tadastu yathākāmam /
yattu vijñānaṃ brahma ānandaṃ brahma iti ca sāmānādhikaraṇyaṃ taddharmamātravacanatvena vartante, satyaṃ, na bāhulyena vartante, kadācittu guṇamātravacanānāmapi guṇini prayogo bhavati yathā śīto madhuro rasaḥ snigdho guruśceti rasaśabdo dravye prayujyate, anyathā śītādiśabdasāmānādhikaraṇyāyogāt /
kiṃ ca rasaṃ hyevāyaṃ vidvān, sa eko brahmaṇa ānanda, iti ṣaṣṭhyānandādbrahma vyatiricyate* ////
kiṃ ca na me sāṃprataṃ kiñcidapi sukhaṃ duḥkhameva tu sarvātmanā mameti sukhābhāve duḥkhānubhave cānusaṃdhīyamānasyātmanaḥ kathamānandarūpatā syāt /
kiṃ ca svaprakāśānandarūpamātmānamabhyupagacchatāmasmākaṃ caitāvadavivādaṃ suṣuptitulyā muktiriti /
saṃsārānuvṛttyanuvṛttimātraṃ bhidyate anyatsarvaṃ tulyam /
tathā ca śrutirapi- tā etāḥ prajā aharaharbrahmalokaṃ yanti /
aharaharāgacchanti iti suṣuptiṃ brahmalokaśabdena vadantī tulyatvametayordarśayati, suṣuptiścāsmākamapi gocaro na ca tatrānandānubhavo 'stīti vyaktametat, tasmānnirānando mokṣaḥ, duḥkhaparilopācca puruṣārthantvam* ////
sukhalopādapuruṣārthatvamapīticet- naivamalpaṃ hi saṃsāre sukhaṃ tadapi sūrayaḥ //
bahuprayāsasādhyatvādduḥkhamevānujānate //
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhānyanudinaṃ nṛṇam //
svayameva vināyatnānnipatanti sahasradhā /
vihitākaraṇānnityaṃ pratiṣiddhaniṣevaṇāt /
mahadāmuṣmikaṃ duḥkhaṃ yatnairnāva gamyate //
bahuduḥkhapariṣviktaṃ yannāma khalpakaṃ sukham //
surāpānādisukhavadvarjanīyam vivikinām //
evaṃbhūte 'pi saṃsāre ye raktāḥ sukhatṛṣṇayā //
na teṣāmadhikāro 'sti muktiśāstre kathañcana //
saṃsāsādvijante ye dṛṣṭalokaparāvarāḥ /
ta eva khalu mucyante na tu yaḥ prākṛto janaḥ //
teṣāmevāpargākhyaḥ puruṣārtho mahātmanām //
teṣāmevādhikāraśca muktiṣāśtre manīṣiṇām /
tenābhāvātmakatve 'pi mukternāpuruṣārthatā //
sukhaduḥkhopabhogo hi saṃsāra iti śabdyate //
tayoranupabhogaṃ tu mokṣaṃ mokṣavido viduḥ //
śrutirapyetamevāha bhedaṃ saṃsāramokṣayoḥ //
na ha vai saśarīrasya priyāpriyavihīnatā //
aśarīraṃ vā vasantaṃ smapṛśato na priyāpriye //
ānandātmakamātmānaṃ ye vadanti svaprabham //
tanmate 'pi ca saṃsārānmukteretāvatī bhidā //
ātmā hyānandarūpo 'sau saṃsāre 'pi prakāśate //
tāveva(?) sa mokṣe 'pi nādhikyaṃ tasya kiñcana //
atha saṃsāravelāyāmānando na prakāśate //
nahyaprakāśanaṃ yuktaṃ svaprakāśasya vastunaḥ //
yadyasau na prakāśeta kintarhyanyatprakāśate /
ātmasvarūpamiti cennanu cānanda eva tat //
taccetprakāśate nūnamānando 'pi prakāśate /
tena śabdādiviṣayajanyayoḥ sukhaduḥkhayoḥ //
nivṛttireva saṃsārādapavarga itīryate /
tataśca sukhalopena mukterna puruṣārthatā //
yadyasmākaṃ puruṣārthatā /
yadyasmākaṃ bhavettarhi tulyaiṣā bhavatāmapi /
