સઙ્ગીતરત્નાકરઃ · અધ્યાય p3

સઙ્ગીતરત્નાકરઃ
અથ પ્રકીર્ણકાખ્યસ્તૃતીયોઽધ્યાયઃ
અથ પ્રકીર્ણકં કર્ણરસાયનમનાકુલમ્
દેશીમાર્ગાશ્રયં વક્તિ શાર્ઙ્ગદેવો વિદાં વરઃ

વાઙ્માતુરુચ્યતે ગેયં ધાતુરિત્યભિધીયતે
વાચં ગેયં ચ કુરુતે યઃ સ વાગ્ગેયકારકઃ

શબ્દાનુશાસનજ્ઞાનમભિધાનપ્રવીણતા
છન્દઃપ્રભેદવેદિત્વમલંકારેષુ કૌશલમ્

રસભાવપરિજ્ઞાનં દેશસ્થિતિષુ ચાતુરી
અશેષભાષાવિજ્ઞાનં કલાશાસ્ત્રેષુ કૌશલમ્

તૂર્યત્રિતયચાતુર્યં હૃદ્યશારીરશાલિતા
લયતાલકલાજ્ઞાનં વિવેકોઽનેકકાકુષુ

પ્રભૂતપ્રતિભોદ્બેદભાક્ત્વં સુભગગેયતા
દેશીરાગેષ્વભિજ્ઞત્વં વાક્પટુત્વં સભાજયે

રાગદ્વેષપરિત્યાગઃ સાર્દ્રત્વમુચિતજ્ઞતા
અનુચ્છિષ્ટોક્તિનિર્બન્ધો નૂત્નધાતુવિનિર્મિતિઃ

પરચિત્તપરિજ્ઞાનં પ્રબન્ધેષુ પ્રગલ્ભતા
દ્રુતગીતવિનિર્માણં પદાન્તરવિદગ્ધતા

ત્રિસ્થાનગમકપ્રૌઢિર્વિવિધાલપ્તિનૈપુણં
અવધાનં ગુણૈરેભિર્વરો વાગ્ગેયકારકઃ

વિદધાનોઽધિકં ધાતું માતુમન્દસ્તુ મધ્યમઃ
ધાતુમાતુવિદપ્રૌઢઃ પ્રબન્ધેષ્વપિ મધ્યમઃ

રમ્યમાતુવિનિર્માતાઽપ્યધમો મન્દધાતુકૃત્
વરો વસ્તુકવિર્વર્ણકવિર્મધ્યમ ઉચ્યતે
કુટ્ટિકારોઽન્યધાતૌ તુ માતુકારઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઇતિ વાગ્ગેયકારલક્ષણમ્
માર્ગં દેશીં ચ યો વેત્તિ સ ગાન્ધર્વોઽભિધીયતે
ઇતિ ગાન્ધર્વઃ
યો વેત્તિ કેવલં માર્ગં સ્વરાદિઃ સ નિગદ્યતે

ઇતિ સ્વરાદિઃ ।
હૃદ્યશબ્દઃ સુશારીરો ગ્રહમોક્ષવિચક્ષણઃ
રાગરાગાઙ્ગભાષાઙ્ગક્રિયાઙ્ગોપાઙ્ગકોવિદઃ

પ્રબન્ધગાનનિષ્ણાતો વિવિધાલપ્તિતત્ત્વવિત્
સર્વસ્થાનોચ્ચગમકેષ્વનાયાસલસદ્ગતિઃ

આયત્તકણ્ઠસ્તાલજ્ઞઃ સાવધાનો જિતશ્રમઃ
શુદ્ધચ્છાયાલગાભિજ્ઞઃ સર્વકાકુવિશેષવિત્

અપારસ્થાયસંચારઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ
ક્રિયાપરો જક્વલયઃ સુઘટો ધારણાન્વિતઃ

સ્ફૂર્જન્નિર્જવનો હારિરહઃકૃદ્ભજનોદ્ઘુરઃ
સુસંપ્રદાયો ગીતજ્ઞૈર્ગીયતે ગાયનાગ્રણીઃ

ગુણૈઃ કતિપયૈર્હીનો નિર્દોષો મધ્યમો મતઃ
મહામાહેશ્વરેણોક્તઃ સદોષો ગાયનોઽધમઃ

શિક્ષાકારોઽનુકારશ્ચ રસિકો રઞ્જકસ્તથા
ભાવુકશ્ચેતિ ગીતજ્ઞઃ પઞ્ચધા ગાયનં જગુઃ

અન્યૂનશિક્ષણે દક્ષઃ શિક્ષાકારો મતઃ સતામ્
અનુકાર ઇતિ પ્રોક્તઃ પરભઙ્ગ્યનુકારકઃ

રસાવિષ્ટસ્તુ રસિકો રઞ્જકઃ શ્રોતૃરઞ્જકઃ
ગીતસ્યાતિશયાધાનાદ્ભાવુકઃ પરિકીર્તિતઃ

એકલ્લો યમલો વૃન્દગાયનશ્ચેતિ તે ત્રિધા
એક એવ તુ યો ગાયેદસાવેકલ્લગાયનઃ

સદ્વિતીયો યમલકઃ સવૃન્દો વૃન્દગાયનઃ
રૂપયૌવનશાલિન્યો ગાયિન્યો ગાતૃવન્મતાઃ
માધુર્યધુર્યધ્વનયશ્ચતુરાશ્ચતુરપ્રિયાઃ

સંદષ્ટોદ્ઘૃષ્ટસૂત્કારિભીતશઙ્કિતકમ્પિતાઃ
કરાલી વિકલઃ કાકી વિતાલકરભોદ્વડાઃ

ઝોમ્બકસ્તુમ્બકી વક્રી પ્રસારી વિનિમીલકઃ
વિરસાપસ્વરાવ્યક્તસ્થાનભ્રષ્ટાવ્યવસ્થિતાઃ

મિશ્રકોઽનવધાનશ્ચ તથાઽન્યઃ સાનુનાસિકઃ
પઞ્ચવિંશતિરિત્યેતે ગાયના નિન્દિતા મતાઃ

સંદશ્ય દશનાન્ગાયન્સંદષ્ટઃ પરિકીર્તિતઃ
ઉદ્ઘૃષ્ટો વિરસોદ્ઘોષઃ સૂત્કારી સૂત્કૃતૈર્મુહુઃ

ભીતો ભયાન્વિતો ગાતા ત્વરયા શઙ્કિતો મતઃ
કમ્પિતઃ કમ્પનાજ્જ્ઞેયઃ સ્વભાવાદ્ગાત્રશબ્દયોઃ

