Sangita Ratnakara · Chapter p3
saṅgītaratnākaraḥ
atha prakīrṇakākhyastṛtīyo'dhyāyaḥ
atha prakīrṇakaṃ karṇarasāyanamanākulam
deśīmārgāśrayaṃ vakti śārṅgadevo vidāṃ varaḥ
vāṅmāturucyate geyaṃ dhāturityabhidhīyate
vācaṃ geyaṃ ca kurute yaḥ sa vāggeyakārakaḥ
śabdānuśāsanajñānamabhidhānapravīṇatā
chandaḥprabhedaveditvamalaṃkāreṣu kauśalam
rasabhāvaparijñānaṃ deśasthitiṣu cāturī
aśeṣabhāṣāvijñānaṃ kalāśāstreṣu kauśalam
tūryatritayacāturyaṃ hṛdyaśārīraśālitā
layatālakalājñānaṃ viveko'nekakākuṣu
prabhūtapratibhodbedabhāktvaṃ subhagageyatā
deśīrāgeṣvabhijñatvaṃ vākpaṭutvaṃ sabhājaye
rāgadveṣaparityāgaḥ sārdratvamucitajñatā
anucchiṣṭoktinirbandho nūtnadhātuvinirmitiḥ
paracittaparijñānaṃ prabandheṣu pragalbhatā
drutagītavinirmāṇaṃ padāntaravidagdhatā
tristhānagamakaprauḍhirvividhālaptinaipuṇaṃ
avadhānaṃ guṇairebhirvaro vāggeyakārakaḥ
vidadhāno'dhikaṃ dhātuṃ mātumandastu madhyamaḥ
dhātumātuvidaprauḍhaḥ prabandheṣvapi madhyamaḥ
ramyamātuvinirmātā'pyadhamo mandadhātukṛt
varo vastukavirvarṇakavirmadhyama ucyate
kuṭṭikāro'nyadhātau tu mātukāraḥ prakīrtitaḥ
iti vāggeyakāralakṣaṇam
mārgaṃ deśīṃ ca yo vetti sa gāndharvo'bhidhīyate
iti gāndharvaḥ
yo vetti kevalaṃ mārgaṃ svarādiḥ sa nigadyate
iti svarādiḥ /
hṛdyaśabdaḥ suśārīro grahamokṣavicakṣaṇaḥ
rāgarāgāṅgabhāṣāṅgakriyāṅgopāṅgakovidaḥ
prabandhagānaniṣṇāto vividhālaptitattvavit
sarvasthānoccagamakeṣvanāyāsalasadgatiḥ
āyattakaṇṭhastālajñaḥ sāvadhāno jitaśramaḥ
śuddhacchāyālagābhijñaḥ sarvakākuviśeṣavit
apārasthāyasaṃcāraḥ sarvadoṣavivarjitaḥ
kriyāparo jakvalayaḥ sughaṭo dhāraṇānvitaḥ
sphūrjannirjavano hārirahaḥkṛdbhajanodghuraḥ
susaṃpradāyo gītajñairgīyate gāyanāgraṇīḥ
guṇaiḥ katipayairhīno nirdoṣo madhyamo mataḥ
mahāmāheśvareṇoktaḥ sadoṣo gāyano'dhamaḥ
śikṣākāro'nukāraśca rasiko rañjakastathā
bhāvukaśceti gītajñaḥ pañcadhā gāyanaṃ jaguḥ
anyūnaśikṣaṇe dakṣaḥ śikṣākāro mataḥ satām
anukāra iti proktaḥ parabhaṅgyanukārakaḥ
rasāviṣṭastu rasiko rañjakaḥ śrotṛrañjakaḥ
gītasyātiśayādhānādbhāvukaḥ parikīrtitaḥ
ekallo yamalo vṛndagāyanaśceti te tridhā
eka eva tu yo gāyedasāvekallagāyanaḥ
sadvitīyo yamalakaḥ savṛndo vṛndagāyanaḥ
rūpayauvanaśālinyo gāyinyo gātṛvanmatāḥ
mādhuryadhuryadhvanayaścaturāścaturapriyāḥ
saṃdaṣṭodghṛṣṭasūtkāribhītaśaṅkitakampitāḥ
karālī vikalaḥ kākī vitālakarabhodvaḍāḥ
jhombakastumbakī vakrī prasārī vinimīlakaḥ
virasāpasvarāvyaktasthānabhraṣṭāvyavasthitāḥ
miśrako'navadhānaśca tathā'nyaḥ sānunāsikaḥ
pañcaviṃśatirityete gāyanā ninditā matāḥ
saṃdaśya daśanāngāyansaṃdaṣṭaḥ parikīrtitaḥ
udghṛṣṭo virasodghoṣaḥ sūtkārī sūtkṛtairmuhuḥ
bhīto bhayānvito gātā tvarayā śaṅkito mataḥ
kampitaḥ kampanājjñeyaḥ svabhāvādgātraśabdayoḥ