sukhaduḥkhahānimasatastasya bhūyo duḥkhavivarjanāt //
mokṣasya puruṣārthatvamāvayorubhayoḥ samam //
sukhaduḥkhavihīno 'to muktaḥ svastho 'vatiṣṭhate //
iti //
muktisvarūpakathanam //
kimidaṃ svastha iti, ye hyāgamamāpāyino dharmā buddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmāgharmāsaṃskārastānapahāya yadasya svaṃ naijaṃ jñānaśaktisattādravyatvādi tasminnavatiṣṭhata ityarthaḥ /
yadi tu saṃsārāvasthāyāmavidyamāno 'pyānando muktāvasthāyāṃ janyata ityucyate tato janimattvādanityo mokṣaḥ syāt /
kena cāsāvanubhāvyaḥ /
na hi svaprakāśatvaṃ kasyacitsaṃbhavītyuktam /
na ca manasānubhavaḥ saṃbhavatīti muktasya manaso 'bhāvāt amanalaskatvaśruterityuktam /
ata eva nityo 'pyānandaḥ saṃsāradaśāyāmabibhūtatvādanubhūtopi muktāvabhibhave nivṛtte manasānubhūyate ityedapi nirastam* ////
kiṃ ca sukhaviśiṣcātmānubhavaḥ puruṣārtho na sukhamātrānubhavaḥ, na ca muktāvātmānubhavaḥ saṃbhavati vijñātāramare kena vijānīyāt iti kaṇṭhenaiva śrutyā niṣiddhatvāt alaṃ vā are idaṃ vijñānāya iti ca śrutyā vijñānaśabdasya muktasya vijñānamaśakyamabhyupagantum /
nahyasyāḥ śruteḥ priyāpriyāsparśaśruteśca tattvakathanaṃ muktvā kathañcidanyaparatvaṃ saṃbhavati /
vijñānāśrutayastu śaktāveva vijñānopacāraṃ kurvanti prarocanārthatayetyupapannam /
evamānandaśrutayo 'pi puruṣārthatvasāmānyātsukhatvopacāreṇa prarocanārthatayā pravṛttāḥ /
yuktaṃ caitat vacanayorvirodhe 'nyato nirṇayaḥ iti /
virodhaścātrānandapriyābhāvavacanayoḥ /
na cābhāvavacanaṃ vaiṣayikābhiprāyam, itarattu svābhāvikābhiprāyamiti śakyaṃ vaktum /
ubhayatrāpi sāmānyopādānādatyantasamānaviṣayatvāt /
ataḥ pramāṇāntaravaśādānandavacanaṃ duḥkhābhāvaparam, itarattu yathāśrutamiti nyāyyam /
tasmātsukhaduḥkhādisamastavaiśeṣikātmaguṇocchedo mokṣaḥ /
sukhaduḥkhocchedaśca dharmādharmayorucchedāt,
dharmādharmayorucchedaścotpannānāṃ dharmādharmāṇāmupabhogena nityanaimittikakarmānuṣṭhānenātmajñānena ca virodhāt, utpādyānāṃ ca kāmyānuṣṭhānanimittānāṃ dharmāṇāṃ tadanuṣṭhānenānutpādāt, vihitākaraṇapratiṣiddhānuṣṭhānanimittānāṃ cādharmāṇāṃ vihitānuṣṭhānena pratiṣiddhākaraṇena ca parihārāt, asati śarīrārambhe pūrvaśarīranipāte cāśarīro 'vasthito mukto bhavati //
ātmajñānasya kratumokṣobhayopayogitvam /
nanvātmajñānaṃ kratvartham /
satyam /
puruṣārthamapi ca tat saṃyogabhedāt /
yattāvat avināśī vā are 'yamātmā ityādinā śarīrādvyatiriktanityātmasvarūpasadbhāvajñānaṃ
tatpāralaukikaphalakarmānuṣṭhānaupayikatvātkarmajñānavadeva sāmarthyataḥ kratusaṃyogātkratvartham /
yathāhi jyotiṣṭomodivākyādhyayanaṃ dṛṣṭenaivānuṣṭhānaupayikatvaṃ jñānaṃ janayatīti tadarthatayādhyayanavidhinā vidhīyate tathā avināśī vā areyamātmā ityādivākyānāmapyadhyayanavidhireva karmānuṣṭhānopayogyātmajñānārthatāṃ vidhatte /