કરાલી ગદિતઃ સદ્ભિઃ કરાલોદ્ઘાટિતાનનઃ
વિકલઃ સ તુ યો ગાયેત્સ્વરાન્ન્યૂનાધિકશ્રુતીન્

કાકક્રૂરરવઃ કાકી વિતાલસ્તાલવિચ્યુતઃ
દધાનઃ કન્ધરામૂર્ધ્વાં કરભોઽભિહિતો બુધૈઃ

છાગવદ્વદનં કુર્વન્નુદ્વડોઽધમગાયનઃ
શિરાલભાલવદનગ્રીવો ગાતા તુ ઝોમ્બકઃ

તુમ્બકી તુમ્બકાકારોત્ફુલ્લગલ્લસ્તુ ગાયનઃ
વક્રી વક્રીકૃતગલો ગાયન્ધીરૈરુદીરિતઃ

પ્રસારી ગીયતે તજ્જ્ઞૈર્ગાત્રગીતપ્રસારણાત્
નિમીલકો મતો ગાયન્નિમીલિતવિલોચનઃ

વિરસો નીરસો વર્જ્યસ્વરગાનાદપસ્વરઃ
ગદ્ગદધ્વનિરવ્યક્તવર્ણસ્ત્વવ્યક્ત ઉચ્યતે

સ્થાનભ્રષ્ટઃ સ યઃ પ્રાપ્તુમશક્તઃ સ્થાનકત્રયમ્
અવ્યવસ્થિત ઇત્યુક્તઃ સ્થાનકૈરવ્યવસ્થિતૈઃ

શુદ્ધચ્છાયાલગૌ રાગૌ મિશ્રયન્મિશ્રકઃ સ્મૃતઃ
ઇતરેષાં ચ રાગાણાં મિશ્રકો ભૂરિમિશ્રણાત્

સ્થાય્યાદિષ્વવધાનેન નિર્મુક્તોઽનવધાનકઃ
ગેયં નાસિકયા ગાયન્ગીયતે સાનુનાસિકઃ

ઇતિ ગાયનદોષાઃ ।
ચતુર્ભેદો ભવેચ્છબ્દઃ ખાહુલો નારટાભિધઃ
બોમ્બકો મિશ્રકશ્ચેતિ તલ્લક્ષણમથોચ્યતે

કફજઃ ખાહુલઃ સ્નિગ્ધમધુરઃ સૌકુમાર્યયુક્
આડિલ્લ એષ એવ સ્યાત્પ્રૌઢશ્ચેન્મન્દ્રમધ્યયોઃ

ત્રિસ્થાનઘનગમ્ભીરલીનઃ પિત્તોદ્ભવો ધ્વનિઃ
નારાટો બોમ્બકસ્તુ સ્યાદન્તર્નિઃસારતાયુતઃ

પરુષોચ્ચૈસ્તરઃ સ્થૂલો વાતજઃ શાર્ઙ્ગિણોદિતઃ
એતત્સંમિશ્રણાદુક્તો મિશ્રકઃ સાંનિપાતિકઃ

તનુરૂક્ષગુણો બોમ્બઃ ખાહુલઃ સ્નિગ્ધતાયુતઃ
કથં તયોર્મિશ્રણં સ્યાદ્વિરુદ્ધગુણયોગિનોઃ

અત્રોચ્યતે પરિત્યાગાત્પારુષ્યસ્ય વિરોધિનઃ
અવિરુદ્ધસ્ય માધુર્યસ્થૌલ્યાદેર્મિશ્રણં મતમ્

એતેન ઘનનિઃસારગુણનારાટબોમ્બયોઃ
વિરુદ્ધગુણતાક્ષેપસમાધાને નિવેદિતે

મિશ્રસ્ય ભેદાશ્ચત્વારો યુક્તૌ નારાટખાહુલૌ
નારાટબોમ્બકૌ બોમ્બખાહુલૌ મિશ્રિતાસ્ત્રયઃ

નિઃસારતારૂક્ષતાભ્યાં હીનસ્ત્રિતયમિશ્રણાત્
ઉત્તમોત્તમ ઇત્યુક્તઃ સુરાણામિવ શંકરઃ

નારાટખાહુલોન્મિશ્ર ઉત્તમઃ ખાહુલઃ પુનઃ
બોમ્બયુક્તો મધ્યમઃ સ્યાદ્બોમ્બો નારાટસંયુતઃ

શબ્દાનામધમઃ પ્રોક્તઃ શ્રીમત્સોઢલસૂનુના
નિઃસારતારૂક્ષતાભ્યાં યુક્તઃ સર્વોઽધમો મતઃ

ભવન્તિ બહવો ભેદા નાનાતદ્ગુણમિશ્રણાત્
કશ્ચિત્સ્યાન્મધુરસ્નિગ્ધઘનોઽન્યઃ સ્નિગ્ધકોમલઃ

ઘનોઽપરસ્તુ મધુરમૃદુત્રિસ્થાનકોઽન્યકઃ
મૃદુત્રિસ્થાનગમ્ભીરોઽપરઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્ઘનઃ

ત્રિસ્થાનોઽન્યસ્તુ મધુરમૃદુસ્ત્રિસ્થાનકો ઘનઃ
અન્યસ્તુ મધુરસ્નિગ્ધમૃદુત્રિસ્થાનકોઽપરઃ

મધુરસ્નિગ્ધગમ્ભીરઘનત્રિસ્થાનકોઽપરઃ
સ્નિગ્ધકોમલગમ્ભીરઘન્ત્રિસ્થાનલીનકઃ

અપરઃ સ્નિગ્ધમધુરકોમલઃ સાન્દ્રલીનકઃ
ત્રિસ્થાનશોભી ગમ્ભીર ઇતિ ભેદા દશોદિતાઃ

ખાહુલોન્મિશ્રનારાટે તતઃ ખાહુલબોમ્બયોઃ
સ્નિગ્ધકોમલનિઃસાર એકોઽન્યો મધુરો મૃદુઃ

રૂક્ષોઽન્યસ્તુ મૃદુસ્નિગ્ધનિઃસારોચ્ચતરઃ પરઃ
કોમલસ્નિગ્ધનિઃસારઃ સ્થૂલોઽન્યઃ સ્નિગ્ધકોમલઃ

રૂક્ષનિઃસારપીનશ્ચ ભેદાઃ ષડિતિ કીર્તિતાઃ
નારાટે બોમ્બભેદાઃ સ્યુર્ઘનત્રિસ્થાનરૂક્ષકઃ

