Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sangita Ratnakara · Chapter p3

p3.1

saṅgītaratnākaraḥ
atha prakīrṇakākhyastṛtīyo'dhyāyaḥ
atha prakīrṇakaṃ karṇarasāyanamanākulam
deśīmārgāśrayaṃ vakti śārṅgadevo vidāṃ varaḥ

p3.2

vāṅmāturucyate geyaṃ dhāturityabhidhīyate
vācaṃ geyaṃ ca kurute yaḥ sa vāggeyakārakaḥ

p3.3

śabdānuśāsanajñānamabhidhānapravīṇatā
chandaḥprabhedaveditvamalaṃkāreṣu kauśalam

p3.4

rasabhāvaparijñānaṃ deśasthitiṣu cāturī
aśeṣabhāṣāvijñānaṃ kalāśāstreṣu kauśalam

p3.5

tūryatritayacāturyaṃ hṛdyaśārīraśālitā
layatālakalājñānaṃ viveko'nekakākuṣu

p3.6

prabhūtapratibhodbedabhāktvaṃ subhagageyatā
deśīrāgeṣvabhijñatvaṃ vākpaṭutvaṃ sabhājaye

p3.7

rāgadveṣaparityāgaḥ sārdratvamucitajñatā
anucchiṣṭoktinirbandho nūtnadhātuvinirmitiḥ

p3.8

paracittaparijñānaṃ prabandheṣu pragalbhatā
drutagītavinirmāṇaṃ padāntaravidagdhatā

p3.9

tristhānagamakaprauḍhirvividhālaptinaipuṇaṃ
avadhānaṃ guṇairebhirvaro vāggeyakārakaḥ

p3.10

vidadhāno'dhikaṃ dhātuṃ mātumandastu madhyamaḥ
dhātumātuvidaprauḍhaḥ prabandheṣvapi madhyamaḥ

p3.11

ramyamātuvinirmātā'pyadhamo mandadhātukṛt
varo vastukavirvarṇakavirmadhyama ucyate
kuṭṭikāro'nyadhātau tu mātukāraḥ prakīrtitaḥ

p3.12

iti vāggeyakāralakṣaṇam
mārgaṃ deśīṃ ca yo vetti sa gāndharvo'bhidhīyate
iti gāndharvaḥ
yo vetti kevalaṃ mārgaṃ svarādiḥ sa nigadyate

p3.13

iti svarādiḥ /
hṛdyaśabdaḥ suśārīro grahamokṣavicakṣaṇaḥ
rāgarāgāṅgabhāṣāṅgakriyāṅgopāṅgakovidaḥ

p3.14

prabandhagānaniṣṇāto vividhālaptitattvavit
sarvasthānoccagamakeṣvanāyāsalasadgatiḥ

p3.15

āyattakaṇṭhastālajñaḥ sāvadhāno jitaśramaḥ
śuddhacchāyālagābhijñaḥ sarvakākuviśeṣavit

p3.16

apārasthāyasaṃcāraḥ sarvadoṣavivarjitaḥ
kriyāparo jakvalayaḥ sughaṭo dhāraṇānvitaḥ

p3.17

sphūrjannirjavano hārirahaḥkṛdbhajanodghuraḥ
susaṃpradāyo gītajñairgīyate gāyanāgraṇīḥ

p3.18

guṇaiḥ katipayairhīno nirdoṣo madhyamo mataḥ
mahāmāheśvareṇoktaḥ sadoṣo gāyano'dhamaḥ

p3.19

śikṣākāro'nukāraśca rasiko rañjakastathā
bhāvukaśceti gītajñaḥ pañcadhā gāyanaṃ jaguḥ

p3.20

anyūnaśikṣaṇe dakṣaḥ śikṣākāro mataḥ satām
anukāra iti proktaḥ parabhaṅgyanukārakaḥ

p3.21

rasāviṣṭastu rasiko rañjakaḥ śrotṛrañjakaḥ
gītasyātiśayādhānādbhāvukaḥ parikīrtitaḥ

p3.22

ekallo yamalo vṛndagāyanaśceti te tridhā
eka eva tu yo gāyedasāvekallagāyanaḥ

p3.23

sadvitīyo yamalakaḥ savṛndo vṛndagāyanaḥ
rūpayauvanaśālinyo gāyinyo gātṛvanmatāḥ
mādhuryadhuryadhvanayaścaturāścaturapriyāḥ

p3.24

saṃdaṣṭodghṛṣṭasūtkāribhītaśaṅkitakampitāḥ
karālī vikalaḥ kākī vitālakarabhodvaḍāḥ

p3.25

jhombakastumbakī vakrī prasārī vinimīlakaḥ
virasāpasvarāvyaktasthānabhraṣṭāvyavasthitāḥ

p3.26

miśrako'navadhānaśca tathā'nyaḥ sānunāsikaḥ
pañcaviṃśatirityete gāyanā ninditā matāḥ

p3.27

saṃdaśya daśanāngāyansaṃdaṣṭaḥ parikīrtitaḥ
udghṛṣṭo virasodghoṣaḥ sūtkārī sūtkṛtairmuhuḥ