tadyadi pramāṇāntareṇātmanaḥ śarīrādiviveko naikāntataḥ siddhyati tato dṛḍhavivekapratipādakānāmupaniṣadvākyānāṃ vispaṣṭameva phalam /
yathoktam- ityāha nāstikyanirākariṣṇurātmāstitāṃ bhāṣyakṛdatra yuktyā //
dṛḍhatvametadviṣayaḥ prabodhaḥ prayāti vedāntaniṣevaṇena iti /
atha tvanyato 'pi siddhyati, tato yathaivānyathāpi kratujñānasaṃbhave 'dhyayanopāttavedavākyāvagatakarmarūpāṇāmeva puṃsāṃ karmasvadhikāraḥ tathaivādhyāyanopāttopaniṣadvākyāvagatātmatattvānāmevādhikāra ityadhyayanavidhibalādeva kalpyate* ////
yattvātmasadbhāvapratipādanopakrame vidhisarūpaṃ vākyam ātmā vā are draṣṭavyaḥ ityādi tadvakṣyamāṇasyārthasyātigahanatvānmahopayogatvācca kathaṃ hi nāmālasyaṃ hitvā śraddhāviśeṣeṇa vakṣyamāṇamarthaṃ pratipadyetetyātāvanmātrārtham /
tasmādetajjñānaṃ dṛṣṭopayogitvātkratvartham* ////
yāni punaritikartavyatāviśeṣayuktānyupāsanātmakāni vidhīyante teṣāṃ kratau dṛṣṭopayogābhāvādadṛṣṭaphalatvam /
adṛṣṭaṃ ca phalaṃ vākyaśeṣāddvividhaṃ abhyudayarūpaṃ niḥśreyasarūpaṃ ca, sarvankāmānāpnoti so 'śnute sarvānkāmān ityādyabhyudayaphalam /
na sa punarāvartate ityādi niḥśreyasaphalamiti vivekaḥ //
ātmanityatvenādhikaraṇopasaṃhāraḥ //
yattu vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati na pretya saṃjñāsti ityanena brāhmaṇena bhūtacaitanyamuktamityāśaṅkyate tatsvayameva brāhmaṇenātreva mā bhagavanmohāntaṃ prāpitavānpūrvamajarāmṛtvamabhidhāyādhunā vināśītyabhidhānāditi pūrvapakṣaṃ codyākhyamuktvā siddhāntaparihāra uktaḥ /
avināśī vā are 'yamātmānucchittidharmā ityuktvā kathaṃ tarhi vināśavacanamityāśaṅkya mātrāsaṃsargatvasya bhavatītyuktam /
mātrāśabdena bhūtendriyāṇi dharmādharmau ca vikāraśabdavācyā ucyante* ////
etaduktaṃ bhavati- vijñānaghanaśabdena jñānaśaktisvabhāvasyātmano 'bhidhānam, sa hyetebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya mukto bhūtvā tānyevānuvinaśyati bhūtavināśātso 'pi vinaṣṭa iva bhavatīti, bhūtastho hyasau svayaṃ pratyakṣeṇa vinaśyatītyucyate, tadanena prakāreṇa mātrāṇāmeva vināśa ityucyate nātmana ityavirodhaḥṣa /
taduktam- avināśī svarūpeṇa puruṣo yā tu nāśitā //
mātrāṇāṃ sādhikārāṇāṃ bhūtādīnāmasaṃjñitā iti /
kimidaṃ bhūtādīnāmasaṃjñiteti /
yadi tāvat na pretya saṃjñāstītyasya vyākhyānaṃ, tadayuktam /
na hi na pretya saṃjñāstītyanena bhūtādīnāmasaṃjñitvamucyate /
kintarhyātmana eva muktasya saṃjñābhāvo 'nenocyate, tasyaivopāyābhāvena tatkena kaṃ paśyedityādinā vijñānāramare kena vijānīyādityantena vijñānābhāvopapādanāt /
satyam /
