શાસ્ત્રદીપિકા · ભાગ 2140

તથા ભૂતાનુમાનેષુ ભૂતત્વમવભાસતે ।
ન ચ વર્તમાનસ્ય જ્ઞાનસ્ય ભૂતત્વમાત્મા સંભવતિ* ॥॥
ભિન્નત્વે ઽપિ ગ્રાહકાદ્ગ્રાહ્યસ્ય જ્ઞાનમેવાતીતમુત્તરસ્ય ગ્રાહ્યં નાર્થ ઇતિ ચેત્, ન, પ્રમાણાભાવાત્ ।
અત્ર ચાતીતં ત્રેધા વિકલ્પ્ય અતીતં યચ્ચ વિજ્ઞાનમિત્યાદિના દૂષણમિત્યુક્તમ્ ।
ઉત્તરમપિ ત્રેધૈવ વિકલ્પ્ય દ્વ્યાકારક્લપનાયાં ચ ઇત્યાદિના દૂષણમિત્યુક્તમિતિ વિવેચનીયમ્ ।
તસ્માદિદમપિ વૈભાષિકમતમયુક્તમેવ ।
તસ્માદ્ બાહ્યાર્થાકાર એવ નીલાદિર્ન જ્ઞાનાકારઃ* ॥॥
કથં તર્હિ સ્વપ્ને, તત્રાપિ બાહ્યમેવ દેશકાલાન્તરગતમદૃષ્ટોદ્બોધિતસંસ્કારવશાત્સ્મર્યમાણં નિદ્રા- દૂષિતમનસ્કતયા ભ્રાન્ત્યા સંનિહિતદેશકાલમિવ મન્યતે ।
વિસ્પષ્ટં ચૈતદનન્તરદિવસાનુભૂતસ્ય સ્વપ્ને વર્તમાનવભાસદર્શનાત્, અન્યત્રાપિ સ્વપ્ને તથાઙ્ગીકર્તું યુક્તમ્ ।
શિરશ્છેદો ઽપ્યન્યત્રાવગતઃ સ્વસંબન્ધિતયા દોષવશાદવગમ્યતે ।
સર્વત્ર સંસર્ગમાત્રમસદેવાવભાસતે ।
સંસર્ગિણસ્તુ સન્ત એવ ।
સેયં વિપરીતખ્યાતિરુચ્યતે મીમાંસકૈઃ ।
અસત્ખ્યાતિવાદિનસ્યૈવ શુક્તિકાશકલસ્યાનાત્મભૂતૈવાત્મતયાવગમ્યતે ।
તથા વન્ધ્યાસુતાદિષ્વપિ વિદ્યમાન એવ સુતશબ્દાર્થો વન્ધ્યાન્વિતતયા તત્પદસંનિધિદોષાદવગમ્યતે ॥
સ્વીયવિપરીતખ્યાતિમતોપન્યાસઃ ।
યત્તુ કૈશ્ચિદેવમાદિષુ તદાકારાવભાસમપહ્નુત્ય ભ્રાન્તિરિત્યુક્તં, તત્સંવિદ્વિરોધાદેવોપેક્ષણીયમ્ ।
કો હિ નામાઙ્ગુલિનિપીડિતદૃષ્ટિશ્ચન્દ્રદ્વિત્વં ન પ્રકાશત ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
કિઞ્ચૈકં એવાયં ચન્દ્રો ન દ્વાવિવેકં ચન્દ્રસ્ય વિસ્પષ્ટમનુસંદધાનસ્ય ચક્ષુષા દ્વિત્વભ્રમો જાયમાનઃ કથં વિવેકાગ્રહણનિમિત્તઃ સ્યાત્ ।
એવમવગતદિક્કસ્ય દિગ્ભ્રમો નાગ્રહનિમિત્તઃ સંભવતિ* ॥॥
કથં પુનર્દ્વિત્વસ્યાવગમઃ, ન સ્મરણમ્ ।
તદ્ધેત્વભાવાત્, ન ગ્રહણમ્, અપ્રાપ્તસ્ય ચક્ષુષા ગ્રહણસંભવાત્ ।
ઉચ્યતે- દેશદ્વયં નેત્રેણ પ્રાપ્તં ચન્દ્રશ્ચ, તયોશ્ચ સંસર્ગો દોષવશાદવગમ્યતે, દેશદ્વયે ચન્દ્રંપ્રતીત્યદેશગતં દ્વિત્વં દોષવશાચ્ચન્દ્રે ઽધ્યવસ્યતિ ।
તથા પિત્તવર્તિપીતત્વં શઙ્ખસ્વરૂપં ચ ચક્ષુષા ગૃહ્ણન્દોષવશાત્સંબન્ધં બુધ્યત ઇત્યવગન્તવ્યમ્* ॥॥
કિઞ્ચ યદિ સમ્યગ્રજતબોધે તાદાત્મ્યવભાસતે ન શુક્તિરજતવેદને તતો ઽવભાસ્યભેદાદવભાસસ્ય વૈલક્ષણ્યં પ્રાગેવ બાધકાદનુસંધાતું શક્નુયાત્ ।
વૈલક્ષણ્યવગમાચ્ચ ન પ્રવર્તેત ।
કિઞ્ચ યદિ રજતાર્થી શુક્તેરુપાદાનં કાર્યતયાવગચ્છેત્,
તતો ઽકાર્યસ્ય કાર્યતયા ભાનાગદ્વિપરીતખ્યાત્યાપત્તિઃ ।
અથ નાવગચ્છેત્, ન પ્રવર્તેત- તત્કાર્યાવગમાધીનત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ* ॥॥
અથ કાર્યત્વાનવગમે ઽપિ તત્કાર્યાવગતિસાદૃશ્યાત્પ્રવૃત્તિઃ, તતસ્તત્કાર્યાવગતિસાદૃશ્યમપ્યસ્તીતિ નિવૃત્તિરપિ સ્યાત્ સાદૃશ્યયોરવિશેષાત્ ।
નચાસતિ કારણે કારણસદૃશં તત્કાર્યં સાધયિતુમર્હતિ- માસીષધચ્છુક્તિકારજતકાર્યમાભરણમ્* ॥॥
નનુ વ્રીહિકાર્યમપૂર્વં નીવારઃ સાધયન્તિ ।
નૈવમ્ ।
વ્રીહ્યંશા એવ તત્ર કાર્યં કુર્વન્તિ, તેચ વિકલાઃ સન્તો ઽપ્યશક્ત્યવસ્થાયાં તત્સાધનત્વેન યથાશક્તિપ્રયોગવિધાનાદવગતા ઇતિ નાકારણાત્તત્સદૃશાત્કાર્યોત્પત્તિઃ* ॥॥
અથ ત્વકાર્યાનવગતિરેવ પ્રવૃત્તેઃ કારણં, તતો બાહ્યા અપિ વેદાર્થે પ્રવર્તેરન્ અકાર્યત્વાનવગમાત્ ।
અથ ત્વકાર્યમેવ તે ઽવગચ્છેયુઃ, તતઃ કાર્યસ્યાકાર્યતયાવગમાદ્વિપરીતખ્યાતિરિત્યાસ્તાં તાવત્ ।
તસ્માત્સ્વપ્નાદિષ્વપિ બાહ્યસ્યૈવાન્યથાભૂતસ્યૈવાન્યથાવભાસાત્સિદ્ધં સર્વત્ર બાહ્યાલમ્બનત્વમ્ ।
યોગાચારમતખણ્ડનમ્ । 59 ।
અથ સ્વપ્નપ્રત્યયત્વાત્સ્તમ્ભાદિવિજ્ઞાનમન્યથાભૂતમિત્યનુમીયતે, તદસત્, તથાસતિ પ્રત્યયત્વાવિશેષાત્ત્વદીયમપ્યનુમાનં મિથ્યા સ્યાત્ ।
મિથ્યાત્વગ્રાહિણો ઽનુમાનસ્યામિથ્યાત્વે વા તત્રૈવ હેતોર્વ્યભિચારઃ ।

તસ્માત્સૂક્તં યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ પ્રત્યયઃ સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યયો નાન્યઃ શાભા ઇતિ ।
તસ્માદવ્યભિચારાત્પ્રત્યક્ષં ન પરીક્ષિતવ્યમ્ ।
ઇતિ શૂન્યવાદઃ ॥
અનુમાનપરિચ્છેદઃ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય સત્સંપ્રયોગજન્યત્વલક્ષણેન લોકસિદ્ધેનાવ્યભિચારમુક્ત્વા, ઇદાનીમનુમાનાદેરવ્યભિચારાર્થે લોકસિદ્ધમેવ લક્ષણમાહ- અનુમાનં જ્ઞાતસંબન્ધસ્યૈકદેશદર્શનીદેકદેશાન્તરે ઽસંનિકૃષ્ટેર્થે બુદ્ધિઃ શા ભા ।
યસ્ય યાદૃશસ્ય યેન યાદૃશેન સહ સાક્ષાદ્વા પ્રણાડ્યા વા યાદૃશઃ સંબન્ધઃ સંયોગઃ સમવાય એકાર્થસમવાયઃ કાર્યકારણત્વમન્યો વા દૃષ્ટાન્તધર્મિષુ નિયતો જ્ઞાતસ્તં તાદૃશં સાધ્યધર્મિષુ દૃષ્ટવતસ્તસ્મિંસ્તાદૃશે તાદૃશસંબન્ધસંબન અધિનિ પ્રબલેન પ્રમાણેન તાદ્રૂપ્યતદ્વિપર્યયાભ્યામપરિચ્છિન્ને યા બુદ્ધિઃ સાનુમાનમ્ ।
યથા ધૂમસ્યાનુપરતોર્ધ્વગમનસ્યાગ્નિસાહિત્યં મહાનસાદિષુ નિયતમુપલબ્ધવતઃ પર્વતે તદ્દર્શનાદગ્નિજ્ઞાનમ્* ॥॥
અનુમાને પ્રાભાકરમતમ્ ।
નનુ નિયમાવધારણાધીનત્વે કથં તાદ્રૂપ્યેણાપરિચ્છિન્ને પ્રવૃત્તિઃ, ઈદૃશો હિ નિયમઃ- યત્ર યત્ર ધામસ્તત્રતત્રાગ્નિઃ, યદ્યદ્રસવત્તત્તદ્રૂપવદિતિ ।
એવઞ્ચેદ્યાવદ્ધૂમમગ્નિસદ્ભાવો ઽવગત એવેતિ નાપરિચ્છિન્નવિષયત્વમનુમાનસ્ય સંભવતીતિ ।
અત એવ ચોદ્યાદ્બિભ્યતઃ કેચિદસંનિકૃષ્ટગ્રહણં સ્મરણાભિમાનનિરાસાર્થં વ્યાચક્ષતે ગૃહીતગ્રાહિત્વમેવાનુમાનસ્ય સ્વીકુર્વાણઃ ।
તથાપિ નાપ્રામાણ્યમ્ ।
નહ્યગ્રહીતગ્રહણં પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
અનુભૂતિર્હિ તલ્લક્ષણમ્ ।
અનુમાનં ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વે ઽપિ પ્રત્યુત્પન્નલિઙ્ગકારણજન્યત્વેન સંસ્કારમાત્રજન્યત્વાભાવાદનુભૂતિરેવેતિ યુક્તમસ્ય પ્રામાણ્યમ્* ॥॥
અથ સ્મૃતિપ્રમોષઃ કસ્માન્નાશ્રીયતે, પ્રત્યુત્પન્નકારણસદ્ભાવાત્, સંસ્કારતિરિક્તકારણસદ્ભાવેન હિ ઇદં રજતમ્, ઇત્યત્રાનુભવરૂપસ્યાપિ રજતજ્ઞાનસ્ય બલાત્સ્મૃતિત્વમાશ્રિત્ય પ્રમોષો ઽઙ્ગીકૃતઃ ।
અત્રતુ લિઙ્ગસ્યાનુભવકારણસ્ય સદ્ભાલાદયુક્તં પ્રતીતિસિદ્ધસ્યાનુભવરૂપસ્યાપહ્નવેન સ્મૃતિપ્રમોષાઙ્ગીકરણમિતિ ।
સો ઽયમેષામકારણકસ્ત્રાસઃ ।
તથાહિ- યદિ યાવદ્વ્યાપ્યવ્યાપકસદ્ભાવો ઽવગતઃ સ્યાત્તતો ગૃહીતગ્રાહિત્વમાશઙ્ક્યેતાપિ, નત્વેવમસ્તિ, મહાનસાદિષ્વેવ હિ દૃષ્ટાન્તધર્મિષુ પ્રાગનુમાનાદ્ધૂમસ્યાગ્નિસાહિત્યમવગતં ન સર્વત્ર, પ્રમાણસંભવાત્ ।
યથાચાસંભવસ્તથા ન્યાયરત્નમાલાયામેવ પ્રપઞ્ચિતમ્* ॥॥
દૃષ્ટાન્તધર્મિષ્વેવ બહુશો ઽગ્નિસાહિત્યમુપલબ્ધવતો ઽનગ્નૌ ચ ક્વચિદપિ પ્રયત્નેનાન્વિષ્યમાણે ધૂમદૃષ્ટવતઃ સાધ્યધર્મિષ્વગ્નિમત્તાજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
આહ ચ- સાહિત્યે મિતદેશત્વાત્પ્રસિદ્ધે વહ્નિધૂમયોઃ ॥
વ્યતિરેકસ્ય ચાદૃષ્ટેર્ગમકત્વં પ્રકલ્પ્યતે ઇતિ ।
મમત્વદૃષ્ટિમાત્રેણ ગમકઃ સહાચારિણઃ ઇથિ ચ ।
તતશ્ચાનુમિત્સતા ન સર્વેષાં ધૂમવતામગ્નિમત્તાવગન્તવ્યા ।
નાપિ સર્વત્રાનગ્નૌ ધૂમસ્યાભાવઃ ।
ભૂયો ઽગ્નિસાહિત્યં વ્યભિચારાદર્શનમિત્યેતાવદેવાનુમાનાર્થિભિરભ્યર્થનીયં નાધિકં કિઞ્ચિત્ ।
યત્ત્વિદં યત્ર યત્ર ધૂમસ્તત્રતત્રાગ્નિરિતિ જ્ઞાનં તદનુમાનમેવેતિ તત્રૈવોક્તમ્ ॥
ગૃહીતગ્રાહિત્વખણ્ડનમ્ ।
નન્વેવમપ્યનેનૈવ સામાન્યાનુમાનેન સર્વધૂમવતામગ્નિમત્તાવગતેતિ યત્પુનઃ પર્વતાદિદેશવિશેષેષુ ધૂમદર્શનાદગ્ન્યનુમાનં તસ્ય ગૃહીતગ્રાહિત્વં તદવસ્થમેવ સ્યાત્ ।
મૈવમ્ ।
સામાન્યવિશેષભેદાત્ ।
સામાન્યેન હિ ધૂમવતામગ્નિમત્તાવગતા, પર્વતાદેસ્તુ દેશવિશેષસ્ય સ્વરૂપમપિ પ્રાગમવગતં, નતરામગ્નિમત્ત્વમ્ ।
યસ્ત્વવગતમેવેતિ મન્યતે, તેન પર્વતસ્વરૂપમેવ તાવદપ્રાપ્તં પર્વતસમીપસ્થૈઃ કેન પ્રમાણેનાવગતમિતિ વક્તવ્યમ્, નપ્રત્યક્ષેણ, નાન્યેન પ્રમાણેન ।
નચાનવગતપર્વતસ્તસ્યાગ્નિમત્તામવધારયિતુમલમ્ ।
યદિ ચેદાનીન્તનં પર્વતસ્યાગ્નિમત્ત્વં પ્રાગેવાવગતં સ્યાત્ તતો ઽગ્ન્યર્થી વિનૈવ ધૂમદર્શનેનાગ્નયે પર્વતમારોહેત્ ।
નહ્યગ્ન્યર્થિનો ઽવગતેગ્નૌ ધૂમદર્શનેનાર્થઃ કશ્ચિત્* ॥॥
કિઞ્ચ ધૂનોપલક્ષિતસ્ય પર્વતાદિદેશવિશેષસ્યાગ્નિસંબન્ધો ઽવગત ઇતિ વદતા ધૂમસંબન્ધો ઽપ્યવગત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
નહ્યજ્ઞાતસંબન્ધમુપલક્ષ્યમુપલક્ષયિતું ક્ષણમ્* ॥॥
અથ દેશમાત્રસ્ય ધૂમેનોપલક્ષણં ન દેશવિશેષસ્ય, તતો ઽગ્નિમત્ત્વમપિ તન્માત્રસ્યાવગતં ન દેશવિશેષસ્ય, અતો લિઙ્ગલિઙ્ગિનોરવિશેષાત્ લિઙ્ગસ્યૈવ દેશકાલાતિરેકો ન લિઙ્ગિનઃ ઇતિ પ્રલાપમાત્રમ્ ।

અપિ ચ યત્રાગ્નીન્ધનસંયોગસ્તત્ર ધૂમ ઇત્યનેન ધૂમો ઽપ્યવગત એવેતિ ન કિઞ્ચિદપ્યવગન્તવ્યમવશિષ્યતે ધૂમજ્ઞાનેનેત્યલં બાલજલ્પિતેન* ॥॥
યદિ ચાવગતમેવાનુમાનેનાવગમ્યતે તતઃ સ્મરણમેવ પ્રમુષિતતદ્ભાવમનુમાનજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
નચ પ્રત્યુત્પન્નકારણજત્વાદસ્મૃતિત્વમ્, સંસ્કારશ્ચોદ્બોધિતઃ સ્મૃતિં જનયતીત્યવિવાદમ્, સ્મૃતેશ્ચ પ્રમોષઃ શુક્તિકારજતાદિવેદનેષુ કૢપ્ત એવ ।
તદેવં કૢપ્તેનૈવ
માર્ગેણ ધૂમાદગ્નિજ્ઞાનોત્પત્તૌ કોનામાકૢપ્તમ્ લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગજ્ઞાનહેતુત્વં કલ્પયેત્ ।
ક્લપનાયાં વા શુક્તાવપિ રજતવેદનસ્યાનુભવરૂપત્વાત્તદુપપત્તયે દોષસ્યૈવાનુભવહેતુત્વં કલ્પનીયમ્ ।
નન્વગ્નિવિશેષસ્યાગૃહીતસંબન્ધસ્યૈમનનુમેયત્વાત્સામાન્યમેવાનુમેયં તચ્ચ પ્રાગવગતમેવેતિ કથમગૃહીતગ્રાહિત્વમ્ ।
યથાહુઃ- વિશેષે ઽનુગમાભાવઃ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા ।
અનુમાભઙ્ગપઙ્કે ઽસ્મિન્નિમગ્ના વાદિદન્તિનઃ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
અવગતસ્યાપિ સામાન્યસ્ય દેશાન્તરકાલાન્તરસંબન્ધસ્યાગૃહીતસ્યગ્રહણાદુપપન્નં પ્રમેયત્વમ્* ॥॥
ઇદઞ્ચાપરમેકદેશિના વક્તવ્યં- કેન પ્રમાણેન ધૂમદર્શનસ્યાગ્નિજ્ઞાનહેતુત્વમવગમ્યત ઇતિ ।
તદાનન્તર્યાદિતિચેત્ ।
ન ।
તસ્ય સંસ્કારદ્વારેણાપ્યુપપત્તેઃ ।
અનુભવરૂપત્વમનુપપન્નમિતિચેત્ ।
ન ।
સ્મરણસ્યાપિ તત્પરામર્શપ્રમોષેણાનુભવાભિમાનોપપત્તેઃ ।
વસ્તુતો ઽનુભવત્વં ત્વસિદ્ધમેવ પ્રમાણાભાવાત્ ।
નહ્યગ્નિજ્ઞાનસ્યાનુભવત્વે પ્રત્યક્ષમન્યદ્વા પ્રમાણમસ્તિ ।
અસ્તિ તુ સ્મૃતિપ્રમોષત્વે* ॥॥
અથ સ્મૃતિપ્રમોષસ્યાપ્યબાધદર્શનાત્ ।
મણિપ્રભાદર્શિનો મણિબુદ્ધિસ્તાવદત્સ્મૃતિપ્રમોષ એવ, અન્યથા વિપરીતખ્યાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ ચ પ્રવૃત્તસ્ય મણિલાભાન્ન બાધકમસ્તિ, તસ્માત્સ્મૃતિરેવાનુમાનમિત્યપ્રમાણ્યાપત્તિઃ* ॥॥
કથં ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વમનુમાસ્ય, અત્યન્તાપરિદૃષ્ટે દેશે કાલે ચાગ્નિરનુમીયતે સ કેન પ્રમાણેન પ્રાગવગતઃ ।
ન પ્રત્યક્ષેણ ।
તસ્ય વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ ।
નચાન્યેન કેનચિત્ ।
કિઞ્ચાગ્નિધૂમયોર્મિથઃ સંબન્ધો દેશકાલાનવચ્છિન્નઃ પ્રત્યક્ષેણાવગત ઇત્યેતાવદેવ ભવાન્બ્રવીતિ, નચૈતાવતા દેશાન્તરકાલાન્તરસંબન્ધો ઽગ્નેરવગતો ભવતિ, તસ્માદગૃહીતગ્રાહ્યેવાનુમાનમ્* ॥॥
કિમત્રાગૃહીતમ્, અગ્નિસામાન્યં તાવદ્ગૃહીતમેવ, પર્વતો ઽપિ પ્રત્યક્ષેણાવગતઃ, અગ્નિવિશિષ્ટસ્તુ પર્વતો ન કેનાપ્યવગત ઇતિ સો ઽનુમેયો ભવિષ્યતિ ।
તત્ર ચ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન સંબન્ધમાત્રં પ્રમેયમવશિષ્યતે ।
યથા દધ્ના જુહોતીતિ વિશિષ્ટવિષયો ઽપિ વિધિર્વિશેષણપરો ભવતિ તથેહાપિ, વિશિષ્ટવિષયમેવાનુમાનમ્, વિશેષણવિશેષ્યયોસ્તુ પ્રાપ્તત્વાત્ યજુર્યુક્તં રથમધ્વર્યવે દદાતીતિવત્સંબન્ધવિષયં ભવતીતિ ।
અનુમાનાવયવનિરૂપણમ્ ।
યસ્તુ પ્રતિપન્નમર્થં પરમનુમાનેન પ્રતિપાદયિષતિ તેન સાધનં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
યેન વાક્યેન યસ્યાનુમાનબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
- તચ્ચ કેચિદ્દ્વયમન્યે વયં ત્રયમ્ ।
ઉદાહરણપર્યન્તં યદ્વોદાહરણાદિકમ્* ॥॥
અક્ષપાદીયસ્તાવત્- પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનનિગમનૈઃ પઞ્ચાવયવં સાધનં મન્યન્તે ।
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા, કૃતકત્વાદિતિ હેતુઃ યત્કૃતકં તદનિત્યં દૃષ્ટં યથા ઘટાદીત્યુજાહરણમ્, કૃતકશ્ચ શબ્દ ઇત્યુપનયઃ, તસ્માદનિત્ય ઇતિ નિગમનમ્* ॥॥
અયં ત્વતિવિસ્તરો ગતાર્થખ ઇતિ મન્વાનઃ સૌગતા દ્વ્યાયવમુદાહરણોપનયાત્મકં મન્યન્તે ।

સ્મર્યમાણનિયમં હિ લિઙ્ગં સાધ્યધર્મિણ્યનુસંધાનસ્ય સ્વયમેવ લિઙ્ગબુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
તેન યત્કૃતકં તદનિત્યમિતિ કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તિનિયમં સ્મારયિત્વા કૃતકશ્ચ શબ્દ ઇત્યુપનયમાત્રે કૃતે શબ્દસ્યાનિત્યત્વમવગમ્યત એવેતિ કૃતમવયવાન્તરૈઃ* ॥॥
એવં ત્વત્યન્તસાકાઙ્ક્ષમેવ વાક્યં ક્લેશગમ્યાર્થં ભવતીતિ ત્ર્યવયવમેવ યુક્તમ્- અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ યત્કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટાદીત્યેવમુદાહરણાન્તં સાધનં સર્વત્ર વાર્તિકકારઃ પ્રયુઙ્ક્તે ।
અથવા યત્કૃતકં તદનિત્યં યથા ઘટાદિ, કૃતકશ્ચ શબ્દસ્તસ્માદિનિત્યઃ- ઇત્યુદાહરણપ્રભૃતિ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
એવમપ્યન્યૂનાધિકમેવ સાધનમ્ ।
તથા ચ યત્કર્મ તત્ફલવત્ હોમો ઽપિ કર્મ તેનાપિ તત્ફલવતા ભવિતવ્યમિત્યેવ સર્વત્ર
ભાષ્યકારઃ પ્રયુઙ્ક્તે ।
પ્રતિજ્ઞાદોષાઃ પ્રત્યક્ષવિરોધાદયો ઽપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાદયશ્ચ વાર્તિકે પ્રપઞ્ચિતાઃ ।
હેત્વાભાસનિરૂપણમ્ ।
અસિદ્ધિઃ, અનૈકાન્તિકત્વં, બાધકત્વં, ચેતિ ત્રયો હેતુદોષાઃ પઞ્ચધા- બુદ્ધો ધર્માધર્મવેદી સર્વજ્ઞત્વાદિતિ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ, નહિ સર્વજ્ઞત્વસ્વરૂપં ક્વચિદસ્તિ? ।
વહ્નિરદાહકઃ શીતત્વાદિતિ સંબન્ધાસિદ્ધિઃ, શૈત્યસ્ય
વહ્નિસંબન્ધાભાવાત્2* ॥॥
નન્વેવં સમુદ્રવૃદ્ધૌ ચન્દ્રોદયસ્ય હેતુત્વં ન સ્યાત્, ઉદયસ્ય સમુદ્રસંબન્ધાભાવાત્, એકકાલસંબન્ધાદુભયોરદોષઃ ।
યદા તર્હિ ચન્દ્રસ્ય નભોમધ્યે સ્થિતિં દૃષ્ટ્વા પઞ્ચદશનાડિકાતિક્રાન્તા સમુદ્રવૃદ્ધિરનુમીયતે તદા કથં, તત્રાપિ પરમ્પરાસંબન્ધાદુભયોરદોષઃ ।
નહિ સાક્ષાત્સંબન્ધ એવ સર્વત્રાશ્રીયતે, યદ્ધિ યેન સાક્ષાત્પ્રણાડ્યા વા કેનાપિ સંબન્ધેન નિયતં તત્તસ્ય તથૈવાનુમાપકં ભવતીતિ દર્શિતમેવૈતત્ ।
તેન યાદૃશઃ સંબન્ધો હેતોર્વાદિના દર્શિતસ્તદસિદ્ધૌ દોષો ભવતિ નાન્યથા ।
ગોશબ્દઃ સાસ્નાદિમદ્વચનો ગોશબ્દત્વાદિતિ વ્યતિરેકાસિદ્ધિઃ ।
નહિ ધર્મિવ્યતિરેકેણ ગોશબ્દત્વં નામ કિઞ્ચિદસ્તિ3 ।
નિત્યમાકાશમનવયવદ્રવ્યાદિતિ વ્યપ્ત્યસિદ્ધિઃ મૂર્તત્વસ્યાકાશે વ્યપ્ત્યભાવાદિતિ5* ॥॥
અનૈકન્તિકત્વં દ્વિવિધમ્- સવ્યભિચારં સપ્રતિસાધનં ચ ।
નિત્યઃ શબ્દો મૂર્તત્વાદિતિ કર્માદિષ્વનિત્યેષ્વપ્યમૂર્તત્વસ્ય સંભવાદ્વ્યભિચાર્યમૂર્તત્વમ્ ।
અપ્રત્યક્ષો વાયુર્દ્રવ્યત્વે સત્યરૂપત્વાત્ પ્રત્યક્ષો વાયુર્મહત્ત્વે સતિ સ્પર્શવત્ત્વાદિતિ સંપ્રતિસાધનત્વાદુભયમપ્યનિર્ણાયકં સંધયહેતુઃ, અગૃહ્યમાણબલાબલત્વાદુભયોઃ* ॥॥
કશ્ચિત્ત્વાહ- ન વિરુદ્ધાર્થં હેતુદ્વયં તુલ્યબલમેકત્ર સંભવતિ, તદ્ભાવે વસ્તુનિ નિત્યંસશયાપત્તેઃ ।
દ્રવ્યત્વે સત્યરૂપત્વસ્યાપરોક્ષાવભાસીવિરોધાદપ્રત્યક્ષત્વમનુમાપયિતુમસામથ્ર્યાદ્દૌર્બલ્યમ્ ।
સ્પાર્શનાનુમાનં ત્વવિરુદ્ધં બલવદિતિ ન દ્વયોસ્તુલ્યબલવત્ત્વં, અતો નાસ્તિ સપ્રતિસાધનો હેતુરિતિ ।
સ વક્તવ્યઃ- સવ્યભાચારો ઽપિ તર્હિ ન સંશયહેતુઃ સ્યાન્નિત્યસંશયાપત્તિપ્રસઙ્ગાદેવ* ॥॥
સત્યપિ તસ્ય સંશયહેતુત્વે પ્રમાણાન્તરેણ નિર્ણયસંભવાન્ન નિત્યસંશયાપત્તિરિતિ ચેત્, તર્હીહાપિ પ્રમાણાન્તરેણ નિર્ણયસંભવાદદોષઃ ।
તથાસતિ યત્પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધં તસ્ય દુર્બલત્વાદિતરસ્ય બલીયસ્ત્વાદતુલ્યબલત્વમિતચેત્, કેન ચોક્તમુભયં તુલ્યબલમિતિ, કિન્ત્વગૃહ્યમાણબલાબલત્વમાત્રમ્* ॥॥
તથાહિ- યઃ સ્થાણુત્વં પુરુષત્વં વા નાવધારયતિ તસ્યોર્ધ્વત્વં સંશયહેતુર્ભવતિ, નિર્ણીતે ત્વન્યતરસ્મિન્રૂપે સંશયો નિવર્તતે ।
તથા યો વાયોરપરોક્ષાવભાસં નાવધારિતવાન્ તસ્ય પૃથિવ્યાદિષુ પ્રત્યક્ષત્વવ્યાપ્તં સ્પર્શવત્ત્વં વ્યોમાદિષુ ચાપ્રત્યક્ષત્વવ્યાપ્તમરુપત્વં વાયાવુપલભમાનસ્ય ભવત્યેવ સંશયઃ ।
સતુ પ્રમાણાન્તરેણ નિર્ણયે સતિ નિવર્તત ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ।
તસ્માત્સપ્રતિસાધનમપિ સવ્યભિચારવત્સંશયહેતુઃ ।
તથા ચ ભાષ્યકારઃ યત્કર્મ તત્ફલવત્ હોમો ઽપિ કર્મ તેનાપિ ફલવતા ભવિતવ્યમિત્યસ્ય- ઉપરતે કર્મણિ દ્રવ્યાણાં તત્સંયોગાનાં ચ દ્રવ્યાન્તરં ફલં દૃષ્ટમિતિ દ્રવ્યમપિ ફલવત્સ્યાત્ ઇતિ પ્રતિસાધનં બ્રુવન્સપ્રતિસાધનત્વમપિ દૂષણમિતિ દર્શયતિ, તસ્માત્સો ઽપિ સંશયહેતુઃ* ॥॥
અસાધરણં તુ ગન્ધવત્વં પૃથિવ્યાં દૃષ્ટં ન ક્વચિદપિ બુદ્ધિમાદધાતીતિ ન સંશયહેતુઃ ।
સાધારણં હિ દ્વયોઃ સાધ્યતદભાવયોર્દૃષ્ટત્વાદુભયત્રાપ્યનવસ્થયા બુદ્ધિમાદધત્સંશયહેતુરિતિ યુક્તમ્ ।
તથા વિરુદ્ધાર્થવ્યાપ્તમપિ હેતુદ્વયમેકત્ર દૃશ્યમાનં સ્વવ્યાપકમેકસ્મિન્ધર્મિણ્યુપસંહરદેકસ્ય વિરુદ્ધોભયરૂપધર્મત્વાસંભવાત્સંશયં જનયતિ ।
નચૈવં ભાવો ઽસાધારણસ્ય સંભવતીતિ નાયં સંશયહેતુઃ* ॥॥
તથા બાધકો નામ હેત્વાભાસો યો વિરુદ્ધ ઇતિ તાર્કિકૈરભિધીયતે ।
સચ ષડ્વિધિ ઇતિ કેચિત્, ધર્મધર્મ્યુભયેષાં સ્વરૂપસ્ય વિશેષસ્ય ચ બાધાત્ ।
ચતુધતિ કેચિત્ ।

ઉભયબાધસ્ય ધર્મધર્મિબાધાન્તર્ગતત્વાત્ ।
એકધેત્યપરે- સર્વધા સમીહિતધર્મવિપર્યયસાધનત્વાત્, ઇદમેવ ચ યુક્તમ્, અવાન્તરભેદસ્યાનુપયોગાત્ ।
યદ્યવશ્યમવાન્તરભેદો વક્તવ્યસ્તર્હિ દ્વૈવિધ્યમેવ વક્તવ્યમ્- ધર્મસ્વરૂપબાધનં ચેતિ ।
નહિ ધર્મિતદ્વિશેષબાધકત્વં નામ હેતોર્દૂષણં સંભવતીતિ સ્વયમેવ વાર્તિકકારેણ- ધર્મિસ્વરૂપબાધેન વિરુદ્ધો યો ઽભિધીયત ઇત્યાદિના દર્શિતમ્* ॥॥
તથા હિ દ્રવ્યાતિરિક્તઃ સમાવાય ઇહ પ્રત્યયહેતુત્વાત્સંયોગવદિતિ અત્રેહ પ્રત્યયહેતુત્વસમવાયત્વેન ભેદેન ચ વ્યાપ્તં સંયોગે દૃષ્ટમ્, સમવાયસ્યાસમવાયત્વં ભેદં ચાપાદયત્ સમવાયધર્મિસ્વરૂપં તદ્વિશેષણં ચૈકત્વં બાધત ઇત્યુદાહૃતમ્ ।
તદયુક્તમ્ ।
ઇહ પ્રત્યયહેતુત્વં હિ સમવાયે ધર્મિણિ દૃષ્ટં ન વા, યદ્યદૃષ્ટં તતો ઽસિદ્ધત્વાન્ન કસ્યચિદપિ સાધકં બાધકં વા ભવતિ, યદિ દૃષ્ટં તત્કથં તત્રૈવ દૃશ્યમાનં તસ્યૈવ બાધનં કુર્યાત્, વિરોધે હિ સતિ બાધેત, નચતદ્ધર્મતયા દૃશ્યમાનસ્ય કથઞ્ચિદપિ તેન વિરોધઃ સંભવતિ ॥
સમવાયત્વબાધે પ્રશ્નઃ ।
નનુ સમવાયત્વં બાધત ઇત્યુક્તમ્ ।
યદિ સમવાયત્વં નામ સમવાયધર્મિણો ઽતિરિક્તં તદ્બાધે ઽપિ ન ધર્મિસ્વરૂપં બાધિતં સ્યાત્ ।
અથ ધર્મ્યેવ તન્ન તસ્ય બાધકં સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માન્ન ધર્મિસ્વરૂપબાધનં નામ હેતુદોષઃ ક્વચિત્સંભવતિ બાધો નત્વેતદ્દૂષણમ્ ।
યદિ ખલ્વિહ પ્રત્યયહેતુત્વં સમવાયસ્યૈકત્વં વિરુન્ધ્યાત્ તતો દ્રવ્યાતિરેકં સાધયતઃ કિં હીયતે ।
ન હિ દ્રવ્યાતિરેકસાધનકૃતમેકત્વસાધનં, યતસ્તસ્ય દૂષણત્વેન સંભાવ્યેત ।
તસ્માદ્ધર્મસ્વરૂપસ્ય તદ્વિશેષસ્ય ચ બાધનાદ્દ્વિવિધમેવ બાધકમ્ ।
તત્ર નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ કૃતકત્વમનિત્યત્વેન વ્યાપ્તત્વાન્નિત્યસ્વરૂપમેવ બાધતે* ॥॥
યસ્તુ- સ્વરૂપમેવ શબ્દાનામભિધેયં નાર્થાન્તરમિત્યેતમર્થં પ્રતિપિપાદયિષુસ્તત્સિદ્ધ્યર્થમેવં પ્રયુઙ્ક્તે- અગૃહીતસંબન્ધાવસ્થો ઽપિ શબ્દઃ સ્વાભિધેયમર્થં પ્રતિપાદયતિ વિભક્તિમત્ત્વાત્ ગૃહીતસંબન્ધવદિતિ, તસ્ય ધર્મવિશેષવિપર્યયસાધનો હેતુઃ, પશ્ચાદ્ધિ સંબન્ધગ્રહણાદસ્વરૂપપ્રતિપાદનં
દૃષ્ટમિતિ તદ્વદેવ પ્રાગસ્વરૂપાર્થત્વં તેનાવ હેતુના પ્રસજ્યેત, સ્વરૂપપ્રતિપાદને ચ બાધિતેર્ઽથપ્રતિપાદનમપિ તદ્ધર્મસ્વરૂપં બાધિતમેવ ।
નહિ પ્રાક્ સંબન્ધગ્રહાદર્થાન્તરપ્રતિપત્તિઃ શક્યતે વક્તું પ્રતીતિવિરોધાદેવ* ॥॥
સર્વત્ર યો હેતુર્યાદૃગ્વિશેષવિશેષ્ટેન સાધ્યેન દૃષ્ટાન્તધર્મિષુ નિયતઃ સ તાદૃગ્વિશેષવિશિષ્ટસ્ય સાધ્યસ્ય ધર્મિણિ પ્રમાણાન્તરવિરોધાત્સાધનાસમભવેન વિપરીતં વિશેષં નિયમબલાત્સ્વયમેવ બાધમાનો નિર્વિશેષસ્ય ચ સાધ્યસ્યાસંભવાત્સાધ્યમેવ ન સાધયતિ ।
યથા શરીરિચેતનકર્તૃકત્વેન ઘટાદિષુ વ્યાપ્તમુત્પત્તિમત્ત્વં દેહાઙ્કુરાદીનાં ચેતનકર્તૃકત્વસાધનાયોચ્યમાનં શરીરિણશ્ચેતનસ્યાનુપલબ્ધિવિરોધેન સાધયિતુમશક્યત્વાદશરીરસ્ય તેનૈવ હેતુના ઘટાદિવન્નિવારણાદ્વિધાદ્વયશૂન્યસ્ય ચેતનસ્યાસંભવાચ્ચેતનકર્તૃકત્વમેવાઙ્કુરાદીનાં ન સાધયતિ ।
તેન ધર્મવિશેષવિરોધો હેતોઃ સાધ્યસિદ્ધિમેવ નિરુણદ્ધીતિ ભવતિ દૂષણમ્ ।
ધર્મિવિશેષવિરોધસ્તુ સાધ્યાવિરોધિત્વાન્ન દૂષણં, પ્રત્યુત સિદ્ધાન્તાન્તરદૂષણત્વાત્પ્રતિવાદિન એવ નિગ્રહસ્થાનત્વાદ્દૂષણં તદ્ભવતિ ન વાદિનઃ* ॥॥
યસ્તુ દૃષ્ટાન્તપરિદૃષ્ટસાધ્યવિશેષવિરોધસંભવે ઽપિ તદ્રહિતં સાધ્યમાત્રં હેતુઃ સાધયત્યેવ, તચ્ચ વિશેષાન્તરમાક્ષિપ્ય સિદ્ધ્યતીતિ વદતિ, તસ્ય- ઉષ્ણાગ્નિનિયતસ્તૃણાદિવિકારો હિમે દૃશ્યમાનઃ શૈત્યપ્રત્યક્ષવિરોધાદૌષ્ણ્યસંભવે ઽપ્યનુષ્ણમેવાગ્નિં સાધયેત્, તસ્માદ્ધર્મિવિશેષવિપર્યયસાધનત્વં હેતોરદૂષણમેવ ।
અનુમાને દૃષ્ટાન્તનિરૂપણમ્ ।
ઉદાહરણં દ્વિવિધમ્- સાધર્મ્યોદાહરણં, વૈધર્મ્યોદાહરણં ચ ।
સાધર્મ્યં- લિઙ્ગમુદ્દિશ્ય લિઙ્ગેન ઉપાદાનમ્- યો યો ધીમવાન્ મહાનસાદિઃ સ સર્વો ઽગ્નિમાન્ દૃષ્ટ ઇતિ, સમ્યગુક્તે ચ સાધર્મ્યેન ન વૈધર્મ્યં વક્તવ્યં ગતાર્થત્વાત્ ।
યદા વક્તવ્યમાપતતિ તદા લિઙ્ગ્યભાવમુદ્દિશ્ય લિઙ્ગાભાવોપાદાનમ્- યત્રાગ્નિર્નાસ્તિ તત્ર ધૂમો ઽપિ નાસ્તિ યથા તોયાદિષ્વિતિ ।
યત ભાવેન ભાવઃ સાધ્યતે તત્રૈવ વિધિરૂપં સાધર્મ્યં તત્પ્રતિષેધરૂપં ચ વૈધર્મ્યમ્ ।
યત્ર તુ મેધાભાવાદિના વૃષ્ટ્યાદ્યભાવઃ સાધ્યતે તત્ર સાધર્મ્યમેવ પ્રતિષેધરૂપં યથા- યદા યત્ર મેઘોત્પત્તિર્નાસ્તિ તદા તત્ર વૃષ્ટિર્નાસ્તીતિ ।
વૈધર્મ્યે તુ વિધિરૂપમ્- યત્ર વૃષ્ટિરસ્તિ તત્ર મેઘોત્પત્તિરસ્તીતિ ।
તેન યદ્ભિક્ષુણોક્તં- પ્રસજ્યપ્રતિષેધાત્મકમેવ ઇતિ તદનાદરણીયમ્* ॥॥
સાધર્મ્યાભાસાશ્ચ સાધ્યવિકલત્વાદયઃ, વૈધર્મ્યાભાસાશ્ચ સાધ્યાભાવવૈકલ્યાદયો વાર્તિક એવ દ્રષ્યવ્યા ઇતિ ॥
અનુમાને પ્રાભાકરાનુવાદઃ ॥
તત્તુ દ્વિવિધમિતિ દૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમેવાનુમાનમિતિ મન્વાનાન્નિરાકર્તુમદૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમપ્યનુમાનં ક્રિયાદિવિષયમસ્તીતિ દર્શયિતું દ્વૈવિધ્યાભિધાનમ્ ।
નહિ ક્રિયા સ્વલક્ષણં પ્રત્યક્ષેણ કદાચિદ્ગૃહ્યતે પૂર્વોત્તરદેશસંયોગવિભાગમાત્રસ્ય પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણમ્, યાભ્યામેવાગન્તુકાભ્યામાગન્તુકં કારણમનુમીયતે, તચ્ચ ક્રિયેત્યુચ્યતે* ॥॥
નનુ દ્રવ્યમેવ કારણં સ્યાત્, ન ।
તસ્ય પ્રાગપિ સદ્ભાવાત્ ।
નનુ ક્ષણાન્તરે ઽન્યદ્દ્રવ્યં સર્વસંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વાત્, સાદૃશ્યાત્તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
તદ્યદા સમાનદેશે પૂર્વપૂર્વમુત્તરોત્તરમારભતે તદા તિષ્ઠતીતિ લક્ષ્યતે ।

યદા ત્વનન્તરદેશે પૂર્વપૂર્વમુત્તરોત્તરમરભતે તદા ગચ્છતીતિ લક્ષ્યતે ।
દીપગમનવચ્છાયાગમનવચ્ચ સદૃશાપરાપરક્ષણાનામુત્તરોત્તરદેશપ્રારબ્ધાનાં ગમનાભાસનિમિત્તત્વાત્કૃતં ક્રિયયા ।
કિઞ્ચાનુત્પન્નસ્ય ક્ષણસ્ય ક્રિયાશ્રયત્વાયોગાત્, ઉત્પન્નસ્ય ચ વિનાશગ્રસ્તત્વાત્કથં ક્રિયારમ્ભકત્વમ્ ।
યથાહુઃ- ક્ષણિકાઃ સર્વસંસ્કારા અસ્થિરાણાં કુતઃ ક્રિયા ઇતિ ।
તદિદં શબ્દાધિકરણે નિરાકરિષ્યામઃ ।
તતઃ સ્થિરત્વે સતિ તન્માત્રેણાનુપપત્તેઃ ક્રિયાનુમાનં યુક્તમિતિ ।
ન યુક્તમ્ ।
કાર્યં હિ કારણમાત્રમપેક્ષતે તચ્ચેહ દૃષ્ટમેવાસ્તિ ।
પ્રયત્નવિશેષાનન્તરં હિ શરીરે દેશસંયોગવિભાગાખ્યં ફલમુત્પદ્યમાનમુપલભ્યતે તતઃ સ એવ નિમિત્તમ્ ।
તદ્વદાત્મશરીરસંયોગશ્ચાસમવાયિશરીરં ચ સમવાયીતિ કિમત્રાદૃષ્ટકારણાનુમાનેન ॥
પરમુખેન પ્રાભાકરખણ્ડનમ્ ।
નન્વસમવાયિકારણભૂતસ્ય સંયોગસ્ય સ્વાશ્રયે સ્વાશ્રયસમવેતે વા કાર્યં નાન્યત્ર, તન્તુસંયોગાનામિવ સ્વાશ્રયેષુ તન્તુષુ પટઃ, તન્તુતુરીસંયોગસ્ય વા પટતુરીયસંયોગઃ ।
પ્રયત્નવદાત્મસંયોગસ્ત્વનેવંવિધે વ્યોમ્નિ કથં સંયોગમારભતે ।
અતઃ કારણાન્તરં કલ્પનીયમિતિચેત્ । ન ।
તન્તુસંયોગાન્નોદનાખ્યાદ્યુગપદેવ પટસ્ય બહુતન્તુવ્યાપિતત્વાત્, સંયોગાનાં ચ દ્વયોર્દ્વયોરેવ વૃત્તેઃ ।
કિઞ્ચ શરજ્યાસંયોગાન્નોદનાખ્યાદ્યુગપદેવ શરે શરાવયવેષુ ચ સર્વેષ્વન્તર્બહિર્વિર્તિષુ બહૂનિકર્માણ્યુત્પદ્યતે, તત્ર યેષામવયવાનાં જ્યોસંયોગો નાસ્તિ તેષ્વાશ્રયેષુ સ્વાશ્રયાસમવેતેષુ ચ જ્યાસંયોગઃ કર્મારભત ઇતિ વ્યભિચારઃ ।
નહિ તે સંયોગાશ્રયીભૂતે શરે સમવેતાઃ શરસ્યૈવ તેષુ સમવાયાત્* ॥॥
કિં ચ પ્રયત્નવગાત્મસંયોગાનન્તરં યુગપદેવ હસ્તે પ્રયત્નવદાત્મસંયુક્તે તત્સંયુક્તેચાઙ્ગદે ઽઅઙ્ગુલીયકે ચ તલ્લગ્ને મણૌ ચ કર્મોત્પદ્યતે, અથૈવમાદિષુ ન ચોદનાત્ ન પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાચ્ચ તદનન્તરે ।
તથાત્મસંયોગાદ્ધસ્તે, તત્સંયોગાદઙ્ગદે, તત્સંયોગાન્મણાવપીતિ ।
એવં તર્હ્યત્રાપિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
પ્રયત્નવદાત્મસંયુક્તશરીરાકાશસંયોગાચ્છરીરાકાશદેશવિભાગસ્તત્સંયોગાચ્ચ તદનન્તરદેશસંયોગ ઇતિ દૃષ્ટેનૈવ સંયોગેન સંયોગવિભાગસિદ્ધેર્ન કર્મકલ્પનાવકલ્પતે* ॥॥
કિઞ્ચ ન સંયોગસ્યૈવાયં ધર્મઃ, સર્વાણ્યેવાસમવાયિકારણાનિ સ્વાશ્રયે સ્વાશ્રયમવેતે વા કાર્યમારભતે નાન્યત્ર ।
તતશ્ચ કર્માપ્યસમવાયિકારણત્વેનાનુમીયમાનં વિયતિ વિહઙ્ગમે ચોભયત્રાનુમીયેત ।
ન હિ વિહગકર્મણા વિયતિ કાર્યં સંભવતિ, તતશ્ચ વિયત્યપિ ચલતીતિ બુદ્ધિઃ સ્યાત્, અતો નાનુમેયં કર્મ ।
કિમિદાનીં નાસ્ત્યેવ ક્રિયાતત્વમ્ ।
અસ્તિ પ્રત્યક્ષાવગમાત્* ॥॥
નનુ સંયોગવિભાગાગિરિક્તં ન કિઞ્ચિદત્ર ।
દૃશ્યતે હિ સર્પતિ સર્પે ભૂમેઃ સર્પસ્ય ચ દ્વયોર્મિથઃ સંયોગવિભાગાવિશેષે ઽપિ સર્પમેવ ચલતીતિ બુદ્ધિરાલમ્બતેલ ન ભૂમિમ્ ।
અતો ઽસ્યા બુદ્ધેરાલમ્બનમસ્તિ સર્પે ચલનં નામ તત્વમ્ ।
તદ્ભાવાભાવાભ્યાં સર્પભૂમ્યોશ્ચલતીતિ બુદ્ધેર્ભાવાવિત્યઙ્ગીકાર્યમ્ ।
નચેયમાનુમાનિકી સંભવતીત્યુક્તમ્, તસ્માન્નૈવમભિપ્રાયમિદં ભાષ્યં, કિન્તુ વિશેષવિષયં સામાન્યવિષયં સિદ્ધસાધ્યતા ઇતિ, તે ઽનેન નિરાક્રિયન્તે ।
ઉભયોરપિ વિશેષત્વોપપત્તેઃ ।
યત્ર વિશેષસ્યૈવાનુગમસ્તત્ર વિશેષવિષયત્વં, સામાન્યાનુગમેતુ સામાન્યવિષયત્વમ્ ।
ન ચ સિદ્ધસાધ્યત્વં દેશાન્તરકાલાન્તરસેબન્ધસ્યાગૃહીતસ્ય ગ્રહણાદિતિ પ્રાગેવ વર્ણિતમ્ ઇત્યનુમાનવાદઃ ।
શાસ્ત્રં શબ્દવિજ્ઞાનાદસંનિકૃષ્ટેર્ઽથે તચ્છાબ્દં નામ પ્રમાણમ્ ।
તલ્લોકસિદ્ધત્વાન્ન પરીક્ષિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ દ્વવિધં પૌરુષેયમપૌરુષેયં ચેતિ ।
તત્ર પૌરુષેયમાપ્તવાક્યમ્ ।
અપૌરુષેયં ચ વેદવાક્યમ્ ।
ઉભયમપ્યનાપ્તપ્રણીતત્વદોષવિરહાત્સ્વતશ્ચ શબ્દસ્યાદુષ્ટત્વાત્પ્રમાણમ્ ।

તચ્ચ પુનર્દ્વિવિધમ્- સિદ્ધાર્થે વિધાયકઞ્ચેતિ દ્વિવિધમ્- ઉપદેશકમતિદેશકં ચ ।
ઇત્થમિદં કર્તવ્યમિત્યુપદેશઃ ।
યથા લોકે- દધિઘૃતસૂપશાલ્યાદિભિર્દેવદત્તો ભોજયિતવ્યા ઇતિ ।
વેદેપિ- પ્રયાજાવઘાતાદિપ્રકારેણ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગં કુર્યાદિતિ તદ્વદિદં કર્તવ્યમિત્યતિદેશઃ ।
યથા- લોકે દેવદત્તવદ્યયજ્ઞદત્તો ભોજયિતવ્યા ઇતિ ।
વેદેપિ- સૌર્યેણ કુર્યાદ્યથાગ્નેયેનેતિ ।
શબ્દાન્તરાદિભિઃ શ્રુતિલિઙ્ગાદિભિઃ શ્રુત્યર્થાદિભિશ્ચ વિચિત્રો ઽયમુપદેશો ભેદવિનિયોગક્રમાનવબોધયતિ ।
વચનાનામધેયચોદનાલિઙ્ગૈશ્ચાતિદેશોષઽન્યત્ર વિહિતસ્યનાનાપદાર્થવિશષ્ટસ્ય પ્રકારસ્ય તત્પ્રતિપાદકસ્ય વા શાસ્ત્રસ્ય વિધ્યન્તાપરનામધેયસ્યાન્તેન સંબન્ધં વિકારં બાધં વા બોધયતીત્યૂહનીયમ્ ।
અસંનિકૃષ્ટગ્રહણં ચ પૂર્વવત્તાદ્દ્રૂપ્યપર્યયપરિચ્છેદનિરાસાર્થમા ।
એતદેશિનાં તુ તદનર્થકમેવ સ્યાત્ ।
વિપરીતપરિચ્છિન્ને તાવન્નાસ્ત્યેવ શબ્દાજ્જ્ઞાનમ્ ।
યદિ સ્યાત્ પુરુષદોષાણાં શબ્દે સંક્રાન્ત્યનભ્યુપગમાત્ સ્વાભાવિકમેવ શબ્દસ્યાપ્રામાણ્યં સ્યાદિતિ વેદાપ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
યદિ પરં તદ્રૂપપરિચ્છિન્નવિષયસ્યાનુવાદસ્ય નિરાસઃ સ્યાત્ ।
તચ્ચાયુક્તમ્ ।
તસ્યાપિ શાસ્ત્રત્વાત્ ।
નહિ તસ્યાપ્યપ્રામાણ્યમ્ ।
અનુભૂતિત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યન્તર્ભાવાભાવાચ્ચ શાસ્ત્રત્વમેવેત્યાસ્તાં તાવત્ ॥
ઔલુક્યમતાનુવાદઃ ।
ઇદં ચ અસ્યેદં કારણં સંબધ્યેકાર્થસમવાયિવિરોધિ ચેતિ લૈઙ્ગિકમિત્યુનુમાનલક્ષણમભિધાય એતેનૈવ શાબ્દં વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ કાશ્યપીયાઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે ઇતિ બ્રુવાણઃ સૌગતાશ્ચાનુમાનાદભિન્નમિતિ મન્યન્તે ।
તત્ર યત્તાવત્પદાર્થજ્ઞાનં તદવગતાર્થવિષયત્વાત્પ્રમાણમેવ ન ભવતીતિ કિં તસ્ય ભેદાભેદપરીક્ષયા ।
યત્તુ વાક્યાર્થજ્ઞાનં તદગૃહીતસંબન્ધૈરેવ પદાર્થૈરુપજાયમાનં નાનુમાનશઙ્કામર્હતિ ।
નહિ સર્વૈર્વાક્યાર્થવિશેષૈઃ સંબન્ધગ્રહણમસ્તિ ।
નચ સંભવત્યનન્તૈઃ સંબન્ધગ્રહણમ્ ।
અત્યન્તાપૂર્વો ઽપિ વાક્યાર્થવિશેષઃ પદાર્થૈરવગમ્યતે દૂરદેશવાર્તાસ્વિતિ સર્વજનીનમેતત્ ।
યત્ત્વાપ્તવાક્યત્વાદવિસંવાદાનુમાનં તદ્વાક્યાર્થાવગમોત્તરકાલત્વાન્ન તસ્યાનુમાનત્વમાપાદયતિ ।
વાક્યશ્રવણાનન્તરમેવ હ્યાપ્તાનાપ્રજ્ઞાનાનપેક્ષૈરેવ પદાર્થૈર્વાક્યાર્થો ઽવગમ્યતે ।
અત્યાન્તાદૃષ્ટપુરુષપ્રણીતે ઽપિ વાક્યે ઽવગતે તુ વાક્યાર્થે સત્યાસત્યત્વસંશયે પ્રણેતુરાપ્તત્વાવગમે સતિ સત્યત્વમનુમીયમાનં ન વાક્યાર્થાવગતેરાપ્તત્વાવધારણાનપેક્ષજન્મનો ઽનુમાનત્વમાપાદયતિ ।
તસ્માત્પ્રમાણાન્તરમેવ લોકે શાબ્દમિત્યપૌરુષેયસ્યાપિ વેદસ્ય સિદ્ધં પ્રામાણ્યમ્ ।
એકદેશિનાં તુ લોકવચસામનુમાનત્વમઙ્ગીકુર્વતાં યથા વેદપ્રામાણ્યં ન સિદ્ધ્યતિતથોક્તમ્ ।
ઇતિ શબ્દપ્રમાણવાદઃ ।
અથોપમાનપરિચ્છેદઃ ।
ઉપમાનમપિ સાદૃશ્યમસંનિકૃષ્ટેર્ઽથે બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
યથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરણસ્ય પૂર્વદૃષ્ટે સ્મર્યમાણેર્ઽથે દૃશ્યમાનાર્થસાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમાનમ્ ।
યા સાવસ્માભિર્નગરે દૃષ્ટ્વા ગૌઃ સાનેન ગમયેન સદૃશીતિ ।
કિં પુનઃ સાદૃશ્યમ્ ।
અર્થાન્તરયોગિભિઃ સંબન્ધિસામાન્યૈરર્થાન્તરસ્ય તાદૃશયોગઃ સાદૃશ્યમ્ ।
યથા ગોજાતિયોગિભિઃ કર્માદ્યવયવસામાન્યૈર્ગવયજાતેર્યોગો ગવયસ્ય ગોસાદૃશ્યં ગવયસંયોગિભિશ્ચ ગોર્યોગસ્તત્સાદૃશ્યમ્ ।
અત એવ ચ સામાન્યયોગાતિરિક્તમન્યદેવ તત્વં સાદૃશ્યં તેષાં પ્રકર્ષાપ્રકર્ષભેદઃ કિંનિમિત્ત ઇતિ ચિન્તનીયમ્ ।
ન ચ તત્ત્વાન્તરત્વે પ્રમાણમપિ કિઞ્ચિદસ્તીત્યાસ્તાં તાવત્ ।

નચેદમુપમાનં પ્રત્યક્ષાન્તર્ગતમ્ ।
અનિન્દ્રિયસંનિકૃષ્ટત્વાન્નગરસ્થસ્ય ગોઃ ।
નચાનુમાનમગૃહીતસંબન્ધસ્યાપ્યુપજાયમાનત્વાત્ ।
એવં કિલાનુમીયેત
ગૌર્ગવયસદૃશો ગવયસાદૃશ્યપ્રતિયોગિ તત્તત્સદૃશં દૃષ્ટં યુગપન્ન દૃષ્ટવાનેકમેવ તુ ગામુપલભ્ય નગરે વને ગવયં પશ્યતિ સો ઽપિ ગાં ગવયસાદૃશ્યવિશિષ્ટામુપમિનોત્યેવ તસ્માન્નાનુમાનમ્ ।
શાબ્દત્વં તુ ન શઙ્ક્યમેવ ।
અતઃ પ્રમાણાન્તરમ્, પ્રસિદ્ધત્વાચ્ચ ન પરીક્ષિતવ્યમ્ ।
ઇત્યુપમાનવાદઃ ॥
અર્થાપત્તિનિરૂપણમ્ ।
અર્થાપત્તિરિતિ દૃષ્ટઃ વાર્ઽથો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇત્યર્થકલ્પના ।
યથા જીવતો દેવદત્તસ્ય ગૃહાભાવદર્શનેન બહિર્ભાવસ્યાદૃષ્ટસ્ય પરિકલ્પના ।
પ્રમિતસ્યાર્થાન્તરેણ વિનાનુપપન્નાદુપપાદકલ્પના સા અર્થાપત્તિઃ, અનુમાનમેવ તર્હિ, તત્રાપિ વહ્નિમન્તરેણાનુપપન્નાદ્ધૂમાહ્નિઃ કલ્પ્યતે ।
સ્યાદેવમ્ ।
યદ્યનુપપન્નં ગમકં સ્યાત્ ।
ઇહ તુ યન્નોપપદ્યતે તદેવ ગમ્યમ્ ।
ગૃહાભાવેન હિ વિનાબહિર્ભાવો નોપપદ્યતે ।
કિમિદાનીમુપપાદકાદનુપપન્ને બુદ્ધિરર્થાપત્તિઃ ।
કો દોષઃ ।
ન ખલુ કશ્ચિદ્દોષઃ ।
કિં ત્વસૌ નૈવાસ્તિ ।
ન હ્યુપપાદકદર્શનાદનુપપન્નાર્થે બુદ્ધિર્ભવતિ ।
યદિ સ્યાત્, વૃક્ષત્વદર્શનાચ્છિંશપાત્વં કલ્પ્યેત ।
વૃક્ષત્વેન વિના શિંશપાત્વસ્યાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદનુપપન્નમેવ ગમકં નોપપાદકમ્* ॥॥
અથોચ્યતે ।
નાવિનાભાવેનાનુપપત્તિરિત્યુચ્યતે કિં તુ સંશયાપત્તિઃ ।
યસ્ય હિ જીવનં ગૃહસંબન્ધ્યેવ પ્રાયશો ઽવગતં તસ્ય ગૃહાભાવે દૃષ્ટે જીવનં સાંશયિકં ભવદ્બહિર્ભાવકલ્પનયા સમાધીયતે ।
તતશ્ચ પ્રાગ્બહિર્ભાવકલ્પનાયા જીવનસ્ય સંદિગ્ધત્વાન્ન લિઙ્ગત્વમ્ ।
ન હિ સન્દિગ્ધં લિઙ્ગં ભવતિ ।
જીવનરહિતઞ્ચ ગૃહાભાવમાત્રં મૃતે ઽપિ સદ્ભાવાદનૈકાન્તિકં ન બહિર્ભાવમનુમાપયિતુમલમ્ ।
અતો ઽનુમાનાસંભવાત્પ્રમાણાન્તરમેવેદમ્ ।
યથા ચાનુમાને નિશ્ચિતં ગમકમ્ ।
એવમર્થાપત્તૌ સન્દિગ્ધં ગમકમિતિ દર્શનહલાદભ્યુપગમ્યતે ।
સંશયશ્ચાત્ર પૂર્વદૃષ્ટરૂપવિસંવાદાત્ ॥
અર્થાપત્તિસમાધાનમ્ ।
તદિદમસંબદ્ધમ્ ।
ન હિ સંદિગ્ધે જીવને બહિર્ભાવઃ શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ।
કથં હિ જીવતિ વા મૃતો દેવદત્તઃ ઇતિ સંદિહાનસ્તસ્ય બહિર્ભાવં કલ્પયેત્ ।
ન હિ ભાવાભાવસંશયસ્ય
બહિર્ભાવકલ્પનયાપનોદઃ સંભવતિ ।

સર્વત્ર હિ સંશયસ્ય નિદાનોચ્છેદાદુચ્છેદો ભવતિ ।
અન્યતરપક્ષાવધારણાદ્વા ।
ન ચ બહિર્ભાવકલ્પનયા તાવન્નિદાનોચ્છેદઃ ।
જીવનસ્ય પ્રાયેણ ગૃહસંબન્ધિત્વાત્તદ્વિપર્યયો ઽત્ર સંશયહેતુત્વેનોપન્યસ્તઃ ।
નચાસૌ બહિર્ભાવે કલ્પિતે સમુચ્છિદ્યતે ।
પ્રત્યુત વિપર્યય એવ દૃઢમવસ્થાપ્યતે ।
નચાન્યતરપક્ષાવધારણમપિ વિદ્યતે જીવનભાવાભાવૌ હ્યત્ર સંદિહ્યતે ।
નચાનયોરન્યતરસ્યાપિ બહિર્ભાવકલ્પનયા નિર્ણયો ભવતિ ।
અન્યદ્ધિ જીવનં અન્યશ્ચ બહિર્દેશસંબન્ધઃ ।
નચ ગૃહાભાવનિબન્ધનાર્થાપત્તિર્જીવનનિર્ણયાયાલં ભવતિ ।
નહ્યેવં સંભવતિ યસ્માદ્દેવદત્તો ગૃહે નાસ્તિ તસ્માજ્જીવતીતિ, પ્રત્યુત પૂર્વનિશ્ચિતમેવ જીવનં ગૃહાભાવાદેવ સંદિગ્ધં કથં તત એવ નિર્ણીયતે ।
ન હિ સંશયહેતુરેવ નિર્ણયહેતુર્ભવતિ ।
તસ્માજ્જીવનં સંદિગ્ધં તત્તાવદન્યતો નિશ્ચિત્ય પશ્ચાદ્બહિઃસંબન્ધઃ કલ્પયિતવ્યઃ ।
યસ્માદ્દેવદત્તો જીવતિ ગૃહે ચ નાસ્તિ તસ્માન્નૂનં બહિરવસ્થિત ઇતિ ।
ન તુ સંદિહ્યમાને જીવને તત્કલ્પનં સંભવતિ ।
યસ્માદવિદ્યમાનો ગૃહે જીવતિ વા નવા તસ્માદ્બહિઃ સ્થિત ઇત્યસંબદ્ધમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્બહિર્ભાવનિયતં ગૃહાભાવસહિતં જીવનં નિશ્ચિત્ય બહિર્ભાવઃ કલ્પ્યત ઇત્યનુમાનમેવેદં ન પ્રમાણાન્તરમિતિ ॥
સિદ્ધાન્તેન તર્કમતનિરાકરણમ્ ।
અત્રાભિધીયતે- ન તાવદ્ગૃહાભાવમાત્રં લિઙ્ગં મૃતે ઽપિ સંભવાત્ ।
ન જીવનમાત્રં ગૃહે ઽપિ સદ્ભાવાત્ ।
અતો જીવનસંસૃષ્ટો ગૃહાભાવો લિઙ્ગમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
પ્રથમં ચ લિઙ્ગમવગમ્ય પશ્ચાલ્લિઙ્ગ્યનુમાનેન ભવિતવ્યમ્ ।
ન તુ લિઙ્ગાવગમસમય એવ લિઙ્ગ્યવગમઃ ।
અત્ર ચ ન બહિર્ભાવાવગમમન્તરેણ ગૃહાભાવો જીવનં ચ સંસૃષ્ટં પ્રત્યેતું શક્યતે વિરોધાત્ ।
જીવતા હ્યવશ્યં ગૃહે વા બહિર્વા સ્થાતવ્યમિત્યસંદિગ્ધમ્ ।
અતશ્ચ બહિર્ભાવમનન્તર્ભાવ્ય જીવનગૃહાભાવૌ સમુચ્ચિત્ય પ્રતિપદ્યમાનસ્યેદૃશી પ્રતિપત્તિરાપદ્યતે દેવદત્તો ગૃહે ઽનવસ્થિતો ગૃહે વા બહિર્વાવસ્થિત ઇતિ ।
નચૈવં સંભવતિ ભાવાભાવયોરેકત્ર દેશે સમુચ્ચેતમશક્યત્વાત્ ।
અતો ઽવશ્યં દેશભેદેનૈવ દેવદત્તસ્ય ભાવાભાવૌ સમુચ્ચેતવ્યૌ ।
તેન ભાવાભાવસંસર્ગબુદ્ધ્યૈવ બહુર્ભાવસ્ય બુદ્ધત્વાન્ન પશ્ચાત્કિઞ્ચિત્પ્રમેયમસ્તિ ।
આહ ચ વિદ્યમાનત્વસંસૃષ્ટગેહાભાવધિયાનયા ॥
ગેહાદુત્કાલિતા સત્તા બહિરેવાવતિષ્ઠતે ઇતિ ।
નનુ પ્રમાણાન્તરત્વેપિ જીવનમાત્રસ્ય ગૃહાભાવમાત્રસ્ય વાવગમકત્વાભાવાત્સંસૃષ્ટમુભયં ગમકમિત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
સંસૃષ્ટધિયૈવ ચ બહિર્ભાવસ્ય બુદ્ધત્વાન્ન પશ્ચાત્ કિઞ્ચુત્પ્રમેયમવશિષ્યત ઇતિ તુલ્યો ઽયં દોષઃ ।
ઉચ્યતે- ઇયમેવ સંસૃષ્ટધીરર્થાપત્તિરિત્યવગમ્ય શામ્યતુ ભવાન્ કિં પુનસ્તસ્યાઃ કારણમ્ ।
દ્વયોર્ગૃહાભાવદજીવનયોઃ પરસ્પરપ્રતિઘાત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
યથા ખલ્વેકેન નદ્યાસ્તીરે ફલાનિ સન્તીત્યુક્તે પરેણ ચ ન સન્તીત્યુક્તે પરેણ ન સન્તીત્યુક્તે બલાબલવિશેષમજાનાનઃ શ્રોતા મિથઃ પ્રતિહતમુભયં બુદ્ધ્યતે ।
નચાન્યતરદપિ ત્યુક્તું ગૃહીતું વા શક્નોતિ ।
તથાપિ તુ ન
સત્વાસત્વે સમુચ્ચિનોતિ વિરોધાત્ ।
એવમિહાપિ ગૃહે વા બહિર્વાવસ્થિતો દેવદત્ત ઇતિ કેનચિત્પ્રમાણેન પ્રતીતમ્ ।

અન્યેન ચ ગૃહે નાસ્તીતિ તદુભયં સમુચ્ચિતમ્ પરસ્પરપ્રતિઘાતિ પ્રતીયતે સો ઽયં પ્રતિઘાતો ન ફલસદ્ભાવવદસમાધેયઃ કિન્તુ બહિર્ભાવકલ્પનયા સમાધાતું શક્યત ઇત્યેતાવાન્વિશેષઃ ।
તેન પ્રમાણસિદ્ધયોર્દ્વયોરર્થયોઃ પરસ્પરં પ્રતિઘાતોર્ઽથાન્તરકલ્પનયા સમાધેયત્વેનાલોચ્યમાનોર્ઽથાપત્તેઃ કારણમ્ ।
તત્સમાધાનાય ચાર્થાન્તરકલ્પનાર્થાપત્તિઃ પ્રમાણાન્તરમનુમાનાત્ ।
યશ્ચાયં પ્રતીતસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ પ્રતિઘાતઃ સ એવાર્થાનુપપત્તિરિત્યુચ્યતે ॥
અર્થાપત્તાવનુમાનસ્યાન્તર્ભાવશઙ્કા ।
ભવત્વર્થાપત્તિઃ પ્રમાણં અનુમાનં ત્વર્થાપત્તાવેવાન્તર્ભવતિ ।
તથાહિ યત્ર યત્ર ધૂમસ્તત્રતત્રાગ્નિરિત્યવગતમ્ ।
પર્વતસ્ય ચ ધૂમવત્તાવગતા ।
યદિ પર્વતે ઽગ્નિર્ન સ્યાત્તદી ધૂમવત્તા વા મિથ્યા સ્યાત્ ।
સર્વધૂમવતાં વાગિમત્ત્વં મિથ્યા સ્યાત્ કથં તદુભયમપ્યમિથ્યા સ્યાદિત્યગ્નિમત્વં કલ્પ્યત ઇત્યર્થાપત્તિરેષા ।
સ્યાદેવં યદિ સર્વધૂમવતામગ્નિમત્ત્વમનુમાનાદન્યેનાવગતં સ્યાત્ ।
નત્વેવમસ્તિ ।
દૃષ્ટાન્તધર્મિષ્વેવ હિ ધૂમસ્યાગ્નિનિયમો ઽવગતો ન સર્વત્ર ।
અનુમાનસ્તુ સર્વધૂમવતામગ્નિમત્તાવગતિરિત્યુક્તમ્ ।
ન ચ દૃષ્ટાન્તધર્મિષ્વેવાવગતસ્યાગ્નિનિયમસ્ય સર્વધૂમવદગ્નિમત્તાં વિના કશ્ચિદ્વિરોધો યેનાર્થાપત્તિઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદસંકીર્ણવિષયત્વાદનુમાનેનાવગતં તસ્ય પર્વતાદિષુ ધૂમદર્શનાદ્યદાગ્નિવિજ્ઞાનં તદદ્દ્વેધાપિ સંભવતિ દૃષ્ટાન્તપરિદૃષ્ટનિયમસ્મરણાદ્વાનુમાનમ્ ।
પ્રતિઘાતલોચનયાવાર્થાપત્તિઃ ।
તસ્માદર્થાપત્તિઃ પ્રમાણાન્તરમ્ ।
યાપિ ક્વચિદવસ્થિતસ્ય દેવદત્તસ્યાન્યત્ર સર્વત્રાભાવપ્રતિપત્તિઃ સાપ્યર્થાપત્તિઃ ।
તથાહિ મૂર્તસ્યાર્થસ્ય યુગપત્કાર્સ્ન્યેનાનેકદેશસંબન્ધો ન ઘટત ઇતિ સ્વશરીરે ઽવગતમ્ ।
સ્વશરીરસ્ય હિ ક્વચિદવસ્થિતસ્ય તતો ઽન્યત્ર સર્વત્રાભાવો દૃશ્યાદર્શનેનાવગતઃ, અતો ઽન્યસ્યાપિ દેવદત્તાદેર્યુગુપદનેકદેશસંબન્ધો નાસ્તીત્યનુમીયતે ।
તતો દેવદત્તં ક્વચિત્પ્રત્યક્ષેણાવગચ્છન્યુગપદનેકદેશાસંબન્ધં ચાનુમાનેનાવધારયન્નુભયોપપત્તયે દેશાન્તરેષુ સર્વેષ્વભાવં કલ્પયતિ ।
નન્વનુમાનમેવેદં સંભવતિ દેવદત્તો ઽધુના સર્વત્ર નાસ્તિ ગૃહે ઽવસ્થિતત્વાન્મદ્વદિતિ ।
સત્યમ્ ।
દેવદત્તેન સહૈકદેશાવસ્થિતસ્ય સંભવતિ, યસ્તુ ક્વચિદ્ગૃહે ઽવસ્થિતસ્તદનન્તરં ગૃહમપ્યતીત્ય તૃતીયે ગૃહે દેવદત્તં કેનચિત્પ્રમાણેનાવગતવાન્ સ તદ્ગૃહાતિરિક્તે મધ્યગૃહે દેશાન્તરેષુ ચ સર્વેષ્વભાવં દેવદત્તસ્ય કેન લિઙ્ગેન પ્રતીયાત્ ।
અથ ક્વચિદ્દેવદત્તં પશ્યન્ તદ્દેશવ્યતિરિક્તે ચ પ્રત્યાસન્ને દેશે તદભાવમવગચ્છન્નન્યેષામપિ સર્વદેશાનાં પ્રત્યાસન્નદેવદત્તદ્દેશવ્યતિરિક્તત્વાત્તચ્છૂન્યતામનુમિમીતે ।
તત્રાપિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વં તદ્વદેવ હિ ગમ્યતે ।
સમીપદેશભિન્નત્વાચ્ચૈત્રાધિષ્ઠિતદેશવત્ ।
ઇતિ વાર્તિક એવ દૂષણમુક્તમ્ તસ્માદર્થાપત્તિરેવેયમ્ ।
એતેન બીજાદિષ્વઙ્કુરજનનશક્તિકલ્પના વ્યાખ્યાતા ॥
80 ॥
કિં પુનઃ શક્તિકલ્પનાં વિના નોપપદ્યતે બીજાદિષુ સત્સ્વઙ્ગુરાદ્યુપપત્તિદર્શનાત્ અસત્સુ ચાદર્શનાત્ ।
બીજાદીનામઙ્કુરાદિકારણત્વમવગમ્યતે ।
સત્સ્વપિ બીજેષુ મૂષિકાઘ્રાતેષ્વઙ્કુરાનુત્પત્તેરકારણત્વં પ્રતિભાસતે ।
સો ઽયં કારણત્વાકારણત્વયોર્વિરોધઃ શક્તિકલ્પનયા સમાધીયતે- નૂનમસ્ત્યતીન્દ્રિયમપિ રૂપં યદ્ભાવાત્ કદાચિદઙ્કુરોત્પત્તિઃ યસ્ય ચ મૂષિકાઽઘ્રાણેન નાશાત્કદાચિદનુત્પત્તિરિતિ કલ્પ્યતે ઘ્રાણાભાવો ઽપ્યઙ્કુરસ્ય કારણમ્ ।
ઘ્રાણો ચ સતિ તદભાવાદેવાનુત્પત્ત્યુપપત્તેરલં શક્તિકલ્પનયેતિ ચેત્ ।
ન ।
ઘ્રાણક્રિયાયાઃ ક્ષણિકત્વાદુત્તરકાલં તદભાવે સત્યપ્યઙ્કુરાનુત્પત્તેઃ ।
પ્રાગભાવઃ કારણં ન પ્રધ્વંસાભાવ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।

અભાવત્વાવિશેષાત્ ।
ન હિ પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાભાવયોઃ પ્રાગૂર્ધ્વકાલભેદં મુક્ત્વા કિઞ્ચિદપિ રૂપવૈલક્ષણ્યમસ્તિ, નચાવિલક્ષણે કારણે કાર્યવૈલક્ષણ્યં સંભવતિ ।
પ્રાગભાવસ્ય પ્રધ્વંસાભાવાદ્વિલક્ષણમસ્તિ રૂપમિતિ ચેત્ કલ્પ્યમેવં સતિ કિઞ્ચિત્ ।
તચ્ચાભાવે કલ્પ્યતાં બીજસ્વરૂપે વેતિ બીજસ્ય સાક્ષાદઙ્કુકારણત્વાત્તત્રૈવ કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
એવં યાગાદેરપૂર્વસ્વર્ગાદિસાધનશક્તિકલ્પનમૂહનીયમ્ ।
કથં પુનઃ શક્તિમતિ યાગે વિનષ્ટે નિરાધારા શક્તિરવતિષ્ઠતે, ન નિરાધારા ભવિષ્યતિ ।
આત્માધારત્વાત્ ।
કથમન્યશક્તિરન્યત્ર સ્યાત્ તથાવગમાત્ ।
નાવશ્યં સ્વાશ્રયૈવ શક્તિરિતિ નિયમો ઽસ્તિ, સા હિ કાર્યતઃ કલ્પ્યમાના યત્રૈવ કાર્યાય
કલ્પતે તદ્ગતૈવ કલ્પ્યા ।
સાચેયંપૂર્વાખ્યાતિર્યાગાશ્રયા સતી યાગવિનાશાન્ન સ્વર્ગનિષ્પત્તયે પર્યાપ્તયાદિત્યાત્માશ્રયા કલ્પ્યતે ।
યથાહ- શક્તિઃ કાર્યાનુમેયત્વાદ્યદ્ગતૈવોપયુજ્યતે ॥
તત્રૈવ સાભ્યુપેતવ્યા સ્વાશ્રયાન્યાશ્રયાપિ વેતિ ॥
કથમાત્માશ્રયા સતી યાગશક્તિરિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
તસ્ય હિ ફલસાધનત્વમુપપાપાદયિતું સા કલ્પ્યતે તાવતા તચ્છક્તિત્વમ્ ।
લોકે ઽપિ પ્રસિદ્ધમેતત્ તૈલપાનસામર્થ્યાચ્ચિરવૃત્તે ઽપિ તસ્મિન્બલપુષ્ટ્યાદિકમદ્ય મે જાતમિતિ લૌકિકા વ્યવહરન્તિ તસ્માદનવદ્યમ્ ॥
દૃષ્ચગ્રહણેનૈવ પ્રતીતિમાત્રગ્રહાચ્છૌતસ્યાપિ ગ્રહણે સિદ્ધે શ્રુતાર્થાપત્તેઃ પ્રમાણગ્રાહિણીત્વેન દૃષ્ટાર્થાપત્તિતો વૈલક્ષણ્યમુપપાદયિતું શ્રુતગ્રહણણ્ ।
તથાહિ લોકે તાવત્ દ્વારં દ્વારમિત્યાદિષુ સંપૂર્ણાર્થપ્રતિપાદનાય સંવ્રિયતામિત્યાદિશબ્દાન્તરં શ્રુતશબ્દૈકવાક્થત્વેન
કલ્પ્યતે* ॥॥
તથા વેદે ઽપિ વિશ્વજિતા યાજેતેત્યત્ર સ્વર્ગકામ ઇતિ વા સ્વર્ગાર્થમિતિ વા યેનૈવ શબ્દેન શ્રુતિશબ્દૈકવાક્યભૂતેન પરિપૂર્ણાર્થાભિધાનં સંપદ્યતે તદેવ હૃદયમાનીય શ્રુતેન સહ મેલયિત્વા પરિપૂરણાદ્વાક્યાદ્વાક્યાર્થઃ પ્રતીયતે, યથા સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્બ્રહ્મવર્ચસકામઃ ઇત્યાદિષુ વિધિષ્વિતિકર્તવ્યતાપ્રતિપાદકશબ્દાશ્રવણાદપૂર્ણેષુ તત્પ્રતિપાદકશબ્દાનપેક્ષયા ચોદનાલિઙ્ગોપસ્થાપિતસ્યાગ્નેયવિધેખ્યંશસ્ય સાધ્યસાધનાંશપ્રતિપાદકભાગાવનપેક્ષિતત્વાદનાદૃત્ય યસ્તૃતીયોંઽશ ઇત્થંભાવો ઽગ્ન્યત્વાધાનાદિર્વિધ્યન્તત્વેન પરિકલ્પિતસ્તસ્ય દિવચ્છબ્દેન કલ્પિતેન, કિન્તુ ય એવાયમાગ્નેયવિધ્યન્તસ્તસ્યૈવ વ્યવહિતસ્યાપિ ચોદનાલિઙ્ગબલોપસ્થાપિતસ્ય વિકૃતિવિધિના સહૈકવાક્યતામાત્રમર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યતે ।
નહ્યયમનુષઙ્ગો યેન વ્યવહિતસ્ય ન સ્યાદિતિ ।
અતિદેશસ્ત્વયં વ્યવહિતસ્યાપિ કથઞ્ચિદુપસ્થાનાદુપપન્ન એવ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ- વિધ્યંન્તો વા પ્રકૃતિવચ્ચોદનાયાં પ્રવર્તેતિ વિધ્યન્ત ઇતિ પ્રધાનવિધિવર્જિતં સમસ્તમેવ પૌરોડાશિકં કાણ્ડમભિધીયત ઇતિ ભાષ્યકારઃ ॥
નન્વેવં શાસ્ત્રાતિદેશાઙ્ગીકરણે દશમાદ્યવિરોધઃ સ્યાત્, ઊહબાધયોશ્ચાસિદ્ધિઃ ।
ભવેદેવં યદિ યથાશ્રુતરૂપમેવ વ્રીહિનવહન્તીતિ વાક્યં વિકૃતિં નીત્વા તસ્ય યથાસંભવં વિકૃતિવિધિના સહૈકવાક્યતા પરિકલ્પ્યેત ।
યદિ તથા ક્રિયતે તત્ર કૃષ્ણલચરૌ વ્રીહિશબ્દસ્ય હવિર્લણાર્થત્વાયોગાદવધાતસ્ય બાધઃ સ્યાત્ ।
એવં નીવારાદિષ્વપિ વ્રીહય એવાવહન્તવ્યાઃ ઇતિ ન નીવારાદિષ્વવહન્તિરૂહ્યેત ।
નત્વેવમસ્માભિરુચ્યતે કિન્તુ પ્રકૃતૌ પ્રધાનેન સહૈકવાક્યતયાવગતસ્યાસ્ય યાવન્પરિકરો તાદૃગતિદિશ્યતે પ્રકૃતૌ હવિષ્ટ્વાત્, તલ્લક્ષણાર્થો, અવઘાતસ્ય ચ તેષુ દૃષ્ટં પ્રયોજનં તુષવિમોચનં સંભવતીતિ તદ્દ્વારેણાસ્ય પ્રધાનૈકવાક્યતા ।
તતશ્ચ- અવઘાતવિતુષીકૃતૈર્વ્રીહિભિઃ પુરોડાશં કૃત્વા તેન યજેતેતીદૃશઃ પ્રકૃતિવિધિઃ, તસ્ય સાક્ષાદવઘાતો વિશેષણમ્, અવઘાતવિશેષિતવિતુષીકરણવિશિષ્ટં હિ હવિર્યાગસ્ય વિશેષણં પ્રકૃતૌ, અતસ્તદેવ વિકૃતાવાકૃષ્યતે ।
કૃષ્ણલયાગે ચ કૃષ્ણલશબ્દસ્ય હવિર્વાચિનઃ પ્રત્યક્ષશ્રવણાત્તદ્વિરોધાત્પુરોડાશશબ્દો નિવર્તતે, તન્નિવૃત્ત્યા ચ વ્રીહીણામપિ નિવૃત્તિઃ ।
ન હિ તે કૃષ્ણલાનાં પ્રકૃતિત્વેન સંભવન્તિ ।
વિતુષીકરણશબ્દો ઽપિ યો દ્વારપ્રતિપાદકઃ સો ઽપિ કૃષ્ણલેષુ તદસંભવાદનિવૃત્તો ઽવઘાત ઇત્યૂહસ્યાપિ સિદ્ધિઃ ।
દશમાદ્યે ચ યાવચ્છ્રુતાનામઙ્ગશાસ્ત્રાણામતિદેશમાશઙ્ક્યા પ્રકૃત્યન્વિતાનાં તેન રૂપેણાતિદેશઃ ।
નાર્થમાત્રેણ ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન* ॥॥
નન્વર્થમેવાધ્યાહૃત્ય વાક્યં પૂર્યતાં કિં શબ્દકલ્પનયા ।
નાર્થમાત્રેણ પૂરણં સંભવતિ, એકવાક્યભૂતપદદ્વયપ્રતિપાદિતા હિ પદાર્થા વાક્યાર્થં પ્રતિપાદયન્તિ નાન્યથા ।
ન હિ આનય ઇત્યેતાવત્યુક્તે ગામિત્યનુક્તે પ્રત્યક્ષપ્રતિપન્ને ઽપિ ગવિ ગવા સહાનયનમન્વીયતે ।
એવં ચ વિકૃતિષુ
સૌર્યાદિષ્વસમવેતાર્થાગ્ર્યાદિપદનિવૃત્તેર્ન્યૂનસાકાઙ્ક્ષમન્ત્રવાક્યપૂરણાય સૂર્યાદિપદાપ્રક્ષેપાદૂહસિદ્ધિઃ ॥
અર્થાધ્યાહારપક્ષખણ્ડનમ્ ॥

અર્થાધ્યાહારવાદિનાં તુ સૂર્યાર્થેનાધ્યાહૃતેન વિશિષ્ટં નિર્વપામિપદમેવ પ્રકાશયતીતિ નોહઃ સિધ્યેત્ ।
તથા યત્રાધિકારવાક્યેર્ઽથવાદમાત્રં શ્રુતં પ્રતિતિષ્ઠન્તિ હ વા ય એતા રાત્રીરુપયન્તીતિ તત્રાપિ ભવન્મતે વિધ્યર્થં એવાધ્યાહાર્યો ન વિધિશબ્દઃ, તતશ્ચ પ્રાકૃતસ્યોપકારસ્ય પદાર્થાનાં ચ નાપૂર્વૈદમર્થ્યં સિધ્યેત્ ।
સત્સ્વપિ હ્યર્થાનામાકાઙ્ક્ષાસંનિધિયોગ્યત્વેષુ નાભિધાનમન્તરેણાન્વયસિદ્ધિઃ ।
નચેહાપૂર્વાભિધાયી શબ્દો ઽસ્તિ યો ઽપૂર્વં પ્રાકૃતૈરન્વિતસ્તેષામન્વયઃ નાપ્યુત્પત્ત્યપૂર્વેણાન્વય એવ સ્યાત્* ॥॥
એવં પ્રકૃતાવપિ સર્વેભ્યઃ કામેભ્યો દર્શપૂર્ણમાસૌ ઇત્યત્ર વિધિશબ્દસ્યાનામ્નાનાદનધ્યાહારાચ્ચ વિધ્યર્થસ્યૈવ સ્વર્ગકામાધિકારાપૂર્વાદાગ્નેયાદ્યુત્પત્ત્યપૂર્વેભ્યશ્ચ પૃથગ્ભૂતસ્યાધ્યાહારાન્ન સમિદાદીનામૈદમર્થ્યં સિધ્યેત્ ।
ન હિ સમિદાદિયજતયો ઽવઘાતાદિવદધિકારાપૂર્વાન્વિતં સ્વાર્થામભિધાતુમલં સ્વાપૂર્વવિષયત્વવ્યાઘાતાત્ ।
તસ્માદીદૃદૃશેષ્વધિકારવિધિષુ વિધિશબ્દ એવાધ્યાહાર્યો નાર્થઃ* ॥॥
કથં ચ વિધ્યર્થસ્યાત્યન્તાલૌકિકતયા પ્રમાણેન તદાભાસેન વા બુદ્ધાવારોપયિતુમશક્યત્વેનાભિમતસ્ય બુદ્ધિસંનિધાનત્મકો ઽધ્યાહારો ઽશ્રુતવિધિશબ્દકેષ્વધિકારવાક્યેષુ વા ઉત્પત્તિવાક્યેષુ યદાગ્નેયો ઽકપાલો ઽમાવાસ્યાયામિત્યાદિષુ વા શક્યતે, ઇત્યકામેનાપિ શબ્દાધ્યાહારો ઽઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યાસ્તાં તાવત્ ॥
ઇત્યર્થાપત્તિવાદઃ ॥
અભાવ(અનુપલબ્ધિ) પરિચ્છેદઃ ।
અભાવો ઽપિ પ્રમાણાભાવો નાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્યાસંનિકૃષ્ટસ્યેતિ ।
કથં પુનઃ પ્રમાણાભાવઃ પ્રમાણલક્ષણં વિપરીતત્વાત્ ।
પૂર્વોક્તસદુપલમ્ભકપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણપઞ્ચકાભિપ્રાયો ઽયં પ્રમાણશબ્દઃ ।
તદભાવશ્ચ ષષ્ઠસ્ય લક્ષણમિતિ નાનુપપત્તિઃ ।
કિમસ્ય પ્રમેયમ્ ।
ઉક્તં નાસ્તીત્યર્થસ્ય ઇતિ ।
સર્વં હિ વસ્તુ સદસદાત્મના દ્વવિધં, તદ્યદા યત્ર સદ્રૂપેણ બોધકાનાં પ્રત્યક્ષાદીનાં સદ્રૂપબોધનાયોત્પત્તું યોગ્યત્વે સત્યપિ યો ઽનુત્પાદોદ્ દશ્યાદર્શનયોગ્યનુપલમ્ભાદિપર્યાયો ભાષ્યે પ્રમાણાભાવશબ્દેનોક્તસ્યેનૈવેન્દ્રિયશબ્દાદિસ્થાનીયેન નાસ્તીતિ પ્રતીયતે ભૂતલે ઽત્ર ઘટો નાસ્તીતિ* ॥॥
યસ્તુ નાસ્તિત્વમપહ્નુત્ય
પ્રમેયાભાવાત્ષષ્ઠં પ્રમાણં નાસ્તીત્યાહ તસ્ય દૃશ્યાદર્શનાનન્તરં નાસ્તીહ ભૂતલે ઘટ ઇત્યેવમુપજાયમાનસ્ય જ્ઞાનસ્ય કિમાલમ્બનમ્ ।
ન ભૂતલમ્ ।
સત્યપિ ઘટે પ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા ગવિ યો ઽશ્વો ન ભવતીતિ પ્રત્યયો રૂપે ચ રસો ન ભવતીતિ તસ્ય કિમાલમ્બનમ્ ।
ન ગોરૂપમ્ ।
તસ્ય પ્રતિયોગ્યનપેક્ષપ્રતીતિકત્વાત્ ।
અશ્વો ન ભવતીતિ જ્ઞાનસ્ય પ્રતિયોગ્યપેક્ષત્વાત્ ।
ગોરૂપાલમ્બનત્વે સિંહાદાવશ્વો ઽયં ન ભવતીતિ પ્રત્યયો ન સ્યાત્ ગોરૂપસ્ય તત્રાભાવાત્* ॥॥
અથ યો ઽશ્વાદ્ભેદો ગવાદિષ્વનુસ્યૂતઃ સો ઽસ્યાલમ્બનમિત્યુચ્યતે ।
કો ઽયં ભેદો નામ, યદીતરેતરાભાવઃ સમાશ્રિતસ્તર્હ્યભાવઃ ।
અથ પૃથક્ત્વં નામ ગુણવિશેષો ભેદ ઇત્યુચ્યતે, તતસ્તસ્ય દ્રવ્યગતત્વાદ્ગુણેષુ રૂપાદિષુ ઽરસો ન ભવતિ રૂપંઽ ઽરૂપં ન ભવતિ રસઃઽ ઇતીતરેતરાભાવપ્રત્યયો ન સ્યાત્ ॥
પ્રભાકરમતખણ્ડનમ્ ।
યસ્તુ વૈયાત્યાત્ ભૂતલપ્રતીતિવ્યતિરેકેણ ઘટો નાસ્તીત્યેવંવિધા ઘટો નાસ્તીત્યેવંવિધા પ્રતીતિરેવ નાસ્તિ ઇતિ વદતિ, સ ભૂતલાદિપ્રતીતિમપ્યપહ્નુવીત, અવિશેષાત્, ઘટો ઽત્ર ભૂતલે નાસ્તીતિ વ્યવહારસ્ય કિં કારણં, દૃશ્યે ઘટે યદ્ભૂતલમાત્રવિષયં જ્ઞાનં તદસ્ય કારણમિતિચેત્,
તથાસતિ પટવદ્ભૂતલોપલમ્ભે ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવહારો ન સ્યાત્ ।
ભૂતલમાત્રોપલમ્ભાભાવાત્ ।
ઘટવિવિક્તભૂતલોપલમ્ભ ઇતિ ચેત્, કો ઽયં ઘટવિવેકઃ, યદિ ભૂતલરૂપમેવ, ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
ઘટસંયોગાભાવશ્ચેત્, અઙ્ગીકૃતસ્તર્હ્યભાવઃ* ॥॥
સ્યાન્મતમ્, યદભાવવાદિનો ઽભાવજ્ઞાનસ્ય કારણં તદેવાસ્માકં વ્યવહારકારણં ભવત્વિતિ ।
નૈવં વક્તું શક્યમ્ ।
મમ હિ દૃશ્યાદર્શનમભાવજ્ઞાનકારણમ્, અદર્શનં ચ દર્શનાભાવો નચાસૌ ભવતાઙ્ગીકૃતઃ, અભાવાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાણાભાવાઙ્ગીકારે વા કિમપરાદ્ધં પ્રમેયાભાવેન* ॥॥
નનુ પ્રથમં પ્રત્યક્ષેણ ભૂતલં ગૃહીત્વા પશ્ચાદભાવો બોદ્ધવ્યસ્તત્રાભાવત્રાનાત્પ્રાક્ યાદૃશં ભૂતલજ્ઞાનં તાદૃશાદેવ વ્યવહારો ભવતુ ।

તદિદમુક્તોત્તરમ્, તથાહિ- યસ્યામવસ્થાયાં ભૂતલસ્વરૂપજ્ઞાનં ઘટતદભાવયોશ્ચાજ્ઞાનં જ્ઞાનાભાવસ્તેન ઘટતદભાવજ્ઞાનશૂન્યં ભૂતલજ્ઞાનં તસ્યામવસ્થાયામસ્માભિરુપેયતે તદેવ ભૂતલમાત્રવેદનમિત્યુચ્યતે* ॥॥
સ્વરૂપમાત્રં દૃષ્ટ્વાચેત્યાદિષુ માત્રશબ્દેન હિ ઘટતદભાવવેદનયોરભાવ ઉચ્યતે, ભૂતલમાત્રં જ્ઞાયતે ન ઘટસ્તદભાવો વેત્યર્થઃ ।
તેન યદિ ભવાનપિ ઘટાદિજ્ઞાનાભાવયુક્તં ભૂતલજ્ઞાનમઙ્ગીકુર્યાત્ તતો જ્ઞાનાભાવાઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યુક્તમેવ ।
તેન નૈવં ભ્રમિતવ્યમ્- અભાવવાદિનાપિ સ્વરૂપમાત્રં દૃષ્ટ્વા ચ પશ્ચાત્કિઞ્ચિત્સ્મરણન્નપીતિ વદતા ભાવજ્ઞાનાતિરેકેણ તન્માત્રવેદનમઙ્ગીકૃતમ્, તદેવ દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ નાસ્તીતિ વ્યવહારકારણત્વાન્નાસ્તીતિ શબ્દસ્યાર્થાભાવાદ્ભૂતલવેદનમેવ કારણમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તતશ્ચ ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગ ઇતિ સ્થિતં દૂષણમ્* ॥॥
અથ ભાવે દેશાન્તરસ્થે દેશાન્તરગ્રહણં કારણમિતિ મતં, તતઃ શાબલેયસ્થિતં ગોત્વં ધાવલેયે નાસ્તીતિ વ્યવહ્રિયેત, સ્થૂણાન્તરસ્થિતશ્ચ વંશઃ સ્થૂણાન્તરે ઽનુસ્યૂતો ઽપિ તત્ર નાસ્તીતિ વ્યવહર્તવ્યઃ સ્યાત્, અતો ઽત્રાભાવ એવ નાસ્તીતિ વ્યવહારકારણમ્, નાન્યત્ર સદ્ભાવઃ ।
સ્મર્યમાણે ઘટે ભૂતલવેદનં નાસ્તીતિ વ્યવહારકારણમિતિચેત્ ।
ન ।
ગૃહ્યમાણસ્યાપિ પાર્શ્વદેશેષ્વભાવવ્યવહારાત્ ।
સંપ્રત્યાનીતસ્ય ચ ઘટસ્ય ગૃહ્યમાણસ્યૈવ પ્રાગયમિહ નાસીત્ ઇતિ પ્રાક્કાલીનાભાવવ્યવહારાત્ ॥
પ્રભાકરમતાનુવાદઃ ॥
નનુ ભવન્મતે પ્રમીયમાનસ્ય ઘટસ્ય પ્રાક્કાલીનાભાવજ્ઞાનં ભાવપ્રમાણભાવો હ્યભાવજ્ઞાનકારણમ્ ।
ન ચ પ્રમાયમાણો ઽપિ ઘટઃ પ્રાક્કાલસંબન્ધિતયા ન પ્રમીયતે અતઃ પ્રાક્કાલસંબન્ધગોચરપ્રમાણાનુદયાત્તત્કાલીનાભાવજ્ઞાનં યુક્તમેવેતિ ચેત્ ।
ન ।
અયોગ્યત્વાત્ ।
ન હિ પ્રાક્કાલસંબન્ધો ઽધુના પ્રમાતું યોગ્યઃ, યોગ્યપ્રમાણાભાવશ્ચાભાવજ્ઞાનકારણં ન પ્રમાણાભાવમાત્રમ્ ।
પ્રાક્કાલે તુ યોગ્યસ્યૈવ પ્રામાણસ્યાનુદય આસીત્, ન હિ તદાનીં ઘટાભાવઃ સન્નપિ પ્રમિતઃ પ્રતિયોગિનો ઘટસ્યાપરામર્શાત્ તદપેક્ષત્વાચ્ચાભાવજ્ઞાનસ્ય, અત એવ ઘટાભાવો ઽધુના સ્મર્યત ઇતિ ન યુક્તમ્ ।
અપ્રમિતસ્ય સ્મરણયોગાત્ ।
યશ્ચાયં પ્રાક્કાલીનઃ પ્રમાણાનુદયઃ સો ઽધુના પ્રમાણોદયેન નષ્ટો નાભાવજ્ઞાનમુત્પાદયિતુમર્હતિ, ઉદ્ધૃતમિવ નેત્રં રૂપબુદ્ધિમ્* ॥॥
અથ નષ્ટો ઽપિ પ્રમાણાનુદયઃ સંપ્રતિ સ્મર્યમાણો હ્યસ્તનાગ્નિજ્ઞાનમ્ ।
સ્યાદેવં યદિ પ્રમાણાભાવો જ્ઞાયમાનતયા મેયાભાવં બોધયેત્ લિઙ્ગમિવ લિઙ્ગિનમ્ ।
ન ચ તથા સંભવતિ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમેયાભાવં બોધયેત્ જ્ઞાતવ્યઃ ।
સોપિચાભાવત્વાદન્યેનાભાવજ્ઞાનેન જ્ઞાતવ્યઃ, સો ઽપ્યન્યેનેતિ ન જન્મસહસ્રેણાપિ ઘટાભાવો ઽવધાર્યેત ।
તસ્માત્સત્તામાત્રેણૈવ પ્રમાણાભાવો ઽભાવજ્ઞાનમુત્પાદયતિ નેત્રાદિવદિત્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્, અતઃ પ્રમીયમાણસ્ય ઘટસ્ય કથં પ્રાક્કાલાભાવપ્રમિતિરિતિ વક્તવ્યમ્* ॥॥
ઉચ્યતે- સત્તામાત્રેણ જ્ઞાનાભાવો જ્ઞાયાભાવં બોધયતીતિ સમ્યગુક્તમ્, અસ્ત્યેવ ત્વધુના દૃશ્યમાનસ્યાપિ ઘટસ્ય
પ્રાક્કાલસંબન્ધગોચરયોગ્યજ્ઞાનાનુદયઃ, સહિ પ્રાક્કાલિસંબન્ધિતયા સ્મર્તું યોગ્યઃ સન્નપિ ન સ્મર્યતે, નચાવશ્યંપ્રમાણાબાવ
એવાભાવસ્ય બોધકઃ સ્મરણજ્ઞાનસ્યાપિ યોગ્યત્વે સત્યનુદયો ભાવં બોધયત્યેવ, તેન સંપ્રતિ દૃશ્યમાનો ઽપિ ઘટો યદિ પ્રાગપ્યાસીત્તતો ઽવશ્યં તત્ર સ્થિતેન પ્રમિતઃ સ્યાત્, પ્રમિતશ્ચાધુના સ્મર્તવ્યઃ સ્યાત્, એવં સત્યપિ ન સ્મર્યતે સો ઽયં સ્મર્તવ્યવિષયસ્મરણાનુદયઃ સંપ્રતિ વિદ્યમાનઃ સંપ્રતિતનં પ્રાક્કાલીનાભાવવિષયં વિજ્ઞાનં જનયતીતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
ભાષ્યે ચ પ્રમાણાભાવશબ્દઃ સ્મરણાભાવસ્યાપ્યુપલક્ષણાર્થઃ, તથા વાર્તિકે ઽપિ ।
યદ્વા પ્રમાણસ્ય સ્મરણફલત્વાત્તદભાવો ઽપિ ફલતઃ પ્રમાણાબાવ એવેતિ શક્યતે વક્તુમ્ ॥
ઉક્તપ્રભાકરખણ્ડનમ્ ।
નનુ ન સત્તામાત્રેણ યોગ્યાનુપલબ્ધેરભાવબોધકત્વં યુક્તં, સત્યામપિ તસ્યાં કદાચિદભાવબુદ્ધ્યનુદયાત્, અસત્યામપિ કદાચિદુદયાત્ ।
તથાહિ યો ઽઙ્ગુલીયકબુભુત્સયા સસન્તમસાવપવરકદેશં હસ્તાભ્યાં સર્વતઃ પરામૃષ્ટવાન્ તસ્ય તાવત્ સર્વદેશપરામર્શાત્ વસ્તુતો યોગ્યાનુપલબ્ધિર્જાતૈવ, અથ ચ કિં સર્વો દેશઃ પરામૃષ્ટઃ કિં વા કશ્ચિદ્દેશો સ્યાદિતિ સંદિહાનો યોગ્યાનુપલબ્ધેરનિશ્ચયાત્ સત્યાપિ તસ્યાં નાઙ્ગુલીયકસ્યાભાવમવધારયતિ ।
કદાચિત્તુ સર્વતો ઽપરામૃશ્યાપિ સર્વતઃ પરામૃષ્ટમિતિ ભ્રાન્ત્યા યોગ્યાનુપલબ્ધિં નિશ્ચિત્યાસત્યામેવ તસ્યાં ભ્રાન્ત્યાઙ્ગુલીયકસ્યાભાવમવધારયતિ ।
તસ્માજ્જ્ઞાતતયૈવ યોગ્યાનુપલબ્ધિરભાવજ્ઞાનકારણમિત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તથાચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્સ્વસંવેદ્યા તન્માત્રસંવિદેવ દૃશ્યસ્ય પ્રતિયોગિનો ઽભાવો ન તત્વાન્તરમ્ ।-- ।
નનુ ચાભાવલઙ્ગીકારે તન્માત્રધીરપિ ન કદાચિન્નિરૂપયિતું શક્યતે, ન ચ ભૂતલધીરેવ તન્માત્રધીઃ, સંસૃષ્ટધિયો ઽપિ તન્માત્રતાપાતાત્ ।
તત્રાપિ ભૂતલાવભાસાત્ ।
અતો ઘટાદિવેદનાભાવે સતિ યા ભૂતલધીઃ સા તન્માત્રધીઃ ।

એવં ચ જ્ઞાનાભાવાઙ્ગીકારાદભાવપહ્નવો ઽનર્થકઃ ।
કથં તર્હ્યેતન્નિરૂપયિતવ્મ્, તદભિધીયતે- ઘટાદ્યભાવો ઽસ્તિ પ્રમેયમ્ ।
યોગ્યપ્રમાણાનુદયશ્ચ તસ્ય સત્તામાત્રેણૈવ નેત્રાદિવદ્બોધકો ન જ્ઞાતતયા, યતો અનવસ્થા સ્યાત્* ॥॥
યત્તુ સત્યાપિ યોગ્યાનુપલમ્ભો હિ કારણં તત્ર યોગ્યત્વં જ્ઞાતતયૈવ કારણં ન સત્તામાત્રેણ, તતઃ યોગ્યત્વં કદાચિદજ્ઞાતં નાભાવમવધારયતિ કદાચિત્ત્વવિદ્યમાનમેવ યોગ્યત્વં ભ્રાન્ત્યા નિશ્ચિત્યાભાવમવધારયતિ ।
ઉપલબ્ધ્યભાવસ્તુ સન્માત્રતયા કારણં ન જ્ઞાતતયા, તેન નાનવસ્થાપત્તિરિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
અતો ઽસ્ત્યભાવાખ્યં પ્રમેયમ્ ॥
અભાવસ્યાનુપલબ્ધિગમ્યત્વમ્ ॥
ન ચ તદૈન્દ્રિયકમ્, ઇન્દ્રિયવ્યાપારાભાવે ઽપિ તજ્જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
યો ઽહનિ પ્રાતઃકાલે ગૃહે ઽવસ્થિતો મધ્યન્દિનસમયે પૃચ્છ્યતે કિમસ્મિન્ગૃહે પ્રાતઃકાલે માથુરઃ કિશ્ચિત્પુરુષઃ શુક્લવાસા દીર્ઘતમો લોહિતવર્ણઃ સમાગતઃ ઇતિ સ તદાનીમેવ યોગ્યસ્મરણાનુદયાત્તસ્યાભાવં પ્રાતઃકાલીનમવધારયતિ વિનૈવેન્દ્રિયવ્યાપારેણ ।
ન ચ પ્રાતરવગતો ઽબાવસ્તદા સ્મર્યત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રતિયોગિનો માથુરસ્ય તદાનીં કથઞ્ચિદપિ બુદ્ધાવનારોહાત્, અબુદ્ધિસ્થે ચ પ્રતિયોગિનિ ભાવે તદભાવજ્ઞાનસંભવાત્ ।
એવં ચ યત્રાપીદાનીમેવાનુપરતેન્દ્રિયવ્યાપારેણ સંનિહિતદેશકાલવર્ત્ત્યભાવઃ પ્રતીયતે તત્રાપિ યોગ્યજ્ઞાનાનુદયસ્યૈવ કૢપ્તસામર્થ્યસ્ય કારણત્વસંભવાન્નેન્દ્રિયસ્ય કારણત્વં કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
તસ્માન્ન પ્રત્યક્ષો ઽભાવઃ ।
નાપ્યનુમેયઃ, અજ્ઞાતેન તેન કસ્યચિલ્લિઙ્ગસ્ય સંબન્ધગ્રહણસંભવાત્* ॥॥
યદત્ર કૈશ્ચિદુચ્યતે- દૃશ્યસ્ય સત્તાદર્શનવ્યાપ્તા તેન
વ્યાપકીભૂતદર્શનનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યસ્ય દૃશ્યસ્ય નિવૃત્તિરવસીયત ઇતિ તન્નિરસ્તમ્ ।
વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિમનુમિમાનેનાવશ્યં દૃષ્ટાન્તધર્મિષુ નિવૃત્તિદ્વયમવગમ્ય તતો દૃશ્યનિવૃત્તિરનુમાતવ્યા, નિવૃત્તેશ્ચાભાવાત્મિકયૈ ન પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણં સંભવતિ, નિવૃત્ત્યન્તરેણ તદનુમાને તદપિ નિવૃત્તિરૂપત્વાન્નિવૃત્ત્યન્તરેણાનુમાતવ્યમ્ તદપિ તથેત્યનવસ્થાપત્તિઃ ।
અતો ઽવશ્યં ક્વચિત્પ્રમાણાન્તરભૂતયાનુપલબ્ધ્યાભાવઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
પ્રમિતેચ તસ્મિન્પશ્ચાદ્ભવત્વનુમાનમ્ ।
સિદ્ધં તાવદભાવસ્ય પ્રમાણાન્તરત્વં શબ્દોપમાનાર્થાપત્તયસ્તુ નાશઙ્ગનીયા એવ ।
અતઃ સિદ્ધં ષષ્ઠં પ્રમાણમ્ ।
એતાવન્ત્યેવ ચ પ્રમાણાનિ* ॥॥
યત્ત્વધિકં સંભવાખ્યં પ્રમાણં સહસ્રાદિસંખ્યયાવયવભૂતશતાદિસંખ્યાવગતિઃ આઢકપ્રમાણેનાવયવકુડવપરિમાણાવગતિઃ કૈશ્ચિદિષ્યતે, તદવિનાભાવનિમિત્તત્વાદનુમાનમેવ ।
વટેવટે વૈશ્રવણઃ ઇત્યાદિકં ચૈતિહ્યં પ્રમાણમેવ ન ભવતિ નિર્ણયાભાવાત્ ।
પ્રામાણ્યેપિ વાઽગમે ઽન્તર્ગતત્વાન્ન પ્રમાણાન્તરમ્ ।
પ્રાતિભાખ્યમપિ પ્રમાણં કૈશ્ચિદિષ્ટં શ્વસ્તે ભ્રાતાગન્તેત્યાદિકં, તત્તુ લિઙ્ગાદ્યાભાસજં, અનિશ્ચાયકત્વાદેવાપ્રમાણમ્ ।
અતો યત્કાશ્યપીયૈઃ પ્રતિભાગમ્યમૃષીણાં ધર્માધર્મત્વમાશ્રિતમ્ તદસારમ્ ।
લોકપ્રસિદ્ધિરપિ પ્રત્યક્ષાન્તર્ગતૈવેતિ ન પ્રમાણાન્તરમ્ ।
અતઃ ષડેવ પ્રમાણાનિ ।
તથા ચ ભગવદ્રામાયણે રામ ષડ્યુક્તયો લોકે યાભિઃ સર્વો ઽનુદૃશ્યતે ઇતિ ।
ઇત્યાભાવવાદઃ ॥
ચિત્રાદ્યૈહિકફલચોદનાસ્વાક્ષેપઃ ॥
લોકપ્રસિદ્ધસ્વતઃપ્રામાણ્યદર્શનેન પ્રત્યક્ષાદીનાં તદન્તર્ગતસ્યાપિ ચ શાસ્ત્રસ્ય સ્વતઃપ્રામાણ્યાત્ ચોદનાલક્ષણોર્ઽથો ધર્મઃ
ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતેર્ઽથે સાધિતે સંપ્રતિ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ ઇત્યનેન ચિત્રાદિચોદનાનામૈહિકફલાનાં પ્રત્યક્ષાદિભિરસંવાદેન વિસંવાદેન ચ પ્રામાણ્યમાક્ષિપ્યતે, પૂર્વોક્તસ્તુ નન્વતથાભૂતં ઇત્યાક્ષેપઃ પરલોકફલસ્વર્ગકામાદિચોદનાવિષય ઇતિ વિષયભેદાદપૌનરુક્ત્યમ્* ॥॥
નનુ ચ નન્વતથાભૂતમપ્યર્થં બ્રૂયાચ્ચોદનેતિ ચોદનામાત્રપરિગ્રહાદવિશેષેણૈવાસાવાક્ષેપઃ તથેહાપિ યદા તાવદસૌ વિદ્યમાનાસીત્ તદા ફલં ન દત્તવતી ।
યદા ફલમુત્પદ્યતે તદાસૌ નાસ્તિ કથમસતી ફલં દાસ્યતીત્યાક્ષેપસ્ય સ્વર્ગકામચોદનાસ્વપિ તુલ્યત્વાદવિશેષત્વમિતિ નાસ્તિ વિષયભેદઃ ।
ઉચ્યતે- પૂર્વાક્ષેપસ્તાવત્પરલોકફલવિષય એવ ।
તત્ર હિ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષઃ શબ્દો ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ ચોદનાર્થે પ્રમાણાન્તરમસ્તિ અતો ઽપ્રમાણં ચોદનેત્યયમાક્ષેપઃ, સ ચાયં પરલોકફલવિષય એવ ભવતિ ।
પશુકામચોદનાસુ હિ યદિ તાવત્કર્માનન્તરમેવ પશ્વાદીન્યુપલભ્યન્તે તતો ઽપેક્ષિતમૂલપ્રમાણલાભાત્સિદ્ધ્યતિ ચોદનાયાઃ પ્રામાણ્યમ્ ।

અથ નોપલભ્યતે તતઃ પ્રમાણાન્તરબાધેનૈવ સુખપ્રામાણ્યમભિધાતું શક્યત ઇતિ કિમાક્ષેપસારૂપ્યપ્રતિપાદનવ્યસનેન ।
તસ્માત્સ તાવત્પરલોકફલવિષય એવ ।
અયં ત્વૈહિકફલવિષય ।
ન હિ પારલૌકિકસ્ય ફલસ્યાનન્તરકાલાનુપલબ્ધ્યા નિરાસઃ સંભવતિ ।
ન હિ તેનાનન્તરં ભવિતવ્યમ્, જન્માન્તરભાવિતત્વાત્* ॥॥
નનુ અસતી કથં ફલં દાસ્યતીતીદં તુલ્યમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ- અપૂર્વદ્વારેણ સંભવાત્ ।
સ્વર્ગો હિ સ્વભાવાદ્દેહાન્તરાનુભવનીયત્વાદનન્તરાસંભવિત્વેન શાસ્ત્રાર્થાવધારણવેલાયામેવ કાલાન્તરે નિશ્ચીયત ઇત્યપૂર્વમન્તર્ભાવ્યૈવ તત્ર શાસ્ત્રાર્થો ઽવધાર્યતે, તચ્ચ ચિરસ્થાયીતિ કારણસ્યાવિનાશાત્સંભવતિ કાલાન્તરે સ્વર્ગસ્યોત્પત્તિઃ ।
પશ્ચાદયસ્ત્વનન્તરમપિ સંભવન્તીતિ તત્સાધનત્વેન ચોદ્યમાનાનાં ચિત્રાદીનાં શાસ્ત્રાર્થાવધારણસમયે ઽપૂર્વપ્રણાડીસમાશ્રયણે કારણં ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ સ્વરૂપેણૈવ ફલસાધનત્વં શાસ્ત્રાર્થો ઽવધાર્યતે ।
તથાચાનન્તરમેવ પલેન બવિતવ્યમ્ ।
કાલાન્તરે કર્મસ્વરૂપસ્ય વિનષ્ટત્વાત્ કારણત્વાભાવાત્, અનન્તરં ચ ફલમનુપલબ્ધ્યૈવ નિરસ્તમિત્યપ્રામાણ્યં ચિત્રાદિચોદનાનામ્ ॥
ચિત્રાદીચોદનાસ્વાક્ષેપપરિહારૌ ।
નચાનુષ્ઠાનાનન્તરં ફલાનુપલબ્ધ્યૈવ શાસ્ત્રાર્થે ઽપૂર્વમન્તર્ભાવયિતું શક્યતે શાસ્ત્રાર્થાવધારણપૂર્વકં હ્યનુષ્ઠાનં નાનુષ્ઠાનપૂર્વકં શાસ્ત્રમ્, તસ્માદૈહિકાનામત્રાક્ષેપ ઇતિ યુક્તો વિષયભેદઃ ।
વિષયભેદાચ્ચ ન્યાયોપિ ભિદ્યતે ।
પરલોકફલાસુ પ્રમાણાપેક્ષિતત્વામાક્ષેપન્યાયઃ ।
અત્રતુ પ્રમાણાન્તરવિરોધ ઇતિ ન્યાયભેદાદપૌનરુક્ત્યમ્ ।
અથવા પૂર્વોક્તં સ્વમતે સૂત્રાણિ વ્યાચક્ષણો સૂત્રિતમેવાક્ષેપં દર્શિતવાન્ ।
ઇદાનીં તુ વૃત્તિકારમતેન સૂત્રેણૈવાક્ષેપઃ ક્રિયતે* ॥॥
તદિહ ।
ચિત્રાદિવાક્યાનિ પ્રમાણાન્યપ્રમાણાનિ વેતિ વિચાર્યતે ।
તદર્થં ચ કિં તેષાં પ્રમાણાન્તરવિરોધો ઽસ્તિ ન વેતિ ।
તત્ર ફલાનામનન્તરમુપલબ્ધવ્યાનામનુપલમ્ભાદતત્સાધનત્વં ચિત્રાદીનામવગમ્યતે ।
તદિદં પ્રત્યક્ષાવિસંવાદે ઽવશ્યંભાવિનિ સતિ તદભાવાદપ્રામાણ્યમ્* ॥॥
ક્વચિત્તુ પ્રત્યક્ષવિરોધાદપ્રમાણ્યં સ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં યાતીતિ યજ્ઞાયુધીતિ હિ યજ્ઞાયુધસંયોગાચ્છરીરમુચ્યતે, યજમાનશબ્દો ઽપિ હિ કર્તૃવચનસ્તસ્યૈવ વાચકો નાત્મનઃ, તસ્ય સર્વગતત્વેનાભિમતસ્ય ક્રિયોવિરહિણઃ કર્તૃત્વાયોગાદ્યજ્ઞાયુધસંયોગાભાવાચ્ચ, સંયોગાભિપ્રાયશ્ચાયં યજ્ઞાયુધીતિ શબ્દઃ પાત્રચયનસ્તુત્યર્થત્વાત્, ન સ્વસ્વામિસંબન્ધાભિપ્રાયઃ ।
પ્રાગપિ પાત્રચયનાત્તત્સંભવાત્ શરીરસ્ય ચ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં સ્વર્ગમનમ્ ।
ન ચ કાલાન્તરે ઽપિ સંભવતિ ।
યાતીતિ વર્તમાનાપદેશાત્, ભસ્મીભૂતસ્ય ચ કાલાન્તરે ઽપિ તદસંભવાત્ ।
ન ચ શરીરવ્યતિરિક્તઃ કશ્ચિદાત્માસ્તિ તસ્માદપ્રમાણમ્ ।
એવમપૌરુષેયસ્યાપ્યપ્રામાણ્યે સ્વર્ગકામચોદનાયામપિ નાશ્વસિતું યુક્તમિત્યપ્રમાણ્યમેવાયાતમ્* ॥॥
એવં પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિવિરોધેન પ્રત્યક્ષવિરોધેન ચાક્ષિપ્તે પ્રામાણ્યે વિરોધપરિહારમુપેક્ષ્યૈવ કારણદોષનિરાકરણેન પૂર્વોક્તમેવ સ્વતઃપ્રામાણ્યં સ્વપક્ષસાધનત્વેન સિદ્ધાન્તવાદી દર્શયતિ- ઔત્પત્તિકસ્તુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્તસ્ય જ્ઞાનમુપદેશ ઇતિ ।
પૂર્વં હિ પ્રત્યક્ષાદીનાં સ્વતઃપ્રામાણ્યસ્ય લોકસિદ્ધાત્વાત્તદન્તર્ગતત્વાચ્ચ શાસ્ત્રમપિ પુરુષાનુપ્રવેશાભાવાત્પુરુષાશ્રયત્વાચ્ચ શબ્દદોષસ્યાદુષ્ટેમેવ શાસ્ત્રમતઃ પ્રમાણમિત્યુક્તમ્ ।
ઇતિ ચિત્રાક્ષેપવાદઃ ॥
શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધાક્ષેપઃ ।
એવં સંબન્ધનિત્યતયાપ્રામાણ્યં નિરાકૃત્ય સ્વતઃપ્રામાણ્યે સ્થાપિતે, પરઃ પુનરાહ- સ્યાદેતત્ નૈવ શબ્દસ્યાર્થેનાસ્તિ સંબન્ધઃ કુતો ઽસ્ય પૌરુષેયતાપૌરુષેયતાવેતિ ।
તથાહિ ન તાવત્સંયોગો ઽસ્તિ તદ્ભાવે હિ ક્ષુરાદિશબ્દોચ્ચારણે મુખ્યસ્ય પાટનાપિ સ્યાત્ ।
ન ચ કાર્યકારણભાવઃ, દ્વયોરપિ નિત્યત્વાત્ ।
નનુ વર્ણસ્ફોટજાત્યાદિવિકલ્પેન વ્યક્ત્યાકૃતિસંબન્ધાદિવિકલ્પેન ચ બાહ્યયોઃ શબ્દાર્થયોર્દુર્નિરૂપત્વાદ્ગકારાદ્યાકારં વિજ્ઞાનમેવ શબ્દઃ, તજ્જનિતં ચ ગવાદ્યાકારવિજ્ઞાનમેવાર્થં ઇતિ કાર્યકારણત્વમેવ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધઃ ।
નૈવમ્ ।
નિરાલમ્બનજ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ, સંબન્ધાન્તરં તુ નાશઙ્ગનીયમેવ* ॥॥
પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકત્વં સંબન્ધ ઇતિ

ચેત્ ન ।
અસતિ સંબન્ધે પ્રત્યાયકત્વાસંભવાત્ ।
કેન સંબન્ધેન શબ્દોર્ઽથં પ્રત્યાયયતીત્યેતદેવ હિ નિરૂપ્યતે ।
તત્ર પ્રત્યાયકત્વાદેવ પ્રત્યાયકત્વમિત્યાત્માશ્રયદોષાપત્તિઃ, તસ્માન્નાસ્તિ સંબન્ધઃ ।
અસતિ ચ સંબન્ધે વસ્ત્વન્તરસ્ય વસ્ત્વન્તરબોધકત્વાસંભવાદનિરૂપિતહેતુવિશેષં સ્વપ્નજ્ઞાનવદ્યાદૃચ્છિકં શબ્દાર્થજ્ઞાનં ન પ્રમાણં ભવિતુમર્હતિ ।
લૌકિકસ્તુ વ્યવહારો ઽસત્યપિ શબ્દપ્રામાણ્યે
પ્રમાણાન્તરવશાત્કથઞ્ચિત્સંગચ્છેતાપિ ।
વૈદિકસ્તુ વ્યવહારઃ શબ્દૈકશરણત્વાદનાદર્તવ્યઃ સ્યાન્નિર્મૂલત્વાત્* ॥॥
સ્યાદેવં યદ્યસંબન્ધઃ શબ્દાર્થયોઃ, અસ્તિ તુ સંબન્ધઃ પ્રત્યાય્ય ઇત્યયમેવ સંબન્ધો ભવિષ્યતિ ।
યચ્ચેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિવત્સંનિકર્ષવ્યાપ્ત્યાદિસંબન્ધાનપેક્ષમર્થપ્રતિપાદનમ્ ઇદમેવાભિધાનમિત્યુચ્યતે, તદેવ ચ સંજ્ઞાસંજ્ઞિત્વં, તેનોચ્યતે સંજ્ઞાસંજ્ઞિલક્ષણઃ સંબન્ધ ઇતિ* ॥॥
કિં પુનઃ શબ્દસ્યાર્થપ્રતિપાદને પ્રમાણમ્, શબ્દાનન્તરમર્થપ્રતિપત્તિરેવ ।
નન્વિયમભિપ્રાયાનુમાનદ્વારેણૈવોપપન્ના, નેતિ બ્રૂમઃ ।
અર્થાભિપ્રાયશૂન્યેનાપિ સ્વાપાદ્યવસ્થાયાં પરવશપ્રયુક્તૈરપિ શબ્દૈરર્થપ્રતિપત્તિદર્શનાત્ ।
તથા પુરુષાન્તરકૃતમપૌરુષેયં વા વેદવાક્યમનર્થજ્ઞૈરપિ પ્રયુજ્યમાનં વ્યુત્પન્નાનામર્થબુદ્ધિં જનયત્યેવ, તસ્માત્ પ્રત્યાયકઃ શબ્દઃ ।
કિમિતિ તર્હિ પ્રથમશ્રવણે ન પ્રત્યાયયતિ, સહકારિવિરહાત્સંજ્ઞાત્વગ્રહણમપિ શબ્દસ્યાર્થે પ્રત્યયતો ઽઙ્ગં નેત્રસ્યેવાલોકઃ, તેન યઃ પુરુષાન્તરેભ્યો અયં પુરુષાન્તરેભ્યો અયં શબ્દો ઽસ્ય સંજ્ઞેતિ જ્ઞાતવાન્ તસ્યૈવ પ્રત્યાયયતિ નાન્યસ્યેતિ ન દોષઃ ॥
શબ્દાર્થસંબન્ધાનિત્યત્વે આક્ષેપઃ ।
નન્વેમસ્તુ નામ સંબન્ધઃ, સ તુ પૌરુષેય ઇતિ ત્વદુક્ત્યૈવાપન્નમ્ ।
તથાહિ ન હિ શબ્દસ્યાર્થેન સંયોગગાદાત્મ્યાદિસંબન્ધઃ કિન્તુ પ્રત્યાયકત્વમ્ ।
તચ્ચ પુરુષાધીનમિત્યુક્તમ્, અતો દેવદત્તાદિશબ્દસ્યેવ અસ્યાર્થસ્યેયં સંજ્ઞેત્યેવં સંબન્ધે કૃતે પશ્ચાચ્છબ્દસ્યાર્થપ્રતિપાદનમિતિ સિદ્ધં પૌરુષેયત્વમ્* ॥॥
ઇતિ સંબન્ધાક્ષેપઃ પૂર્વાક્ષિપ્તં સંબન્ધનિત્યત્વમસમાધાયેદાનીં અથ ગૌરિત્યત્ર કઃ શબ્દઃ ઇતિ કયા સંગત્યા કેન વા પ્રયોજનેન શબ્દસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે, સંગતિસ્તાવત્પ્રાસઙ્ગીકા સંબન્ધપ્રસ્તાવાત્ સંબન્ધિનોરપિ શબ્દાર્થયોઃ પ્રસ્તુતત્વાત્સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
પ્રયોજનમપિ તદવયવાશ્રિતાનામૂહાદીનાં સત્યત્વં, નિરવયવે હિ વાક્યે પદે વા વાચકે ઽવયવાનાં મૃષાત્વાત્ તદાશ્રિતાન્યપિ કાર્યાણિ મૃષા ભવેયુઃ* ॥॥
કિઞ્ચ સંબન્ઘસિદ્ધ્યર્થમવશ્યં વર્ણાનાં વાચકત્વં સમર્થનીયમ્, અન્યથા હિ તેષાં સંગત્યાભાવાદ્વાચકભાવો નિરાધારત્વાન્ન સ્યાન્નતરાં નિત્યત્વમિતિ તત્સિદ્ધ્યર્થં વાચકત્વં સમર્થયિતું શબ્દસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
કિ ગૌરિત્યત્ર વર્ણા એવ શબ્દઃ, ઉત તેભ્યોર્ઽથાન્તરમિત્યેતત્પ્રાધાન્યેન નિરૂપ્યતે ।
વર્ણાવયવ-ગત્વ-ગોશબ્દાવયવિ-જાતિનિરાકરણં તુ પ્રાસઙ્ગિકમ્ ।
વર્ણા એવ શબ્દ ઇત્યવધારણસમર્થનાર્થમ્* ॥॥
તત્ર વર્ણાનામપિ પુદ્ગલાખ્યાનવયવાનાર્હતાઃ સંગિરન્તે તત્ત્વવયવાનુપલમ્ભાદયુક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણ તાવદવયવા નોપલભ્યન્તે, વર્ણેષુ સાકલ્યવૈકલ્યગ્રહણાભાવાત્ ।
નાનુમાનેન, તૈઃ સહ કસ્યચિલ્લિઙ્ગસ્ય સંબન્ધાગ્રહણાત્ ।
ન ચ સામાન્યતો દૃષ્ટમ્, નહિ યદ્યદ્વસ્તુ તસ્ય તસ્યાવશ્યમવયવૈર્ભવિતવ્યમ્, પરમાણૂનાં નિરવયવત્વાત્ ।
તે ઽપિ સાવયવા ઇતિ ચેત્, તદવયવા અપિ તથા સ્યુસ્તતઃ પરમપિ તથેત્યેકસ્યૈવ માષાવયવિનો ઽનન્તાવયવિત્વં સ્યાત્, તતશ્ચૈકેનૈવ માષેણ તિલેન વા સર્વં જગદ્વ્યાપ્યેત, અનન્તૈરવયવૈર્મૂર્તૈરન્યોન્યસ્યાવરકાશમપ્રયચ્છદ્ભિરનન્તદેશવ્યાપ્તેઃ ।
તસ્માન્નિરવયવાઃ પરમાણવો વર્ણાશ્ચ ।
તથા ગત્વજાતિરૌત્વજાતિશ્ચ નિષ્પ્રામાણિકૈવ* ॥॥
નનુ દ્રુતવિલમ્બિતમધ્યેષૂદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતેષુ સાનુનાસિકનિરનુનાસિકયોર્હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતેષુ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાના જાતિઃ કથં નાસ્તીતિ શક્યતે ઽભિધાતુમ્ ।
સત્યમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા, સાતુ પ્રત્યભિજ્ઞા, સાતુ વ્યક્તેકત્વાદેવોપપન્ના ।
દ્રુતાદિભેદાભાસસ્તુ દ્રુતાદ્યવસ્થાભેદાલમ્બનો ન વ્યક્તિભેદમાપાદયિતુમલં ભવતિ ।
ગત્વાદિજાતિનિરાકરણમ્ ।
ભેદાભેદાવભાસો ઽપિ દ્વેધા ભવતિ ।
ક્વચિદ્ભેદો ધર્મિવિષયો યથા શાબલેયાદિષ્વયં ગૌરયં
ગૌરયમિતિ જાતેરાત્મલાભઃ ।

ક્વચિત્તુ ભેદાભાવભાસો ધર્માદભેદાવભાસશ્ચ ધર્મિણમાલમ્બતે-એકસ્મિન્નેવ દેવદત્તે યુવાયં વૃદ્ધો ઽયં કૃશો ઽયમિતિ ન તત્ર જાતિરઙ્ગીક્રિયતે ।
તદિહ દ્રુતાદિષુ ધર્મિવિષયો ઽભેદો ધર્મિવિષયસ્તુ ભેદઃ તથાહિ ઈદૃશો ઽત્રાવભાસઃ અનેનાયમકારો દ્રુતમુચ્ચારિતો ઽનેન વિલમ્બિતમિતિ ન તુ અયમકારો દ્રુતો ઽયં તુ વિલમ્બિત ઇતિ યેન ધર્મિભેદો જાતિશ્ચાઙ્ગીક્રિયેતામ્* ॥॥
નનુ કાર્શ્યાદીનાં ક્રમવર્તિત્વાદેકસ્મિન્દેવદત્તે યુક્તઃ સમાવેશઃ, અનુનાસિકાદીનાન્તુ ધર્માણાં યુગપદનેકવક્ત્રુચ્ચારિતે વર્ણે સમવેતાનાં કથમેકવર્ણવિષયત્વમ્ ।
ન હિ વિરુદ્ધધર્માનેકો ધર્મી યુગપદ્બિભર્તિ ।
સત્યમ્ ।
નત્વેતે પરમાર્થતો વર્ણધર્મા ધ્વનિધર્માસ્ત્વેતે વર્ણે કેવલમાભાસન્તે, યથાલ્પે મહતિ ચ દર્પણે યુગપદ્દૃશ્યમાને મુખે ઽલ્પત્વં મહત્વં ચેતિ ।
તસ્માદ્વર્ણસ્ય વ્યક્ત્યેકત્વે ઽપિ ન વિરોધ ઇત્યપ્રામાણિકી ગત્વાદિજાતિઃ* ॥॥
એવં ગોશબ્દાવયવ્યપિ
ગકારાદીનામયૌગપદ્યાત્સર્વગતત્વાચ્ચાવયવ્યારમ્ભાસામર્થ્યાત્ ।
સર્વત્ર હિ કારણપરિમાણાદધિકં કાર્યપરિમાણમ્ તન્તુપટયોરિવ ન ચ વિભુભ્યો વર્ણેભ્યઃ પરિમાણાધિક્યં કસ્યચિદ્ભવતિ, અતો નાસ્યવયવી ।
તદભાવે ચ તદાધારં ગોશબ્દત્વં દૂરાપાસ્તમ્ ।
તસ્માદ્વર્ણ એવ શબ્દઃ* ॥॥
આહ- ગૃહ્ણીમ એતત્- અવયવાવયવિગદ્વાદિકં નાસ્તીતિ ।
નતુ વર્ણા એવ શબ્દા ઇતિ ।
અર્થપ્રત્યયાનુપપત્તેઃ ।
તથાહિ - નહ્યેકાક્ષરવિજ્ઞાનાદર્થધીરુપજાયતે ॥
વાચશ્ચ ક્રમવર્તિત્વાત્સાહિત્યં નાવકલ્પતે ॥
ઉચ્યતે- યથાગ્નેયાદિકર્માણિ ક્રમવર્તિનિ સન્ત્યપિ ॥
સંહત્ય કુર્વતે કાર્યમેકં વર્ણાસ્તથૈવ નઃ ॥
વર્ણાનામર્થપ્રત્યાયકત્વમ્ ।
નનુ ક્રમવર્તિનામપ્યુત્પત્ત્યપૂર્વવશેન યુક્તં સાહિત્યમ્, વર્ણાનાં તુ કથમ્ ।
તેષામપિ સંસ્કારેણ ભવિષ્યતિ તત્સદ્ભાવે કિં પ્રમાણમ્, યદેવાગ્નેયાદિષુ ।
યથાહિ તેષાં શાસ્ત્રેણ સંહત્યકારિતાવગમાત્સ્વરૂપતશ્ચ તદસંભવાદપૂર્વં દ્વારં કલ્પ્યતે, તથા વર્ણાનામપ્યેકૈકશો ઽભિધાનાદર્શનાત્સકલોચ્ચારણે ચાવગમાત્સંહત્યકારિત્વે નિશ્ચિતે સ્વરૂપેણાસંભવાત્સંસ્કારકલ્પનં યુક્તમેવ, તદ્વદેવ ચૈકકર્તૃત્વં ક્રમવિશેષશ્ચાદ્રિયતે વિપર્યયેણાર્થાભિધાનાદર્શનાત્ ॥
સ્ફોટવાદખણ્ડનમ્ ।
નન્વેવં પ્રતિવર્ણં સંસ્કારકલ્પનાદેકકલ્પના સ્યાત્ તદ્વરમેકમેવ શબ્દત્વં કલ્પિતમ્ ।
નૈવમ્ ।
દૃશ્યાદર્શનેન નિરસ્તવત્ ।
શબ્દો હિ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યો ઽભ્યુપગમ્યતે, ન ચ પ્રત્યક્ષેણ કિઞ્ચિત્પ્રકાશતે ।
તેન નાસ્તીત્યવગચ્છામઃ ।
ત્વયાપિ હિ શબ્દત્વં કલ્પયિત્વા પુનઃ સંસ્કારકલ્પનાવશ્યં કર્તવ્યા ।
ધ્વનયો હિ ન પ્રત્યેકં સ્ફોટમભિવ્યઞ્જતિ, સાહિત્યં ચ ક્રમવર્તિનાં સંસ્કારદ્વારમેવેતિ તુલ્યં તત્કલ્પનમ્* ॥॥
સ્યાન્મતમ્ ।
પ્રત્યેકમેવ નાદાઃ શબ્દમભિવ્યઞ્જન્તિ, નચૈવમુત્તરનાદવૈયર્થ્યમ્, પૂર્વે હિ નાદાઃ શબ્દસ્ફુટમભિવ્યઞ્જન્તિ ઉત્તરોત્તરે સ્ફુટં સ્ફુટતરં ચ વ્યઞ્જન્તીતિ નોત્તરેષામાનર્થક્યમ્ ।
યદ્યેવં તતો ય એવોત્તરે નાદાઃ સ્ફુટાભિવ્યક્તિસમર્થાસ્તૈરેવ ભવિતવ્યમલં પૂર્વેઃ* ॥॥
નનુ ન કશ્ચિદપિ નાદઃ સ્વતો ઽસ્ય સ્ફુટાભિવ્યક્તિં કરોતિ કિન્તુ સર્વે તે પ્રત્યેકં વ્યઞ્જકાઃ ।
સ તુ ન દ્રાગેવ સ્ફુટમવભાસતે પ્રથમમસ્ફુટાવભાસિતઃ સન્ પુનઃ પુનઃ શ્રૂયમાણઃ સ્ફુટઃ ભવતિ, તદ્યથા દૂરાદવસ્થિતઃ સહકારઃ પ્રથમં હસ્તિપલાલકૂટાદિસાધારણરૂપેણ પ્રતિભાતઃ પુનરાલોચ્યમાનો વૃક્ષાત્મના પ્રકાશતે પુનઃસહકારાત્મના સ્ફટો ભવતિ તદ્વદેવ દ્રષ્ટવ્યમ્* ॥॥
યદ્યેવં ય એવ તે પૂર્વૈ નાદાસ્તૈરેવાભ્યસ્યમાનૈરીદૃશી સ્ફુટાભિવ્યક્તિઃ સ્યાત્ ।
ઉત્તરૈર્વા કેવલૈરભ્યસ્યમાનૈઃ, તત્ર વિજાતીયનાદાશ્રયણમનર્થકમ્* ॥॥
તથા
પ્રત્યેકં હિ વ્યઞ્જકત્વે સત્યુત્તરૈરસ્ફુટાભિવ્યક્તિઃ પૂર્વૈશ્ચ સ્ફુટાભિવ્યક્તિઃ સ્યાદિતિ વ્યુત્ક્રમેણાપ્યુચ્ચારણં સ્યાત્, અતો ઽપેક્ષિતક્રમવિશેષાનેકવિજાતીયનાદસમુચ્ચયાશ્રયણાદવશ્યં પૂર્વનાદાહિતસંસ્કારસહિતાન્તિમનાદાભિવ્યઙ્ગ્યઃ સ્ફોટ ઇત્યવશ્યાઙ્ગીકર્તવ્યમિતિ તુલ્યા સંસ્કારકલ્પના ।

યદ્વા તવૈવેયં સંસ્કારાન્તકલ્પના, મત્પક્ષે તુ સ્મૃતિહેતુભિરેવ સંસ્કારૈઃ સિદ્ધ્યત્યર્થાવગતિરિતિ ન સંસ્કારાન્તરં કલ્પયિતવ્યમ* ॥॥
નનુ મમાપિ ત એવ ભવિષ્યન્તિ ।
ન ।
તેષાં સ્મૃતેરન્યત્રાવ્યાપારાત્ ।
મત્પક્ષે તુ સ્મૃતિરેવ જનયન્તોર્ઽથપ્રતિપત્તિં સંસ્કારા જનયન્તિ ।
તથાહિ પ્રત્યેકવર્ણાનુભવભાવિતૈઃ સંસ્કારૈઃ સંહત્ય સર્વવર્ણગોચરૈકા સ્મૃતિર્જન્યતે ।
તસ્યાં ચ યુગપદવભાસમાના વર્ણા વિનૈવ સંસ્કારાન્તરેણ સંહત્યાર્થપ્રત્યયં જનયન્તિ* ॥॥
ત્વત્પક્ષે તુ નૈવં સંભવતિ, તથાહિ નાદા હિ ન જ્ઞાયમાનતયા સ્ફોટં વ્યઞ્જયન્તિ, ન ચ યુગપત્સત્તાસ્તિ ક્રમવર્તિત્વાત્, અતઃ સંસ્કારદ્વારમેવ સાહિત્યમિત્યવર્જનીયં સંસ્કારાન્તરકલ્પનમ્* ॥॥
અથ મતમ્ ।
સત્યં ન સ્મૃતિહેતુભિઃ સ્ફોટાભિવ્યક્તિઃ, યે તુ વર્ણોપલબ્ધિહેતવો નાદજન્યાઃ શ્રોત્રગતાઃ સંસ્કારાસ્તૈરેવ વર્ણાનામિવ સ્ફોટાભિવ્યક્તિર્ભવિષ્યતિ કિં સંસ્કારાન્તરકલ્પનયેતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
તેષાં ક્ષણિકત્વાત્ ।
નહ્યદ્યવર્ણોપલબ્ધિહેતુઃ સંસ્કારો ઽન્ત્યવર્ણશ્રવણવેલાયામવતિષ્ઠતે ।
યદ્યવતિષ્ઠતે તતો વિસર્જનીયશ્રવણવેલાયામપિ ગકારશ્રવણમનુવર્તેત, તસ્માત્ક્ષણભઙ્ગિનસ્તે, અતો ન તેષાં સંહત્ય સ્ફોટાભિવ્યઞ્જકત્વં ભવતિ ।
પ્રત્યેકાભિવ્યક્તૌ ચોત્તરોત્તરેષામનર્થકત્વમિત્યુક્તમ્* ॥॥
અથવા ધ્વનિયોગ એવ શ્રોત્રસંસ્કારો નાન્યઃ, તસ્ય ચ વિસ્પષ્ટમેવ ભઙ્ગુકત્વમિત્યુક્તમ્* ॥॥
અથવા ધ્વનિસંયોગ એવ શ્રોત્રસંસ્કારો નાન્યઃ, તસ્ય ચ વિસ્પષ્ટમેવ ભઙ્ગુરત્વં ગત્વરત્વાદ્ઘવનીનામ્ ।
તસ્માદન્યે સ્થાયિનઃ સંસ્કારાઃ કલ્પ્યાઃ, તથા વર્ણાતિરિક્તઃ શબ્દઃ કલ્પ્ય ઇતિ બહ્વપ્રમાણકમાપન્નમ્ ।
મત્પક્ષે તુ દૃઢસ્મૃતિવિપરિવર્તિનાં વર્ણાનાં વાચકત્વાન્ન કિઞ્ચિદૂનમ્* ॥॥
નનુ યુગપત્સ્મર્યમાણાનાં વાચકત્વે વ્યુત્ક્રમેણાપ્યુચ્ચારિતા વર્ણા વાચકાઃ સ્યુઃ, ન, તત્ક્રમસ્યાપ્યઙ્ગત્વાત્ ।
કઃ પુનઃ ક્રમો ઽઙ્ગમ્, ન હિ વર્ણાનાં વિભૂનાં નિત્યાનાં ચ સ્વરૂપતઃ ક્રમવત્ત્વમ્ ।
ન પ્રતીતિક્રમઃ, તસ્યાઃ સ્મૃતિરૂપાયા એકત્વાત્ ।
એવં તર્હિ ધ્વનિક્રમો યો વર્મેષ્વારોપિતઃ પ્રતિભાસતે સો ઽઙ્ગમિત્યદોષઃ ।
તસ્માદ્વ્યઞ્જકાનાં ધ્વનીનાં ક્રમેણ વ્યઙ્ગ્યેષુ વર્ણેષુ સમારોપિતેન તદ્વન્તઃ સ્મર્યમાણા વર્ણા વાચકાઃ નાન્યઃ શબ્દો ઽસ્તીતિ સિદ્ધમ્ ॥
ઇતિ સ્ફોટવાદઃ ॥
પદાર્થનિરૂપણોપક્રમઃ ।
અથ ગૌરિત્યસ્ય શબ્દસ્ય કોર્ઽથઃ ઇતિ વાચ્યનિરૂપણોપક્રમવ્યાજેનાકૃતિસદ્ભાવં પ્રતિપાદયતિ સંબન્ધનિત્યત્વસિદ્ધયે ।
નહ્યસત્યામાકૃતો વ્યક્તિભિઃ શબ્દસ્યાપૌરુષેયઃ સંબન્ધઃ તાસામનિત્યત્વાત્, ઉપલક્ષણસ્યાપિ નિત્યસ્યાભાવાદાકૃત્યભાવે, તસ્માદાકૃતિરસ્તિ નાસ્તીતિ વિચાર્યતે ।
સાધિતે તુ તત્સદ્ભાવે સૈવ શબ્દાભિધેયેત્યાકૃત્યધિકરણે વક્ષ્યતે ॥
બૌદ્ધમતેન જાતિખણ્ડનમ્ ।
તત્ર સૌગતાઃ સ્વલક્ષણમેવ પરમાર્થં મન્યમાના નાકૃતિસદ્ભાવં મન્યન્તે ।
તથાહિ- પૃથક્ત્વે વ્યક્તિતો જાતિર્દૃશ્યેત પૃથગેવ સા ।
અભેદે વ્યક્તિમાત્રં સ્યાદ્વેધા ચેન્ન વિરોધતઃ ॥
ન હિ સૈવ તતોન્યા ચાનન્યા ચ સંભવતિ વિરુદ્ધત્વાદ્ભેદાભેદયોઃ ।
યદિ ચ ભિન્ના જાતિઃ સા સર્વગતા વ્યક્તિષ્વેવ વા, ન તાવત્સર્વગતત્વમ્, અન્તરાલે ઽનુપલબ્ધેઃ ।
વ્યક્તિસ્થા ચેદ્વ્યક્તાવુત્પન્નાયાં તસ્મિન્દેશે પ્રાગસતી કથં તસ્યામુપલભ્યતે, ન તાવત્તત્રોત્પદ્યતે ।
નિત્યાયા ઉત્પત્ત્યયોગાત્ ।
ન ચ વ્યક્ત્યન્તરાદાગચ્છતિ
અમૂર્તત્વાત્, તસ્મિંશ્ચ વ્યક્ત્યન્તરે ઽનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાંશેનાગતાંશેન ચ તત્રૈવ સ્થિતેતિ શક્યં નિત્યત્વાત્ ।

નચાન્યેત્ર યાતિ અમૂર્તત્વાત્ ।
વ્યક્ત્યન્તરે ચ પૂર્વમેવાનસ્થિતા જાતિરિતિ પુનઃપ્રવેશે દ્વિગુણોપલભ્યેત ।
યથાહુઃ- નાયાતિ ન ચ તત્રાસીદતિ પશ્ચાન્ન ચાંશવત્ ॥
જહાતિ પૂર્વં નાધારમહો વ્યસનસંતતિ- ઇતિ* ॥॥
વ્યક્તૌ ચ વર્તમાનાં યદ્યેકસ્યાં વ્યક્તૌ કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તેત વ્યક્ત્યન્તરેષુ ન સ્યાત્ ।
નહ્યેકા મતી યુગપદનેકત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તેત વ્યક્ત્યન્તરેષુ ન સ્યાત્ ।
નહ્યેકા સતી યુગપદનેકત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તિતું શક્નોતિ ।
નચાવયવશો વર્તતે નિરવયવત્વાત્ ।
કથં ચ નાનાવિધાસ્વતીતાનાગતવર્તમાનાસુ વ્યક્તિષ્વવયવશો વૃત્તિઃ સંભાવ્યેત ।
વ્યક્તૌ ચ વર્તમાનેહપ્રત્યયમનુભવેત્ ।
ધાસ્વતીતાનાગતવર્તમાનાસુ વ્યક્તિષ્વવયવશો વૃત્તિઃ સંભાવ્યેત ।
વ્યક્તૌ ચ વર્તમાનેહપ્રત્યયમનુભવેત્ ।
નચેહ ગોત્વમિતિ કસ્યચિત્પ્રતીતિરસ્તિ કિં ત્વિયં ગૌરિતિ ॥-- ।
અથ વ્યક્તેરાત્મૈવ જાતિર્ન તદાધારં વસ્ત્વન્તરમિતિ ચેત્, નૈવં યુક્તમ્, કથં હિ નાનાભૂતાનામનિત્યનાં વ્યાવૃત્તસ્વભાવાનામેકરૂપા નિત્યાનુવૃત્તસ્વભાવા ચ જાતિરાત્મા સ્યાત્ ત્રૈલોક્યસંકરપ્રસઙ્ગાત્* ॥॥
ન ચ પ્રમાણમપિ કિઞ્ચિદાકૃતિસદ્ભાવે સંભવતિ, ન તાવત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન હિ જાતિઃ સ્વવિષયં જ્ઞાનં જનયતિ નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નિત્યાનાં ચ સર્વાર્થક્રિયાસ્વસામર્થ્યાત્ ।
ન હિ જાતિઃ સ્વવિષયં જ્ઞાનં જનયતિ નિત્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નિત્યાનાં ચ સર્વાર્થક્રિયાસ્વસામર્થ્યાત્ ।
નચાજનકસ્ય વિષયત્વં સંભવતિ તલ્લક્ષણત્વાદ્વિષયત્વસ્ય ।
તસ્મદ્વિકલ્પાકારમાત્રં સામાન્યમ્, અલીકં વા* ॥॥
નનુ યથા જ્ઞાનવૈચિત્ર્યોપપત્તેઃ* ॥॥
અર્થશૂન્યા અપિ વિકલ્પા વિચિત્રાર્થક્રિયાસમર્થસ્વલક્ષણાભિમાનિનો જાયમાનાસ્તત્ર વ્યવહારાર્થિનં પ્રવર્તયન્તઃ પરમ્પરયા તત્પ્રભવતયા તત્પ્રાપયન્તો મણિમિવ મણિપ્રભાવિષયમણિબુદ્ધિર્વ્યવહારાવિસંવાદિનો ભવન્તીતિ ન લોકયાત્રાસ્થિતેઃ કશ્ચિદ્વિરોધઃ તસ્માન્નાસ્તિ જાતિઃ* ॥॥
એતેનાવયવિદ્રવ્યં પ્રત્યૂઢમ્, તસ્યાપ્યવયવભેદાદિવિકલ્પાક્ષમત્વાત્ ।
સ્થૂલાવભાસસ્તુ સંચિતાનેકરૂપાદિપરમાણુવશાદેવ કેશોણ્ડ્ર્કાવભાસવદુપપન્નો નાવયવિકલ્પનાયાલમ્ ।
તદભાવે ચ નિરાધારત્વાદ્દૂરાપાસ્તં ગોત્વાદિસામાન્યમ્* ॥॥
કથમસત્યેકરૂપે સામાન્યે ઽત્યન્તવિલક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાન્યવિલક્ષણરૂપં વિકલ્પં જનયન્તિ ।
જનયન્તિ ચેત્ કિમિતિ કાનિચિદેવ ગોવિકલ્પં જનયન્તિ કાનિચિદેવાશ્વવિકલ્પમ્, નર્વાણિ સર્વમ્* ॥॥
સામાન્યવાદિનો વા કથં વિલક્ષણરૂપા વ્યક્તયો વિલક્ષણસામાન્યાત્મકત્વં તદાશ્રયત્વં તદભિવ્યઞ્જકત્વં વા ભજન્તે ।
ભજન્તિચેત્કિમિતિ કાશ્ચિદેવ વ્યક્તયઃ કેનચિદેવ સામાન્યેન સંબધ્યન્તે ન સર્વાઃ સર્વૈઃ ।
સ્વભાવાદિતિ ચેત્, અસ્માકમપિ તુલ્યમિદમુત્તરમ્ ॥
સ્વમતેન જાતિસ્થાપનમ્ ।
અથ વ્યક્તીનામપ્યવિલક્ષણરૂપસામાન્યસંબન્ધસિદ્ધ્યર્થં પરમવિલક્ષણરૂપમભ્યુપગમ્યતે તતસ્તેનાપિ સંબન્ધસિદ્ધ્યર્થમપરાપરાસામાન્યાપેક્ષયામનવસ્થા સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વિકલ્પમાત્રમેવેદમ્, ન પરમાર્થતઃ સામાન્યં નામ કિઞ્ચિત્* ॥॥
અત્રાભિધીયતે- પ્રત્યક્ષબલસિદ્ધસ્ય સામાન્યસ્ય કુતર્કતઃ ॥
ન શક્યો ઽપહ્નવઃ કર્તું સર્વં વિજયતે હિ તત્ ॥
સર્વેષ્વપિ વસ્તુષુ ઇયમપિ ગૌરિયમપિ ગૌઃ, અયમપિ વૃક્ષો ઽયમપીતિ વ્યાવૃત્તાનુવૃત્તાકારં પ્રત્યક્ષં દેશકાલાવસ્થાન્તરેષ્વવિપર્યસ્તમુદીયમાનં સર્વમેવ તર્કાભાસં વિજિત્ય દ્વ્યાકારં વસ્તુ વ્યવસ્થાપયત્ કેનાન્યેન શક્યતે બાધિતુમ્, ન હિ તતો ઽન્યદ્બલવત્તરમસ્તિ પ્રમાણમ્, તન્મૂલત્વાત્પ્રમાણાન્તરાણાં તદ્બાધસામર્થ્યાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાનુમાનાન્યપિ સામાન્યાપેક્ષત્વાત્સુતરાં સામાન્યં સમર્થયન્તે ન તુ બાધિતું શક્નુવન્તિ, નહિ યદ્યપેક્ષં તત્તસ્ય બાધં
શક્નોતિ કર્તુમ્ ।
તદ્બાધે હિ સ્વાત્માપિ ન સિદ્ધ્યેત્ તદપેક્ષત્વાત્* ॥॥

તથાહિ ભેદાભેદવિકલ્પેન સામાન્યં નિરાકુર્વતાવશ્યમેવં વક્તવ્યમ્- યદ્વસ્તુ તદ્ભિન્નમભિન્નં વા ભવતિ સામાન્યમપિ યદિ વસ્તુ સ્યાત્તતો ઽનેનાપિ ભિન્નેનાભિન્નેન વા ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચ દ્વેધાપિ સંભવતિ તસ્માદવસ્તુ ઇતિ ।
એવં ચ વદતા વસ્તુત્વં સામાન્યમઙ્ગીકાર્યમ્, અન્યથા કથં વસ્તુત્વસ્ય
ભેદાભેદાભ્યાં વ્યાપ્તત્વાદ્વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા સામાન્યસ્ય વસ્તુત્વં ન સંભવતીતિ ભણિતું શક્યમ્ ॥-- ।
નન્વૌલપાધિકો વસ્તુશબ્દો ન જાતિનિમિત્તકસ્તત્કથમનેન જાત્યાપત્તિઃ ।
ઉચ્યતે- જાતિર્વા ભવતૂપાધિર્વા સર્વથા તાવત્સામાન્યરૂપમપેક્ષિતવ્યમ્ ।
ઔપાધિકાનામપિ મૂલોપલક્ષણમેકમન્તરેણાત્મલાભાભાવાત્ ।
ન ચ વ્યાવૃત્તૈકરસં સર્વં વસ્તુજામમભ્યુપગચ્છતઃ સૌગતસ્ય ક્વચિદપિ કિઞ્ચિદપ્યનુવૃત્તં રૂપં સંભવતીત્યૌપાધિકો વ્યવહારો દુર્ઘટ એવ, તસ્માત્સર્વપ્રમાણસિદ્ધં સામાન્યં ન શક્યમપહ્નોતુમ્* ॥॥
કઃ પુનર્વિકલ્પાનાં પરિહારઃ, ન તાવદપરિહૃતા અપિ શક્નુવન્તિ સામાન્યમપહ્નોતું, તેષામપિ તદપેક્ષત્વાદિત્યુક્તં તથાપિ પરિહારો ઽભિધીયતે ॥
જાતિવ્યક્ત્યોર્ભેદાભેદવિચારઃ ॥
ભેદાભેદવિકલ્પે તાવત્કેચિદાહુઃ- ભિન્નમેવ સામાન્યં વ્યક્તિભ્યઃ ।
ન ચ પૃથગુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગો વ્યક્તિસંબન્ધિત્વાત્ ।
કઃ પુનઃ સંબન્ધઃ, સમવાયઃ ।
કઃ પુનરસૌ, અયુતસિદ્ધાનામિહપ્રત્યયહેતુઃ સંબન્ધ ઇતિ કેચિત્ ।
તત્ત્વયુક્તમ્ ।
ઇહપ્રત્યયાસિદ્ધેઃ ।
ઇયં ગૌરિતિ હિ સર્વદા સર્વેષાં પ્રતીતિર્નેહગોત્વમિતિ ।
કાચેયમયુતસિદ્ધિઃ, યુતસિદ્ધ્યભાવઃ ।
કા પુનર્યુતસિદ્ધિઃ, પૃથગ્ગતિમત્વં પૃથગાશ્રયાશ્રિતત્વં વા, તદભાવો ઽયુતસિદ્ધિઃ* ॥॥
યદ્યેવમવયવાવયવિનોઃ સંબન્ધઃ સમવાયો ન સ્યાત્, વિનાપ્યવયવિચલનેનાવયવાનાં ચલનાત્, અવયવિનો ઽવયવાનાં ચ સ્વાવયવાશ્રયત્વાત્ ।
તથા સામાન્યસ્ય વ્યક્ત્યાશ્રયત્વાત્ વ્યક્તેશ્ચ સ્વાવયવાશ્રિતત્વાદસ્તિ પૃથગાશ્રયાશ્રયિત્વમિતિ સમવાયાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માદેવં વક્તવ્યમ્- યેન સંબન્ધેનાધેયમાધારે સ્વાનુરૂપાં બુદ્ધિં જનયતિ, સ્વાકારેણ બોધયતીત્યર્થઃ ।
સ સંબન્ધઃ સમવાય ઇતિ* ॥॥
યદિ જાત્યાત્મના વ્યક્તિઃ પ્રતીયતે તતો જાતિવ્યક્ત્યોરભેદ એવ પ્રતીતિબલાદાપદ્યતે કથં ભેદાભ્યુપગમઃ ।
ઉચ્યતે- ગૌરયં શાવલેયો ગૌરયં બાહુલેય ઇત્યુભયત્ર ગવાકારો ઽનુવર્તમાનો દૃશ્યતે, શાવલેયબાહુલેયાકારૌ તુ વ્યાવર્તેતે, તદ્યપિ તયોઃ શાબલેયગવાકારયોરભેદઃ સ્યાદેકાનુવૃત્તાવિતરો ઽપ્યનુવર્તેત, તદ્વ્યાવૃત્તૌ વા ગવાકારો ઽપિ વ્યાવર્તેત ।
કિં ચ તસ્યામેવ વ્યક્તાવિયં ગૌરિતિ ગવાત્મના પ્રતીયમાનાયામપિ નેયંબુદ્ધિગોબુદ્ધ્યોર્ગૌરિર્ગૌરિતિવત્પર્યાયત્વં પ્રતીયતે તસ્માન્નાભેદઃ* ॥॥
કથં તર્હિ તાદ્રૂપ્યં વ્યક્તેઃ પ્રતીયતે ।
ઇદમેવ હિ તાદ્રૂપ્યં વ્યક્તેર્યત્ તત્ સમવાયઃ સંબન્ધઃ, તસ્યૈષ મહિમા યેનાધારમાધેયં સ્વબુદ્ધ્યાનુરઞ્જયતિ તસ્માદદોષઃ ।
અથવા તાદાત્મ્યપ્રતીતેરભેદોપ્યસ્તુ, પૂર્વોક્તન્યાયેન ભેદો ઽપિ, તસ્માત્પ્રમાણબલેન ભિન્નાભિન્નત્વમેવ યુક્તમ્* ॥॥
નનુ વિરુદ્ધૌ ભેદાભેદૌ કથમેકત્ર સ્યાતાં ન વિરોધઃ સહદર્શનાત્ ।
યદિ હિ ઇદં રજતં નેદં રજતમિતિવત્પરસ્પરોપમર્દેન ભેદાભેદૌ પ્રતીયેયાતાં તતો વિરુદ્ધ્યેયાતાં, ન તુ તયોઃ પરસ્પરોપમર્દેન પ્રતીતિઃ ઇયં ગૌરિતિબુદ્ધિદ્વયમપર્યાયેણ પ્રતિભાસમાનમેકં વસ્તુ દ્વ્યાત્મકં વ્યવસ્થાપયતિ- સામાનાધિકરણ્યં હ્યભેદમાપાદયતિ અપર્યાયત્વં ચ ભેદમ્, અતઃ પ્રતીતિબલાદવિરોધઃ* ॥॥
અપેક્ષાભેદાચ્ચ ।
તથાહિ ગોરૂપેણ નિરૂપ્યમાણયા જાત્યા વ્યક્તિરભેદેન પ્રતીયતે ગૌરયં શાબલેય ઇતિ ।
યદા તુ જાતિર્વયક્ત્યન્તરાત્મના નિરૂપ્યતે તદેયં વ્યક્તિસતો ભિન્નરૂપાવસીયતે યો ઽસૌ બાહુલેય ગૌઃ સો ઽયં શાબલેયો ન ભવતીતિ ।
એવં ધર્મિણો દ્રવ્યસ્ય
રસાદિધર્માન્તરરૂપેણ રૂપાદિભ્યાં ભેદો દ્રવ્યરૂપેણ ચાભેદઃ ।
તથાવયવિનઃ સ્વરૂપેણાવયવૈરભેદો ઽવયવાન્તરરૂપેણ ત્વવયવાન્તરૈર્ભેદ ઇત્યૂહનીયમ્ ।
તત્ર યથા દીર્ઘહ્રસ્વાદીનાં વિરુદ્ધસ્વભાવામામપ્યપેક્ષાભેદાદેકત્રાપ્યવિરુદ્ધં પ્રતીતિબલાદઙ્ગીક્રિયતે તથા ભેદાભેદયોરપિ દ્રષ્યવ્યં પ્રતીત્યવિશેષાત્ ॥
પ્રાભાકરમતેન ભેદાભેદાસમાનાધિકરણ્યે આક્ષેપઃ ।
કશ્ચિત્પુનરાહ- પ્રતીતિરેવ ભેદાભેદભાસિની ન સંભવતીતિ વિલક્ષણરૂપા પ્રતીતિર્હિ ભેદાવભાસઃ તદ્યેન ભેદપ્રતિભાસસમયે જાતિરૂપં વ્યક્તિરૂપં ચ પ્રતીતમ્, તેનાભેદપ્રતીતિવેલાયાં તયોરન્યતરત્પ્રત્યેતવ્યમ્, તત્રૈકસ્ય દ્વિરવભાસો ઽયં ભવેત્, ન પુનરિતરેણાભેદઃ પ્રતીતો ભવતિ, તસ્માન્નાસ્તિ ભેદાભેદયોરેકત્ર પ્રતીતિઃ* ॥॥