p3.28

bhīto bhayānvito gātā tvarayā śaṅkito mataḥ
kampitaḥ kampanājjñeyaḥ svabhāvādgātraśabdayoḥ

p3.29

karālī gaditaḥ sadbhiḥ karālodghāṭitānanaḥ
vikalaḥ sa tu yo gāyetsvarānnyūnādhikaśrutīn

p3.30

kākakrūraravaḥ kākī vitālastālavicyutaḥ
dadhānaḥ kandharāmūrdhvāṃ karabho'bhihito budhaiḥ

p3.31

chāgavadvadanaṃ kurvannudvaḍo'dhamagāyanaḥ
śirālabhālavadanagrīvo gātā tu jhombakaḥ

p3.32

tumbakī tumbakākārotphullagallastu gāyanaḥ
vakrī vakrīkṛtagalo gāyandhīrairudīritaḥ

p3.33

prasārī gīyate tajjñairgātragītaprasāraṇāt
nimīlako mato gāyannimīlitavilocanaḥ

p3.34

viraso nīraso varjyasvaragānādapasvaraḥ
gadgadadhvaniravyaktavarṇastvavyakta ucyate

p3.35

sthānabhraṣṭaḥ sa yaḥ prāptumaśaktaḥ sthānakatrayam
avyavasthita ityuktaḥ sthānakairavyavasthitaiḥ

p3.36

śuddhacchāyālagau rāgau miśrayanmiśrakaḥ smṛtaḥ
itareṣāṃ ca rāgāṇāṃ miśrako bhūrimiśraṇāt

p3.37

sthāyyādiṣvavadhānena nirmukto'navadhānakaḥ
geyaṃ nāsikayā gāyangīyate sānunāsikaḥ

p3.38

iti gāyanadoṣāḥ /
caturbhedo bhavecchabdaḥ khāhulo nāraṭābhidhaḥ
bombako miśrakaśceti tallakṣaṇamathocyate

p3.39

kaphajaḥ khāhulaḥ snigdhamadhuraḥ saukumāryayuk
āḍilla eṣa eva syātprauḍhaścenmandramadhyayoḥ

p3.40

tristhānaghanagambhīralīnaḥ pittodbhavo dhvaniḥ
nārāṭo bombakastu syādantarniḥsāratāyutaḥ

p3.41

paruṣoccaistaraḥ sthūlo vātajaḥ śārṅgiṇoditaḥ
etatsaṃmiśraṇādukto miśrakaḥ sāṃnipātikaḥ

p3.42

tanurūkṣaguṇo bombaḥ khāhulaḥ snigdhatāyutaḥ
kathaṃ tayormiśraṇaṃ syādviruddhaguṇayoginoḥ

p3.43

atrocyate parityāgātpāruṣyasya virodhinaḥ
aviruddhasya mādhuryasthaulyādermiśraṇaṃ matam

p3.44

etena ghananiḥsāraguṇanārāṭabombayoḥ
viruddhaguṇatākṣepasamādhāne nivedite

p3.45

miśrasya bhedāścatvāro yuktau nārāṭakhāhulau
nārāṭabombakau bombakhāhulau miśritāstrayaḥ

p3.46

niḥsāratārūkṣatābhyāṃ hīnastritayamiśraṇāt
uttamottama ityuktaḥ surāṇāmiva śaṃkaraḥ

p3.47

nārāṭakhāhulonmiśra uttamaḥ khāhulaḥ punaḥ
bombayukto madhyamaḥ syādbombo nārāṭasaṃyutaḥ

p3.48

śabdānāmadhamaḥ proktaḥ śrīmatsoḍhalasūnunā
niḥsāratārūkṣatābhyāṃ yuktaḥ sarvo'dhamo mataḥ

p3.49

bhavanti bahavo bhedā nānātadguṇamiśraṇāt
kaścitsyānmadhurasnigdhaghano'nyaḥ snigdhakomalaḥ

p3.50

ghano'parastu madhuramṛdutristhānako'nyakaḥ
mṛdutristhānagambhīro'paraḥ snigdho mṛdurghanaḥ

p3.51

tristhāno'nyastu madhuramṛdustristhānako ghanaḥ
anyastu madhurasnigdhamṛdutristhānako'paraḥ

p3.52

madhurasnigdhagambhīraghanatristhānako'paraḥ
snigdhakomalagambhīraghantristhānalīnakaḥ

p3.53

aparaḥ snigdhamadhurakomalaḥ sāndralīnakaḥ
tristhānaśobhī gambhīra iti bhedā daśoditāḥ

p3.54

khāhulonmiśranārāṭe tataḥ khāhulabombayoḥ
snigdhakomalaniḥsāra eko'nyo madhuro mṛduḥ

p3.55

rūkṣo'nyastu mṛdusnigdhaniḥsāroccataraḥ paraḥ
komalasnigdhaniḥsāraḥ sthūlo'nyaḥ snigdhakomalaḥ

p3.56

rūkṣaniḥsārapīnaśca bhedāḥ ṣaḍiti kīrtitāḥ
nārāṭe bombabhedāḥ syurghanatristhānarūkṣakaḥ