nedamasya vyākhyānaṃ, prakaraṇārthopasaṃhārastvayaṃ - yata evaṃ pūrvoktena nyāyena bhūtacaitanyaṃ na saṃbhavati brāhmaṇenāpi tathaivoktam, tasmādbhūtendriyāṇāmasaṃjñitvamacaitanyam, anyastu nityaścetanaḥ tasya svargagamanasaṃbhavavānna svargaṃ lokaṃ yātītyasya pratyakṣavirodhaḥ //
śabdānityatādhikaraṇam //6 //
karmaike tatra darśanāt
asthānāt
karoti śabdāt
sattvāntare ca yaugapadyāt
prakṛtivikṛtyośca
vṛddhiśca kartṛbhūmnāsya
samaṃ tu tatra darśanam
sataḥ paramadarśanaṃ viṣayānāgamāt
prayogasya param
ādityavadyaugapadyam
varṇāntaramavikāraḥ
nādavṛddhiparā
nityastu syāddarśanasya parārthatvāt
sarvatra yaugapadyāt
saṃkhyābhāvāt
anapekṣatvāt
prakhyābhāvācca yogasya
liṅgadarśanācca
liṅgadarśanācca
śabdasyārthapratyāyayakatvaṃ svābhāvikamiti yadaktaṃ tadākṣipyate- śabdasyānityatvāt, na hyabhinavasya śabdasya
vṛddhavyavahāraparamparayā svābhāvikaṃ pratyāyakatvaṃ śakyate gṛhītum, agṛhītamapicetsvabhāvataścakṣurādivatpratyāyayet prathamaśravaṇe 'pi pratyāyayet, tasmādanityatve śabdasya devadattādiśabdavatpuruṣakṛtameva pratyāyakatvamāpadyate /
kathaṃ punarityatvaṃ śabdasya, prayatnānabhivyaṅgyatve sati tadanantaramupalabdherghaṭādivattajjanyatvamadhyavasīyate /
anyathā kimiti tadanantaramevopalabhyate na pūrvaṃ, upalabdhasya ca drāgeva tirobhāvādvināśitvamadhyavasīyateṣa nacāsiddhamanabhivyaṅgyatvam, abhivyaktyayogāt /
sā hi pratibandhakanirāsena vā saṃskāraviśeṣānena vā /
na tāvatpratibandhanirāsaḥ- pratibandhakānupalabdheḥ /
stimitā vāyavaḥ śrotramācchādyāvasthitāḥ śabdopalabdhiṃ pratibadhnanti, teṣu prayatnotthāpitaiḥ kauṣṭhyairvāyubhirutsāriteṣūpalabhyate śabda iti cet /
evaṃ tarhi sarve śabdāḥ śrotraṃ prāpyāvasthitāḥ pratibandhakeṣūtsariteṣu yugapacchrūyeran* ////
atha saṃskārādhānaṃ tatrāpi traividhyaṃ- śabdasya vā saṃskāramādadhyuḥ kauṣṭhyā vāyavaḥ śrotrasya vā ubhayorvā /
śabdasya cet tasyaikatvātsarvagatatvādanavayavasaṃskārāyogāt srudhnasthairvāyubhiḥ saṃskṛtaḥ śabdaḥ pāṭaliputrepyupalabhyeta, tadidamuktaṃ- tatra sarvaiḥ pratīyeta ityādinā /
śrotrasaṃskārapakṣe 'pyayamevadoṣaḥ* ////
yadi kāṇādakāpilavaidikamatenākāśamahaṅkāro digvā śrotraṃ tasyaikatvātsarvagatatvādanavayavatvācca sarvapaṃsāmekameva śrotraṃ syāttaccaikadeśasthairapi dhvānābhiḥ saṃska-tamiti kaḥ sarveṣāṃ śabdopalabdhiṃ vārayet /
tadidam- ākāśaśrotrapakṣecetyādinā śrotrāderiyameva digityantena darśitam /
asmiṃśca pakṣe śrotrasya sarvaśabdasādharaṇatvādekaśabdopalabdhyarthamapi saṃskṛtaṃ śrotraṃ prasaṅgātsarvānśabdānghaṭārthonmīlitamiva netraṃ samānadeśasthānpaṭādīnavabodhayet /
tadidaṃ- sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotramityādinā darśitam* ////
ayaṃ ca doṣaḥ pūrvopakṣipte 'pi śabdasaṃskārapakṣe darśayitavyaḥ- sarve hi śabdāḥ śrotradeśe 'vasthitāstatraikasminsaṃkriyamāṇe balādanyeṣāmapi saṃskāraḥ syādeva /