એકોઽન્યો ઘનગમ્ભીરરૂક્ષોઽન્યો લીનપીવરઃ
નિઃસારરૂક્ષોઽન્યો લીનઘનોચ્ચતરપીવરઃ

ત્રિસ્થાનઘનગમ્ભીરલીનરૂક્ષોઽપરઃ પરઃ
ત્રિસ્થાનલીનનિઃસારરૂક્ષસ્થૂલઃ ષડિત્યમી

એતે દ્વંદ્વજભેદાઃ સ્યુરથૈતે સાંનિપાતિકાઃ
સ્નિગ્ધત્રિસ્થાનનિઃસારોઽન્યો મૃદુર્મધુરો ઘનઃ

ગમ્ભીરોચ્ચતરો રૂક્ષઃ પરસ્તુ સ્નિગ્ધકોમલઃ
ઘનલીનઃ પીવરોચ્ચતરોઽન્યઃ સ્નિગ્ધકોમલઃ

ત્રિસ્થાનલીનનિઃસારપીવરોચ્ચતરોઽપરઃ
કીર્તિતો મધુરો લીનત્રિસ્થાનો રૂક્ષપીવરઃ

નિઃસારોચ્ચૈસ્તરોઽન્યસ્તુ મધુરસ્નિગ્ધકોમલઃ
ત્રિસ્થાનઘનગમ્ભીરલીન ઉચ્ચૈસ્તરઃ પરઃ

મધુરો મૃદુગમ્ભીરલીનત્રિસ્થાનરૂક્ષકઃ
નિઃસારોચ્ચૈસ્તરોઽન્યસ્તુ કોમલો મધુરો ઘનઃ

લીનત્રિસ્થાનરૂક્ષોચ્ચતરપીવરતાયુતઃ
અષ્ટાવિતિ ત્રિમિશ્રસ્ય ભેદાઃ સર્વે તુ મિશ્રજાઃ

મિલિતા મુગ્ધબોધાય ત્રિંશન્નિઃશઙ્કકીર્તિતાઃ
અન્યેષાં સૂક્ષ્મભેદાનાં નાન્તોઽસ્તિ ગુણસંકરાત્
તે ગ્રન્થવિસ્તરત્રાસાદસ્માભિર્ન સમીરિતાઃ

ઇતિ શબ્દભેદલક્ષણમ્
મૃષ્ટો મધુરચેહાલત્રિસ્થાનકસુખાવહાઃ
પ્રચુરઃ કોમલો ગાઢઃ શ્રાવકઃ કરુણો ઘનઃ

સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણો રક્તિયુક્તશ્છવિમાનિતિ સૂરિભિઃ
ગુણૈરેભિઃ પઞ્ચદશભેદઃ શબ્દો નિગદ્યતે

શ્રોત્રનિર્વાપકો મૃષ્ટત્રિષુ સ્થાનેષ્વવિસ્વરઃ
મધુરઃ કીર્તિતસ્તારઃ પ્રૌઢો મધુરરઞ્જકઃ

નાતિસ્થૂલો નાતિકૃશઃ સ્નિગ્ધશ્ચેહાલકો ઘનઃ
આકણ્ઠકુણ્ઠનં સ સ્યાત્પુંસાં સ્ત્રીણાં તુ સર્વદા

ત્રિષુ સ્થાનેષ્વેકરૂપશ્છવિરક્ત્યાદિભિર્ગુણૈઃ
ત્રિસ્થાનો મનસો યસ્તુ સુખદઃ સ સુખાવહઃ

શ્રીશંકરપ્રિયેણોક્તઃ પ્રચુરસ્થૂલતાયુતઃ
કોમલોઽન્વર્થનામૈવ કોકિલાધ્વનિવન્મતઃ

ગાઢસ્તુ પ્રબલો દૂરશ્રવણાચ્છ્રાવકો મતઃ
કરુણઃ શ્રોતૃચિત્તસ્ય કરુણારસદીપકઃ

દૂરશ્રવણયોગ્યસ્તુ ઘનોઽન્તઃસારતાયુતઃ
અરૂક્ષો દૂરસંશ્રાવ્યો બુધૈઃ સ્નિગ્ધો ધ્વનિઃ સ્મૃતઃ

શ્લક્ષ્ણસ્તુ તૈલધારાવદચ્છિદ્રો ધીરસંમતઃ
અનુરક્તેસ્તુ જનકો રક્તિમાનભિધીયતે

ધાતુર્વિમલકણ્ઠત્વાદ્યઃ પ્રાજ્ઞૈરુપલક્ષ્યતે
ઉજ્જ્વલોઽયમિતિ પ્રોક્તશ્છવિમાનિતિ સ ધ્વનિઃ

ઇતિ શબ્દગુણાઃ
રૂક્ષસ્ફુટિતનિઃસારકાકોલીકેટિકેણયઃ
કૃશો ભગ્ન ઇતિ પ્રોક્તા દુષ્ટસ્યાષ્ટૌ ભિદા ધ્વનેઃ

રૂક્ષઃ સ્નિગ્ધત્વનિર્મુક્તઃ સ્પ્લ્હુટિતોઽન્વર્થનામકઃ
એરણ્ડકાણ્ડનિઃસારો નિઃસાર ઇતિ કીર્તિતઃ

કાકોલિકાખ્યઃ કાકોલકુલનિર્ઘોષનિષ્ઠુરઃ
સ્થાનત્રયપ્રાપ્તિમુક્તો નિર્ગુણઃ કેટિરુચ્યતે

કૃચ્છ્રોન્મીલન્મન્દ્રતારઃ કેણિરિત્યભિધીયતે
અતિસૂક્ષ્મઃ કૃશો ભગ્નઃ ખરોષ્ટ્રધ્વનિનીરસઃ

ઇતિ શબ્દદોષાઃ
રાગાભિવ્યક્તિશક્તત્વમનભ્યાસેઽપિ યદ્ધ્વનેઃ
તચ્છારીરમિતિ પ્રોક્તં શરીરેણ સહોદ્ભવાત્

તારાનુધ્વનિમાધુર્યરક્તિગામ્ભીર્યમાર્દવૈઃ
ઘનતાસ્નિગ્ધતાકાન્તિપ્રાચુર્યાદિગુણૈર્યુતમ્

તત્સુશારીરમિત્યુક્તં લક્ષ્યલક્ષણકોવિદૈઃ
અનુધ્વાનવિહીનત્વં રૂક્ષત્વં ત્યક્તરક્તિતા

નિઃસારતા વિસ્વરતા કાકિત્વં સ્થાનવિચ્યુતિઃ
કાર્શ્યં કાર્કશ્યમિત્યાદ્યૈઃ કુશારીરં કુદૂષણૈઃ