p3.57

eko'nyo ghanagambhīrarūkṣo'nyo līnapīvaraḥ
niḥsārarūkṣo'nyo līnaghanoccatarapīvaraḥ

p3.58

tristhānaghanagambhīralīnarūkṣo'paraḥ paraḥ
tristhānalīnaniḥsārarūkṣasthūlaḥ ṣaḍityamī

p3.59

ete dvaṃdvajabhedāḥ syurathaite sāṃnipātikāḥ
snigdhatristhānaniḥsāro'nyo mṛdurmadhuro ghanaḥ

p3.60

gambhīroccataro rūkṣaḥ parastu snigdhakomalaḥ
ghanalīnaḥ pīvaroccataro'nyaḥ snigdhakomalaḥ

p3.61

tristhānalīnaniḥsārapīvaroccataro'paraḥ
kīrtito madhuro līnatristhāno rūkṣapīvaraḥ

p3.62

niḥsāroccaistaro'nyastu madhurasnigdhakomalaḥ
tristhānaghanagambhīralīna uccaistaraḥ paraḥ

p3.63

madhuro mṛdugambhīralīnatristhānarūkṣakaḥ
niḥsāroccaistaro'nyastu komalo madhuro ghanaḥ

p3.64

līnatristhānarūkṣoccatarapīvaratāyutaḥ
aṣṭāviti trimiśrasya bhedāḥ sarve tu miśrajāḥ

p3.65

militā mugdhabodhāya triṃśanniḥśaṅkakīrtitāḥ
anyeṣāṃ sūkṣmabhedānāṃ nānto'sti guṇasaṃkarāt
te granthavistaratrāsādasmābhirna samīritāḥ

p3.66

iti śabdabhedalakṣaṇam
mṛṣṭo madhuracehālatristhānakasukhāvahāḥ
pracuraḥ komalo gāḍhaḥ śrāvakaḥ karuṇo ghanaḥ

p3.67

snigdhaḥ ślakṣṇo raktiyuktaśchavimāniti sūribhiḥ
guṇairebhiḥ pañcadaśabhedaḥ śabdo nigadyate

p3.68

śrotranirvāpako mṛṣṭatriṣu sthāneṣvavisvaraḥ
madhuraḥ kīrtitastāraḥ prauḍho madhurarañjakaḥ

p3.69

nātisthūlo nātikṛśaḥ snigdhaścehālako ghanaḥ
ākaṇṭhakuṇṭhanaṃ sa syātpuṃsāṃ strīṇāṃ tu sarvadā

p3.70

triṣu sthāneṣvekarūpaśchaviraktyādibhirguṇaiḥ
tristhāno manaso yastu sukhadaḥ sa sukhāvahaḥ

p3.71

śrīśaṃkarapriyeṇoktaḥ pracurasthūlatāyutaḥ
komalo'nvarthanāmaiva kokilādhvanivanmataḥ

p3.72

gāḍhastu prabalo dūraśravaṇācchrāvako mataḥ
karuṇaḥ śrotṛcittasya karuṇārasadīpakaḥ

p3.73

dūraśravaṇayogyastu ghano'ntaḥsāratāyutaḥ
arūkṣo dūrasaṃśrāvyo budhaiḥ snigdho dhvaniḥ smṛtaḥ

p3.74

ślakṣṇastu tailadhārāvadacchidro dhīrasaṃmataḥ
anuraktestu janako raktimānabhidhīyate

p3.75

dhāturvimalakaṇṭhatvādyaḥ prājñairupalakṣyate
ujjvalo'yamiti proktaśchavimāniti sa dhvaniḥ

p3.76

iti śabdaguṇāḥ
rūkṣasphuṭitaniḥsārakākolīkeṭikeṇayaḥ
kṛśo bhagna iti proktā duṣṭasyāṣṭau bhidā dhvaneḥ

p3.77

rūkṣaḥ snigdhatvanirmuktaḥ splhuṭito'nvarthanāmakaḥ
eraṇḍakāṇḍaniḥsāro niḥsāra iti kīrtitaḥ

p3.78

kākolikākhyaḥ kākolakulanirghoṣaniṣṭhuraḥ
sthānatrayaprāptimukto nirguṇaḥ keṭirucyate

p3.79

kṛcchronmīlanmandratāraḥ keṇirityabhidhīyate
atisūkṣmaḥ kṛśo bhagnaḥ kharoṣṭradhvaninīrasaḥ

p3.80

iti śabdadoṣāḥ
rāgābhivyaktiśaktatvamanabhyāse'pi yaddhvaneḥ
tacchārīramiti proktaṃ śarīreṇa sahodbhavāt

p3.81

tārānudhvanimādhuryaraktigāmbhīryamārdavaiḥ
ghanatāsnigdhatākāntiprācuryādiguṇairyutam

p3.82

tatsuśārīramityuktaṃ lakṣyalakṣaṇakovidaiḥ
anudhvānavihīnatvaṃ rūkṣatvaṃ tyaktaraktitā