karālī gaditaḥ sadbhiḥ karālodghāṭitānanaḥ
vikalaḥ sa tu yo gāyetsvarānnyūnādhikaśrutīn
kākakrūraravaḥ kākī vitālastālavicyutaḥ
dadhānaḥ kandharāmūrdhvāṃ karabho'bhihito budhaiḥ
chāgavadvadanaṃ kurvannudvaḍo'dhamagāyanaḥ
śirālabhālavadanagrīvo gātā tu jhombakaḥ
tumbakī tumbakākārotphullagallastu gāyanaḥ
vakrī vakrīkṛtagalo gāyandhīrairudīritaḥ
prasārī gīyate tajjñairgātragītaprasāraṇāt
nimīlako mato gāyannimīlitavilocanaḥ
viraso nīraso varjyasvaragānādapasvaraḥ
gadgadadhvaniravyaktavarṇastvavyakta ucyate
sthānabhraṣṭaḥ sa yaḥ prāptumaśaktaḥ sthānakatrayam
avyavasthita ityuktaḥ sthānakairavyavasthitaiḥ
śuddhacchāyālagau rāgau miśrayanmiśrakaḥ smṛtaḥ
itareṣāṃ ca rāgāṇāṃ miśrako bhūrimiśraṇāt
sthāyyādiṣvavadhānena nirmukto'navadhānakaḥ
geyaṃ nāsikayā gāyangīyate sānunāsikaḥ
iti gāyanadoṣāḥ /
caturbhedo bhavecchabdaḥ khāhulo nāraṭābhidhaḥ
bombako miśrakaśceti tallakṣaṇamathocyate
kaphajaḥ khāhulaḥ snigdhamadhuraḥ saukumāryayuk
āḍilla eṣa eva syātprauḍhaścenmandramadhyayoḥ
tristhānaghanagambhīralīnaḥ pittodbhavo dhvaniḥ
nārāṭo bombakastu syādantarniḥsāratāyutaḥ
paruṣoccaistaraḥ sthūlo vātajaḥ śārṅgiṇoditaḥ
etatsaṃmiśraṇādukto miśrakaḥ sāṃnipātikaḥ
tanurūkṣaguṇo bombaḥ khāhulaḥ snigdhatāyutaḥ
kathaṃ tayormiśraṇaṃ syādviruddhaguṇayoginoḥ
atrocyate parityāgātpāruṣyasya virodhinaḥ
aviruddhasya mādhuryasthaulyādermiśraṇaṃ matam
etena ghananiḥsāraguṇanārāṭabombayoḥ
viruddhaguṇatākṣepasamādhāne nivedite
miśrasya bhedāścatvāro yuktau nārāṭakhāhulau
nārāṭabombakau bombakhāhulau miśritāstrayaḥ
niḥsāratārūkṣatābhyāṃ hīnastritayamiśraṇāt
uttamottama ityuktaḥ surāṇāmiva śaṃkaraḥ
nārāṭakhāhulonmiśra uttamaḥ khāhulaḥ punaḥ
bombayukto madhyamaḥ syādbombo nārāṭasaṃyutaḥ
śabdānāmadhamaḥ proktaḥ śrīmatsoḍhalasūnunā
niḥsāratārūkṣatābhyāṃ yuktaḥ sarvo'dhamo mataḥ
bhavanti bahavo bhedā nānātadguṇamiśraṇāt
kaścitsyānmadhurasnigdhaghano'nyaḥ snigdhakomalaḥ
ghano'parastu madhuramṛdutristhānako'nyakaḥ
mṛdutristhānagambhīro'paraḥ snigdho mṛdurghanaḥ
tristhāno'nyastu madhuramṛdustristhānako ghanaḥ
anyastu madhurasnigdhamṛdutristhānako'paraḥ
madhurasnigdhagambhīraghanatristhānako'paraḥ
snigdhakomalagambhīraghantristhānalīnakaḥ
aparaḥ snigdhamadhurakomalaḥ sāndralīnakaḥ
tristhānaśobhī gambhīra iti bhedā daśoditāḥ
khāhulonmiśranārāṭe tataḥ khāhulabombayoḥ
snigdhakomalaniḥsāra eko'nyo madhuro mṛduḥ
rūkṣo'nyastu mṛdusnigdhaniḥsāroccataraḥ paraḥ
komalasnigdhaniḥsāraḥ sthūlo'nyaḥ snigdhakomalaḥ
rūkṣaniḥsārapīnaśca bhedāḥ ṣaḍiti kīrtitāḥ
nārāṭe bombabhedāḥ syurghanatristhānarūkṣakaḥ
eko'nyo ghanagambhīrarūkṣo'nyo līnapīvaraḥ
niḥsārarūkṣo'nyo līnaghanoccatarapīvaraḥ