વિદ્યાદાનેન તપસા ભક્ત્યા વા પાર્વતીપતેઃ
પ્રભૂતભાગ્યવિભવૈઃ સુશારીરમવાપ્યતે

ઇતિ શારીરલક્ષણમ્
સ્વરસ્ય કમ્પો ગમકઃ શ્રોતૃચિત્તસુખાવહઃ
તસ્ય ભેદાસ્તુ તિરિપઃ સ્ફુરિતઃ કમ્પિતસ્તથા

લીન આન્દોલિતવલિત્રિભિન્નકુરુલાહતાઃ
ઉલ્લાસિતઃ પ્લાવિતશ્ચ ગુમ્ફિતો મુદ્રિતસ્તથા
નામિતો મિશ્રિતઃ પઞ્ચદશેતિ પરિકીર્તિતાઃ

લઘિષ્ઠડમરુધ્વાનકમ્પાનુકૃતિસુન્દરઃ
દ્રુતતુર્યાંશવેગેન તિરિપઃ પરિકીર્તિતઃ

વેગે દ્રુતતૃતીયાંશસંમિતે સ્ફુરિતો મતઃ
દ્રુતાર્ધમાનવેગેન કમ્પિતં ગમકં વિદુઃ

લીનસ્તુ દ્રુતવેગેનાઽઽન્દોલિતો લઘુવેગતઃ
વલિર્વિવિધવક્રત્વયુક્તવેગવશાદ્ભવેત્

ત્રિભિન્નસ્તુ ત્રિષુ સ્થાનેષ્વવિશ્રાન્તઘનસ્વરઃ
કુરુલો વલિરેવ સ્યાદ્ગ્રન્થિલઃ કણ્ઠ્યકોમલઃ

સ્વરમગ્રગમાહત્ય નિવૃત્તસ્ત્વાહતો મતઃ
ઉલ્લાસિતઃ સ તુ પ્રોક્તો યઃ સ્વરાનુત્તરોત્તરાન્

ક્રમાદ્ગચ્છેત્પ્લાવિતસ્તુ પ્લુતમાનેન કમ્પનમ્
હૃદયંગમહુંકારગમ્ભીરો ગુમ્ફિતો ભવેત્

મુખમુદ્રણસંભૂતો મુદ્રિતો ગમકો મતઃ
સ્વરાણાં નમનાદુક્તો નામિતો ધ્વનિવેદિભિઃ

એતેષાં મિશ્રણાન્મિશ્રસ્તસ્ય સ્યુર્ભૂરયો ભિદાઃ
તાસાં તુ સ્થાયવાગેષુ વિવૃતિઃ સંવિધાસ્યતે

ઇતિ ગમકલક્ષણમ્
રાગસ્યાવયવઃ સ્થાયો વાગો ગમક ઉચ્યતે
તત્રોક્તં લક્ષ્મ વાગાનાં સ્થાયાનાં તૂચ્યતેઽધુના

વાગાનામપિ કેષાંચિત્પ્રસઙ્ગાદ્વચ્મિ લક્ષણમ્

તે ચ શબ્દસ્ય ઢલસ્ય લવન્યા વહનેરપિ
વાદ્યશબ્દસ્ય યન્ત્રસ્ય ચ્છાયાયાઃ સ્વરલઙ્ઘિતઃ
પ્રેરિતસ્તીક્ષ્ણ ઇત્યુક્તા વ્યક્તાસંકીર્ણલક્ષણાઃ

ઇત્યસંકીર્ણલક્ષણાઃ પ્રસિદ્ધા દશ સ્થાયાઃ
ભજનસ્ય સ્થાપનાયા ગતેર્નાદધ્વનિચ્છવેઃ
રક્તેર્ધૃતસ્ય શબ્દસ્ય ભૃતસ્યાંશાવધાનયોઃ

અપસ્થાનસ્ય નિકુતેઃ કરુણાવિવિધત્વયોઃ
ગાત્રોપશમયોઃ કાણ્ડારણાનિર્જવનાન્વિતૌ

ગાઢો લલિતગાઢશ્ચ લલિતો લુલિતઃ સમઃ
કોમલઃ હ્પ્રસૃતઃ સ્નિગ્ધચોક્ષોચિતસુદેશિકાઃ

અપેક્ષિતશ્ચ ઘોષશ્ચ સ્વરસ્યૈતે પ્રસિદ્ધિતઃ
સ્થાયાનાં ગુણભેદેન વ્યપદેશા નિરૂપિતાઃ

ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ગણકૃતભેદાઃ પ્રસિદ્ધાઃ સ્થાયાઃ
વહાક્ષરાડમ્બરયોરુલ્લાસિતતરઙ્ગિતૌ
પ્રલમ્બિતોઽવસ્ખલિતસ્ત્રાટિતઃ સંપ્રવિષ્ટકઃ

ઉત્પ્રવિષ્ટો નિઃસરણો ભ્રામિતો દીર્ઘકમ્પિતઃ
પ્રતિગ્રાહ્યોલ્લાસિતશ્ચ સ્યાદલમ્બવિલમ્બિકઃ

સ્યાત્ત્રોટિતપ્રતીષ્ટોઽપિ પ્રસૃતાકુઞ્ચિતઃ સ્થિરઃ
સ્થાયુકઃ ક્ષિપ્તસૂક્ષ્માન્તાવિત્યસંકીર્ણલક્ષણાઃ

ઇતીષત્પ્રસિદ્ધા વિંશતિરસંકીર્ણલક્ષણાઃ
પ્રકૃતિસ્થસ્ય શબ્દસ્ય કલાક્રમણયોરપિ
ઘટનાયાઃ સુખસ્યાપિ ચાલે જીવસ્વરસ્ય ચ
વેદધ્વનેર્ઘનત્વસ્ય શિથિલોઽવઘટઃ પ્લુતઃ

રાગેષ્ટોપસ્વરાભાસો બદ્ધઃ કલરવસ્ય ચ
છાન્દસઃ સુકરાભાસઃ સંહિતો લઘુરન્તરઃ

વક્રો દીપ્તપ્રસન્નશ્ચ સ્યાત્પ્રસન્નમૃદુર્ગુરુઃ
હ્રસ્વઃ શિથિલગાઢશ્ચ દીર્ઘોઽસાધારણસ્તતઃ
સાધારણો નિરાધારો દુષ્કરાભાસનામકઃ

મિશ્રશ્ચૈતેઽપિ સંકીર્ણા ગુણૈર્ભિન્નાશ્ચ પૂર્વવત્

ઇતીષત્પ્રસિદ્ધાસ્ત્રયસ્ત્રિંશદ્ગુણભિન્નાઃ
ઇતિ ષણ્ણવતિઃ સ્થાયાઃ શાર્ઙ્ગદેવેન કીર્તિતાઃ