p3.83

niḥsāratā visvaratā kākitvaṃ sthānavicyutiḥ
kārśyaṃ kārkaśyamityādyaiḥ kuśārīraṃ kudūṣaṇaiḥ

p3.84

vidyādānena tapasā bhaktyā vā pārvatīpateḥ
prabhūtabhāgyavibhavaiḥ suśārīramavāpyate

p3.85

iti śārīralakṣaṇam
svarasya kampo gamakaḥ śrotṛcittasukhāvahaḥ
tasya bhedāstu tiripaḥ sphuritaḥ kampitastathā

p3.86

līna āndolitavalitribhinnakurulāhatāḥ
ullāsitaḥ plāvitaśca gumphito mudritastathā
nāmito miśritaḥ pañcadaśeti parikīrtitāḥ

p3.87

laghiṣṭhaḍamarudhvānakampānukṛtisundaraḥ
drutaturyāṃśavegena tiripaḥ parikīrtitaḥ

p3.88

vege drutatṛtīyāṃśasaṃmite sphurito mataḥ
drutārdhamānavegena kampitaṃ gamakaṃ viduḥ

p3.89

līnastu drutavegenā''ndolito laghuvegataḥ
valirvividhavakratvayuktavegavaśādbhavet

p3.90

tribhinnastu triṣu sthāneṣvaviśrāntaghanasvaraḥ
kurulo valireva syādgranthilaḥ kaṇṭhyakomalaḥ

p3.91

svaramagragamāhatya nivṛttastvāhato mataḥ
ullāsitaḥ sa tu prokto yaḥ svarānuttarottarān

p3.92

kramādgacchetplāvitastu plutamānena kampanam
hṛdayaṃgamahuṃkāragambhīro gumphito bhavet

p3.93

mukhamudraṇasaṃbhūto mudrito gamako mataḥ
svarāṇāṃ namanādukto nāmito dhvanivedibhiḥ

p3.94

eteṣāṃ miśraṇānmiśrastasya syurbhūrayo bhidāḥ
tāsāṃ tu sthāyavāgeṣu vivṛtiḥ saṃvidhāsyate

p3.95

iti gamakalakṣaṇam
rāgasyāvayavaḥ sthāyo vāgo gamaka ucyate
tatroktaṃ lakṣma vāgānāṃ sthāyānāṃ tūcyate'dhunā

p3.96

vāgānāmapi keṣāṃcitprasaṅgādvacmi lakṣaṇam

p3.97

te ca śabdasya ḍhalasya lavanyā vahanerapi
vādyaśabdasya yantrasya cchāyāyāḥ svaralaṅghitaḥ
preritastīkṣṇa ityuktā vyaktāsaṃkīrṇalakṣaṇāḥ

p3.98

ityasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ prasiddhā daśa sthāyāḥ
bhajanasya sthāpanāyā gaternādadhvanicchaveḥ
rakterdhṛtasya śabdasya bhṛtasyāṃśāvadhānayoḥ

p3.99

apasthānasya nikuteḥ karuṇāvividhatvayoḥ
gātropaśamayoḥ kāṇḍāraṇānirjavanānvitau

p3.100

gāḍho lalitagāḍhaśca lalito lulitaḥ samaḥ
komalaḥ hprasṛtaḥ snigdhacokṣocitasudeśikāḥ

p3.101

apekṣitaśca ghoṣaśca svarasyaite prasiddhitaḥ
sthāyānāṃ guṇabhedena vyapadeśā nirūpitāḥ

p3.102

iti trayastriṃśadgaṇakṛtabhedāḥ prasiddhāḥ sthāyāḥ
vahākṣarāḍambarayorullāsitataraṅgitau
pralambito'vaskhalitastrāṭitaḥ saṃpraviṣṭakaḥ

p3.103

utpraviṣṭo niḥsaraṇo bhrāmito dīrghakampitaḥ
pratigrāhyollāsitaśca syādalambavilambikaḥ

p3.104

syāttroṭitapratīṣṭo'pi prasṛtākuñcitaḥ sthiraḥ
sthāyukaḥ kṣiptasūkṣmāntāvityasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ

p3.105

itīṣatprasiddhā viṃśatirasaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
prakṛtisthasya śabdasya kalākramaṇayorapi
ghaṭanāyāḥ sukhasyāpi cāle jīvasvarasya ca
vedadhvanerghanatvasya śithilo'vaghaṭaḥ plutaḥ

p3.106

rāgeṣṭopasvarābhāso baddhaḥ kalaravasya ca
chāndasaḥ sukarābhāsaḥ saṃhito laghurantaraḥ

p3.107

vakro dīptaprasannaśca syātprasannamṛdurguruḥ
hrasvaḥ śithilagāḍhaśca dīrgho'sādhāraṇastataḥ
sādhāraṇo nirādhāro duṣkarābhāsanāmakaḥ

p3.108

miśraścaite'pi saṃkīrṇā guṇairbhinnāśca pūrvavat

p3.109

itīṣatprasiddhāstrayastriṃśadguṇabhinnāḥ
iti ṣaṇṇavatiḥ sthāyāḥ śārṅgadevena kīrtitāḥ