tristhānaghanagambhīralīnarūkṣo'paraḥ paraḥ
tristhānalīnaniḥsārarūkṣasthūlaḥ ṣaḍityamī
ete dvaṃdvajabhedāḥ syurathaite sāṃnipātikāḥ
snigdhatristhānaniḥsāro'nyo mṛdurmadhuro ghanaḥ
gambhīroccataro rūkṣaḥ parastu snigdhakomalaḥ
ghanalīnaḥ pīvaroccataro'nyaḥ snigdhakomalaḥ
tristhānalīnaniḥsārapīvaroccataro'paraḥ
kīrtito madhuro līnatristhāno rūkṣapīvaraḥ
niḥsāroccaistaro'nyastu madhurasnigdhakomalaḥ
tristhānaghanagambhīralīna uccaistaraḥ paraḥ
madhuro mṛdugambhīralīnatristhānarūkṣakaḥ
niḥsāroccaistaro'nyastu komalo madhuro ghanaḥ
līnatristhānarūkṣoccatarapīvaratāyutaḥ
aṣṭāviti trimiśrasya bhedāḥ sarve tu miśrajāḥ
militā mugdhabodhāya triṃśanniḥśaṅkakīrtitāḥ
anyeṣāṃ sūkṣmabhedānāṃ nānto'sti guṇasaṃkarāt
te granthavistaratrāsādasmābhirna samīritāḥ
iti śabdabhedalakṣaṇam
mṛṣṭo madhuracehālatristhānakasukhāvahāḥ
pracuraḥ komalo gāḍhaḥ śrāvakaḥ karuṇo ghanaḥ
snigdhaḥ ślakṣṇo raktiyuktaśchavimāniti sūribhiḥ
guṇairebhiḥ pañcadaśabhedaḥ śabdo nigadyate
śrotranirvāpako mṛṣṭatriṣu sthāneṣvavisvaraḥ
madhuraḥ kīrtitastāraḥ prauḍho madhurarañjakaḥ
nātisthūlo nātikṛśaḥ snigdhaścehālako ghanaḥ
ākaṇṭhakuṇṭhanaṃ sa syātpuṃsāṃ strīṇāṃ tu sarvadā
triṣu sthāneṣvekarūpaśchaviraktyādibhirguṇaiḥ
tristhāno manaso yastu sukhadaḥ sa sukhāvahaḥ
śrīśaṃkarapriyeṇoktaḥ pracurasthūlatāyutaḥ
komalo'nvarthanāmaiva kokilādhvanivanmataḥ
gāḍhastu prabalo dūraśravaṇācchrāvako mataḥ
karuṇaḥ śrotṛcittasya karuṇārasadīpakaḥ
dūraśravaṇayogyastu ghano'ntaḥsāratāyutaḥ
arūkṣo dūrasaṃśrāvyo budhaiḥ snigdho dhvaniḥ smṛtaḥ
ślakṣṇastu tailadhārāvadacchidro dhīrasaṃmataḥ
anuraktestu janako raktimānabhidhīyate
dhāturvimalakaṇṭhatvādyaḥ prājñairupalakṣyate
ujjvalo'yamiti proktaśchavimāniti sa dhvaniḥ
iti śabdaguṇāḥ
rūkṣasphuṭitaniḥsārakākolīkeṭikeṇayaḥ
kṛśo bhagna iti proktā duṣṭasyāṣṭau bhidā dhvaneḥ
rūkṣaḥ snigdhatvanirmuktaḥ splhuṭito'nvarthanāmakaḥ
eraṇḍakāṇḍaniḥsāro niḥsāra iti kīrtitaḥ
kākolikākhyaḥ kākolakulanirghoṣaniṣṭhuraḥ
sthānatrayaprāptimukto nirguṇaḥ keṭirucyate
kṛcchronmīlanmandratāraḥ keṇirityabhidhīyate
atisūkṣmaḥ kṛśo bhagnaḥ kharoṣṭradhvaninīrasaḥ
iti śabdadoṣāḥ
rāgābhivyaktiśaktatvamanabhyāse'pi yaddhvaneḥ
tacchārīramiti proktaṃ śarīreṇa sahodbhavāt
tārānudhvanimādhuryaraktigāmbhīryamārdavaiḥ
ghanatāsnigdhatākāntiprācuryādiguṇairyutam
tatsuśārīramityuktaṃ lakṣyalakṣaṇakovidaiḥ
anudhvānavihīnatvaṃ rūkṣatvaṃ tyaktaraktitā
niḥsāratā visvaratā kākitvaṃ sthānavicyutiḥ
kārśyaṃ kārkaśyamityādyaiḥ kuśārīraṃ kudūṣaṇaiḥ
vidyādānena tapasā bhaktyā vā pārvatīpateḥ
prabhūtabhāgyavibhavaiḥ suśārīramavāpyate
iti śārīralakṣaṇam
svarasya kampo gamakaḥ śrotṛcittasukhāvahaḥ