મુક્તશબ્દપ્રતિગ્રાહ્યાઃ સ્થાયાઃ શબ્દસ્ય કીર્તિતાઃ
ઢાલો મુક્તાફલસ્યેવ ચલનં લુણ્ઠનાત્મકમ્

સ એષુ તે સ્યુર્ઢાલસ્ય નમનં ત્વતિકોમલમ્
લવની તદ્યુજશ્છા યા લવન્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ

યત્તુ કમ્પનમારોહિણ્યવરોહિણિ વા ભવેત્
વદની સાઽથ સંચારિણ્યપિ વા સ્થિરકમ્પનમ્

સા ગીતાલપ્તિસંબન્ધભેદેન દ્વિવિધા મતા
પુનર્દ્વિધા સ્થિરા વેગાઢ્યા પુનસ્ત્રિવિધોદિતા

હૃદ્યા કણ્ઠ્યા શિરસ્યા ચ દેહસ્થા હૃદયોદ્ભવા
વહની સ્યાત્પુનર્દ્વેધા ખુત્તોત્ફુલ્લેતિ ભેદતઃ

યસ્મામન્તર્વિશન્તીવ સ્વરાઃ ખુત્તેતિ સા મતા
સોત્ફુલ્લેત્યુદિતા યસ્યાં નિર્યાન્તીવોપરિ સ્વરાઃ

વલિર્યા ગમકેષૂક્તા સાઽપ્યેવંવિધભેદભાક્
વહની યેષુ તે સ્થાયા વહન્યાઃ પરિભાષિતાઃ

રાગમગ્ના વાદ્યશબ્દા યેષુ તે વાદ્યશબ્દજાઃ
યે યન્ત્રેષ્વેવ દૃશ્યન્તે બાહુલ્યાત્તે તુ યન્ત્રજાઃ

છાયા કાકુઃ ષડ્જકારા સ્વરરાગાન્યરાગજા
સ્યાદ્દેશક્ષેત્રયન્ત્રાણાં તલ્લક્ષણમથોચ્યતે

શ્રુતિન્યૂનાધિકત્વેન યા સ્વરાન્તરસંશ્રયા
સ્વરાન્તરસ્ય રાગે સ્યાત્સ્વરકાકુરસૌ મતા

યા રાગસ્ય નિજચ્છાયા રાગકાકું તુ તાં વિદુઃ
સા ત્વન્યરાગકાકુર્યા રાગે રાગાન્તરાશ્રયા

સા દેશકાકુર્યા રાગે ભવેદ્દેશસ્વભાવતઃ
શરીરં ક્ષેત્રમિત્યુક્તં પ્રતિક્ષેત્રં નિસર્ગતઃ

રાગે નાનાવિધા કાકુઃ ક્ષેત્રકાકુરિતિ સ્મૃતા
વીણાવંશાદિયન્ત્રોત્થા યન્ત્રકાકુઃ સતાં મતા

અન્યચ્છાયાપ્રવૃત્તૌ યે છાયાન્તરમુપાશ્રિતાઃ
છાયાયાસ્તે મતાઃ સ્થાયા ગીતવિદ્યાવિશારદૈઃ

મધ્યે મધ્યે સ્વરાન્ભૂરીલ્લઁઙ્ઘયન્સ્વરલઙ્ઘિતઃ
તિર્યગૂર્ધ્વમધઃસ્થાચ્ચ પ્રેરિતઃ પ્રેરિતસ્વરૈઃ
સ્વરપૂર્ણશ્રુતિસ્તારે તીક્ષ્ણવત્તીક્ષ્ણ ઉચ્યતે

ઇત્યસંકીર્ણાઃ સ્થાયા દશ
રાગસ્યાતિશયાધાનં પ્રયત્નાદ્ભજનં મતમ્
તદ્યુક્તા ભજનસ્ય સ્યુઃ સ્થાપનાયાસ્તુ તે મતાઃ

સ્થાપયિત્વા સ્થાપયિત્વા યેષાં પ્રતિપદં કૃતિઃ
સવિલાસાઽસ્તિ ગીત્તસ્ય મત્તમાતઙ્ગવદ્ગતિઃ

તદ્યુક્તાસ્તુ ગતેઃ સ્થાયાઃ સ્નિગ્ધો માધુર્યમાંસલઃ
બહુલો યેષુ નાદઃ સ્યાત્તે નાદસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ

અતિદીર્ઘપ્રયોગાસ્તુ સ્થાયા યે તે ધ્વનેર્મતાઃ
યુક્તાઃ કોમલયા કાન્ત્યા છવેઃ સ્થાયા નિરૂપિતાઃ

રક્તેરુત્કર્ષતો રક્તેરુક્તાઃ સ્થાયા મનીષિભિઃ
ધૃતસ્યાન્વર્થનામાનો ભૃતસ્ય ભરણાદ્ધ્વનેઃ

રાગાન્તરસ્યાવયવો રાગેંઽશઃ સ ચ સપ્તધા
કારણાંશશ્ચ કાર્યાંશઃ સજાતીયસ્ય ચાંશકઃ

સદૃશાંશો વિસદૃશો મધ્યમસ્યાંશકોઽપરઃ
અંશાંશશ્ચેતિ યો રાગે કાર્યેંઽશઃ કારણોદ્ભવઃ

કારણાંશસ્ત્વસૌ રામકૃતૌ કોલાહલાંશવત્
કારણે કાર્યરાગાંશઃ કાર્યાંશો ભૈરવે યથા

ભૈરવ્યંશઃ સમાં જાતિં ગૌડત્વાદ્યાં સમાશ્રિતાઃ
કર્ણાટાદ્યાઃ સજાતીયાસ્તેષ્વેકાંશોઽપરત્ર યઃ

સજાતીયાંશકઃ સ સ્યાદંશઃ સદૃશરાગયોઃ
સદૃશાંશો યથા નટ્ટાવરાટ્યોઃ શુદ્ધયોર્મિથઃ

સાદૃશ્યશૂન્યયોરંશોઽત્યન્તં વિસદૃશાંશકઃ
વેલાવલ્યાશ્ચ ગૂર્જર્યાઃ પરસ્પરગતૌ યથા

મધ્યસ્થરાગૌ સાદૃશ્યવૈસાદૃશ્યવિવર્જિતૌ
મધ્યસ્થાંશસ્તયોરંશો નટ્ટાદેશાખ્યયોરિવ

અંશેઽશાન્તરસંચારાદંશાંશ ઇતિ કીર્તિતઃ
યેષ્વંશો દૃશ્યતે સ્થાયાસ્તેંઽશસ્ય પરિકીર્તિતાઃ

મનસા તત્કૃતેનૈવ યે ગ્રાહ્યાસ્તેઽવધાનજાઃ
આયાસેન વિના યત્ર સ્થાને સ્યાત્પ્રચુરો ધ્વનિઃ

સ્વસ્થાનં તદપસ્થાનં ત્વાયાસેન તદુદ્ગતેઃ
અપસ્થાનસ્ય તે સ્થાયા યેઽપસ્થાનસમુદ્ભવાઃ

નિકુતેઃ કરુણાયાશ્ચ સ્થાયાસ્ત્વન્વર્થનામકાઃ
સ્થાયા નાનાવિધાં ભઙ્ગિં ભજંન્તો વિવિધત્વજાઃ

ગાત્રસ્ય ગાત્રે નિરતાઃ કૃત્વા તીવ્રતરં ધ્વનિમ્
યેષૂપશાન્તિઃ ક્રિયતે ભવન્ત્યુપશમસ્ય તે

કાણ્ડારણા પ્રસિદ્ધૈવ તસ્યાઃ સ્થાયાસ્તદુદ્ભવાઃ
સરલઃ કોમલો રક્તઃ ક્રમાન્નીતોઽતિસૂક્ષ્મતામ્

સ્વરસ્યાઽઽદ્યેષુ તે સ્થાયાઃ પ્રોક્તા નિર્જવનાન્વિતાઃ
ગાઢઃ શૈથિલ્યનિર્મુક્તઃ સ એવ મૃદુતાન્વિતઃ

ભવેલ્લલિતગાઢસ્તુ લલિતસ્તુ વિલાસવાન્
માર્દવાઘૂર્ણિતઃ પ્રોક્તો લુલિતઃ સ્યાત્સમઃ પુનઃ

હીનો વેગવિલમ્બાભ્યાં યથાર્થઃ કોમલો મતઃ
પ્રસૃતઃ પ્રસૃતોપેતઃ સ્નિગ્ધો રૂક્ષત્વવર્જિતઃ

ઉજ્જ્વલો ગદિતશ્ચોક્ષ ઉચિતસ્તુ યથાર્થકઃ
સુદેશિકો વિદગ્ધાનાં વલ્લભોઽપેક્ષિતસ્તુ સઃ

સ્થાયસ્થાયેન પૂર્વેણ પૂર્ત્યર્થં યોઽભિકાઙ્ક્ષિતઃ
વલૌ વહેર્વહન્યાં ચ યઃ સ્નિગ્ધમધુરો મહાન્

મન્દ્રે ધ્વનિઃ સઘોષઃ સ્યાત્તદ્યુક્તા ઘોષજા મતાઃ
ગમ્ભીરમધુરધ્વાના મન્દ્રે યે સ્યુઃ સ્વરસ્ય તે

ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશત્સંકીર્ણાઃ ।
વહન્ત ઇવ કમ્પન્તે સ્વરા યેષુ વહસ્ય તે
અક્ષરાડમ્બરો યેષુ મુખ્યાસ્તે સ્યુસ્તદન્વિતાઃ

વેગેન પ્રેરિતૈરૂર્ધ્વં સ્વરૈરુલ્લાસિતો મતઃ
યત્ર ગઙ્ગાતરઙ્ગન્તિ સ્વરાઃ સ સ્યાત્તરઙ્ગિતઃ

પરિતોઽર્ધભૃતે કુમ્ભે જલં દોલાયતે યથા
ગીતે તથાવિધઃ સ્થાયઃ પ્રોક્તસ્તજ્જ્ઞૈઃ પ્રલમ્બિતઃ

અવસ્ખલતિ યો મન્દ્રાદવરોહેણ વેગતઃ
સોઽવસ્ખલિત ઇત્યુક્તસ્ત્રાટિતસ્તુ સ્વરે ક્વચિત્

ચિરં સ્થિત્વાઽગ્નિવત્તારં સ્પૃષ્ટ્વા પ્રત્યાગતો ભવેત્
ઘનસ્વરોઽવરોહે સ્યાત્સંપ્રવિષ્ટસ્તથાવિધઃ

આરોહિણ્યુત્પ્રવિષ્ટઃ સ્યાદન્વર્થાઃ સ્યુઃ પરે ત્રયઃ
પ્રતિગૃહ્યોલ્લાસિતઃ સ્યાદસૌ યઃ પ્રતિગૃહ્યતે

ઉત્ક્ષિપ્યોત્ક્ષિપ્યનિપતત્કેલિકન્દુકસુન્દરઃ
દ્રુતપૂર્વો વિલમ્બાન્તઃ સ્યાદલમ્બવિલમ્બકઃ

સ્યાત્ત્રોટિતપ્રતીષોઽસૌ યત્ર સ્યાત્તારમન્દ્રયોઃ
પ્રથમં ત્રટયિત્વૈકમપરસ્ય પ્રતિગ્રહઃ

પ્રસૃતાકુઞ્ચિતઃ સ્થાયઃ પ્રસાર્યાઽઽકુઞ્ચિતધ્વનિઃ
સ્થાયિવર્ણસ્થિતિઃ કમ્પઃ સ્થિર ઇત્યભિધીયતે

એકૈકસ્મિન્સ્વરે સ્થિત્વા સ્થિત્વા વાઽથ દ્વયોર્દ્વયોઃ
ત્રિષુ ત્રિષ્વથવા સ્થાયો રચિતઃ સ્થાયુકો મતઃ
ઊર્ધ્વઃ પ્રસારિતઃ ક્ષિપ્તઃ સૂક્ષ્માઙ્ગોન્તેઽલ્પતાં ગતઃ

ઇત્યસંકીર્ણા વિંશતિઃ
શબ્દઃ પ્રકાશતે યેષુ ધૃતિભૃત્યાદિવર્જિતઃ
સ્વભાવાદેવ શબ્દસ્ય પ્રકૃતિસ્થસ્ય તે મતાઃ

યેષુ સૂક્ષ્મીકૃતાઃ શબ્દાસ્તે કલાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
ભૃશં પ્રાણપ્રતિગ્રાહ્યા યે સ્યુરાક્રમણસ્ય તે

તે સ્થાયા ઘટનાયા યે શિલ્પિના ઘટિતા ઇવ
સુખદાસ્તુ સુખસ્ય સ્યુશ્ચાલિર્જક્કેતિ કીર્તિતાઃ

સ્થાયાસ્તદન્વિતાશ્ચાલેરંશો જીવસ્વરો મતઃ
તત્પ્રાધાન્યેન યે ગીતાઃ સ્થાયા જીવસ્વરસ્ય તે

વેદધ્વનિનિભધ્વાનાઃ સ્થાયા વેદધ્વનેર્મતાઃ
અન્તઃસારો ઘનત્વસ્ય યથાર્થઃ શિથિલો મતઃ

દુષ્કરોઽવઘટઃ પ્રોક્તઃ પ્લુતોઽત્યન્તવિલમ્બિતઃ
રાગેણેષ્ટઃ સ્વપૂર્ત્યર્થં રાગેષ્ટ ઇતિ કીર્તિતઃ