p3.110

muktaśabdapratigrāhyāḥ sthāyāḥ śabdasya kīrtitāḥ
ḍhālo muktāphalasyeva calanaṃ luṇṭhanātmakam

p3.111

sa eṣu te syurḍhālasya namanaṃ tvatikomalam
lavanī tadyujaśchā yā lavanyāḥ parikīrtitāḥ

p3.112

yattu kampanamārohiṇyavarohiṇi vā bhavet
vadanī sā'tha saṃcāriṇyapi vā sthirakampanam

p3.113

sā gītālaptisaṃbandhabhedena dvividhā matā
punardvidhā sthirā vegāḍhyā punastrividhoditā

p3.114

hṛdyā kaṇṭhyā śirasyā ca dehasthā hṛdayodbhavā
vahanī syātpunardvedhā khuttotphulleti bhedataḥ

p3.115

yasmāmantarviśantīva svarāḥ khutteti sā matā
sotphulletyuditā yasyāṃ niryāntīvopari svarāḥ

p3.116

valiryā gamakeṣūktā sā'pyevaṃvidhabhedabhāk
vahanī yeṣu te sthāyā vahanyāḥ paribhāṣitāḥ

p3.117

rāgamagnā vādyaśabdā yeṣu te vādyaśabdajāḥ
ye yantreṣveva dṛśyante bāhulyātte tu yantrajāḥ

p3.118

chāyā kākuḥ ṣaḍjakārā svararāgānyarāgajā
syāddeśakṣetrayantrāṇāṃ tallakṣaṇamathocyate

p3.119

śrutinyūnādhikatvena yā svarāntarasaṃśrayā
svarāntarasya rāge syātsvarakākurasau matā

p3.120

yā rāgasya nijacchāyā rāgakākuṃ tu tāṃ viduḥ
sā tvanyarāgakākuryā rāge rāgāntarāśrayā

p3.121

sā deśakākuryā rāge bhaveddeśasvabhāvataḥ
śarīraṃ kṣetramityuktaṃ pratikṣetraṃ nisargataḥ

p3.122

rāge nānāvidhā kākuḥ kṣetrakākuriti smṛtā
vīṇāvaṃśādiyantrotthā yantrakākuḥ satāṃ matā

p3.123

anyacchāyāpravṛttau ye chāyāntaramupāśritāḥ
chāyāyāste matāḥ sthāyā gītavidyāviśāradaiḥ

p3.124

madhye madhye svarānbhūrīllam̐ṅghayansvaralaṅghitaḥ
tiryagūrdhvamadhaḥsthācca preritaḥ preritasvaraiḥ
svarapūrṇaśrutistāre tīkṣṇavattīkṣṇa ucyate

p3.125

ityasaṃkīrṇāḥ sthāyā daśa
rāgasyātiśayādhānaṃ prayatnādbhajanaṃ matam
tadyuktā bhajanasya syuḥ sthāpanāyāstu te matāḥ

p3.126

sthāpayitvā sthāpayitvā yeṣāṃ pratipadaṃ kṛtiḥ
savilāsā'sti gīttasya mattamātaṅgavadgatiḥ

p3.127

tadyuktāstu gateḥ sthāyāḥ snigdho mādhuryamāṃsalaḥ
bahulo yeṣu nādaḥ syātte nādasya prakīrtitāḥ

p3.128

atidīrghaprayogāstu sthāyā ye te dhvanermatāḥ
yuktāḥ komalayā kāntyā chaveḥ sthāyā nirūpitāḥ

p3.129

rakterutkarṣato rakteruktāḥ sthāyā manīṣibhiḥ
dhṛtasyānvarthanāmāno bhṛtasya bharaṇāddhvaneḥ

p3.130

rāgāntarasyāvayavo rāgeṃ'śaḥ sa ca saptadhā
kāraṇāṃśaśca kāryāṃśaḥ sajātīyasya cāṃśakaḥ

p3.131

sadṛśāṃśo visadṛśo madhyamasyāṃśako'paraḥ
aṃśāṃśaśceti yo rāge kāryeṃ'śaḥ kāraṇodbhavaḥ

p3.132

kāraṇāṃśastvasau rāmakṛtau kolāhalāṃśavat
kāraṇe kāryarāgāṃśaḥ kāryāṃśo bhairave yathā

p3.133

bhairavyaṃśaḥ samāṃ jātiṃ gauḍatvādyāṃ samāśritāḥ
karṇāṭādyāḥ sajātīyāsteṣvekāṃśo'paratra yaḥ

p3.134

sajātīyāṃśakaḥ sa syādaṃśaḥ sadṛśarāgayoḥ
sadṛśāṃśo yathā naṭṭāvarāṭyoḥ śuddhayormithaḥ

p3.135

sādṛśyaśūnyayoraṃśo'tyantaṃ visadṛśāṃśakaḥ
velāvalyāśca gūrjaryāḥ parasparagatau yathā

p3.136

madhyastharāgau sādṛśyavaisādṛśyavivarjitau
madhyasthāṃśastayoraṃśo naṭṭādeśākhyayoriva