tasya bhedāstu tiripaḥ sphuritaḥ kampitastathā
līna āndolitavalitribhinnakurulāhatāḥ
ullāsitaḥ plāvitaśca gumphito mudritastathā
nāmito miśritaḥ pañcadaśeti parikīrtitāḥ
laghiṣṭhaḍamarudhvānakampānukṛtisundaraḥ
drutaturyāṃśavegena tiripaḥ parikīrtitaḥ
vege drutatṛtīyāṃśasaṃmite sphurito mataḥ
drutārdhamānavegena kampitaṃ gamakaṃ viduḥ
līnastu drutavegenā''ndolito laghuvegataḥ
valirvividhavakratvayuktavegavaśādbhavet
tribhinnastu triṣu sthāneṣvaviśrāntaghanasvaraḥ
kurulo valireva syādgranthilaḥ kaṇṭhyakomalaḥ
svaramagragamāhatya nivṛttastvāhato mataḥ
ullāsitaḥ sa tu prokto yaḥ svarānuttarottarān
kramādgacchetplāvitastu plutamānena kampanam
hṛdayaṃgamahuṃkāragambhīro gumphito bhavet
mukhamudraṇasaṃbhūto mudrito gamako mataḥ
svarāṇāṃ namanādukto nāmito dhvanivedibhiḥ
eteṣāṃ miśraṇānmiśrastasya syurbhūrayo bhidāḥ
tāsāṃ tu sthāyavāgeṣu vivṛtiḥ saṃvidhāsyate
iti gamakalakṣaṇam
rāgasyāvayavaḥ sthāyo vāgo gamaka ucyate
tatroktaṃ lakṣma vāgānāṃ sthāyānāṃ tūcyate'dhunā
vāgānāmapi keṣāṃcitprasaṅgādvacmi lakṣaṇam
te ca śabdasya ḍhalasya lavanyā vahanerapi
vādyaśabdasya yantrasya cchāyāyāḥ svaralaṅghitaḥ
preritastīkṣṇa ityuktā vyaktāsaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
ityasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ prasiddhā daśa sthāyāḥ
bhajanasya sthāpanāyā gaternādadhvanicchaveḥ
rakterdhṛtasya śabdasya bhṛtasyāṃśāvadhānayoḥ
apasthānasya nikuteḥ karuṇāvividhatvayoḥ
gātropaśamayoḥ kāṇḍāraṇānirjavanānvitau
gāḍho lalitagāḍhaśca lalito lulitaḥ samaḥ
komalaḥ hprasṛtaḥ snigdhacokṣocitasudeśikāḥ
apekṣitaśca ghoṣaśca svarasyaite prasiddhitaḥ
sthāyānāṃ guṇabhedena vyapadeśā nirūpitāḥ
iti trayastriṃśadgaṇakṛtabhedāḥ prasiddhāḥ sthāyāḥ
vahākṣarāḍambarayorullāsitataraṅgitau
pralambito'vaskhalitastrāṭitaḥ saṃpraviṣṭakaḥ
utpraviṣṭo niḥsaraṇo bhrāmito dīrghakampitaḥ
pratigrāhyollāsitaśca syādalambavilambikaḥ
syāttroṭitapratīṣṭo'pi prasṛtākuñcitaḥ sthiraḥ
sthāyukaḥ kṣiptasūkṣmāntāvityasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
itīṣatprasiddhā viṃśatirasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
prakṛtisthasya śabdasya kalākramaṇayorapi
ghaṭanāyāḥ sukhasyāpi cāle jīvasvarasya ca
vedadhvanerghanatvasya śithilo'vaghaṭaḥ plutaḥ
rāgeṣṭopasvarābhāso baddhaḥ kalaravasya ca
chāndasaḥ sukarābhāsaḥ saṃhito laghurantaraḥ
vakro dīptaprasannaśca syātprasannamṛdurguruḥ
hrasvaḥ śithilagāḍhaśca dīrgho'sādhāraṇastataḥ
sādhāraṇo nirādhāro duṣkarābhāsanāmakaḥ
miśraścaite'pi saṃkīrṇā guṇairbhinnāśca pūrvavat
itīṣatprasiddhāstrayastriṃśadguṇabhinnāḥ
iti ṣaṇṇavatiḥ sthāyāḥ śārṅgadevena kīrtitāḥ
muktaśabdapratigrāhyāḥ sthāyāḥ śabdasya kīrtitāḥ
ḍhālo muktāphalasyeva calanaṃ luṇṭhanātmakam
sa eṣu te syurḍhālasya namanaṃ tvatikomalam
lavanī tadyujaśchā yā lavanyāḥ parikīrtitāḥ
yattu kampanamārohiṇyavarohiṇi vā bhavet
vadanī sā'tha saṃcāriṇyapi vā sthirakampanam
sā gītālaptisaṃbandhabhedena dvividhā matā
punardvidhā sthirā vegāḍhyā punastrividhoditā
hṛdyā kaṇṭhyā śirasyā ca dehasthā hṛdayodbhavā
vahanī syātpunardvedhā khuttotphulleti bhedataḥ
yasmāmantarviśantīva svarāḥ khutteti sā matā
sotphulletyuditā yasyāṃ niryāntīvopari svarāḥ
valiryā gamakeṣūktā sā'pyevaṃvidhabhedabhāk
vahanī yeṣu te sthāyā vahanyāḥ paribhāṣitāḥ
rāgamagnā vādyaśabdā yeṣu te vādyaśabdajāḥ
ye yantreṣveva dṛśyante bāhulyātte tu yantrajāḥ
chāyā kākuḥ ṣaḍjakārā svararāgānyarāgajā
syāddeśakṣetrayantrāṇāṃ tallakṣaṇamathocyate
śrutinyūnādhikatvena yā svarāntarasaṃśrayā
svarāntarasya rāge syātsvarakākurasau matā
yā rāgasya nijacchāyā rāgakākuṃ tu tāṃ viduḥ
sā tvanyarāgakākuryā rāge rāgāntarāśrayā
sā deśakākuryā rāge bhaveddeśasvabhāvataḥ
śarīraṃ kṣetramityuktaṃ pratikṣetraṃ nisargataḥ
rāge nānāvidhā kākuḥ kṣetrakākuriti smṛtā
vīṇāvaṃśādiyantrotthā yantrakākuḥ satāṃ matā
anyacchāyāpravṛttau ye chāyāntaramupāśritāḥ
chāyāyāste matāḥ sthāyā gītavidyāviśāradaiḥ
madhye madhye svarānbhūrīllam̐ṅghayansvaralaṅghitaḥ
tiryagūrdhvamadhaḥsthācca preritaḥ preritasvaraiḥ
svarapūrṇaśrutistāre tīkṣṇavattīkṣṇa ucyate
ityasaṃkīrṇāḥ sthāyā daśa
rāgasyātiśayādhānaṃ prayatnādbhajanaṃ matam
tadyuktā bhajanasya syuḥ sthāpanāyāstu te matāḥ
sthāpayitvā sthāpayitvā yeṣāṃ pratipadaṃ kṛtiḥ
savilāsā'sti gīttasya mattamātaṅgavadgatiḥ
tadyuktāstu gateḥ sthāyāḥ snigdho mādhuryamāṃsalaḥ
bahulo yeṣu nādaḥ syātte nādasya prakīrtitāḥ
atidīrghaprayogāstu sthāyā ye te dhvanermatāḥ
yuktāḥ komalayā kāntyā chaveḥ sthāyā nirūpitāḥ
rakterutkarṣato rakteruktāḥ sthāyā manīṣibhiḥ
dhṛtasyānvarthanāmāno bhṛtasya bharaṇāddhvaneḥ
rāgāntarasyāvayavo rāgeṃ'śaḥ sa ca saptadhā
kāraṇāṃśaśca kāryāṃśaḥ sajātīyasya cāṃśakaḥ
sadṛśāṃśo visadṛśo madhyamasyāṃśako'paraḥ
aṃśāṃśaśceti yo rāge kāryeṃ'śaḥ kāraṇodbhavaḥ
kāraṇāṃśastvasau rāmakṛtau kolāhalāṃśavat
kāraṇe kāryarāgāṃśaḥ kāryāṃśo bhairave yathā
bhairavyaṃśaḥ samāṃ jātiṃ gauḍatvādyāṃ samāśritāḥ
karṇāṭādyāḥ sajātīyāsteṣvekāṃśo'paratra yaḥ
sajātīyāṃśakaḥ sa syādaṃśaḥ sadṛśarāgayoḥ
sadṛśāṃśo yathā naṭṭāvarāṭyoḥ śuddhayormithaḥ
sādṛśyaśūnyayoraṃśo'tyantaṃ visadṛśāṃśakaḥ
velāvalyāśca gūrjaryāḥ parasparagatau yathā
madhyastharāgau sādṛśyavaisādṛśyavivarjitau
madhyasthāṃśastayoraṃśo naṭṭādeśākhyayoriva
aṃśe'śāntarasaṃcārādaṃśāṃśa iti kīrtitaḥ
yeṣvaṃśo dṛśyate sthāyāsteṃ'śasya parikīrtitāḥ
manasā tatkṛtenaiva ye grāhyāste'vadhānajāḥ
āyāsena vinā yatra sthāne syātpracuro dhvaniḥ
svasthānaṃ tadapasthānaṃ tvāyāsena tadudgateḥ
apasthānasya te sthāyā ye'pasthānasamudbhavāḥ
nikuteḥ karuṇāyāśca sthāyāstvanvarthanāmakāḥ
sthāyā nānāvidhāṃ bhaṅgiṃ bhajaṃnto vividhatvajāḥ
gātrasya gātre niratāḥ kṛtvā tīvrataraṃ dhvanim
yeṣūpaśāntiḥ kriyate bhavantyupaśamasya te
kāṇḍāraṇā prasiddhaiva tasyāḥ sthāyāstadudbhavāḥ
saralaḥ komalo raktaḥ kramānnīto'tisūkṣmatām
svarasyā''dyeṣu te sthāyāḥ proktā nirjavanānvitāḥ
gāḍhaḥ śaithilyanirmuktaḥ sa eva mṛdutānvitaḥ
bhavellalitagāḍhastu lalitastu vilāsavān
mārdavāghūrṇitaḥ prokto lulitaḥ syātsamaḥ punaḥ
hīno vegavilambābhyāṃ yathārthaḥ komalo mataḥ
prasṛtaḥ prasṛtopetaḥ snigdho rūkṣatvavarjitaḥ
ujjvalo gaditaścokṣa ucitastu yathārthakaḥ
sudeśiko vidagdhānāṃ vallabho'pekṣitastu saḥ
sthāyasthāyena pūrveṇa pūrtyarthaṃ yo'bhikāṅkṣitaḥ
valau vahervahanyāṃ ca yaḥ snigdhamadhuro mahān
mandre dhvaniḥ saghoṣaḥ syāttadyuktā ghoṣajā matāḥ
gambhīramadhuradhvānā mandre ye syuḥ svarasya te
iti trayastriṃśatsaṃkīrṇāḥ /
vahanta iva kampante svarā yeṣu vahasya te
akṣarāḍambaro yeṣu mukhyāste syustadanvitāḥ
vegena preritairūrdhvaṃ svarairullāsito mataḥ
yatra gaṅgātaraṅganti svarāḥ sa syāttaraṅgitaḥ
parito'rdhabhṛte kumbhe jalaṃ dolāyate yathā
gīte tathāvidhaḥ sthāyaḥ proktastajjñaiḥ pralambitaḥ
avaskhalati yo mandrādavaroheṇa vegataḥ
so'vaskhalita ityuktastrāṭitastu svare kvacit
ciraṃ sthitvā'gnivattāraṃ spṛṣṭvā pratyāgato bhavet
ghanasvaro'varohe syātsaṃpraviṣṭastathāvidhaḥ
ārohiṇyutpraviṣṭaḥ syādanvarthāḥ syuḥ pare trayaḥ
pratigṛhyollāsitaḥ syādasau yaḥ pratigṛhyate
utkṣipyotkṣipyanipatatkelikandukasundaraḥ
drutapūrvo vilambāntaḥ syādalambavilambakaḥ
syāttroṭitapratīṣo'sau yatra syāttāramandrayoḥ
prathamaṃ traṭayitvaikamaparasya pratigrahaḥ
prasṛtākuñcitaḥ sthāyaḥ prasāryā''kuñcitadhvaniḥ
sthāyivarṇasthitiḥ kampaḥ sthira ityabhidhīyate
ekaikasminsvare sthitvā sthitvā vā'tha dvayordvayoḥ
triṣu triṣvathavā sthāyo racitaḥ sthāyuko mataḥ
ūrdhvaḥ prasāritaḥ kṣiptaḥ sūkṣmāṅgonte'lpatāṃ gataḥ
ityasaṃkīrṇā viṃśatiḥ
śabdaḥ prakāśate yeṣu dhṛtibhṛtyādivarjitaḥ
svabhāvādeva śabdasya prakṛtisthasya te matāḥ
yeṣu sūkṣmīkṛtāḥ śabdāste kalāyāḥ prakīrtitāḥ
bhṛśaṃ prāṇapratigrāhyā ye syurākramaṇasya te
te sthāyā ghaṭanāyā ye śilpinā ghaṭitā iva
sukhadāstu sukhasya syuścālirjakketi kīrtitāḥ
sthāyāstadanvitāścāleraṃśo jīvasvaro mataḥ
tatprādhānyena ye gītāḥ sthāyā jīvasvarasya te
vedadhvaninibhadhvānāḥ sthāyā vedadhvanermatāḥ
antaḥsāro ghanatvasya yathārthaḥ śithilo mataḥ
duṣkaro'vaghaṭaḥ proktaḥ pluto'tyantavilambitaḥ
rāgeṇeṣṭaḥ svapūrtyarthaṃ rāgeṣṭa iti kīrtitaḥ
sa syādapasvarābhāso bhātyapasvaravattu yaḥ
stabdhasthāyastu baddhaḥ syādbahutvaṃ madhuradhvaneḥ
yasminkalaravasyāsau chāndasaścaturapriyaḥ
sukarābhāsa ityukto duṣkaraḥ sukaropamaḥ
ghaṇṭānādavadāyātastārānmandraṃ tu saṃhitaḥ
laghurgurutvarahito dhruvakābhogayostu yaḥ
antare sā'ntaro vakro yathārthaḥ sukarastu yaḥ
tāre dīptaprasanno'sau sukaraḥ komaladhvaniḥ
prasannamṛdurityukto gururanvarthanāmakaḥ
hrasvastokaḥ parau dvau tu syātāmanvarthanāmakau
śabdaśārīraguṇataḥ sukaraḥ susvaro'thavā
yaḥ kasyacinna sarveṣāṃ so'sādhāraṇa ucyate
sadṛśo yastu sarveṣāmasau sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
na vāñchati vahanyādi yaḥ svanirvāhahetave
ucyate sa nirādhāraḥ sukaro duṣkaropamaḥ
duṣkarābhāsa ityukto miśraṇānmiśrako mataḥ
iti trayastriṃśatsaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
ānantyānnaiva śakyante bhedā miśrasya bhāṣitum
dikpradarśanamātrārthamucyante teṣu kecana
yo yasminbahulaḥ sthāyaḥ sa tens vyapadiśyate
sāmye tu miśranāmaiva sa tvidānīṃ prapañcyate
tiripāndolito līnakampitaḥ kampitāhataḥ
tiripasphurito līnasphuritaḥ sphuritāhataḥ
līnakampitalīnaśca tribhinnakurulāhataḥ
plāvitollāsitavalirvalihumphitamudritaḥ
nāmitāndolitavalirvalināmitakampitaḥ
andolitaplāvitakasamullāsitanāmitaḥ
tiripāndolitavalitribhinnakurulo'paraḥ
tribhinnalīnasphuritaplāvitāndolitaḥ paraḥ
vahanīḍhālayordhālavahanyoḥ śabdaḍhālayoḥ
vahanīyantrayośchāyāyantrayoḥ śabdayantrayoḥ
vahanīchāyayoryantravādyaśabdabhavaḥ paraḥ
tīkṣṇapreritakastīkṣṇapreritaḥ svaralaṅghitaḥ
ḍhālaśabdotthayantrotthavādyaśabdabhavaḥ paraḥ
ḍhālacchāyā yantravādyaśabdaśabdabhavo'paraḥ
jhallambitāvaskhalitastrāṭitollāsitaḥ paraḥ
saṃpraviṣṭotpraviṣṭaśca saṃpraviṣṭataraṅgitaḥ
anyaḥ pratigṛhītollālitālambavilambakaḥ
syāttroṭitapratīṣṭotpraviṣṭaniḥsaraṇaḥ paraḥ
dīrghakampitasūkṣmāntabhrāmitasthāyuko'nyakaḥ
vahākṣarāḍambarajaprasṛtākuñcitasthiraḥ
bhrāmitakṣiptasūkṣmāntataraṅgitajhalambhitaḥ
ete ṣaṭtriṃśadanye'pi vijñātavyā diśā'nayā
iti sthāyavāgalakṣaṇam
rāgālapanamālaptiḥ prakaṭīkaraṇaṃ matam
sā dvidhā gaditā rāgarūpakābhyāṃ viśeṣaṇāt
rāgālaptistu sā yā syādanapekṣyaiva rūpakam
svasthānaiḥ sā caturbhiḥ syāditi gītavido viduḥ
yatropaviśyate rāgaḥ svare sthāyī sa kathyate
tataścaturtho dvyardhaḥ syātsvare tasmādadhastane
cālanaṃ mukhacālaḥ syātsvasthānaṃ prathamaṃ ca tat
dvyardhasvare cālayitvā nyasanaṃ taddvitīyakam
sthāyisvarādaṣṭamastu dviguṇaḥ parikīrtitaḥ
dvyardhadviguṇayormadhye sthitā ardhasthitāḥ svarāḥ
ardhasthito cālayitvā nyasanaṃ tu tṛtīyakam
dviguṇe cālayitvā tu sthāyinyāsāccaturthakam
ebhiścaturbhiḥ svasthānai rāgālaptirmatā satām
stokastokaistataḥ sthāyaiḥ prasannairbahubhaṅgibhiḥ
jīvasvaravyāptimukhyai rāgasya sthāpanā bhavet
iti rāgālaptiḥ
rūpakasthena rāgeṇa tālena ca vidhīyate
yā soktā rūpakālaptiḥ sā punardvividhā bhavet
pratigrahaṇikaikā'nyā bhañjanītyabhidhīyate
vidhāya sthāyamālapte rūpakāvayavo yadi
pratigṛhyeta sā proktā pratigrahaṇikā budhaiḥ
iti pratigrahaṇikā
bhañjanī dvividhā jñeyā sthāyarūpakabhañjanāt
yadā tatpadamānena sthāyo rūpakasaṃsthitaḥ
nānāprakāraḥ kriyate sā jñeyā sthāyabhañjanī
taiḥ padaistena mānena samagraṃ rūpakaṃ yadi
anyathā cānyathā gāyedasau rūpakabhañjanī
varṇālaṃkārasaṃpannā gamakāsthāyacitritā
ālaptirucyate tajjñairbhūribhaṅgimanoharā
ityālaptilakṣaṇam
gātṛvādakasaṃghāto vṛndamityabhidhīyate
uttamaṃ madhyamamatho kaniṣṭhamiti tattridhā
catvāro mukhyagātāro dviguṇāḥ samagāyanāḥ
gāyinyo dvādaśa proktā vāṃśikānāṃ catuṣṭayam
mārdaṅgikāstu catvāro yatra tadvṛndamuttamam
madhyamaṃ syāttadarthena kaniṣṭhe mukhyagāyanaḥ
ekaḥ syātsamagātārastrayo gāyanikāḥ punaḥ
catasro vāṃśikadvaṃdvaṃ tathā mārdalikadvayam
uttame gāyanīvṛnde mukhyagāyanikādvayam
daśa syuḥ samagāyinyo vāṃśikadvitayaṃ tathā
bhavenmārdalikadvaṃdvaṃ madhyame mukhyagāyanī
ekā syātsamagāyinyaścatasro vāṃśikāstathā
ito nyūnaṃ tu hīnaṃ syādyayeṣṭamathavā bhavet
uttamābhyadhikaṃ vṛndaṃ kolāhalamitīritam
mukhyānuvṛttirmilanaṃ tālalīlānuvartanam
mithastruṭitanirvāhastristhānavyāptiśaktatā
śabdasādṛśyamityete proktā vṛndasya ṣaḍguṇāḥ
āha vṛndaviśeṣaṃ tu kutapaṃ bharato muniḥ
tatasya cāvanaddhasya nāṭyasyaite tridhā ca saḥ
tatasya kutapo jñeyo gāyanaḥ saparigrahaḥ
vīṇā ghoṣavatī citrā vipañcī parivādinī
vallakī kuṅnikā jyeṣṭhā nakuloṣṭhī ca kiṃnarī
jayā kūrmī pinākī ca hastikā śatatantrikā
audumbarī ca ṣaṭkarṇaḥ pauṇo rāvaṇahastakaḥ
sāraṅgyālapanītyādestatavādyasya vādakāḥ
vāṃśikāḥ pāvikāḥ pāvakāhalāḥ śaṅkhavādakāḥ
muhurīśṛṅgavādyādyāstathā tāladharā varāḥ
kutape tvavanaddhasya mukhyo mārdaṅgikastataḥ
paṇavo darduro ḍhakkā maṇḍiḍakkā ca ḍakkulī
paṭahaḥ karaṭā ḍhakkā ḍhavaso ghaḍasastathā
huḍukkā ḍamarū ruñjā kuḍukkā kuḍuvā tathā
niḥsvānastrivalī bherī tambakī bombaḍī tathā
paṭṭavādyaṃ paṭaḥ kamroḍāvajāvajasellukāḥ
jayaghaṇṭā kāṃsyatālo ghaṇṭā ca kirikiṭṭakam
vādyānāmevamādīnāṃ pṛthagvādakasaṃcayaḥ
varāṭalāṭakarṇāṭagauḍagurjarakauṅkaṇaiḥ
mahārāṣṭrāndhrahammīracaulairmalayamālavaiḥ
aṅgavaṅgakaliṅgādyairnānābhinayakovidaiḥ
aṅgahāraprayogajñairlāsyatāṇḍavakovidaiḥ
vicitrasthānakaprauḍhairviṣameṣu suśikṣitaiḥ
nāṭasya kutapaḥ pātrairuttamādhamamadhyamaiḥ
kutapānāmamīṣāṃ tu samūho vṛndamucyate
iti vṛndalakṣaṇam
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare tṛtīyaḥ prakīrṇakādhyāyaḥ
Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0