na hi samānadeśānāṃ samānendriyagrāhyāṇāṃ kasyacitsaṃskāraḥ kasyaciccāsaṃskāra iti vyavasthā saṃbhavati ghaṭādāvadarśanāt, tadidamuktaṃ- etadeva prasaṃktavyam ityādinā* ////
ubhayasaṃskārapakṣe tūbhaye 'pi doṣāḥ samuccitya darśayitavyāḥ, tathā sati hi kaiścideva kaścideva śabdaḥ śrūyata ityupapadyate, anyathā śrotravyavasthā cobhayamapi na syāt /
kica nānādeśasthaiśca vaktṛbhiruccāritaḥ śabdo yugapannānādeśeṣūpalabhyate tadekasya nityasyānupapannamiti śā0 bhāṣyam /
tatra nityasyānupapannamiti pratijñā, ekasyeti hetuḥ, nityo hyasevakaḥ syāt ekasyānupapannaṃ nānādeśeṣūpalambhanamiti* ////
nanu nāvaśyatvaṃ nityatve satyekatvaṃ bhavati, anekānyeva hi gakārādīni nityāni bhavantvityata āha- asati viśeṣe nityasya nānekatvam(śābhā) iti /
etaduktaṃ bhavati- pratyabhijñākhyaviśeṣyapratyayabalena hyastanādyatanagakārayorekatvāvagamānnityatvamāśrīyate /
asticāsāvaviśeṣapratyayo yugapannānāvaktṛbhiruccārite 'pi gakāre nahi tatrāpi pratyayaviśeṣo 'sti, asati ca viśeṣe nityasya nānekatvaṃ saṃbhavati /
anekatve hi pratyabhijñāyā aprāmāṇyamasmākamiva bhavato 'pi syāt tadaprāmāṇyeca
nityatvānupapattiḥ, tasmānnityatve satyekatvamaṅgīkartavyam, ekasya cānupapannaṃ nānādeśopalambhanamiti* ////
vārtike 'pi- yaugapadyopalambhādvā bhedo bhedācca kāryateti dvayamupakṣipya yathāyaugapadyopalambhādbhedo bhavati tathā darśitam- avibhutve hi yugapadityādinā tathā darśitam- nityatve tvekabuddhiḥ syāditi /
na hi nityatvavādinā pratyabhijñāyā bhrāntitvamiṣyate /
tathā ca vakṣyate- api caikarūpye sati deśabhedena kāmaṃ deśā eva bhinnāḥ syurnatu śabdaḥ iti /
na hi tadaprāmāṇye nityatvaṃ siddhyati pramāṇāntarābhāvāt, ato nityatve satyekatvaṃ syāttacca nānādeśopalambhena virudhyata iti, tataśca yaugapadyopalambhādbhedo bhede ca pratyabhijñāyā aprāmāṇyaṃ tadaprāmāṇye ca nityatvābhāvātkāryatvaṃ- tadetadānupūrvyaṃ svatantrasiddham /
dṛḍhe cānityatve jīpavatsādṛśyātpratyabhijñā bhavati tasmādanityaḥ śabda iti prāpte //
śabdanityatvopapādam /
abhidhīyate- prayatnānantaraṃ dṛṣṭairnaikāntyātkāryatā dhvaneḥ /
tadabhivyaṅgyapakṣe 'pi yujyate tatra darśanam /
yattu kathamabhivyaṅgyatvamiti, śrotrasaṃskāreṇeti brūmaḥ /
yattvākāśasyāhaṅkārasya vā śrotratve tatsaṃskāratve ca sarvatra puṃsāmupalabdhiḥ syādityuktaṃ tatra brūmaḥ- yadi tayoḥ śrotratve bhavedayaṃ doṣaḥ /
tatkarṇaśaṣkulībhavatu śrotraṃ sā ca pratipuruṣaṃ bhinneti nātiprasaṅgaḥ /
yadyapi cākāśameva śrotraṃ tattu na sākṣātsaṃskriyate kintvadhiṣṭhānadvāreṇa, tataśca yadyapi śrotraṃ sarveṣāmekaṃ tathāpyadhiṣṭhānaṃ bhinnatvātsaṃskāravyavasthayā śravaṇasya vyavasthā bhaviṣyati* ////