p3.137

aṃśe'śāntarasaṃcārādaṃśāṃśa iti kīrtitaḥ
yeṣvaṃśo dṛśyate sthāyāsteṃ'śasya parikīrtitāḥ

p3.138

manasā tatkṛtenaiva ye grāhyāste'vadhānajāḥ
āyāsena vinā yatra sthāne syātpracuro dhvaniḥ

p3.139

svasthānaṃ tadapasthānaṃ tvāyāsena tadudgateḥ
apasthānasya te sthāyā ye'pasthānasamudbhavāḥ

p3.140

nikuteḥ karuṇāyāśca sthāyāstvanvarthanāmakāḥ
sthāyā nānāvidhāṃ bhaṅgiṃ bhajaṃnto vividhatvajāḥ

p3.141

gātrasya gātre niratāḥ kṛtvā tīvrataraṃ dhvanim
yeṣūpaśāntiḥ kriyate bhavantyupaśamasya te

p3.142

kāṇḍāraṇā prasiddhaiva tasyāḥ sthāyāstadudbhavāḥ
saralaḥ komalo raktaḥ kramānnīto'tisūkṣmatām

p3.143

svarasyā''dyeṣu te sthāyāḥ proktā nirjavanānvitāḥ
gāḍhaḥ śaithilyanirmuktaḥ sa eva mṛdutānvitaḥ

p3.144

bhavellalitagāḍhastu lalitastu vilāsavān
mārdavāghūrṇitaḥ prokto lulitaḥ syātsamaḥ punaḥ

p3.145

hīno vegavilambābhyāṃ yathārthaḥ komalo mataḥ
prasṛtaḥ prasṛtopetaḥ snigdho rūkṣatvavarjitaḥ

p3.146

ujjvalo gaditaścokṣa ucitastu yathārthakaḥ
sudeśiko vidagdhānāṃ vallabho'pekṣitastu saḥ

p3.147

sthāyasthāyena pūrveṇa pūrtyarthaṃ yo'bhikāṅkṣitaḥ
valau vahervahanyāṃ ca yaḥ snigdhamadhuro mahān

p3.148

mandre dhvaniḥ saghoṣaḥ syāttadyuktā ghoṣajā matāḥ
gambhīramadhuradhvānā mandre ye syuḥ svarasya te

p3.149

iti trayastriṃśatsaṃkīrṇāḥ /
vahanta iva kampante svarā yeṣu vahasya te
akṣarāḍambaro yeṣu mukhyāste syustadanvitāḥ

p3.150

vegena preritairūrdhvaṃ svarairullāsito mataḥ
yatra gaṅgātaraṅganti svarāḥ sa syāttaraṅgitaḥ

p3.151

parito'rdhabhṛte kumbhe jalaṃ dolāyate yathā
gīte tathāvidhaḥ sthāyaḥ proktastajjñaiḥ pralambitaḥ

p3.152

avaskhalati yo mandrādavaroheṇa vegataḥ
so'vaskhalita ityuktastrāṭitastu svare kvacit

p3.153

ciraṃ sthitvā'gnivattāraṃ spṛṣṭvā pratyāgato bhavet
ghanasvaro'varohe syātsaṃpraviṣṭastathāvidhaḥ

p3.154

ārohiṇyutpraviṣṭaḥ syādanvarthāḥ syuḥ pare trayaḥ
pratigṛhyollāsitaḥ syādasau yaḥ pratigṛhyate

p3.155

utkṣipyotkṣipyanipatatkelikandukasundaraḥ
drutapūrvo vilambāntaḥ syādalambavilambakaḥ

p3.156

syāttroṭitapratīṣo'sau yatra syāttāramandrayoḥ
prathamaṃ traṭayitvaikamaparasya pratigrahaḥ

p3.157

prasṛtākuñcitaḥ sthāyaḥ prasāryā''kuñcitadhvaniḥ
sthāyivarṇasthitiḥ kampaḥ sthira ityabhidhīyate

p3.158

ekaikasminsvare sthitvā sthitvā vā'tha dvayordvayoḥ
triṣu triṣvathavā sthāyo racitaḥ sthāyuko mataḥ
ūrdhvaḥ prasāritaḥ kṣiptaḥ sūkṣmāṅgonte'lpatāṃ gataḥ

p3.159

ityasaṃkīrṇā viṃśatiḥ
śabdaḥ prakāśate yeṣu dhṛtibhṛtyādivarjitaḥ
svabhāvādeva śabdasya prakṛtisthasya te matāḥ

p3.160

yeṣu sūkṣmīkṛtāḥ śabdāste kalāyāḥ prakīrtitāḥ
bhṛśaṃ prāṇapratigrāhyā ye syurākramaṇasya te

p3.161

te sthāyā ghaṭanāyā ye śilpinā ghaṭitā iva
sukhadāstu sukhasya syuścālirjakketi kīrtitāḥ

p3.162

sthāyāstadanvitāścāleraṃśo jīvasvaro mataḥ
tatprādhānyena ye gītāḥ sthāyā jīvasvarasya te

p3.163

vedadhvaninibhadhvānāḥ sthāyā vedadhvanermatāḥ
antaḥsāro ghanatvasya yathārthaḥ śithilo mataḥ