સ સ્યાદપસ્વરાભાસો ભાત્યપસ્વરવત્તુ યઃ
સ્તબ્ધસ્થાયસ્તુ બદ્ધઃ સ્યાદ્બહુત્વં મધુરધ્વનેઃ

યસ્મિન્કલરવસ્યાસૌ છાન્દસશ્ચતુરપ્રિયઃ
સુકરાભાસ ઇત્યુક્તો દુષ્કરઃ સુકરોપમઃ

ઘણ્ટાનાદવદાયાતસ્તારાન્મન્દ્રં તુ સંહિતઃ
લઘુર્ગુરુત્વરહિતો ધ્રુવકાભોગયોસ્તુ યઃ

અન્તરે સાઽન્તરો વક્રો યથાર્થઃ સુકરસ્તુ યઃ
તારે દીપ્તપ્રસન્નોઽસૌ સુકરઃ કોમલધ્વનિઃ

પ્રસન્નમૃદુરિત્યુક્તો ગુરુરન્વર્થનામકઃ
હ્રસ્વસ્તોકઃ પરૌ દ્વૌ તુ સ્યાતામન્વર્થનામકૌ

શબ્દશારીરગુણતઃ સુકરઃ સુસ્વરોઽથવા
યઃ કસ્યચિન્ન સર્વેષાં સોઽસાધારણ ઉચ્યતે

સદૃશો યસ્તુ સર્વેષામસૌ સાધારણઃ સ્મૃતઃ
ન વાઞ્છતિ વહન્યાદિ યઃ સ્વનિર્વાહહેતવે

ઉચ્યતે સ નિરાધારઃ સુકરો દુષ્કરોપમઃ
દુષ્કરાભાસ ઇત્યુક્તો મિશ્રણાન્મિશ્રકો મતઃ

ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશત્સંકીર્ણલક્ષણાઃ
આનન્ત્યાન્નૈવ શક્યન્તે ભેદા મિશ્રસ્ય ભાષિતુમ્
દિક્પ્રદર્શનમાત્રાર્થમુચ્યન્તે તેષુ કેચન

યો યસ્મિન્બહુલઃ સ્થાયઃ સ તેન્સ્ વ્યપદિશ્યતે
સામ્યે તુ મિશ્રનામૈવ સ ત્વિદાનીં પ્રપઞ્ચ્યતે

તિરિપાન્દોલિતો લીનકમ્પિતઃ કમ્પિતાહતઃ
તિરિપસ્ફુરિતો લીનસ્ફુરિતઃ સ્ફુરિતાહતઃ

લીનકમ્પિતલીનશ્ચ ત્રિભિન્નકુરુલાહતઃ
પ્લાવિતોલ્લાસિતવલિર્વલિહુમ્ફિતમુદ્રિતઃ

નામિતાન્દોલિતવલિર્વલિનામિતકમ્પિતઃ
અન્દોલિતપ્લાવિતકસમુલ્લાસિતનામિતઃ

તિરિપાન્દોલિતવલિત્રિભિન્નકુરુલોઽપરઃ
ત્રિભિન્નલીનસ્ફુરિતપ્લાવિતાન્દોલિતઃ પરઃ

વહનીઢાલયોર્ધાલવહન્યોઃ શબ્દઢાલયોઃ
વહનીયન્ત્રયોશ્છાયાયન્ત્રયોઃ શબ્દયન્ત્રયોઃ

વહનીછાયયોર્યન્ત્રવાદ્યશબ્દભવઃ પરઃ
તીક્ષ્ણપ્રેરિતકસ્તીક્ષ્ણપ્રેરિતઃ સ્વરલઙ્ઘિતઃ

ઢાલશબ્દોત્થયન્ત્રોત્થવાદ્યશબ્દભવઃ પરઃ
ઢાલચ્છાયા યન્ત્રવાદ્યશબ્દશબ્દભવોઽપરઃ

ઝલ્લમ્બિતાવસ્ખલિતસ્ત્રાટિતોલ્લાસિતઃ પરઃ
સંપ્રવિષ્ટોત્પ્રવિષ્ટશ્ચ સંપ્રવિષ્ટતરઙ્ગિતઃ

અન્યઃ પ્રતિગૃહીતોલ્લાલિતાલમ્બવિલમ્બકઃ
સ્યાત્ત્રોટિતપ્રતીષ્ટોત્પ્રવિષ્ટનિઃસરણઃ પરઃ

દીર્ઘકમ્પિતસૂક્ષ્માન્તભ્રામિતસ્થાયુકોઽન્યકઃ
વહાક્ષરાડમ્બરજપ્રસૃતાકુઞ્ચિતસ્થિરઃ

ભ્રામિતક્ષિપ્તસૂક્ષ્માન્તતરઙ્ગિતઝલમ્ભિતઃ
એતે ષટ્ત્રિંશદન્યેઽપિ વિજ્ઞાતવ્યા દિશાઽનયા

ઇતિ સ્થાયવાગલક્ષણમ્
રાગાલપનમાલપ્તિઃ પ્રકટીકરણં મતમ્
સા દ્વિધા ગદિતા રાગરૂપકાભ્યાં વિશેષણાત્

રાગાલપ્તિસ્તુ સા યા સ્યાદનપેક્ષ્યૈવ રૂપકમ્
સ્વસ્થાનૈઃ સા ચતુર્ભિઃ સ્યાદિતિ ગીતવિદો વિદુઃ

યત્રોપવિશ્યતે રાગઃ સ્વરે સ્થાયી સ કથ્યતે
તતશ્ચતુર્થો દ્વ્યર્ધઃ સ્યાત્સ્વરે તસ્માદધસ્તને

ચાલનં મુખચાલઃ સ્યાત્સ્વસ્થાનં પ્રથમં ચ તત્
દ્વ્યર્ધસ્વરે ચાલયિત્વા ન્યસનં તદ્દ્વિતીયકમ્

સ્થાયિસ્વરાદષ્ટમસ્તુ દ્વિગુણઃ પરિકીર્તિતઃ
દ્વ્યર્ધદ્વિગુણયોર્મધ્યે સ્થિતા અર્ધસ્થિતાઃ સ્વરાઃ

અર્ધસ્થિતો ચાલયિત્વા ન્યસનં તુ તૃતીયકમ્
દ્વિગુણે ચાલયિત્વા તુ સ્થાયિન્યાસાચ્ચતુર્થકમ્
એભિશ્ચતુર્ભિઃ સ્વસ્થાનૈ રાગાલપ્તિર્મતા સતામ્

સ્તોકસ્તોકૈસ્તતઃ સ્થાયૈઃ પ્રસન્નૈર્બહુભઙ્ગિભિઃ
જીવસ્વરવ્યાપ્તિમુખ્યૈ રાગસ્ય સ્થાપના ભવેત્

ઇતિ રાગાલપ્તિઃ
રૂપકસ્થેન રાગેણ તાલેન ચ વિધીયતે
યા સોક્તા રૂપકાલપ્તિઃ સા પુનર્દ્વિવિધા ભવેત્

પ્રતિગ્રહણિકૈકાઽન્યા ભઞ્જનીત્યભિધીયતે
વિધાય સ્થાયમાલપ્તે રૂપકાવયવો યદિ
પ્રતિગૃહ્યેત સા પ્રોક્તા પ્રતિગ્રહણિકા બુધૈઃ

ઇતિ પ્રતિગ્રહણિકા
ભઞ્જની દ્વિવિધા જ્ઞેયા સ્થાયરૂપકભઞ્જનાત્
યદા તત્પદમાનેન સ્થાયો રૂપકસંસ્થિતઃ
નાનાપ્રકારઃ ક્રિયતે સા જ્ઞેયા સ્થાયભઞ્જની

તૈઃ પદૈસ્તેન માનેન સમગ્રં રૂપકં યદિ
અન્યથા ચાન્યથા ગાયેદસૌ રૂપકભઞ્જની

વર્ણાલંકારસંપન્ના ગમકાસ્થાયચિત્રિતા
આલપ્તિરુચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્ભૂરિભઙ્ગિમનોહરા

ઇત્યાલપ્તિલક્ષણમ્
ગાતૃવાદકસંઘાતો વૃન્દમિત્યભિધીયતે
ઉત્તમં મધ્યમમથો કનિષ્ઠમિતિ તત્ત્રિધા

ચત્વારો મુખ્યગાતારો દ્વિગુણાઃ સમગાયનાઃ
ગાયિન્યો દ્વાદશ પ્રોક્તા વાંશિકાનાં ચતુષ્ટયમ્

માર્દઙ્ગિકાસ્તુ ચત્વારો યત્ર તદ્વૃન્દમુત્તમમ્
મધ્યમં સ્યાત્તદર્થેન કનિષ્ઠે મુખ્યગાયનઃ

એકઃ સ્યાત્સમગાતારસ્ત્રયો ગાયનિકાઃ પુનઃ
ચતસ્રો વાંશિકદ્વંદ્વં તથા માર્દલિકદ્વયમ્

ઉત્તમે ગાયનીવૃન્દે મુખ્યગાયનિકાદ્વયમ્
દશ સ્યુઃ સમગાયિન્યો વાંશિકદ્વિતયં તથા

ભવેન્માર્દલિકદ્વંદ્વં મધ્યમે મુખ્યગાયની
એકા સ્યાત્સમગાયિન્યશ્ચતસ્રો વાંશિકાસ્તથા

ઇતો ન્યૂનં તુ હીનં સ્યાદ્યયેષ્ટમથવા ભવેત્
ઉત્તમાભ્યધિકં વૃન્દં કોલાહલમિતીરિતમ્

મુખ્યાનુવૃત્તિર્મિલનં તાલલીલાનુવર્તનમ્
મિથસ્ત્રુટિતનિર્વાહસ્ત્રિસ્થાનવ્યાપ્તિશક્તતા

શબ્દસાદૃશ્યમિત્યેતે પ્રોક્તા વૃન્દસ્ય ષડ્ગુણાઃ
આહ વૃન્દવિશેષં તુ કુતપં ભરતો મુનિઃ

તતસ્ય ચાવનદ્ધસ્ય નાટ્યસ્યૈતે ત્રિધા ચ સઃ
તતસ્ય કુતપો જ્ઞેયો ગાયનઃ સપરિગ્રહઃ

વીણા ઘોષવતી ચિત્રા વિપઞ્ચી પરિવાદિની
વલ્લકી કુઙ્નિકા જ્યેષ્ઠા નકુલોષ્ઠી ચ કિંનરી

જયા કૂર્મી પિનાકી ચ હસ્તિકા શતતન્ત્રિકા
ઔદુમ્બરી ચ ષટ્કર્ણઃ પૌણો રાવણહસ્તકઃ

સારઙ્ગ્યાલપનીત્યાદેસ્તતવાદ્યસ્ય વાદકાઃ
વાંશિકાઃ પાવિકાઃ પાવકાહલાઃ શઙ્ખવાદકાઃ

મુહુરીશૃઙ્ગવાદ્યાદ્યાસ્તથા તાલધરા વરાઃ
કુતપે ત્વવનદ્ધસ્ય મુખ્યો માર્દઙ્ગિકસ્તતઃ

પણવો દર્દુરો ઢક્કા મણ્ડિડક્કા ચ ડક્કુલી
પટહઃ કરટા ઢક્કા ઢવસો ઘડસસ્તથા

હુડુક્કા ડમરૂ રુઞ્જા કુડુક્કા કુડુવા તથા
નિઃસ્વાનસ્ત્રિવલી ભેરી તમ્બકી બોમ્બડી તથા

પટ્ટવાદ્યં પટઃ કમ્રોડાવજાવજસેલ્લુકાઃ
જયઘણ્ટા કાંસ્યતાલો ઘણ્ટા ચ કિરિકિટ્ટકમ્

વાદ્યાનામેવમાદીનાં પૃથગ્વાદકસંચયઃ
વરાટલાટકર્ણાટગૌડગુર્જરકૌઙ્કણૈઃ

મહારાષ્ટ્રાન્ધ્રહમ્મીરચૌલૈર્મલયમાલવૈઃ
અઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગાદ્યૈર્નાનાભિનયકોવિદૈઃ

અઙ્ગહારપ્રયોગજ્ઞૈર્લાસ્યતાણ્ડવકોવિદૈઃ
વિચિત્રસ્થાનકપ્રૌઢૈર્વિષમેષુ સુશિક્ષિતૈઃ

નાટસ્ય કુતપઃ પાત્રૈરુત્તમાધમમધ્યમૈઃ
કુતપાનામમીષાં તુ સમૂહો વૃન્દમુચ્યતે

ઇતિ વૃન્દલક્ષણમ્
ઇતિ શ્રીમદનવદ્યવિદ્યાવિનોદશ્રીકરણાધિપતિશ્રીસોઢલદેવનન્દનનિઃશઙ્કશાર્ઙ્ગદેવવિરચિતે સંગીતરત્નાકરે તૃતીયઃ પ્રકીર્ણકાધ્યાયઃ