nanvekatvesatīndriyasya yadyapyadhiṣṭhānāni bhinnāni tathāpyekenāpyadhiṣṭhānena saṃskṛtenendriyasya saṃskṛtatvātsarvapuṃsāmindriyaṃ saṃskṛtamiti sarveṣāmupalabdhiḥ syādeva /
taduktaṃ- nanvekasminnadhiṣṭhāne labdhasaṃskāramindriyam //
bodhakaṃ sarvahetuṣu syādekendriyavādinaḥ iti /
sarvadehavartināṃ puṃsāmityarthaḥ /
atrottaram- puṃsāṃ dehapradeśeṣu syādekendriyavādinaḥ iti /
sarvadehavartināṃ puṃsāmityarthaḥ /
atrottaram- puṃsāṃ dehapradeśeṣu
vijñānotpattiriṣyate /
tena pradhānavaideśyādviguṇā sā tu saṃskṛtiḥ iti /
ayamarthaḥ- svaśarīra eva bhogyāyatane sarvapuṃsāmapi jñānamutpadyate nānyatra, śabdajñānāṅgaṃ cāyamadhiṣṭhānasaṃskāraḥ pradhānasamānadeśatvaṃ cāṅgānāṃ guṇastena dehantaravartinaḥ puruṣasya yastvadehe niṣpādayitavyaṃ vijñānaṃ tasya taddehagata eva saṃskāro niṣpādako bhavati na dehāntaragataḥ /
sā hi tatpradhānabhūtena jñānena videśatvādviguṇaḥ* ////
nanu saṃskāryasyaikatvāttaddūratvācca saṃskārāṅgabhāvasya deśabhedo 'kiñcitkara eva, yathā barhirekatvāttatsaṃskārāṇāmatithyākālānāmapyupasadagrīṣomīyāṅgātvaṃ na vihanyate tadvadatrāpi syāt /
na /
adarśanāt /
nahyekasminnadhiṣṭhāne sarveṣāṃ jñānamupalabhyate, ataḥ sādhāraṇamapīndriyaṃ vijñānasamānadesasaṃskārasacivameva jñānamukatpādayati nānyatheti darśanabalādadhyavasīyate tato nātiprasaṅgaḥ* ////
nacāvaśyamekamevendriyaṃ- yadyapyākāśamekamanavayavaṃ ca tathāpi tasya prādeśikairghaṭādibhirye saṃyogāste 'pi prādeśikāstataśca karṇaśaṣkulīsaṃyogānāṃ pratipuruṣaṃ bhinnatvāttadavacchinnasya cākāśasya śrotratvātsatyapi svarūpaikatve 'vacchinnarūpāṇāṃ śrotrāṇāṃ bhedādvyavasthāsiddhiḥ /
evamahaṅkārabhāge digbhāge vā śrotre draṣṭavyam* ////
yattu sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvaśabdānprakāśayedityuktaṃ, tatrocyate- dhvanayo hi tālvādisthānaviśeṣasaṃparkādvijātīyā vilakṣaṇasāmarthyānniṣpadyante, tataśca kaścideva dhvaniḥ kasyacicchabdasyānuguṇaṃ saṃskāramādhatte na sarvasādhāraṇamityupalabdhivyavasthā kalpyate śabdasaṃskārapakṣe 'pi kaścideva dhvaniḥ kañcicchabdaṃ
saṃskaroti na sarvaḥ sarvamiti yuktataraiva vyavasthā /
dṛṣṭāca samānendriyagrāhyāṇāmapyabhivyañjakavyavasthā- sāvitraṃ hi tejo ghaṭādīnāmevābhivyañjakaṃ na nakṣatrāṇāṃ, nimbatvak candanagandhasyaivābhivyañjikā na gandhāntarāṇāṃ, tasmādadoṣaḥ* ////
na ca śabdasaṃskāre sarvapuṃsāmupalabdiprasaṅgaḥ- dhvanīnāṃ prādeśikatvāttaddeśe śabdaḥ saṃskriyate na sarvatra, ataḥ saṃskṛtena śabdena yasyendriyaṃ saṃnikṛṣṭaṃ sa eva śṛṇoti nānya ityupapannam //
śabdasyānekadeśopalambhaḥ //
yugapaddeśabhedaśca syādekasya sūryavat //
ye vindhyanilayā ye ca kāmarūpe vyavasthitāḥ //
prāgbhāge hyātmanaḥ sarvairudyanbhāsvānnirīkṣyate //
pratyagbhāve tathāstaṃ yanmadhyāhne copari sthitaḥ //
bhinnāśca teṣāṃ prāgbhāgāstathā pratyak tathopari //
teṣvasya dṛśyamānasya vispaṣṭā bhinnadeśatā //
tathā yasminyāvaddūre deśe kaiścitsūryodayo dṛśyate taddeśavartino 'nyepi tataḥ parastāttāvati paśyanti tato 'pyasti bhedābhedaḥ /
na ca sūryanānātvamāśaṅkanīyam, na hi kecidbhinnaṃ sūryaṃ paśyanti* ////
ki punarekadeśasthasyaiva saviturnānādeśopalambhe kāraṇam, ucyate- atidūravartino 'sya yathāvaddeśamajānantaḥ svasaṃnidhimadhyasyanto deśabhedaṃ manyante /
vispaṣṭaṃ caitat /
tathāhi- yo 'parāhne yasminyāvaddūre deśe sūryaṃ paśyati- asminkṣetre 'sminparvate sūryaḥ iti, sa savitāramīkṣamāṇa eva taddeśe gatastataḥ parastāttathaiva taṃ paśyati tenāvagamyate sarveṣāṃ deśānāmagrataḥ sthito 'sau saṃnihitavadavabhāsata iti /
ye cādityāpekṣayā stokadeśāḥ parvatāste 'pi dviyojanasthitānāṃ triyojanasthitānāṃ ca puruṣāṇāṃ tulyavadavabhāsante, tasmādekatve 'pi saṃbhavati nānādeśopalambhaḥ /
tathaikameva mukhaṃ bhinneṣvādarśeṣu yugapaddṛśyate* ////
nanu pratibimbaṃ nāmārthāntaraṃ tatra dṛśyate /
na /
tasyābhāvādanupalambhācca, na hi mūrtamadhye mūrtāntaraṃ saṃbhavati /
kiṃ ca śarāvasthamudakaṃ bhūmerupari nābhidadhne dhārayitvā tasyopariṣṭādaratridadhne svamukhaṃ kurvannudakasyādhastādaratrimātre mukhapratibimbaṃ paśyati, tasmiṃśca deśe pārśvasthāḥ puruṣā na kañcidapi paśyanti tena dṛśyādarśananirastaḥ pratibimbākhyor'tho na śakyo 'bhyupagantum /
tasmādādarśatejasā jalena ca pratihataṃ nāyanaṃ tejaḥ parāvṛttyā gṛhṇātīti yuktam /
tasmādanaikāntiko nānādeśopalambho na nānātvaṃ śabdasya sādhayati* ////
nanu savituḥ sāṃnidhyādhyāsādyuktā nānādeśāvagatiḥ śabde tu katham /
sarvagatatvāt- sarvagato hi śabdo bhinnadeśairdhvanibhiḥ svesve deśe 'bhivyajyamāno bhinnadeśo 'vabhāsate, dhvanayo hi śrotradeśamāgatyāpi śabdaṃ vyañjayantaḥ svotpattidesamiva śabdaṃ bhāsayantīti darśanabalādabhyupagamyate* ////
nanu prāpyakāri śrotraṃ, na ca dhvanyutpattideśaḥ śrotreṇa prāpyata iti kathaṃ tasya śrotreṇa grahaṇam, tadagrahe ca kathaṃ tadviśiṣṭaśabdagrahaḥ /
ucyate- nāyaṃ śrotratastadviśiṣṭaśabdapratyayaḥ, kiṃ tu śrotraṃ gi svadeśasthitaṃ śabdaṃ bodhayadapi na deśaviśiṣṭaṃ bodhayati kintu svarūpamātreṇa, yatastu diśa āgatā dhvanayastayā viśiṣṭaṃ śabdaṃ bodayanti, sā hi dik śrotraprāptā śakyate śrotreṇa grahītum, yadyapi na svātantryeṇa diśaḥ śrotragrāhyatvaṃ tathāpi rāve gṛhyamāṇe tadviśeṣaṇatayā atha ca viṣayeṣu sveṣu gṛhyamāṇeṣu tadviśeṣaṇatayā sarvairapīndriyairgṛhyate tadvat /
tataścāsyāṃ diśi śabda iti viśiṣṭagrahaṇaṃ tāvatsiddham /
...
Original text: Śāstradīpikā (Jaimini's Mīmāṃsāsūtra 1,1.1-23) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0