p3.164

duṣkaro'vaghaṭaḥ proktaḥ pluto'tyantavilambitaḥ
rāgeṇeṣṭaḥ svapūrtyarthaṃ rāgeṣṭa iti kīrtitaḥ

p3.165

sa syādapasvarābhāso bhātyapasvaravattu yaḥ
stabdhasthāyastu baddhaḥ syādbahutvaṃ madhuradhvaneḥ

p3.166

yasminkalaravasyāsau chāndasaścaturapriyaḥ
sukarābhāsa ityukto duṣkaraḥ sukaropamaḥ

p3.167

ghaṇṭānādavadāyātastārānmandraṃ tu saṃhitaḥ
laghurgurutvarahito dhruvakābhogayostu yaḥ

p3.168

antare sā'ntaro vakro yathārthaḥ sukarastu yaḥ
tāre dīptaprasanno'sau sukaraḥ komaladhvaniḥ

p3.169

prasannamṛdurityukto gururanvarthanāmakaḥ
hrasvastokaḥ parau dvau tu syātāmanvarthanāmakau

p3.170

śabdaśārīraguṇataḥ sukaraḥ susvaro'thavā
yaḥ kasyacinna sarveṣāṃ so'sādhāraṇa ucyate

p3.171

sadṛśo yastu sarveṣāmasau sādhāraṇaḥ smṛtaḥ
na vāñchati vahanyādi yaḥ svanirvāhahetave

p3.172

ucyate sa nirādhāraḥ sukaro duṣkaropamaḥ
duṣkarābhāsa ityukto miśraṇānmiśrako mataḥ

p3.173

iti trayastriṃśatsaṃkīrṇalakṣaṇāḥ
ānantyānnaiva śakyante bhedā miśrasya bhāṣitum
dikpradarśanamātrārthamucyante teṣu kecana

p3.174

yo yasminbahulaḥ sthāyaḥ sa tens vyapadiśyate
sāmye tu miśranāmaiva sa tvidānīṃ prapañcyate

p3.175

tiripāndolito līnakampitaḥ kampitāhataḥ
tiripasphurito līnasphuritaḥ sphuritāhataḥ

p3.176

līnakampitalīnaśca tribhinnakurulāhataḥ
plāvitollāsitavalirvalihumphitamudritaḥ

p3.177

nāmitāndolitavalirvalināmitakampitaḥ
andolitaplāvitakasamullāsitanāmitaḥ

p3.178

tiripāndolitavalitribhinnakurulo'paraḥ
tribhinnalīnasphuritaplāvitāndolitaḥ paraḥ

p3.179

vahanīḍhālayordhālavahanyoḥ śabdaḍhālayoḥ
vahanīyantrayośchāyāyantrayoḥ śabdayantrayoḥ

p3.180

vahanīchāyayoryantravādyaśabdabhavaḥ paraḥ
tīkṣṇapreritakastīkṣṇapreritaḥ svaralaṅghitaḥ

p3.181

ḍhālaśabdotthayantrotthavādyaśabdabhavaḥ paraḥ
ḍhālacchāyā yantravādyaśabdaśabdabhavo'paraḥ

p3.182

jhallambitāvaskhalitastrāṭitollāsitaḥ paraḥ
saṃpraviṣṭotpraviṣṭaśca saṃpraviṣṭataraṅgitaḥ

p3.183

anyaḥ pratigṛhītollālitālambavilambakaḥ
syāttroṭitapratīṣṭotpraviṣṭaniḥsaraṇaḥ paraḥ

p3.184

dīrghakampitasūkṣmāntabhrāmitasthāyuko'nyakaḥ
vahākṣarāḍambarajaprasṛtākuñcitasthiraḥ

p3.185

bhrāmitakṣiptasūkṣmāntataraṅgitajhalambhitaḥ
ete ṣaṭtriṃśadanye'pi vijñātavyā diśā'nayā

p3.186

iti sthāyavāgalakṣaṇam
rāgālapanamālaptiḥ prakaṭīkaraṇaṃ matam
sā dvidhā gaditā rāgarūpakābhyāṃ viśeṣaṇāt

p3.187

rāgālaptistu sā yā syādanapekṣyaiva rūpakam
svasthānaiḥ sā caturbhiḥ syāditi gītavido viduḥ

p3.188

yatropaviśyate rāgaḥ svare sthāyī sa kathyate
tataścaturtho dvyardhaḥ syātsvare tasmādadhastane

p3.189

cālanaṃ mukhacālaḥ syātsvasthānaṃ prathamaṃ ca tat
dvyardhasvare cālayitvā nyasanaṃ taddvitīyakam

p3.190

sthāyisvarādaṣṭamastu dviguṇaḥ parikīrtitaḥ
dvyardhadviguṇayormadhye sthitā ardhasthitāḥ svarāḥ

p3.191

ardhasthito cālayitvā nyasanaṃ tu tṛtīyakam
dviguṇe cālayitvā tu sthāyinyāsāccaturthakam
ebhiścaturbhiḥ svasthānai rāgālaptirmatā satām

p3.192

stokastokaistataḥ sthāyaiḥ prasannairbahubhaṅgibhiḥ
jīvasvaravyāptimukhyai rāgasya sthāpanā bhavet

p3.193

iti rāgālaptiḥ
rūpakasthena rāgeṇa tālena ca vidhīyate
yā soktā rūpakālaptiḥ sā punardvividhā bhavet

p3.194

pratigrahaṇikaikā'nyā bhañjanītyabhidhīyate
vidhāya sthāyamālapte rūpakāvayavo yadi
pratigṛhyeta sā proktā pratigrahaṇikā budhaiḥ

p3.195

iti pratigrahaṇikā
bhañjanī dvividhā jñeyā sthāyarūpakabhañjanāt
yadā tatpadamānena sthāyo rūpakasaṃsthitaḥ
nānāprakāraḥ kriyate sā jñeyā sthāyabhañjanī

p3.196

taiḥ padaistena mānena samagraṃ rūpakaṃ yadi
anyathā cānyathā gāyedasau rūpakabhañjanī

p3.197

varṇālaṃkārasaṃpannā gamakāsthāyacitritā
ālaptirucyate tajjñairbhūribhaṅgimanoharā

p3.198

ityālaptilakṣaṇam
gātṛvādakasaṃghāto vṛndamityabhidhīyate
uttamaṃ madhyamamatho kaniṣṭhamiti tattridhā

p3.199

catvāro mukhyagātāro dviguṇāḥ samagāyanāḥ
gāyinyo dvādaśa proktā vāṃśikānāṃ catuṣṭayam

p3.200

mārdaṅgikāstu catvāro yatra tadvṛndamuttamam
madhyamaṃ syāttadarthena kaniṣṭhe mukhyagāyanaḥ

p3.201

ekaḥ syātsamagātārastrayo gāyanikāḥ punaḥ
catasro vāṃśikadvaṃdvaṃ tathā mārdalikadvayam

p3.202

uttame gāyanīvṛnde mukhyagāyanikādvayam
daśa syuḥ samagāyinyo vāṃśikadvitayaṃ tathā

p3.203

bhavenmārdalikadvaṃdvaṃ madhyame mukhyagāyanī
ekā syātsamagāyinyaścatasro vāṃśikāstathā

p3.204

ito nyūnaṃ tu hīnaṃ syādyayeṣṭamathavā bhavet
uttamābhyadhikaṃ vṛndaṃ kolāhalamitīritam

p3.205

mukhyānuvṛttirmilanaṃ tālalīlānuvartanam
mithastruṭitanirvāhastristhānavyāptiśaktatā

p3.206

śabdasādṛśyamityete proktā vṛndasya ṣaḍguṇāḥ
āha vṛndaviśeṣaṃ tu kutapaṃ bharato muniḥ

p3.207

tatasya cāvanaddhasya nāṭyasyaite tridhā ca saḥ
tatasya kutapo jñeyo gāyanaḥ saparigrahaḥ

p3.208

vīṇā ghoṣavatī citrā vipañcī parivādinī
vallakī kuṅnikā jyeṣṭhā nakuloṣṭhī ca kiṃnarī

p3.209

jayā kūrmī pinākī ca hastikā śatatantrikā
audumbarī ca ṣaṭkarṇaḥ pauṇo rāvaṇahastakaḥ

p3.210

sāraṅgyālapanītyādestatavādyasya vādakāḥ
vāṃśikāḥ pāvikāḥ pāvakāhalāḥ śaṅkhavādakāḥ

p3.211

muhurīśṛṅgavādyādyāstathā tāladharā varāḥ
kutape tvavanaddhasya mukhyo mārdaṅgikastataḥ

p3.212

paṇavo darduro ḍhakkā maṇḍiḍakkā ca ḍakkulī
paṭahaḥ karaṭā ḍhakkā ḍhavaso ghaḍasastathā

p3.213

huḍukkā ḍamarū ruñjā kuḍukkā kuḍuvā tathā
niḥsvānastrivalī bherī tambakī bombaḍī tathā

p3.214

paṭṭavādyaṃ paṭaḥ kamroḍāvajāvajasellukāḥ
jayaghaṇṭā kāṃsyatālo ghaṇṭā ca kirikiṭṭakam

p3.215

vādyānāmevamādīnāṃ pṛthagvādakasaṃcayaḥ
varāṭalāṭakarṇāṭagauḍagurjarakauṅkaṇaiḥ

p3.216

mahārāṣṭrāndhrahammīracaulairmalayamālavaiḥ
aṅgavaṅgakaliṅgādyairnānābhinayakovidaiḥ

p3.217

aṅgahāraprayogajñairlāsyatāṇḍavakovidaiḥ
vicitrasthānakaprauḍhairviṣameṣu suśikṣitaiḥ

p3.218

nāṭasya kutapaḥ pātrairuttamādhamamadhyamaiḥ
kutapānāmamīṣāṃ tu samūho vṛndamucyate

p3.3

iti vṛndalakṣaṇam
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare tṛtīyaḥ prakīrṇakādhyāyaḥ

Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc