Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sangita Ratnakara · Chapter p2

p2.1

saṅgītaratnākaraḥ
atha saptamo nartanādhyāyaḥ
āṅgikaṃ bhuvanaṃ yasya vācikaṃ sarvavāṅmayam
āhāryaṃ candratārādi taṃ numaḥ sāttvikaṃ śivam

p2.2

śivaprasādasaṃprāptaniḥsamijñānasaṃpadā
tanyate śārṅgadevena nartanaṃ tāpakartanam

p2.3

nāṭyaṃ nṛtyaṃ tathā nṛttaṃ tredhā taditi kīrtitam

p2.4

nāṭyavedaṃ dadau pūrvaṃ bharatāya caturmukhaḥ
tataśca bharataḥ sārdhaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ
nāṭyaṃ nṛtyaṃ tathā nṛttamagre śaṃbhoḥ prayuktavān

p2.5

prayogamuddhataṃ smṛtvā svaprayuktaṃ tato haraḥ
taṇḍunā svagaṇāgraṇyā bharatāya nyadīdiśat

p2.6

lāsyamasyāgrataḥ prītyā pārvatyā samadīdiśat
buddhvā'tha tāṇḍavaṃ taṇḍormartyebhyo munayo'vadan

p2.7

pārvatī tvanuśāsti sma lāsyaṃ bāṇātmajāmuṣām
tayā dvāravatīgopyastābhiḥ saurāṣṭrayoṣitaḥ

p2.8

tābhistu śikṣitā nāryo nānājanapadāspadāḥ
evaṃ paramparāprāptametalloke pratiṣṭhitam

p2.9

ṛgyajuḥsāmavedebhyo vedāccātharvaṇaḥ kramāt
pāṭhyaṃ cābhinayāngītaṃ rasānsaṃgṛhya padmabhūḥ

p2.10

vyarīracattrayamidaṃ dharmakāmārthamokṣadam
kīrtiprāgalbhyasaubhāgyavaidagdhyānāṃ pracardhanam
audāryasthairyadhairyāṇāṃ vilāsasya ca kāraṇam

p2.11

duḥkhārtiśokanirvedakhedavicchedekāraṇam

p2.12

api brahmaparānandādidamabhyadhikaṃ dhruvam
jahāra nāradādīnāṃ cittāni kathamanyathā

p2.13

na kiṃciddṛśyate loke dṛśyaṃ śrāvyamataḥ param

p2.14

sarvadā kṛtakṛtyenāpyakliṣṭeṣtapradāyake
draṣṭavye nāṭyanṛtye te parvakāle viśeṣataḥ

p2.15

nṛttaṃ tvatra narendrāṇāmabhiṣeke mahotsave
yātrāyāṃ devayātrāyāṃ vivāhe priyasaṃgame

p2.16

nagarāṇāmagārāṇāṃ praveśe putrajanmani
brahmaṇoktaṃ prayoktavyaṃ maṅgalyaṃ sarvakarmasu

p2.17

nāṭyāditritayasyātaḥ prapañcamabhidadhmahe
nāṭyaśabdo rase mukhyo rasābhivyaktikāraṇam

p2.18

caturdhābhinayopetaṃ lakṣaṇāvṛttitio budhaiḥ
nartanaṃ nāṭyamityuktaṃ sa tvatrābhinayo bhavet

p2.19

kāvyabaddhaṃ vibhāvādi vyañjanyo'rtho naṭe sthitaḥ
sāmājikānāṃ janayannirvighnarasasaṃvidam

p2.20

lakṣaṇādi vibhāvādervakṣye rasanirūpaṇe

p2.21

āṅgiko vācikastadvadāhāryaḥ sāttviko'paraḥ
caturdhā'bhinayastatrā''ṅgiko'ṅgairdarśito mataḥ

p2.22

vācā viracitaḥ kāvyanāṭakādistu vācikaḥ
āhāryo hārakeyūrakirīṭādivibhūṣaṇam

p2.23

sāttvikaḥ sāttvikairbhāvairbhāvukena vibhāvitaḥ

p2.24

itikartavyatā tasya dvividhā parikīrtitā
lokadharmī nāṭyadharmītyete ca dvividhe punaḥ

p2.25

cittavṛttyarpikā kācidbāhyavastvanukāriṇī
iti bhedadvayaṃ prāhurlokadharmyāḥ purātanāḥa

p2.26

āśritya kaiśikīṃ vṛttimekā nāṭyopayoginīm
tadyogyāṃ laukikāṃ śobhāṃ karotyāveṣṭitādibhiḥ

p2.27

aṃśenaivopajīvantī lokamanyā pravartate
nāṭyadharmyāmapi prājñā bhedadvaṃdvamidaṃ jaguḥ

p2.28

āṅgikāhbhinayaireva bhāvāneva vyanakti yat
tannṛtyaṃ mārgaśabdena prasiddhaṃ nṛtyavedinām

p2.29

gātravikṣepamātraṃ tu sarvābhinayavarjitam
āṅgikoktaprakāreṇa nṛttaṃ nṛttavido viduḥ

p2.30

tāṇḍavaṃ lāsyamityetaddvayaṃ dvedhā nigadyate
vardhamānāsāritādyairgītaistattaddhruvāyutam

p2.31

karaṇairaṅgahāraiśca prādhānyena pravartitam
taṇḍūktamuddhataprāyaprayogaṃ tāṇḍavaṃ matam

p2.32

lāsyaṃ tu sukumārāṅgaṃ makaradhvajavardhanam

p2.33

viṣamaṃ vikaṭaṃ laghvityanye bhedatrayaṃ viduḥ
nṛttasya tatra viṣamaṃ syādṛjubhramaṇādikam

p2.34

virūpaveṣāvayavavyāpāraṃ vikaṭaṃ matm
upetaṃ karaṇairalpairañcitādyairlaghu smṛtam

p2.35

nāṭakasthitavākyārthapadārthābhinayātmakam
tadādyabharatenoktaṃ rasabhāvasamanvitam

p2.36

nāṭyaṃ tannāṭakeṣvevopayuktaṃ tadgatānataḥ
vihāya trīnabhinayānāṅgiko'trābhidhīyate

p2.37

tasya śākhā'ṅkuro nṛttaṃ pradhānaṃ tritayaṃ matam
tatra śākheti vikhyātā vicitrā karavartanā

p2.38

aṅkuro bhūtavākyārthamupajīvya pravartitā
vartanā sā bhavetsūcī bhāvivākyopajīvanāt

p2.39

karaṇairaṅgahāraiśca sādhitaṃ nṛttamucyate
nātropayoginau sūcyaṅgurāvuktau prasaṅgataḥ

p2.40

aṅgānyatra śiro hastau vakṣaḥ pārśve kaṭītaṭam
pādāviti ṣaḍuktāni skandhāvapyapare jaguḥ

p2.41

pratyaṅgāni tviha grīvā bāhū pṛṣṭhaṃ tathodaram
ūrū jaṅghe ṣaḍityāhurapare maṇibandhakau
jānunī bhūṣaṇānīti trayamabhyadhikaṃ jaguḥ

p2.42

dṛṣṭibhrūpuṭatārāśca kapolau nāsikānilaḥ
adharo daśanā jihvā cibukaṃ vadanaṃ tathā

p2.43

upāṅgāni dvādaśeti śirasyaṅgāntareṣu tu
pārṣṇigulphau tathā'ṅgulyaṃ karayoḥ pādayostale

p2.44

mukharāgaśca karayoḥ pracārāḥ karaṇāni ca
karmāṇi pāṇikṣetrāṇi karaṇāni dvidhā tataḥ

p2.45

śuddhānyutplutipūrvāṇi cāṅgahārāḥ sarecakāḥ

p2.46

cāryaḥ śuddhāśca deśīsthāḥ sthānakānyatha vṛttayaḥ
nyāyāḥ sapravicārāśca maṇḍalānyakhilānyapi

p2.47

lāsyāṅgāni tato rekhā śramaḥ pātrasya lakṣaṇam
guṇadoṣā maṇḍanaṃ ca tasyopādhyāyalakṣaṇam

p2.48

saṃpradāyo guṇā doṣāstasya śuddhā ca paddhatiḥ
gauṇḍalyāśca vidhiḥ samyaglakṣma peraṇinastataḥ

p2.49

tatpaddhatirathā''cāryo naṭanartakalakṣaṇe
vaitālikaścāraṇaśca kolāṭikasabhāsadaḥ

p2.50

sabhāpatiḥ sabhāyāśca niveśo rasalakṣaṇam
bhāvalakṣaṇamityasminnadhyāye brūmahe kramāt

p2.51

dhutaṃ vidhutamādhūtamavadhūtaṃ ca kampitam
ākampitodvāhite ca parivāhitamañcitam

p2.52

nihañcitaṃ parāvṛttamutkṣiptādhomukhe tathā
lolitaṃ ceti vijñeyaṃ caturdaśavidhaṃ śiraḥ

p2.53

tiryagnatonnataṃ skandhānatamārātrikaṃ samam
pārśvābhihmukhamityanyānbhedānpañcāpare jaguḥ

p2.54

paryāyeṇa śanaistiryaggatamuktaṃ dhutaṃ śiraḥ
śūnyasthānsthitasyaiva pārśvadeśāvalokane

p2.55

anāśvāse vismaye ca viṣāde'nīpsite tathā
pratiṣedhe ca tasyoktaḥ prayogo bharatādibhiḥ

p2.56

iti dhutam
drutagatyā tadeva syādvidhutaṃ tatprayujyate
śītārte jvarite bhīte sadyaḥpītāsave tathā

p2.57

iti vidhutam
ādhūtaṃ tu sakṛttiryagūrdhvaṃ nītaṃ śiro matam
garveṇa svāṅgavīkṣāyāṃ pārśvasthordhvanirīkṣaṇe
śakto'smītyabhimāne ca prayogastasya kīrtitaḥ

p2.58

ityādhūtam
yadadhaḥ sakṛdānītamavadhūtaṃ taducyate
sthityā'rdhadeśanirdeśe saṃjñāvāhanayorapi
ālāpe ca prayoktavyamidamāhurmanīṣiṇaḥ

p2.59

ityavadhūtam
bahuśo drutamūrdhvādhaḥkampanātkampitaṃ śiraḥ
jñāne'bhyupagame roṣe vitarke tarjane tathā

p2.60

tvaritapraśnavākye ca prayoktavyamidaṃ śiraḥ
iti kampitam
ākampitaṃ tadeva syāddviḥ prayuktaṃ śanairyadi

p2.61

etatpaurastyanirdeśe praśne saṃjñopadeśayoḥ
āvāhane svacittasthakathane ca prayujyate

p2.62

ityākampitam
sakṛdūrdhvaṃ śiro nītamudvāhitamudīritam
śakto'hamiha kārye'smītyabhimāne prayujyate

p2.63

ityudvāhitam
parimaṇḍalitākārabhrāmitaṃ parivāhitam
lajjābharodbhave māne vallabhānukṛtau tathā

p2.64

vismaye ca smite harṣāmarṣayoranumodane
vicāre ca vicārajñāḥ kāryamāhuridaṃ śiraḥ

p2.65

iti parivāhitam
śiraḥ syādañcitaṃ kiṃcitpārśvato natakaṃdharam
rukcintāmohamūrchāsu tatkāryaṃ hanudhāraṇe

p2.66

ityañcitam
utkṣiptabāhuśikharaṃ magnagrīvaṃ nihañcitam
vilāse lalite garve vivvoke kilakiñcite

p2.67

moṭṭāyite kuṭṭamite māne stambhe ca tadbhavet
vilāso gamanādi syācceṣṭā''śliṣṭāṅgayā kṛtā

p2.68

kānyāyāḥ sukumārāṅgopāṅgatvaṃ lalitaṃ viduḥ
vivvokastviṣṭalābhena jātādgarvādanādaraḥ

p2.69

harṣādrodanahāsādi procyate kilakiñcitam
moṭṭāyitaṃ priyakathādṛṣṭyādau tanmayātmatā

p2.70

keśādigrahaje harṣe duḥkhivadbhavanaṃ tu yat
syāttatkuṭṭamitaṃ māno roṣaḥ praṇayasaṃbhavaḥ

p2.71

syāttu niṣkriyatā stambho navoḍhāpriyasaṃgame

p2.72

iti nihañcitam
parāṅmukhīkṛtaṃ śīrṣaṃ parāvṛttamudīritam
tatkāryaṃ kopalajjādikṛte vaktrāpasāraṇe
parāvṛttānukaraṇe pṛṣṭhataḥ prekṣaṇe tathā

p2.73

ūrdhvavaktraṃ śiro jñeyamutkṣiptaṃ tatprayujyate
darśane tuṅgavastūnāṃ candrādivyomagāminām

p2.74

ityutkṣiptam
lajjāduḥkhapraṇāmeṣu syādanvarthamadhomukham

p2.75

ityadhomukham
śiraḥ syāllolitaṃ sarvadikkaiḥ śithilalocanaiḥ
nidrāgadagrahāveśamadamūrchāsu tanmatam

p2.76

iti lolitam
tiryaṅnatonnatiṃ prāptaṃ śirastiryaṅnatonnatam
vivvokādiṣu kāntānāṃ tatprayogaṃ pracakṣate

p2.77

iti tiryaṅnatonnatam
skandhānataṃ tadākhyātaṃ skandhe yannihitaṃ śiraḥ
tannidrāmadamūrchāsu cintāyāṃ ca prayujyate

p2.78

iti skandhānatam
skandhau tu kiṃcidāśliṣya bhrāntamārātrikaṃ matam
vismaye dṛśyate tacca parābhiprāyavedane

p2.79

ityārātrikam
svābhāvikaṃ samaṃ śīrṣaṃ svabhāvābhinaye matam
iti samam
pārśvābhimukhamanvarthaṃ pārśvasthasyāvalokane

p2.80

iti pārśvābhimukham
iti pañca śiraḥprakārāḥ
patākastripatāko'rdhacandrākhyaḥ kartarīmukhaḥ
arālamuṣṭiśikharakapitthakhaṭakāmukhāḥ

p2.81

śukatuṇḍaśca kāṅgūlaḥ padmakośo'lapallavaḥ
sūcīmukhaḥ sarpaśirāścaturo mṛgaśīrṣakaḥ

p2.82

haṃsāsyo haṃsapakṣaśca bhramaro mukulastathā
ūrṇanābhaśca saṃdaṃśastāmracūḍo'paraḥ karaḥ

p2.83

asaṃyutā matā hastāścaturviṃśatirityamī
abhineyavaśādeṣāṃ saṃyutatvamapīṣyate

p2.84

añjaliśca kapotākhyaḥ karkaṭaḥ svastikastathā

p2.85

dolapuṣpapuṭotsaṅgakhaṭakāvardhamānakāḥ
gajadantaścāvahittho niṣadho makarastathā

p2.86

vardhamānaśceti hastāḥ saṃyutāḥ syustrayodaśa
ete'bhinayahastāḥ syuḥ saptatriṃśanmunermatāḥ

p2.87

caturasrāvathodvṛttau hastau talamukhābhidhau
svastikau viprakīrṇākhyāvarālakhaṭakāmukhau

p2.88

āviddhavaktrau sūcyāsyau recitāvardharecitau
nitambau pallavau keśabandhāvuttānavañcitau
nitambau pallavau keśabandhāvuttānavañcitau

p2.89

latākhyau karihastaśca pakṣavañcitakābhidhau
pakṣapradyotakodaṇḍapakṣau garuḍapakṣakau

p2.90

ūrdhvamaṇḍalinau hastau pārśvamaṇḍalināvapi
uromaṇḍalinau syātāmuraḥpārśvārdhamaṇḍalau

p2.91

muṣtikasvastikāvanyau nalinīpadmakośakau
alapadmāvulbaṇau ca valitau lalitāviti

p2.92

nṛttahastā matāstriṃśannṛttamātropayoginaḥ
etānabhinaye'pyāhuḥ śāstrataḥ saṃpradāyataḥ

p2.93

latākhyau hi munirvakti nṛttābhinayagocarau
sūcyante'nye sāhacaryāttenābhinayagocarāḥ

p2.94

yuktitaḥ saṃpradāyācca lokato'tra viśeṣadhīḥ
yathā hi karihastena hastī loke'bhinīyate

p2.95

bhaṭṭābhinavaguptādyairidamabhyupagamyate
sarve ca militāḥ santaḥ saptaṣaṣṭirime karāḥ

p2.96

catuḥṣaṣṭitvameteṣāṃ nayuktyāgamagocaraḥ
catuḥṣaṣṭitvamevaṃ vā teṣāṃ sūribhirūhyatām

p2.97

kartavyau svastikau hastau viprakīrṇaviśeṣaṇau
karau hi svastikībhūya vicyutau viprakīrṇakau

p2.98

svatantrayorato nāsti prayogo viprakīrṇayoḥ
uromaṇḍalināvevaṃ pārśvamaṇḍalinoriha

p2.99

viśeṣaṇe colbaṇayoḥ kartavyāvalapallavau
viśeṣaṇaviśeṣye ca na syātāṃ bhinnagāminī

p2.100

nīlamutpalamityatra na hīṣṭaṃ paṅkajadvayam
prasiddherupapattyarthaṃ yuktireṣā mayoditā

p2.101

ācāryāṇāṃ tu sarveṣāṃ pṛthaguddeśalakṣaṇe
vadatāṃ svastikādyeṣu na viśeṣaṇatā matā

p2.102

nikuñcakamayukteṣu karaṃ dviśikharaṃ punaḥ
yukteṣu nṛttahasteṣu tvadhikau varadābhayau

p2.103

bruvantaḥ kecidācāryā hastasaptatimūcire
teṣāmīṣadvikāre'pi viniyogeṣvananyatā

p2.104

tarjanīmūlasaṃlagnaḥ kuñcitāṅguṣṭhako bhavet
patākaḥ saṃhatākāraḥ prasāritatalāṅguliḥ

p2.105

eṣa sparśe capeṭe ca patākātālikādiṣu
jvālāsūrdhvagatāsvasyāṅgulyaḥ praviralāścalāḥ

p2.106

dhārāsvadhogatāḥ pakṣipakṣe tvasya kaṭisthite
ūrdhvaṃ gacchannucchriteṣu puṣkaraprahatau tvadhaḥ

p2.107

ūrdhvaṃ gacchankaṭikṣetrādutkṣepābhinaye karaḥ
ābhimukhye mukhakṣetramāgacchannijapārśvataḥ

p2.108

svapārśve kampamānastu pratiṣedhe bhavatyasau
śīghraṃ gharṣannadhiṣṭhāya patākaṃ kṣālane param

p2.109

patākaṃ tu śanairgharṣanmardane mārjane tathā
utpāṭane dhāraṇe ca śilādisthūlavastunaḥ

p2.110

ucitau vicyutau kāryāvetāvanyonyasaṃmukhau
adhogatocchritacalāṅgulirvāyūrmivegayoḥ

p2.111

iti patākaḥ
sa eva tripatākaḥ syādvakritānāmikāṅguliḥ
dadhyādimaṅgaladravyasparśādau sa vidhīyate

p2.112

parāṅmukhaḥ syādāhvāne lagnadvyaṅgulikuñcanāt
bahiḥkṣiptāṅgulidvaṃdvo'dhastalo'nādarojjhite

p2.113

namaskāre tvasau kāryaḥ śirasthaḥ pārśvatastalaḥ
uttānitāṅgulidvaṃdvo vadanonnāmane mataḥ

p2.114

saṃdehe dadhadaṅgulyau krameṇaiva natonnate
adhomukhaḥ śiraḥprānte bhramannuṣṇīṣadhāraṇe

p2.115

tādṛgeva kirīṭasya dhṛtau mūrdhordhvadeśagaḥ
aniṣṭe gandhavāgghoṣe nāsāsyaśrotrasaṃvṛtim

p2.116

aṅgulībhyāṃ kramātkurvanpakṣisrotonileṣu tu
kṣudreṣūrdhvamadhastiryakkramādgacchandadhattathā

p2.117

adhomukhacalāṅgulyau kaṭikṣetragataḥ karaḥ
asre tanmārjane ca syādadho yāntīmanāmikām

p2.118

netrakṣetragatāṃ bibhrattikalake tu lalāṭagām
alakasyāpanayane dadhattāmalakānvitām

p2.119

iti tripatākaḥ
ekato'ṅgulisaṃghāte yatrāṅguṣṭhe sthite'nyataḥ
candralekhākṛtirbhāti so'rdhacandro'bhidhīyate

p2.120

uparyuttānito'rdhendāvūrdhvago bālapādape
parāṅmukhastu khede syātkapolaphalakaṃ dadhat
prayoktavyaḥ kṛśe madhye balānnirvāsanādiṣu

p2.121

ityardhacandraḥ
aśliṣṭamadhyamā pṛṣṭhe saṃsthitā tarjanī yadā

p2.122

tripatākasya hastasya tadā syātkartarīmukhaḥ
alaktakādinā pādarañjane patane punaḥ

p2.123

madhyamāṃ tarjanīsthāne punastatraiva tarjanīm
dadhāno'dhogato'thāgrasthottāne lekhyavācane

p2.124

iti kartarīmukhaḥ
tarjanyādiṣvaṅgulīṣu prācyāḥ prācyāḥ parā parā
dūrasthoccā manāgvakrā dhanurvakrā tu tarjanī

p2.125

aṅguṣṭhaḥ kuñcito yatra tamarālaṃ pracakṣate
āśīrvādādiṣu proktaḥ sa puṃsāṃ hṛdayasthitaḥ

p2.126

atha strīṇāṃ keśabandhe keśānāṃ ca vikīrṇane
dvistriḥ kāryo'nyapārśvāttu svapārśve vartulabhramaḥ

p2.127

āvrajañjanasaṃghe syādāhvāne patadaṅguliḥ
vivāhe tvaṅgulāgrasthasvastikākārayojitam

p2.128

pradakṣiṇaṃ karadvaṃdvaṃ syāddhamankevalaḥ punaḥ
pradakṣiṇaṃ bhramatkāryo devatānāṃ pradakṣiṇe

p2.129

kastvaṃ ko'haṃ kva saṃbandha ityasaṃbaddhabhāṣaṇe
bahiḥ punaḥ punaḥ kṣiptāṅgulirbhālasthitaḥ punaḥ
bhālasvedāpanayane tripatākoditeṣu ca

p2.130

ityarālaḥ
talamadhyasthitairlagnairaṅgulyagrairagopitaiḥ
niṣpīḍya madhyamāṃ tiṣṭhatyaṅguṣṭho muṣṭiriṣyate

p2.131

kuntanistriṃśadaṇḍādigrahe vividhayodhane
dhāvane prāṅmukhāṅguṣṭho mallayuddhe karadvayam

p2.132

iti muṣṭiḥ
muṣṭerūrdhvakṛto'ṅguṣṭhaḥ śikharaḥ saṃprayujyate

p2.133

śaktitomarayormokṣe dhanurbhallāṅguśagrahe
alakotpīḍane muṣṭiḥ kāryaḥ so'pyasya lokataḥ

p2.134

iti śikharaḥ
aṅguṣṭhāgreṇa lagnāgrā tarjanī śikharasya cet
kapitthaḥ syāttadā kāryo dhāraṇe kuntavajrayoḥ

p2.135

cakracāpagadādeśca śarākarṣādikarmaṇi
anyonyakāryaviṣayau kapitthaśikharau kvacit

p2.136

iti kapitthaḥ
anāmikākanīyasyāvutkṣipte kuṭilīkṛte

p2.137

virale cetkapitthasya tadā syātkhaṭakāmukhaḥ
uttānasturagādeḥ syādvalgācāmaradhāraṇe

p2.138

kusumāvacaye muktāsragdāmadharaṇe tathā
śaramanthākarṣaṇe ca saṃmukho darpaṇagrahe

p2.139

kastūrikādivastūnāṃ peṣaṇe'dhastalau karau
tāmbūlavīṭikāvṛntacchedanādau ca sa smṛtaḥ

p2.140

iti khaṭakāmukhaḥ
arālasya yadā'tyantavakre tarjanyanāmike
śukatuṇḍastadā sa syātpremakopena varṣayā
na tvaṃ nāhaṃ na me kṛtyaṃ tvayeti vacane tathā

p2.141

dyūtākṣapātanādau syātsāvajñe tu visarjane
āhvāne ca bahiścāntaḥ kramātkṣiptāṅgulirbhavet

p2.142

iti śukatuṇḍaḥ
kāṅgūle'nāmikā vakrā bhavedūrdhvā kanīyasī
ūrdhvāstretāgnisaṃsthānāstarjanyaṅguṣṭhamadhyamāḥ

p2.143

phale'lpe ca mite grāse syādbiḍālapadādiṣu
cibukagrahaṇe caiva bālakānāṃ vidhīyate

p2.144

iti kāṅgūlaḥ
aṅguṣṭhāṅgulayo yasminnalagnāgrā dhanurnatāḥ
viralāḥ padmakośo'sau kāryo devārcane balau

p2.145

dvistrirvā viprakīrṇāgraḥ puṣpāṇāṃ prakare karaḥ
phale bilvakapitthādau strīṇāṃ ca kucakumbhayoḥ

p2.146

iti padmakośaḥ
vyāvartitākhyaṃ karaṇaṃ kṛtvaiva samavasthitāḥ
yasyāṅgulyaḥ karatale pārśvagāḥ so'lapallavaḥ

p2.147

alalpadmaḥ sa eva syādaṅgulīnāṃ ca kecana
asya vyāvartitasthāne parivartitamūcire

p2.148

kasya tvamiti nāstīti vākyayoḥ pratiṣedhane
tucchādyuktānṛtatvoktiṣveva strībhiḥ prayujyate

p2.149

ityalapallavaḥ
ūrdhvaṃ prasāritā yatra khaṭakāmukhatarjanī
hastaḥ sūcīmukhaḥ sa syādabhineyamihocyate

p2.150

śastre cakrābhidhe kumbhakāropakaraṇe tathā
rathāṅge janasaṃghāte bhramantī tarjanī bhavet

p2.151

ūrdhvavaktrā'dhomukhī ca nijapārśvagatā tathā
pārśvāntarānnijaṃ pārśvamāyāntī ca kramādbhavet

p2.152

patākāyāṃ bhavedūrdhvā sādhuvāde ca dolitā
ekatve tarjanī cordhvā nāsāsthā śvāsavīkṣaṇe

p2.153

adhastale pārśvayukte saṃyukte virahe punaḥ
viyukte ca vidhātavye śārṅgadevena kīrtite

p2.154

iti sūcīmukhaḥ
patāko nimnamadhyo yaḥ sa tu sarpaśirāḥ karaḥ
devebhyastoyadāne'sāvuttāno'dhomukhaḥ punaḥ

p2.155

bhujaṃgamagatau sa syādāsphāle karikumbhayoḥ
bhujāsphoṭe ca mallānāṃ niyuddhādiṣu kīrtitaḥ

p2.156

iti sarpaśirāḥ
asyāṅguṣṭho madhyamāyā madhyaparvodaraṃ śritaḥ
ūrdhvā kanīyasī yatra caturaṃ taṃ karaṃ viduḥ

p2.157

anye patākāṅguṣṭhasya madhyamāmūlasaṃsthitim
īṣacca pṛṣṭhato yātāṃ kaniṣṭhāṃ cature jaguḥ

p2.158

naye vadanadeśastho yutau dvau maṇibandhayoḥ
vinaye'tha vicāre syātpārśvago'tha hṛdi sthitaḥ

p2.159

ūhāpohe ca līlāyāmudveṣṭitayutaḥ karaḥ
kaitave'kṣapreraṇe ca bhavedūrdhvatalaḥ same

p2.160

aṅguṣṭhamadhyamānyonyamardanena tu mārdave
cāturyavacane tvetau saṃyutau caturoditau

p2.161

iti caturaḥ
sarpaśīrṣakarasyordhve yadā'ṅguṣṭhakaniṣṭhike
mṛgaśīrṣastadā hastaḥ sa tvadhovadano bhavet

p2.162

adyohasāṃpratārtheṣūttānodyūtākṣapātane
gaṇḍādikṣetrasaṃsthastu gaṇḍādisvedamārjane

p2.163

iti mṛgaśīrṣaḥ
lagnāstretāgnisaṃsthānāstarjanyaṅguṣṭhamadhyamāḥ
śeṣe yatrordhvavirale haṃsāsyaḥ so'bhidhīyate

p2.164

ayaṃ mṛduni niḥsāre ślakṣṇe'lpe śithile laghau
marditaṃ mathitaṃ kṣiptaṃ dadhadagraṃ vidhūnitam
aucityācyutayuktaṃ tu kusumāvacayādiṣu

p2.165

iti haṃsavaktraḥ
yadi kiṃcinnamanmūlaṃ tarjanyādyaṅgulitrayam
patākasya tadā hastaṃ haṃsapakṣaṃ pracakṣate

p2.166

ayamācamane kāryaścandanādyanulepane
hanudeśagatastu syādduḥkhaje hanudhāraṇe

p2.167

maṇḍalīkṛtabāhū tau mahāstambhapradarśane
āliṅgane ca pratyakṣe parokṣe svastikīkṛtau

p2.168

romāñcādyanubhāvaistu raseṣveṣa yathārasam
anubhāvā rasavaśātkāryā hastāntareṣvapi

p2.169

iti haṃsapakṣaḥ
aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau śliṣṭāgre tarjanī matā
yatrordhvavirale śeṣe sa karo bhramaro bhavet

p2.170

grahaṇe dīrghanālānāṃ puṣpāṇāmayamiṣyate
karṇapūre tālapatre kaṇṭakoddharaṇādiṣu

p2.171

iti bhramaraḥ
yatrāṅguṣṭhāgralagnāśca saṃhatāṅgulayo'khilāḥ
ūrdhvāśca mukulaḥ sa syātpadmādimukulākṛtau

p2.172

balikarmaṇi devānāṃ pūjane bhojanādiṣu
muhurvikāsya prakṛtiṃ nīto dāne tvarānvite

p2.173

mukhacumbe tu kāntānāṃ saṃnidhau viṭacumbane
kucakakṣādideśasthaḥ syādācchuritake karaḥ

p2.174

yadā'ṅgulīpañcakena saśabdaṃ nakhalekhanam
kucādau kāmasūtrajñāstadā''cchuritakaṃ viduḥ

p2.175

iti mukulaḥ
padmakośasya yatra syuraṅgullyaḥ pañca kuñcitāḥ
ūrṇanābhaḥ sa cauryeṇa grahe keśagrahādiṣu

p2.176

śiraḥkaṇḍūyane kāryaścibukakṣetragau tu tau
kāryau sakhastikau siṃhavyāghrādinakharāyudhe

p2.177

ityūrṇanābhaḥ
arālāṅguṣṭhatarjanyau lagnāgre nimnatāṃ gataḥ
kiṃciccettalamadhyaḥ syāttadā saṃdaṃśa ucyate

p2.178

sa tredhā syādagrajaśca mukhajaḥ pārśvajaḥ kramāt
prāṅmukhaḥ saṃmukhaḥ pārśvamukha ityasya lakṣaṇam

p2.179

kaṇṭakoddharaṇe sūkṣmakusumāvacayādiṣu
prayoktavyo'grasaṃdaṃśo dhigityuktau tu roṣataḥ

p2.180

vṛntātpuṣpoddhṛtau vartiśalākāñjanapūraṇe
kartavyo mukhasaṃdaṃśaḥ saṃdaṃśaḥ pārśvajaḥ punaḥ

p2.181

guṇanikṣepaṇe muktāphalānāṃ vedhane tathā
nirūpaṇe ca tattvasya sadvitīyo'tha bhāṣaṇe

p2.182

saroṣe vāmahastena kiṃcidagravivartanāt
alaktakādiniṣpeṣe'pyeṣa śrīśārṅgiṇoditaḥ

p2.183

iti saṃdaṃśaḥ
bhramarasya talasthe cetkaniṣṭhopakaniṣṭhike
tāmracūḍastadā hasto bālāhvāne'tha bhartsane

p2.184

gītāditālamāne ca śaighryaviśvāsanādiṣu
saśabdacyutasaṃdaṃśaḥ kāryo'sau choṭikocyate

p2.185

prasāritakaniṣṭhasya muṣṭeryattāmracūḍatām
viniyogaṃ sahasrādisaṃkhyānirdeśane'sya ca
ke'pyūcustaṃ tu niḥśaṅko naicchallakṣyeṣvadarśanāt

p2.186

iti tāmracūḍaḥ
patākahastatalayoḥ saṃśleṣādañjalirmataḥ

p2.187

devatāguruviprāṇāṃ namaskāreṣvayaṃ kramāt
kāryaḥ śiromukhorastho nṛbhiḥ strībhiryatheṣṭataḥ

p2.188

ityañjaliḥ
kapoto'sau yatra śliṣṭamūlāgrapārśvakau
asya kūrmaka ityanyāṃ saṃjñāṃ hastavido viduḥ

p2.189

praṇāme gurusaṃbhāṣe vinayāṅgīkṛtau tvayam
prāṅmukhaḥ saśiraḥkampaḥ strīkāpuruṣayorbhavet

p2.190

iti kapotaḥ
anyonyasyāntarairyatrāṅmulyo niḥsṛtya hastayoḥ
antarbahiśca dṛśyante karkaṭaḥ so'bhidhīyate

p2.191

antaḥsthitāṅguliḥ kāryaścintāyāmatha jṛmbhaṇe
ūrdhvaṃ pārśve'grato vā syātparāṅmukhatalāṅguliḥ

p2.192

aṅgānāṃ moṭane cātha bṛhaddehe svasaṃmukhaḥ
jaṭharakṣetragaḥ pṛṣṭhe tvaṅgulīnāṃ hanuṃ dadhat

p2.193

khede ca saṃkucatkiṃcidanyonyābhimukhāṅguliḥ
śaṅkhasya dhāraṇe so'yaṃ jṛmbhādau bahiraṅguliḥ

p2.194

iti karkaṭaḥ
ekasya maṇibandhe'nyamaṇibandhasthitau karau
dehasya vāmapārśvasthāvuttānau svastiko mataḥ

p2.195

atrārālau patākau vā'bhinaye vaśagau karau
vicyutaḥ svastikaḥ strībhirevamastīti bhāṣane
gagane sāgarādau ca vistīrṇe saṃprayujyate

p2.196

iti svastikaḥ
lambamānau patākau tu ślathāṃsau śithilāṅgulī

p2.197

dolo bhavedasau vyādhau viṣāde madamūrchayoḥ
saṃbhramādau yathāyogaṃ stabdho vā pārśvadolitaḥ

p2.198

iti dolaḥ
sarpaśīrṣo miladbāhyapārśvaḥ puṣpapuṭo bhavet
dhānyapuṣpaphalādīnāmapāṃ ca grahaṇe'rpaṇe
kāryaḥ puṣpāñjalau caiṣa proktaḥ soḍhalasūnunā

p2.199

iti puṣpapuṭaḥ /
anyonyaskandhadeśasthāvarālau svastikīkṛtau
svasaṃmukhau ca vitatāvutsaṅgo gīyate karaḥ

p2.200

dehadakṣiṇabhāgasthaṃ svastikaṃ kecidūcire
adhastalatvamapyanye'nyonyakakṣānuveśinīḥ

p2.201

aṅgulīḥ karayoḥ pṛṣṭhadvayaṃ pārśvamukhaṃ viduḥ
karāvarālayoḥ sthāne sarpaśīrṣāvitītare

p2.202

atiprayatnasādhye'rthe śītāliṅganayorapi
prasādanānaṅgīkāre lajjādau caiva yoṣitām

p2.203

ityutsaṅgaḥ
khaṭakāmukhayoḥ pāṇyoḥ svastike maṇibandhane
anyonyābhimukhatve vā khaṭakāvardhamānakaḥ

p2.204

tāmūlagrahaṇādau syātkāmināṃ prathame mate
puṣpāṇāṃ granthane satyabhāṣaṇādau matāntare

p2.205

skandhakūrparayormadhyamanyonyasya yadā karau
dadhāte sarpaśirasau gajadantastadoditaḥ

p2.206

ākuñcatkūrparau skandhadeśasthau sarpaśīrṣakau
anyonyābhimukhau lakṣma gajadante jaguḥ pare

p2.207

eṣa śailaśilotpāṭe gatāgatayutaḥ karaḥ

p2.208

vivāhasthānanayane syādvadhūvarayorayam
stambhagrahe'tibhāre ca śrīsoḍhalasutoditaḥ

p2.209

iti gajadantaḥ
vakṣaso'bhimukhau santau śukatuṇḍāvadhomukhau
kṛtvā nītāvadho yatra so'vahittho'bhidhīyate
daurbalyautsukyaniḥśvāsagātrakārśyeṣvasau bhavet

p2.210

ityavahitthaḥ
mukulasya kapitthena veṣṭanānniṣadho bhavet

p2.211

śāstrārthasamyaggrahaṇe sa syānniṣpeṣaṇe tathā
samyakca sthāpite tathyamidamityapi bhāṣaṇe

p2.212

prathamaṃ gajadantaṃ tu niṣadhaṃ kecidūcire
sa śairyadhairyagāmbhīryagarvādiṣu matastathā

p2.213

iti niṣadhaḥ
uparyupari vinyastau yatrānyonyamadhomukhau
ūrdhvāṅguṣṭhau patākākhyau karau sa makaraḥ karaḥ

p2.214

sa nakramakarāḍīnāṃ kravyādadvīpināmapi
siṃhādīnāmabhinaye nadīpūrasya ceṣyate

p2.215

iti makaraḥ
haṃsapakṣau svastikatvaṃ prāptau yadi parāṅmukhau

p2.216

vardhamānastadā hastaḥ kapāṭodghāṭane bhavet
vicyutaḥ svastikastadvadvakṣaḥsthalavidāraṇe

p2.217

sarpaśīrṣo haṃsapakṣasthāne'sminnapare jaguḥ
apare'bhyupajagmustaṃ svastikena vinā kṛtam

p2.218

iti vardhamānaḥ
puromukhau samaskandhakūrparau khaṭakāmukhau

p2.219

sthitau vakṣaḥpurodeśe vakṣaso'ṣṭāṅgulāntare
caturasrāviti proktau sragādyākarṣaṇe karau

p2.220

iti caturasrau
caturasrīkṛtya pāṇyoḥ kṛtayorhaṃsapakṣayoḥ
uttāno'dho vrajatyueko vakṣo'nyo yātyadhomukhaḥ

p2.221

yadā syātāṃ tadodvṛttau tālavṛntanirūpaṇe
tāveva tālavṛntākhyāvavadannṛttakovidāḥ

p2.222

prāṅmukhau haṃsapakṣākhyau vyāvṛttaparivartitau
jayaśabde prayoktavyāvudvṛttau menire pare

p2.223

ityudvṛttau
bhūtvodvṛttau sthitau tryasrau haṃsapakṣau svapārśvayoḥ
jātau mithaḥ saṃmukhasthatalau talamukhau matau
budhairabhidadhāte tau madhure mardaladhvanau

p2.224

iti talamukhau
aśliṣṭahaṃsapakṣābhyāṃ svastikasvastikau karau

p2.225

iti svastikau
viprakīrṇau tu tāveva sahasā svastike cyute
nīcāgrāvunnatāgrau vā kucābhyāṃ purataḥ sthitau
parāṅmukhau haṃsapakṣau viprakīrṇau jaguḥ pare

p2.226

iti viprakīrṇau
patākasvastikaṃ kṛtvā vyāvṛttaparivartane
ūrdhvāsyau padmakośau ca vyāvṛttaparivartane

p2.227

kramātkṛtvā yatra vāmamuttānārālamācaret
khaṭakāmukhamanyaṃ vā'dhomukhaṃ caturasrataḥ

p2.228

svastikenāthavā yadvā kṛtvā'rālau karau kṛtau
khaṭakāmukhasaṃjñau tāvarālakhaṭakāmukhau

p2.229

vaṇijāṃ sacivādīnāṃ vitarke'sau prayujyate
anye tvāhururograsthaḥ prāṅmukhaḥ khaṭakāmukhaḥ

p2.230

arālaḥ pronnatāgro'nyastiryagīṣatprasāritaḥ
pārśvavyatyayato yadvā svapārśve cetkarau sthitau
talāntarau tadā syātāmarālakhaṭakāmukhau

p2.231

ityarālakhaṭakāmukhau
bhujāgrayoḥ kūrparayoraṃsayoḥ savilāsayoḥ
satoḥ patākau vyāvṛttiṃ vidhāya bhavato drutam
adhastalau cedāviddhavaktrau hastau tadoditau

p2.232

vikṣepavalane prāhuḥ prayogaṃ kṛtinastayoḥ

p2.233

ityāviddhavaktrau
madhyamāsaṃgatāṅguṣṭhau caturasrapradeśagau
sarpaśīrṣau kramāttiryakprasarantau pradeśinīm
bahiḥ prasāritāṃ dhatto yadā sūcīmukhau tadā

p2.234

patākau prathamaṃ kāryau vyāvṛttaparivartitau
bhrāntvā prasāraṇaṃ cātra viśeṣaṃ kecidūcire

p2.235

madhyaprasāritāṅguṣṭhau sarpaśīrṣākṛtī karau
recitasvastikau kecidūcuḥ sūcyāsyalakṣaṇam

p2.236

iti sūcyāsyau
prasāritottānatalāvucyete recitau karau
athavā recitau proktau haṃsapakṣau drutabhramau

p2.237

yadvā recitayorlakṣma lakṣaṇe milite ime
prayojyau tau nṛsiṃhasya daityavakṣovidāraṇe

p2.238

iti recitau
ekena caturasreṇa tau syātāmardharecitau

p2.239

ityardharecitau
uttānādhomukhatvābhyāṃ krameṇa skandhadeśataḥ
patākau yadi niṣkramya nitambakṣetravartinau
recakaṃ kuruto hastau nitambāvuditau tadā

p2.240

iti nitambau
bāhū vyāvartitenordhvaṃ prasārya parivartitaḥ
svastikākṛtitāṃ nītau patākau pallavau matau

p2.241

śithilau tripatākau tu kecidatra pracakṣate
natonnatau padmakośau śithilau maṇibandhayoḥ

p2.242

svapārśvayoḥ purastādvā pallavāvavadanpare
padmakośakarasthāne patākāvapare jaguḥ

p2.243

iti pallavau
pārśvadeśotthitau pārśvamaspṛśantau gatau śiraḥ
nitambavatkeśadeśānniṣkramya ca punaḥ punaḥ
pṛthaggatāgatau yau tau keśabandhau karau matau

p2.244

iti keśabandhau
kapolāṃsalalāṭānāṃ kṣetre tvanyatame sthitau

p2.245

tripatākau karau kiṃcittiryañcau saṃmukhau mithaḥ
aṃsakūrparayoḥ kiṃciccalatorūrdhvatastalau

p2.246

kṣaṇaṃ bhūtvā pracalitau jñeyāvuttānavañcitau
aṃsakūrparayoḥ kiṃcitpatanaṃ manvate pare

p2.247

ityuttānavañcitau
patākau dolitau tiryakprasṛtau tau latākarau
anayoḥ karayoḥ keśabandhayośca nitambayoḥ
tripatākākṛtiṃ kecidācāryāḥ pratijānate

p2.248

iti latākarau
spṛśatkarikarākāraḥ pārśvayoścellatākaraḥ
unnato dolito'nyastu karṇasthaḥ khaṭakāmukhaḥ

p2.249

tripatāko'thavā yatra karihastamamuṃ viduḥ
nanvanyahastavatkasmānnātra dvivacanaṃ kṛtam

p2.250

brūmo yatraikaśabdena sajātīyāvubhau karau
uktau tatra dvivacanaṃ ghaṭavaccaturasravat

p2.251

bhinnaśabdau vijātīyau yau vā dvivacanaṃ tayoḥ
yathā ghaṭapaṭau syātāmarālakhaṭakāmukhau

p2.252

karihastākṛtistveko dṛśyate'tra latākaraḥ
itikartavyatā tvanyā syādekavacanaṃ tataḥ

p2.253

na cātra karihastatvamekaikatra ghaṭatvavat
na cātraikaḥ karī hastaḥ śabdavācyo'paraḥ karaḥ
naikaśeṣo na ca dvaṃdvo yato dvivacanaṃ bhavet

p2.254

āśritaṃ caikavacanaṃ muninā sarvadarśinā

p2.255

tripatākau kaṭīśīrṣe nyastāgrau pakṣavañcitau

p2.256

iti pakṣavañcitau
tau pārśvābhimukhāgrau tu pakṣapradyotakau matau
uttānau kecidanye tūrdhvāṅgulī ca parāṅmukhau
hastau bhaṇanti śobhete caitau prāgbhyāmanantaram

p2.257

iti pakṣapradyotakau
upavakṣasthalaṃ haṃsapakṣe gacchati pārśvataḥ
savilāso'parastiryakprasṛtaścellatākaraḥ

p2.258

kramādaṅgāntareṇaivaṃ daṇḍapakṣau tadā karau
hastaprasāraṇaṃ tvatra yugapanmenire'pare

p2.259

iti daṇḍapakṣau
adhomukhau kaṭikṣetre sthitvā nyañcitakūrparau

p2.260

patākau tiryagūrdhvaṃ drāggatau garuḍapakṣakau
tripatākāvimau kaiściduktau na tu munermatau

p2.261

iti garuḍapakṣakau
bhālasthalamurodeśātprāpya tatpārśvamāgatau
maṇḍalabhrāntivitatāvūrdhvamaṇḍalinau karau

p2.262

lalāṭaprāptiparyantamanye lakṣmānayorjaguḥ
cakravartaniketyetau prasiddhau nṛttavedinām

p2.263

tau patākākṛtī pārśvanyastāvanyonyasaṃmukhauā!rśvamaṇḍalināvuktāvanye tvāhuḥ svapārśvayoḥ

p2.264

āviddhabhrāmitabhujau pārśvamaṇḍalināviti
kakṣavartaniketyetau manvate nṛttavedinaḥ

p2.265

iti pārśvamaṇḍalinau
yugapatkaraṇe kṛtvodveṣṭitaṃ capaveṣṭitam
yātau svapārrśve vakṣasto bhrāntyā maṇḍalavatkramāt

p2.266

vakṣo'bhivyutkramātprāptāvuromaṇḍalinau karau
anayorbhramaṇaṃ prāhuranye vakṣasthalasthayoḥ

p2.267

urovartanikātvena prasiddhau tadvidāmimau
haṃsapakṣau pare prāhurūrdhvamaṇḍaliṣu triṣu

p2.268

ityuromaṇḍalinau
ekatroraḥsthitottāne'nyasminpārśvaprasārite

p2.269

vyāvartite nālapadmīkṛtvorastho yadā karaḥ
svapārśvaṃ nīyate'nyastūdveṣṭitakriyayā karaḥ

p2.270

tadaivārālatāṃ prāpya yātyuro maṇḍalākṛtiḥ
anyo'pyevaṃ karābhyāsāduraḥpārśvārdhamaṇḍalau

p2.271

ityuraḥpārśvārdhamaṇḍalau
ekaṃ vartanayā'rālaṃ tathā'nyamalapallavam
hastaṃ muhuḥ kramātkṛtvā kriyate svastikākṛtī

p2.272

khaṭakāmukhahastau cenmuṣṭikasvastikau tadā
kapitthau śikharau muṣṭī cātha vā svastikākṛtī

p2.273

aśliṣṭasvastikau santua vyāvṛttakriyayā karau
iti muṣṭikasvastikau
mithaḥ parāṅmukhau kṛtvā yau kṛtau padmakośakau

p2.274

nalinīpadmakośau tāvapare tvanyathā jaguḥ
anyonyasaṃmukhau santau saṃśliṣṭamaṇibandhakau

p2.275

padmakośau pṛthakprāptau vyāvṛttiparivartane
nalinīpadmakośau staḥ ke'pyāhuḥ padmakośayoḥ

p2.276

vyāvṛttyā parivṛttyā ca jānvantikagatāvimau
skandhayoḥ stanayoryadvā jānunornikaṭaṃ gatau
vivartitau padmakośau tallakṣmetyavadanpare

p2.277

iti nalinīpadmakośau
udveṣṭitakriyau vakṣaḥkṣetrasthāvalapallavau
skandhāntikamathoptetya prasṛtāvalapadmakau

p2.278

prasārya skandhayoḥ skandhābhimukhapracalāṅgulī
vartitāvalapadmau cedulbaṇau bhaṇitau tadā

p2.279

ityulbaṇau
kūrparasvastikayutau latākhyau valitau matau
muṣṭikasvastikau mūrdhni vivṛttau tau pare viduḥ

p2.280

anye tvācakṣate'nyonyalagnāgrau khaṭakāmukhau
ūrdhvagau pṛṣṭhato namrakūrparau valitau matau

p2.281

iti valitau
pallavau śīrṣadeśasthau lalitaukalitā budhaiḥ
caturasrīmabhañjantau śirasthāvacalau karau

p2.282

lalitāvapare prāhuranye tu khaṭakaḥmukhau
śanaiḥ prāpya śiro'nyonyalagnāgrau lalitau viduḥ

p2.283

iti lalitau
nṛttahastau krameṇāpi prayojyau sūrayo viduḥ

p2.284

iti triṃśannṛttahastāḥ
patāko madhyamāmūlalagnāṅguṣṭho nikuñcakaḥ
sasvalpābhinaye vedādhyayane ca prayujyate

p2.285

ityayutahastaḥ
śikharadvaṃdvasaṃyogātkaro dviśikharo mataḥ
śayanārthe'ṅgulisphoṭe strīṇāmanunaye tathā
nāstītyarthaṃ tu saṃyujya viyuktaṃ śikharadvayam

p2.286

iti saṃyutahastaḥ
pṛthagdakṣiṇavāmau cedvaradābhayadau karau
arālau kaṭipārśvasthau tadoktau varadābhayau

p2.287

iti nṛttahastau
pradarśanārthamukteyaṃ hastānāṃ saptatirmayā
ānantyādabhineyānāṃ santyanantāḥ pare karāḥ

p2.288

lokavṛttānusārātte'pyūhyantāmanayā diśā

p2.289

netrabhrūmukharāgādyairupāṅgairupabṛṃhitāḥ
pratyaṅgaiśca karāḥ kāryā rasabhāvapradarśakāḥ

p2.290

uttameṣvabhineyeṣu lalāṭakṣetracāriṇaḥ
vakṣaḥsthā madhyameṣu syuradhameṣu tvadhogatāḥ

p2.291

anyairuktā vyavastheyamuttamādyabhinetṛṣu

p2.292

uttame saṃnikṛṣṭāḥ syurmadhyame madhyasaṃsthitāḥ
adhame tvabhineye syurviprakṛṣṭacarāḥ karāḥ

p2.293

alpo hastapracāraḥ syātpratyakṣe bhūrisāttvike
parokṣe pracuraḥ sa syānmadhyame madhyamo mataḥ

p2.294

kāryāḥ suvyaktalakṣmāṇaḥ pātrairuttamamadhyamaiḥ
sasauṣṭhavāśca nīcaistu pāṇayastadvilakṣaṇam

p2.295

viṣaṇṇe vyākule bhīte mūrchite tandrayā'nvite
jugupsāśekasaṃtapte supte glāne jaśārdite

p2.296

rogaśītārtaniśceṣṭasaṃciteṣvapi tāpase
mattonmattapramatteṣu na hastābhinayo bhavet

p2.297

sūcayantyāntaraṃ bhāvaṃ ye karāḥ karkaṭādayaḥ
viṣaṇṇādiṣvapi prāyaḥ prayojyāste satāṃ matāḥ

p2.298

iti hastaprakaraṇam
syādakṣaḥ samamābhugnaṃ nirbhugnaṃ ca prakampitam
udvāhitaṃ pañadheti teṣāṃ lakṣmābhidadhmahe

p2.299

sauṣṭhavādhiṣṭhitaṃ vakṣaścaturasrāṅgasaṃśrayam
prakṛtisthaṃ samaṃ prāhuḥ svabhāvābhinayue ca tat

p2.300

iti samam
nimnaṃ śithilamābhugnaṃ vakṣaḥ syādgarvalajjayoḥ
śītahṛcchalyayoḥ śoke mūrchabhīsaṃbhrameṣu ca
kāryaṃ vyādhau viṣāde ca brūte śaṃkarakiṃrah

p2.301

ityābhugnam
nirbhugnaṃ nimnapṛṣṭhatvādunnataṃ stabdhamagrataḥ
māne ca satyavacane stambhe vismayavīkṣite
praharṣabhāṣaṇe garvotseke cedaṃ prayujyate

p2.302

iti nirbhugnam
prakampitaṃ kampitaṃ syādūrdhvakṣepairnirantaraiḥ
syādbhīhāsaśramaśvāsakāsahikkāsu rodane

p2.303

iti prakampitam
akampaṃ saralotkṣiptamudvāhitamudīritam
dīrghocchvāse ca jṛmbhāyāmuttuṅgālokane ca tat

p2.304

ityudvāhitam
vivartitaṃ cāpasṛtaṃ prasāritamatho cāpasṛtaṃ prasāritamatho natam
unnataṃ ceti saṃcakhyuḥ pārśvaṃ pañcavidhaṃ budhāḥ

p2.305

vivartanāttrikasya syātparāvṛttau vivartitam

p2.306

iti vivartitam
tannivṛttyā tvapṛsataṃ bhavetpārśvavivartane
ityapasṛtam
prasāritaṃ tūbhayto vistārātsyānmudādiṣu

p2.307

iti prasāritam
nyañcitāṃsaṃ nitambaṃ tu nataṃ syādupasarpaṇe
iti natam
pārśvaṃ tadviparītaṃ tūnnataṃ syādapasarpaṇe

p2.308

ityunnatam
kampitodvāhitā chinnā vivṛtā recitā tathā
kaṭī pañcavidhetyuktā tallakṣma vyāhare'dhunā

p2.309

drutaṃ gatāgate pārśve dadhatī kampitā matā
tāṃ kubjavāmanādīnāṃ gamane viniyuñjate

p2.310

iti kampitā
śanairuccalitā pārśvadvayenodvāhitā kaṭī
strīṇāṃ līlāgateṣveṣā pīnāṅgānāṃ gatāvapi

p2.311

ityudvāhitā
chinnā tiryaṅmukhe pātre madhyasya valanātkaṭī
vyāyāme saṃbhrame caiṣā vyāvṛttaprekṣaṇādiṣu

p2.312

iti cchinnā
parāṅmukhena pātreṇābhimukhaṃ yā vivartitā
vivṛttā sā kaṭī proktā viniyojyā vivartane

p2.313

iti vivṛttā
sarvato bhramaṇāduktā recitā bhramaṇe bhavet

p2.314

iti recitā
samo'ñcitaḥ kuñcitaśca sūcyagratalasaṃcaraḥ
udghaṭṭitaśceti muneḥ ṣaḍvidhaścaraṇo mataḥ

p2.315

trāṭito ghaṭitotsedho ghaṭṭito marditastathā
agragaḥ pārṣṇigaḥ pādaḥ pārśvagaścāparaḥ paraiḥ

p2.316

iti saptāpare proktāḥ pādāstallakṣaṇaṃ bruve
svabhāvena sthito bhūmau samaḥ pādo'bhidhīyate
svabhāvābhinaye kāryaḥ sthiro'sau recake calaḥ

p2.317

iti samaḥ
bhūsthapārṣṇiḥ samutkṣiptāgratalaḥ prasṛtāṅguliḥ
añcitaḥ sa bhavetpādāhatibhramaṇakādiṣu

p2.318

ityañcitaḥ
kuñcitāṅgulirutkṣiptapārṣṇimadhye ca kuñcitaḥ
kuñcitaḥ syādatikrāntakrame tuṅgasya ca grahe

p2.319

iti kuñcitaḥ
vāmaḥ svābhāviko'nyastu bhuvyaṅguṣṭhāgrasaṃsthitaḥ
utkṣiptetarabhāgaॐ'sau sūcī nūpurabandhane

p2.320

iti sūcī
yasyotkṣiptā bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhaḥ prasṛtastathā
aṅgulyo nyañcitāḥ sa syātpādo'gratalasaṃcaraḥ

p2.321

preraṇe kuṭṭane sthāne pīḍane bhūmitāḍane
bhūsthāpasārane sa syādrecake bhramaṇe made

p2.322

ityagratalasaṃcaraḥ
yadi pādatalāgreṇa sthitvā bhūmau nipātyate
asakṛdvā sakṛtpāṣṇirbhavedudghaṭṭitastadā

p2.323

ityudghaṭṭitaḥ
pārṣṇyā dharāmavaṣṭabhya tāmagreṇa nihanti yaḥ
trāṭitaścaraṇaḥ sa syātprayojyaḥ krodhagarvayoḥ

p2.324

iti trāṭitaḥ
ghnanmuhurghaṭitotsedho'grapārṣṇibhyāṃ bhuvaṃ kramāt
iti ghaṭitotsedhaḥ
ghaṭṭitaḥ kṣitighātī syātpārṣṇyaṅghriḥ preraṇe ca saḥ

p2.325

iti ghaṭṭitaḥ
yastiraścā talenorvīṃ pramṛdgāti sa marditaḥ
iti marditaḥ
agrago'gre drutaṃ sarpanprayojyaḥ paṅkilakṣitau

p2.326

ityagragaḥ
pṛṣṭhato'pasaranpārṣṇyā pārṣṇigaḥ pāda ucyate
iti pārṣṇigaḥ
sthitaḥ pārśve'thavā pārśvaṃ vrajanpārśvaga iṣyate

p2.327

iti pārśvagaḥ
ekoccau karṇalagnau cocchritau srastau ca lolitau
ityuktau pañcadhā skandhau nāmnaiva vyaktalakṣaṇau

p2.328

ekoccau kathitau skandhau muṣṭikuntaprahārayoḥ

p2.329

āśleṣe śiśire cāṃsau karṇalagnau matau satām
ucchritau harṣagarvādau srastau duḥkhe śrame made

p2.330

mūrchāyāṃ cātha kartavyau lolitau viṭanartane
nṛttajñairgaditau hāsya huḍukkāvādyavādane

p2.331

iti pañcadhā skandhau
samā nivṛttā valinā recitā kuñcitā'ñcitā

p2.332

tryasrā natonnatā ceti grīvā navavidhā bhavet
samā svābhāvikī dhyāne jape kārye svabhāvaje

p2.333

iti samā
grīvā tvabhimukhībhūya nivarteta yadā tadā
nivṛttetyucyate sā syātsvasthānābhimukhādiṣu

p2.334

iti nivṛttā
pārśvonmukhī tu valitā grīvā bhaṅge tathekṣaṇe
iti valitā
recitā vidhutabhrāntā vartule mathane tathā

p2.335

iti recitā
ākuñcitā kuñcitā syānmūrdhabhāre svagopane
iti kuñcitā
añcitā prasṛtā lolā keśākarṣe'tha vīkṣaṇe

p2.336

ityañcitā
tryasrā pārśvagatā khede pārśvekṣāskandhabhārayoḥ
iti tryasrā
natā'vanamrā'laṃkārabandhe kaṇṭhāvalambane

p2.337

iti natā
unnatordhvanatā grīvā'laṃkārordhvapradarśane

p2.338

ityunnatā
ūrdhvastho'dhomukhastiryagapaviddhaḥ prasāritaḥ
añcito maṇḍalagatiḥ svastikodveṣṭitāvapi

p2.339

pṛṣṭhānusārītyudito bāhurdaśavidho budhaiḥ
āviddhaḥ kuñcito namraḥ saralāndolitāvapi

p2.340

utsārita iti prāhurbāhūnṣaḍaparānpare
śīrṣādūrdhvaṃ vrajanbāhurūrdhvasthastuṅgadarśane

p2.341

ityūrdhvasthaḥ /
adhomukho mahīśleṣī
ityadhomukhaḥ /
tiryakpārśvagato bhavet //
iti tiryaggataḥ
bāhumaṇḍalavadgatyā vakṣaḥkṣetrādvinirgataḥ

p2.342

apaviddhaḥ
ityapaviddhaḥ /
athāgradeśamanudhāvanprasāritaḥ //
iti prasāritaḥ
vakṣaḥkṣetrācchiraḥ prapya vakṣaḥ pratyāgato'ñcitaḥ

p2.343

ityañcitaḥ
ucyate maṇḍalagatiḥ sarvato bhramaṇādbhujaḥ
khaḍgādibhrāmaṇe cāsya viniyogaṃ prapedire

p2.344

iti maṇḍalagātiḥ
svastiko lagnayorbāhvoḥ pārśvavyatyāsataḥ sthitau
sa syādbhānorupasthāne parirambhe'bhivādane

p2.345

iti svastikaḥ
niṣkrāmanmaṇibandhasthavartanāmāśrito bhujaḥ

p2.346

udveṣṭito bhavet
ityudveṣṭitaḥ /
pṛṣṭhānusārī pṛṣṭhato gataḥ
bhavettūṇaśarākarṣe vīṭikāgrahaṇe ca saḥ

p2.347

iti pṛṣṭhānusārī
āviddho'bhyantarākṣiptaḥ
ityāviddhaḥ
kuñcitastu sa ucyate
yastīkṣṇakūrparaṃ vakrīkṛtaḥ khaḍgādidhāraṇe

p2.348

prahāre bhojane pāne prokto niḥśaṅkasūriṇā
iti kuñcitaḥ
īṣadvakrastu namro'sau stutau mālyasya dhāraṇe

p2.349

iti namraḥ
saralaḥ pārśvayorūrdhvamadhastācca prasāritaḥ
syātpakṣānukṛtau māne bhūsthanirdeśane kramāt

p2.350

iti saralaḥ
gatāvāndolito'nvarthaḥ
ityāndolitaḥ
bāhurutsāritaḥ punaḥ
svapśvamanyato gacchañjanatotsāraṇe bhavet

p2.351

ityutsāritaḥ
bāhūnāṃ karaṇenātha samastavyastayojanāt
kramāddrutādivaicitryājjāyante'tra sahasraśaḥ
vartanāścaturairūhyāstāḥ śobhābharasaṃbhṛtāḥ

p2.352

te reṣāmanatikramya bhūribhaṅgibhṛto bhujāḥ
recyante yadi lakṣajñaiścālakāḥ kīrtitāstadā

p2.353

otāvatsarigoṇīnāṃ padasya malapasya ca

p2.354

gajaropaśamasyānte khaṇḍe'pyelādigāmini
sālagasthadhruvādyante yacca praharaṇaṃ bhavet

p2.355

tadantakhaṇḍe'nyatrāpi proddhate tuṇḍakaiśike
kavite'pi prayojyāste nānyatretyūcire pare

p2.356

iti bāhuprakaraṇam
pṛṣṭhaṃ tu jaṭharoktābhirvartanābhirvivartate
ato na tatpṛthagvācyaṃ jaṭharaṃ tūcyate'dhunā

p2.357

kṣāmaṃ khallaṃ tathā pūrṇaṃ tredhā jaṭharamiṣyate
kṣāmaṃ syānnamanājjṛmbhāhāsyaniśvāsarodane

p2.358

iti kṣāmam
nimnaṃ khallaṃ kṣudhārte syādāture śramakarśite
vetālabhṛṅgiriṭyādijaṭharākāradhāri tat

p2.359

iti khallam
pūrṇaṃ sthūlaṃ vyādhite syāttundile'tyaśite tathā
iti pūrṇam
anye'nvarthaṃ riktapūrṇaṃ śvāsaroge'paraṃ jaguḥ

p2.360

iti riktapūrṇam
kampito valitaḥ stabdhodvatitau ca nivartitaḥ
ityūruḥ pañcadhā tatra muhuḥ pārśve natonnate
yasyāsau kampito jñeyo'dhamānāṃ gamane ca saḥ

p2.361

iti kampitaḥ
valito'ntargate jānunyūruḥ svairagatau striyāḥ

p2.362

iti valitaḥ
stabdhastu niṣkriyaḥ sa syādviṣāde sādhvase tathā
iti stabdhaḥ
pārṣṇerantarbahiḥkṣepātkṣepādagratalasya ca
muhurudvartitaḥ sa syādvyāyāme tāṇḍave tathā

p2.363

ityudvartitaḥ
nivartito'ntargatayā pārṣṇyā syātsaṃbhrame śrame
iti nivartitaḥ
āvartitā natākṣiptodvāhitā parivartitā
iti pañcavidhā jaṅghā śārṅgadevena kīrtitā

p2.364

niḥsṛtā ca parāvṛttā tiraścīnā bahirgatā
kampitetyaparāḥ pañca jaṅghāḥ saṃcakṣate pare

p2.365

vāme dakṣiṇataḥ pāde dakṣiṇe vāmataḥ kṛte
muhurāvartitā proktā vidūṣakaparikrame

p2.366

ityāvartitā
namajjānurnatā jaṅghā sthānāsanagatādiṣu
iti natā
bahirvikṣepataḥ kṣiptā vyāyāme tāṇḍave ca sā

p2.368

iti kṣiptā
ūrdhvaṃ nītodvāhitā syādāviṣṭagamanādiṣu
ityudvāhitā
pratīpaṃ gacchato jaṅghā tāṇḍave parivartitā
iti parivartitā
puraḥ prasāritā jaṅghā niḥsṛtā parikīrtitā

p2.369

iti niḥsṛtā
paścādgatā parāvṛttā bhūmilagnena jānunā
vāmena pitṛkārye syādanyena surakarmaṇi

p2.370

iti parāvṛttā
bhūmilagnabahiḥpārśvā tiraścīnā''sane matā
iti tiraścīnā
bahirgatā matā jaṅghā nṛtte pārśvaprasāritā

p2.371

iti bahirgatā
kampanātkampitā bhītau kāryā ghargharikā dhvanau
iti kampitā
pañcadhā maṇibandhaḥ syānnikuñcākuñcitau calaḥ

p2.372

bhramitaḥ sama ityatra nikuñcastu sa ucyate
yo bahirnimnatāṃ nītaḥ sa dānābhayadānayoḥ

p2.373

iti nikuñcaḥ
ākuñcito'ntarnimno'sau kāryo'pasaraṇe budhaiḥ
ityākuñcitaḥ
nikuñcā kuñcitābhyāsāccalamāvāhane viduḥ

p2.374

iti calaḥ
bhramito bhramaṇātkhaḍgacchurikābhrāmaṇādiṣu
iti bhramitaḥ
ṛjuḥ samaḥ pustakasya dhāraṇe ca pratigrahe

p2.375

iti samaḥ
saṃhataṃ kuñcitaṃ cārdhakuñcitaṃ natamunnatam
vivṛtaṃ samamityūce jānu saptavidhaṃ budhaiḥ
śliṣṭānyajānu jānūktaṃ hīroṣerṣyāsu saṃhatam

p2.377

iti saṃhatam
jānu lagnorujaṅghaṃ tu bhavetkuñcitamāsane
iti kuñcitam
nitambanamanājjānu tvardhakuñcitamucyate
ityardhakuñcitam
mahīgataṃ nataṃ jānu mataṃ pāte namaskṛtau

p2.378

iti natam
stanakṣetrāgataṃ jānūnnataṃ śailādirohaṇe
ityunnatam
gajārohe tu vivṛtaṃ jānudvaṃdvaṃ bahirgatam
iti vivṛtam
samaṃ svābhāvikaṃ jānu svabhāvāvasthitau bhavet

p2.372

iti samam
tattadveśajuṣo bhūṣā bhūṣaṇānīti manvate

p2.380

iti nava pratyaṅgāni
kāntā hāsyā ca karuṇā raudrī vīrā bhayānakā
bībhatsā cādbhutetyaṣṭau draṣṭavyā rasadṛṣṭayaḥ

p2.381

snigdhā hṛṣṭā tathā dīnā kruddhā dṛptā bhayānvitā
jugupsitā vismiteti dṛśo'ṣṭau sthāyibhāvajāḥ
sthāyiṣvavyabhicāritvaṃ prāpteṣu sthāyidṛṣṭayaḥ

p2.382

śūnyā ca malinā śrāntā lajjitā śaṅkitā tathā
mukulā cārdhamukulā glānā jihmā ca kuñcitā

p2.383

vitarkitā'bhitaptā ca viṣaṇṇā lalitābhidhā
ākekarā vikośā ca vibhrāntā viplutā parā

p2.384

trastā ca madiretyetā vyabhicāriṣu viṃśatiḥ
sarvāstā militāḥ satyaḥ ṣaṭtriṃśaddṛṣṭayo matāḥ

p2.385

āpibantīva dṛśyaṃ yā savikāsā'tinirmalā
sabhrūkṣepakaṭākṣā sā kāntā manmathavardhinī

p2.386

yadgatāgataviśrāntivaicitryeṇa vivartanam
tārakāyāḥ kalābhijñāstaṃ kaṭākṣaṃ pracakṣate

p2.387

iti kāntā
kiṃcidantaḥsamāviṣṭavicitrabhrāntatārakā

p2.388

ākuñcitapuṭā mandamadhyatīvratayā kramāt
vismāpane'bhinetavye hāsyā dṛṣṭiḥ praśasyate

p2.389

iti hāsyā
patitordhvapuṭā sāsrā śokamantharatārakā
nāsāgramevānugatā karuṇādṛṣṭirucyate

p2.389

iti karuṇā
cakitadvipuṭā stabhdatārakā'tyantalohitā
rūkṣā bhrukuṭibhīmogrā raudrī dṛṣṭirudāhṛtā

p2.391

iti raudrī
acañcalā vikasitā gambhīrā samatārakā
dīptā saṃkucitāpāṅgā vīrā dhīrairudāhṛtā

p2.392

audāryadhairyagāmbhīryamādhuryalalitānyapi
tejaḥśobhāvilāsāṃśca sapta bhedānvivṛṇvatī

p2.394

iti vīrā
stabdhodvṛttapuṭā'tyantacañcalodvṛttatārakā
dṛśyātpalāyamāne ca bhītyā dṛṣṭirbhayānakā

p2.394

iti bhayānakā
bībhatsā syānmilallolapakṣmā taralatārakā
dṛśyodvegādapāṅgau ca nikuñcitapuṭau śritā

p2.395

iti bībhatsā
prasannā snigdhaśuklāṃśāntarbahirgāmitārakā
īṣatkuñcitapakṣmāgrā'dbhutāpāṅgavikāsinī

p2.396

ityadbhutā raseṣvaṣṭāsu śṛṅgārapramukheṣu kramādimāḥ

p2.397

ityaṣṭau rasadṛṣṭayaḥ
rasadṛṣṭirbhavedbhāvadṛṣṭirbhāvairanulbaṇaiḥ
vikāsisnigdhā madhurā cature bibhratī bhruvau

p2.398

kaṭākṣiṇī sābhilāṣā dṛṣṭiḥ snigdhā'bhidhīyate
atraikabhrūsamutkṣepamāhuḥ kīrtidharādayaḥ

p2.399

iti snigdhā
phullagallā viśattārā kiṃcidākuñcitā calā
nimeṣiṇī smitākārā hṛṣṭā dṛṣṭirudāhṛtā

p2.400

iti hṛṣṭā
yā tvardhapatitordhvasthapuṭeṣadruddhatārakā
sabāṣpā mandasaṃcārā dīnā dṛṣṭirasau matā

p2.401

iti dīnā
sthirodvṛttapuṭāṃ rūkṣāṃ kiṃcittaralatārakām
bhrukuṭīkuṭilāṃ dṛṣṭiṃ kruddhāṃ brūte harapriyaḥ

p2.402

iti kruddhā
sattvamudgiratī dṛṣṭirdṛptā vikasitā sthirā

p2.403

iti dṛptā
madhyanirgamanodyuktā bhāvavisphāritau puṭau
tārake kampite yasyāḥ sā syādṛṣṭirbhayānvitā

p2.404

iti bhayānvitā
aspaṣṭālokinī mīlattārakā saṃkucatpuṭā
dṛśyaṃ dṛṣṭvā samudvignā dṛṣṭiruktā jugupsitā

p2.405

iti jugupsitā
dūravisphāritākārapuṭadvaṃdvavikāśinī
niścalā dṛṣṭirudbṛttatārakā vismitā smṛtā

p2.406

iti vismitā
dṛṣṭayo'ṣṭāsu ratyādisthāyibhāveṣvimāḥ kramāt
ityaṣṭau sthāyibhāvadṛṣṭayaḥ
samatārāpuṭā dṛśyadṛṣṭiśūnyā vilokinī
niṣkampā dhūsarā śūnyā cintāyāṃ dṛṣṭiriṣyate

p2.407

iti śūnyā
dṛśyādapasṛte tāre kiṃcinmukulitau puṭau
dadhatyapāṅgau vicchāyau pakṣmāgrasyandanaṃ tathā

p2.408

dṛṣṭiḥ syānmalitā strīṇāṃ vihṛte sā prayujyate
prāpte kāle'pyasaṃlāpaḥ priyeṇa vihṛtaṃ matam

p2.409

iti malinā
udūrālokinī mlānapuṭā'pyalasacāriṇī
patattārā manākkuñcatprāntā śrāntā śrame matā

p2.410

iti śrāntā
mitho'bhigāmipakṣmāgrā'pyadhastādgatatārakā
patitordhvapuṭā dṛṣṭirlajjāyāṃ lajjitā matā

p2.411

iti lajjitā
muhuścalasthirā pārśvālokinī bahirunmukhī
gūḍhāvalokinī śīghraṃ vinivṛttā vilokanāt
śaṅkāyāṃ śaṅkitā dṛṣṭiruktā niḥśaṅkasūriṇā

p2.412

iti śaṅkitā
sphuratsaṃśliṣṭapakṣmāgrā sukhaviśrāntatārakā
mukulā dṛṣṭirānande hṛdyayoḥ sparśagandhayoḥ

p2.413

iti mukulā
ardhavyākośite kiṃciddhamantyau tārake puṭau
yatrārdhamīlitau sā'rdhamukulārthe sukhaprade

p2.414

ityardhamukulā
majjattārā mandacārā śithilā vikalairiva
pakṣmāgrabhrūpuṭairyuktā glānā glānau vidhīyate

p2.415

kiṃcitkuñcatpuṭā gūḍhapatattārā vilokane

p2.416

śanaistiryaṅnigūḍhaṃ yā sā jihmā viniyujyate
asūyāyāṃ nigūḍhe'rthe jaḍatālasyayorapi

p2.417

iti jihmā
kiṃciccetkuñcitāni syuḥ pakṣmāgrāṇi puṭāvapi
samyakca kuñcitā tārā tadā dṛkkuñcitocyate
aniṣṭe sūcite tejo duṣprekṣye'kṣivyathāsu sā

p2.418

iti kuñcitā
uddhāmitapuṭotphullatārā'dhaḥsaṃcarantyapi
vitarkitoditā dṛṣṭirvitarke sā'bhidhīyate

p2.419

iti vitarkitā
vilokanālase tāre vyathāpracalitau puṭau

p2.420

yasyāḥ saṃtaptavadbhānti sā'bhitaptā'bhidhīyate
nirvede veditavyā sā'pyabhighātopatāpayoḥ

p2.421

ityabhitaptā
yā dṛṣṭiḥ patitāpāṅgā vistāritapuṭadvayā
nimeṣiṇī stabdhatārā viṣaṇṇā sā viṣādinī

p2.422

iti viṣaṇṇā
madhurā kuñcitāpāṅgā sabhrūkṣepā smitānvitā
manmathonmathitā dṛṣṭirlalitā lalite matā

p2.424

iti lalitā
kiṃcitkuñcatpuṭāpāṅgā dṛṣṭirardhanimeṣiṇī
pṛthakpathe cānyanetrānmuhustārāvivartinī
ākekarā durāloke syādvicchande ca vastuni
ityākekarā
vikāsitapuṭadvaṃdvā vikāsinyanimeṣiṇī
anavasthitatārā ca vikośā kīrtitā budhaiḥ

p2.425

jñānavijñānagarve sā syādamarṣogradarśane

p2.426

iti vikośā
yā tu kvacitaviśrāntamavisrabdhaṃ vilokate
vistīrṇā cañcalotphullatārā sā dṛṣṭirucyate
vibhrāntā vibhrame vege saṃbhrame ca bhavedasau

p2.427

iti vibhrāntā
puṭau visphui! stabdhau yasyāḥ staḥ patitau kramāt
sā viplutā''rtiduḥkhādāvunmāde cāpale tathā

p2.428

iti viplutā
utkampotphullatārā syāttrāse trastoddhamatpuṭā

p2.429

iti trastā
madirā trividhā proktā taruṇe madhyame'dhame
made prayogamarhantī tattallakṣmasamanvitā

p2.430

tīvro mado'dhamo'tra syādadhame puruṣe sthitaḥ
dṛṣṭirvikasitāpāṅgā kṣāmībhūtavilocanā
āghūrṇamānatārā syānmadirā taruṇe made

p2.431

kiṃcitkuñcatpuṭā kiṃcidanavasthitacāriṇī
dṛṣṭiḥ kiṃciddhamattārā madirā madhyame made

p2.432

adhobhāgacarī kiṃciddṛṣṭatārā nimeṣiṇī
yannetrasidhyanunmeṣā madirā cādhame made

p2.433

iti trividhā madirā
pradarśanārthamityuktāḥ ṣaṭtriṃśaddṛṣṭayo mayā
anantāḥ santi saṃdarbhāddhṛtārāpuṭakarmaṇām

p2.434

dṛṣṭayastā virañco'pi pratyekaṃ vaktumakṣamaḥ
lāghavāttatprabodhārthaṃ brūmo bhrūprabhṛtīnyataḥ

p2.435

iti dṛṣṭiprakaraṇam
sahajā patitotkṣiptā recitā kuñcitā tathā
bhrukuṭī caturā ceti proktā bhrūḥ saptadhā budhaiḥ
svābhāvikī syātsahajā bhāveṣvakuṭileṣvasau

p2.436

iti sahajā
patitā syādadho yātā sadvitīyā'thavā kramāt
utkṣepe vismaye harṣe roṣe'sūyājugupsayoḥ
hāse ghrāṇe ca patite vidhīyetāmubhe bhruvau

p2.437

iti patitā
utkṣiptā saṃmatā'nvarthā krameṇa saha cānyathā
strīṇāṃ kope vitarke ca darśane śravaṇe nije
bhrūrlīlāhelayoścaiṣā kāryotkṣiptā vicakṣaṇaiḥ

p2.438

ityutkṣiptā
ekaiva lalitotkṣiptā recitā nṛttagocarā

p2.439

iti recitā
kevalā sadvitīyā vā mṛdubhaṅgā nikuñcitā
moṭṭāyite kuṭṭamite vilāse kilakiñcite

p2.440

iti nikuñcitā
āmūlātsadvitīyā bhrūrutkṣiptā bhrukuṭī krudhi

p2.441

iti bhrukuṭī
sadvitīyā'lpakasyandādāyatā mantharā bhavet
caturā rucire sparśe śṛṅgāre lalite ca sā

p2.442

iti caturā
prasṛtau kuñcitau syātāmunmeṣitanimeṣitau
vivartitau ca sphuritau pihitau ca vitālitau

p2.443

samau ca navadhetyuktau puṭau soḍhalasūnunā
āyatau prasṛtau syātāṃ vīre harṣe ca vismaye

p2.444

iti prasṛtau
ākuñcitau kuñcitau sto rūpādau ca manohare
iti kuñcitau
unmeṣitau tu viśleṣātsaṃśleṣāttu nimeṣitau
vivartitau samudvṛttau trayo'mī krodhagocarāḥ

p2.445

ityunmeṣitanimeṣitavivartitāḥ
sphuritau spanditau syātāṃ tāvīrṣyāviṣayau matau

p2.446

iti sphuritau
atīva kuñcitau lagnau pihitau tau dṛśo ruji
suptimūrchātivarṣoṣṇadhūmavātāñjanārtiṣu

p2.447

iti pihitau
uttareṇādharāghātādabhighāte vicālitau
āhuranye tvadṛśyau tāviti visphāraṇātpuṭau
iti vicālitau
samau svābhāvikāvetau svabhāvābhinaye matau

p2.448

iti samau
karmabhistārakābhedā yaiḥ syustānyadhunā bruve
tāni dvedhā svaniṣṭhāni viṣayābhimukhāni ca

p2.449

bhramaṇaṃ valanaṃ pātaścalanaṃ ca praveśanam
vivartanaṃ samudvṛttaṃ niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tathā

p2.450

svaniṣṭhāni navetyāhustārākarmāṇi sūrayaḥ
tārayormaṇḍalabhrāntiḥ puṭāntarbhramaṇaṃ matam

p2.451

valanaṃ tryasragamanaṃ pātastu syādadhogatiḥ
calanaṃ kampanaṃ proktamatha jñeyaṃ praveśanam

p2.452

praveśaḥ puṭayorantaḥkaṭākṣastu vivartanam
udgatistu samudvṛttamantarā nirgamastu yaḥ

p2.453

sa niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tu svabhāvasthitirucyate
samudvṛtaṃ ca valanaṃ bhramaṇaṃ vīraraudrayoḥ

p2.454

pātastu karuṇe kāryaścalanaṃ tu bhayānake
praveśanaṃ tu bībhatse hāsye tu syādvivartanam

p2.454

śṛṅgāre syāttu niṣkrāmo vīre raudre bhayānake
adbhute ca prākṛtaṃ tu bhāvenā''veśabhāgini

p2.356

iti nava svaniṣṭhāni tārākarmāṇi
viṣayābhimukhānyaṣṭau tārākarmāṇyatha bruve

p2.457

samaṃ sācyanuvṛttāvalokitāni vilokitam
ullokitālokite ca pravilokitamityapi

p2.458

etāni darśanānyāhurlakṣyalakṣmavicakṣaṇāḥ
saumyaṃ madhyasthatāraṃ ca darśanaṃ samamucyate

p2.459

iti samam
sācyucyate tiraścīnapakṣmāntargatatārakam
iti sāci
rūpanirvarṇanāyuktamanuvṛttaṃ mataṃ muneḥ
nirvarṇanā kriyākārtsnyadidṛkṣā'ntaścirasthirā

p2.460

ityanuvṛttam
adhasthadarśanaṃ yattadavalokitamucyate
ityavalokitam
pṛṣṭhato darśanaṃ yattadvilokitamudāhṛtam

p2.461

iti vilokitam
ullokitaṃ tadūrdhvasthavastuno yadavekṣaṇam
ityullokitam
sahasā darśanaṃ yattadālokitamudīritam

p2.462

ityālokitam
pārśvasthadarśanaṃ proktaṃ kṛtibhiḥ pravilokitam
iti pravilokitam
sādhāraṇānyamūnyāhū rasabhāveṣu tadvidaḥ

p2.463

ityaṣṭau darśanāni
kuñcitau kampitau pūrṇau kṣāmau sphullau samau tathā
kapolau ṣaḍvidhāvuktau tallakṣaṇamathocyate

p2.464

saṃkocātkuñcitau romāñcitau śītajvare bhaye
iti kuñcitau
sphuritau kampitau kāryau romaharṣeṣu sūribhiḥ

p2.466

iti kampitau
kapolāvunnatau pūrṇau tau garvotsāhagocare
iti pūrṇau
kṣāmau tvavanatau jñeyau duḥkhe kāryāvimau naṭaiḥ
iti kṣāmau
gaṇḍau vikasitau phullau praharṣe parikīrtitau
iti phullau
samau svābhāvikau bhāveṣvanāveśeṣu tau matau

p2.467

iti samau
svābhāvikī natā mandā vikṛṣṭā ca vikūṇitā

p2.468

socchvāsetyuditā nāsā ṣaḍvidhā sūriśārṅgiṇā
svābhāvikī syādanvarthā bhāveṣvāveśavarjitā

p2.469

iti svābhāvikī
muhuḥ saṃśliṣṭaviśliṣṭapuṭā nāsā natā matā
socchvāsābhinaye mandavicchinnarucigocare

p2.470

iti natā
mandā tu mandaniśvāsocchvāsā nāsā'bhidhīyate
sā cintautsukyayoḥ śoke nirvede ca vidhīyate

p2.471

iti mandā
vikṛṣṭā'tyantamutphullapuṭā roṣārtibhītiṣu
ūrdhvaśvāse ca kartavyā ghrātavye bhūrisaurabhe

p2.472

iti vikṛṣṭā
vikūṇitā saṃkucitā hāsye'sūyājugupsayoḥ

p2.473

iti vikūṇitā
ākṛṣṭaśvasanā nāsā socchvāsā saurabhe bhavet
nirvedādiṣu bhāveṣu dīrghocchvāsakareṣu ca

p2.474

iti socchvāsā
svasthau calau pravṛddhaśca nirastollāsitāvapi
vimukto vismitaḥ śvāsaḥ skhalitaḥ prasṛtastathā

p2.475

evamucchvāsaniśvāsau navadhā kohaloditau
samo bhrānto vilīnaścā''ndolitaḥ kampito'paraḥ

p2.476

stambitocchvāsaniśvāsasūtkṛtāni ca sītkṛtam
evaṃ daśavidhaḥ prokto lakṣyajñairmāruto'paraiḥ

p2.477

svasthāvucchvāsaniḥśvāsasaṃjñau vāyū svabhāvajau
svasthakriyāsu kartavyāvuktau niḥśaṅkasūriṇā

p2.478

iti svasthau
uṣṇau dīrghau saśabdau ca tau mukhena kṛtau calau
kāryāvautsukyanirvedaśokacintāsvimau matau

p2.479

iti calau
pravṛddhaḥ sansaśabdena vadanena vinirgataḥ
niḥśvāsaḥ syātpravṛddhākhyaḥ kṣayavyādhyādigocaraḥ

p2.480

iti pravṛddhaḥ
saśabdaḥ sansakṛtkṣipto nirastaḥ kathyate marut
duḥkhānvite sarāge ca śānte caiṣa vidhīyate

p2.481

iti nirastaḥ
cirānmandaṃ nipītastu ghrāṇenollāsito marut
hṛdye gandhe vidhātavyaḥ saṃdigdhe ca vicakṣaṇaiḥ

p2.482

ityullāsitaḥ
saṃyamya suciraṃ mukto vimuktaḥ kathyate'nilaḥ
yoge dhyāne ca sa proktaḥ prāṇāyāme ca sūribhiḥ

p2.483

iti vimuktaḥ
cittasyānyaparatvena yaḥ prayatnena vartate
sa vismito vismaye syādudbhūte vā'rthacintane

p2.484

iti vismitaḥ
mahattvādduḥkhaniṣkrāntaḥ kathitaḥ skhalito'nilaḥ
syāddaśamyāṃ daśāyāṃ sa vyādhau praskhaliteṣu ca

p2.485

iti skhalitaḥ
prasupte prasṛto dīrghaḥ saśabdo nirgato mukhāt

p2.486

iti prasṛtaḥ
samo'tra svasthaparyāyo bhrānto'ntarbhramaṇānmarut
anye tvanvarthanāmānastatra sūtkṛtasītkṛte

p2.487

śabdānukaraṇe vaktratyājyagrāhye'nile kramāt
samaḥ svābhāviko bhrāntaḥ prathame priyasaṃgame

p2.488

vilīno mūrchite śailārohe tvāndolito mataḥ
kampitaḥ surate śastramokṣādau stambhito bhavet

p2.489

ucchvāsaḥ kusumāghrāṇe niḥśvāso'nuśayādiṣu
sūtkṛtaṃ vedanādau syācchīte kleśe tu sītkṛtam

p2.490

nakhakṣate mṛgākṣīṇāṃ nirdayādharacarvaṇe
viniyogāntarāṇyatra budhyatāṃ lokato budhāḥ

p2.491

iti matāntareṇa daśadhā śvasanaḥ
vivartitaḥ kampitaśca visṛṣṭo vinigūhitaḥ
saṃdṛṣṭakaḥ samudgaścetyadharaḥ ṣaḍvidho mataḥ

p2.492

anye'nyānūcurudvṛttavikāsyāyatarecitān
oṣṭhayoḥ saṃpuṣṭastiryaksaṃkocena vivartitaḥ
avajñāvedanāsūyāhāsyādiṣu vidhīyate

p2.493

iti vivartitaḥ
vyathāyāṃ kampito'nvartho bhītau śīte jape ruṣi

p2.494

iti kampitaḥ
visṛṣṭaḥ syādviniṣkrānto rañjane'laktavādinā
strīṇāṃ vilāse vivvoke śārṅgidevena śīrtitaḥ

p2.495

mukhāntarnihitaḥ prāṇasādhye'rthe vinigūhitaḥ
roṣerṣyayośca nārīṇāṃ balāccumbati vallabhe

p2.496

iti vinigūhitaḥ
saṃdaṣṭako'dharo dantairdaṣṭaḥ krodhe vidhīyate

p2.497

iti saṃdaṣṭakaḥ
samudgastu bhavedoṣṭhasaṃpuṭo dadhadunnatim
syātphūtkāre'nukampāyāṃ cumbane cābhinandane

p2.498

iti samudgaḥ
āsyotkṣiptatayodvṛttaḥ so'vajñāparihāsayoḥ
ityudvṛttaḥ
īṣadvṛśyordhvadaśano vikāsī sa smite smṛtaḥ

p2.499

iti vikāsī
sa sārdhamuttaroṣṭhena tataḥ syādāyataḥ smite
ityāyataḥ
paryantaṃcalanādukto vilāse recito'dharaḥ

p2.500

iti recitaḥ
dantakarmāṇi vakṣyāmo dantalakṣaṇasiddhaye
kuṭṭanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ cukkitaṃ grahaṇaṃ matam

p2.501

daṣṭaṃ niṣkarṣaṇaṃ ceti dantakarmāṣṭakaṃ jaguḥ
saṃgharṣaṇaṃ kuṭṭanaṃ syācchītarugbhījarāsu tat

p2.502

iti kuṭṭanam
khaṇḍanaṃ tu muihurdantaśleṣaviśleṣaṇaṃ matam
japādhyayanasaṃlāpabhakṣaṇeṣu bhavedidam

p2.503

iti khaṇḍanam
chinnaṃ syādgāḍhasaṃśleṣo rodane bhītiśītayoḥ
vyādhau ca vīṭikācchedavyāyāmādiṣu kīrtitam

p2.504

iti cchinnam
dantapaṅktyoḥ sthitirdūre cukkitaṃ jṛmbhaṇādiṣu
iti cukkitam
tṛṇasya cāṅgulairdante dhāraṇaṃ grahaṇam bhaye

p2.505

iti grahaṇam
kiṃcicchleṣaḥ samaṃ tacca svabhāvābhinaye matam

p2.506

iti samam
adhare daṃśanaṃ dantairdaṣṭaṃ krodhe'bhidhīyate
iti daṣṭam
niṣkarṣaṇaṃ tu niṣkāsaḥ kāryaṃ markaṭarodane

p2.507

iti niṣkarṣaṇam
ṛjvī ṛkvānugā vakronnatā lolā'valehinī

p2.508

jihveti ṣaḍvidhā tatra prasṛtāsye prasāritā
ṛjvī śrame pipāsāyāṃ śvāpadānāṃ prayujyate

p2.509

iti ṛjvī
sṛkkānugā līḍhasṛkkā prakopasvādubhakṣayoḥ
iti sṛkkānugā
vyāttāsyasthonnatāgrā ca vakrā nṛharirūpaṇe

p2.510

iti vakrā
vyāttāsyasthonnatā'nvarthā jṛmbhāsyāntasthavīkṣayoḥ

p2.511

ityunnatā
vyātte vaktre calā lolā vetālābhinaye bhavet
iti lolā
dantoṣṭhaṃ lihatī jihvā lehinī saṃmatā muneḥ

p2.512

iti lehinī
jihvoṣṭhadantakriyayā civukaṃ lakṣyate tataḥ
uktaprāyaṃ sukhārthaṃ tu vakṣye lakṣyānusārataḥ

p2.513

vyādīrṇaṃ śvasitaṃ vakraṃ saṃhataṃ calasaṃhatam
sphuritaṃ calitaṃ lolamevaṃ cibukamaṣṭadhā
vyādīrṇaṃ dūraniṣkrāntaṃ jṛmbhālasyādiṣu smṛtam

p2.514

iti vyādīrṇam
ekāṅgulamadhaḥsrastaṃ śvasitaṃ vīkṣite'dbhute
iti śvasitam
vakraṃ tiryaṅnataṃ tattu grahāveśe vidhīyate

p2.515

iti vakram
niścalaṃ mīlitamukhaṃ maune saṃhatamipyate
iti saṃhatam
saṃlagnauṣṭhaṃ calaṃ nārīcumvane calasaṃhatam

p2.516

iti calasaṃhatam
kampitaṃ sphuritaṃ prāhuḥ śīte śītajvare tathā
iti sphuritam
calitaṃ śliṣṭaviśliṣṭaṃ vākstambhe kṣobhakopayoḥ
iti calitam
romanthe kevalāvarte lolaṃ tiryaggatāgatam

p2.517

iti lolam
vyābhugnaṃ bhugnamudvāhi vidhutaṃ vivṛtaṃ tathā
vinivṛttamiti prājñāḥ ṣaḍvidhaṃ vadanaṃ jaguḥ

p2.158

kiṃcidāyāmivakraṃ ca vyābhugnaṃ mukhamucyate
nirvedautsukyacintādau taduktaṃ pūrvasūribhiḥ

p2.519

iti vyābhugnam
adhomukhaṃ tu bhugnaṃ tallajjāyāṃ prakṛtau yateḥ
iti bhugnam
līlāsūtkṣiptamudvāhi garvānādarato gatau

p2.520

ityudvāhi
vāraṇe naivamityuktau vidhutaṃ tiryagāyatam
iti vidhutam
viśliṣṭauṣṭaṃ tu vivṛtaṃ hāsyaśokabhayādiṣu

p2.521

iti vivṛtam
vinivṛttaṃ parāvṛttaṃ roṣerṣyāsūyiteṣu tat

p2.522

iti vinivṛttam
iti dvādaśa śirogatānyupāṅgāni
utkṣiptā patitotkṣiptapatitā'ntargatā tathā
bahirgatā mitho yuktā viyuktā'ṅgulisaṃgatā
pārṣṇirityaṣṭadhā pādacārī sthāneṣu dṛśyate

p2.523

gullphāvaṅguṣṭhasaṃśliṣṭāvantaryātau bahirgatau
mitho yuktau viyuktau ca pañcadhā sthānakādiṣu

p2.524

saṃhatā viyutā vakra valitāḥ patitāstathā

p2.525

kuñcanmūlāḥ kare'ṅgulyaḥ prasṛtāśceti saptadhā
ete pārṣṇyādibhedāḥ syuḥ saṃjñāvijñānalakṣaṇāḥ

p2.526

adhaḥ kṣiptāstathotkṣiptāḥ kuñcitāśca prasāritāḥ
saṃlagnāśceti caraṇāṅgulayaḥ pañcadhā matāḥ

p2.527

muhuḥ pātādadhaḥ kṣiptā vivvoke kilakiñcite
utkṣiptā muhurutkṣepānnavoḍhāyāstrapābhare

p2.528

saṃkocātkuñcitāḥ śītamūrchātrāsagrahārdite
prasāritā ṛjustabdhā stambhe svāpe'ṅgamoṭane

p2.529

aṅguṣṭhasyāpyamī bhedā jñātavyā nṛttakovidaiḥ
svāṅguṣṭhāsu mitho lagnāḥ saṃlagnā gharṣaṇe matāḥ

p2.530

patitāgraṃ coddhṛtāgraṃ bhūmilagnamathoddhṛtam
kuñcanmadhyaṃ tiraścīnamiti ṣoḍhā talaṃ viduḥ

p2.531

iti pārṣṇigulphāṅgulitalāni karacaraṇopāṅgāni /
vivṛṇoti manovṛttiṃ mukharāgo rasātmikām
ato rasopayogitvānmukharāgo'bhidhīyate

p2.532

svābhāvikaḥ prasannaśca raktaśyāmo'parastathā
caturdhā mukharāgo'trānvarthaḥ svābhāviko mataḥ

p2.533

anāviṣṭeṣu bhāveṣu sudhībhiḥ sa vidhīyate
iti svābhāvikaḥ
prasanno nirmalo hāsye śṛṅgāre cādbhute bhavet

p2.534

iti prasannaḥ
rakto'ruṇaḥ syātkaruṇe raudre vīre'dbhute tathā
iti raktaḥ
anvartho bhavati śyāmaḥ sa bībhatse bhayānake

p2.535

iti śyāmaḥ
śaśineva diśo'ṅgāni śobhante mukharāgataḥ

p2.536

rasabhāvāntare netramanyadanyatkṣaṇe kṣaṇe
yathātathocitaḥ kāryo mukharāgo rase rase

p2.537

iti caturdhā mukharāgaḥ
uttāno'dhomukhaḥ pārśvagataḥ pāṇiriti tridhā

p2.538

pracāraṃ bharatā mene pañcadhā tvapare jaguḥ
agrago'dhastalaśceti dvau trayaśca puroditāḥ

p2.539

tatra tvagraga uttāno'dhomukho'dhastalaḥ karaḥ
antarbhūtaṃ vadanbhaṭṭastritvameva samādadhe

p2.540

uttāno'dhomukhaḥ pārśvagato hasto'gratastalaḥ
svasaṃmukhatalaścordhvamukho'dhovadanastathā

p2.541

parāṅmukhaḥ saṃmukhaśca hasto'nyaḥ pārśvatomukhaḥ
ūrdhvago'dhogataḥ pārśvagato hasto'grago'paraḥ

p2.542

saṃmukhāgata ityetānpracārāndaśa pañca ca
lakṣyalakṣaṇatattvajñaḥ śārṅgadevo'bhyabhāṣata

p2.543

iti pañcadaśa hastapracārāḥ
niṣpattau nirapekṣāyāṃ karasyābhinayāya yaḥ
kriyāviśeṣaḥ kriyate taddhastakaraṇaṃ matam

p2.544

āveṣṭitodveṣṭite ca vyāvartitamataḥ param
parivartitamityetaccaturdhā dhīrasaṃmatam

p2.545

tarjanyādyaṅgulīnāṃ yadbhavedāveṣṭanaṃ kramāt
talasaṃmukhamāvakṣaḥ karo'pyāyāti pārśvataḥ
tadāveṣṭitamākhyātaṃ karasya karaṇaṃ budhaiḥ

p2.546

yattu krameṇa niryāṇamaṅgulīnāṃ talādbahiḥ
vakṣaḥsthalātkarasyāpi tadudveṣṭitamucyate

p2.547

āveṣṭitaprakriyayā kāryamāvartitaṃ kare
udveṣṭitena vyākhyātaṃ karaṇaṃ parivartitam

p2.548

kiṃtvetatkaraṇadvaṃdvaṃ kaniṣṭhādyaṅgulīkṛtam

p2.549

iti catvāri karakaraṇāni
dhūnanaṃ śleṣaviśleṣau kṣepo rakṣaṇamokṣaṇe
parigraho nigrahaścotkṛṣṭākṛṣṭivikṛṣṭayaḥ

p2.550

tāḍanaṃ tolanaṃ chedabhedau sphoṭanamoṭane
syādvisarjanamāhvānaṃ tarjanaṃ ceti viṃśatiḥ
karakarmāṇi nṛttajñairanvarthāni babhāṣire

p2.551

iti viṃśatiḥ karakarmāṇi
pārśvadvayaṃ purastācca paścādūrdhvamadhaḥ śiraḥ

p2.552

lalāṭakarṇaskandhoronābhayaḥ kaṭiśīrṣake
ūrudvayaṃ ca hastānāṃ kṣetrāṇīti caturdaśa

p2.553

iti hastakṣetrāṇi
karaṇaiḥ karaṇātīto'naṅgahāro'ṅgahārakaiḥ
yaḥ sthāṇū rodasīraṅge nṛtyatīśaṃ namāmi tam

p2.554

syātkriyā karapādādervilāsenātruṭadrasā

p2.555

karaṇaṃ nṛttakaraṇaṃ bhīmavadbhīmasenavat
prabhedānkaraṇasyāsya brūmahe bharatoditān

p2.556

talapuṣpapuṭaṃ līnaṃ vartitaṃ ca litoru ca
maṇḍalasvastikaṃ vakṣaḥsvastikākṣiptarecite

p2.557

svastikānyardhadikpṛṣṭhādyāni svastikamañcitam
apaviddhaṃ samanakhonmatte svastikarecitam

p2.558

nikuṭṭārdhanikuṭṭe ca kaṭīchinnaṃ kaṭīsamam
bhujaṃgatrāsitālātabikṣiptākṣiptakāni ca

p2.559

nikuñcitaṃ ghūrṇitaṃ syādūrdhvajānvardharecitam
mattalli cārdhamattalli syādrecakanikuṭṭakam

p2.560

lalitaṃ valitaṃ daṇḍapakṣaṃ pādāpaviddhakam
nūpuraṃ bhramaraṃ chinnaṃ bhujaṃgatrastarecitam

p2.561

bhujaṃgāñcitakaṃ daṇḍarecitaṃ caturaṃ tataḥ
kaṭibhrāntaṃ vyaṃsitaṃ ca krantaṃ vaiśākharecitam

p2.562

vṛñśikaṃ vṛścikādye ca syātāṃ kuṭṭitarecite
latāvṛścikamākṣiptārgale talavilāsitam

p2.563

lalāṭatilakaṃ pārśvanikuṭṭaṃ cakramaṇḍalam
uromaṇḍalamāvartaṃ kuñcitaṃ dolapādakam

p2.564

vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam
vidyuddhāntamatikrāntaṃ vikṣiptaṃ ca vivartitam

p2.565

gajakrīḍitakaṃ gaṇḍasūcī syādgarudaplutam
talasaṃsphoṭitaṃ pārśvajānu gṛdhrāvalīnakam

p2.566

sūcyardhasūcinī sūcīviddhaṃ ca hariṇaplutam
parivṛttaṃ daṇḍapādaṃ mayūralalitaṃ tataḥ

p2.567

preṅkholitaṃ saṃnataṃ ca sarpitaṃ karihastakam
prasarpitamapakrāntaṃ nitambaṃ skhalitābhidham

p2.568

siṃhavikrīḍitaṃ siṃhākarṣitaṃ cāvahitthakam
niveśamelakākrīḍajanitopasṛtāni ca

p2.569

talasaṃghaṭṭitodvṛttaviṣṇukrāntāni lolitam
madaskhalitasaṃbhrāntaviṣkambhodghaṭṭitāni ca

p2.570

śakaṭāsyorūdvṛttākhye vṛṣabhakrīḍitaṃ tataḥ
nāgāpasarpitamatho gaṅgāvataraṇaṃ tathā

p2.571

ityaṣṭottaramuddiṣṭaṃ karaṇānāṃ śataṃ mayā
gatisthitiprayogāṇāmānantyātkaraṇānyapi

p2.572

anantānyaṅgahāreṣu kriyantāmupayogitā
atha lakṣaṇameteṣāṃ vakṣye lakṣyavidāṃ matam

p2.573

prāyaśo nartanārambhe samapādau latākarau
caturasraṃ bhavedaṅgaṃ viśeṣastvayamucyate

p2.574

cāryā dvyardhikayā pāde viniṣkrāmati dakṣiṇe
vyāvartanātkarayuge dakṣiṇaṃ pārśvamāgate

p2.575

parivartanato vāmapārśvaṃ satatamāśrite
tatkucakṣetrasaṃviṣṭo yasya puṣpapuṭaḥ karaḥ
talapuṣpapuṭaṃ tatsyātpāde'gratalasaṃcare

p2.576

yadyanantarametatsyātkaraṇaṃ karaṇāntarāt

p2.577

tadā karakriyā tattattyājyagrāhyakarānugā
etatpuṣpāñjalikṣepe lajjāyāṃ ca niyujyate

p2.578

iti talapuṣpapuṭam
ūrdhvamaṇḍalinau kṛtvā karau vakṣaḥsthito'ñjaliḥ
nihañcitaṃ cāṃsakūṭaṃ yatra grīvā natā kṛtā
līnaṃ tatkaraṇaṃ yojyaṃ vallabhābhyarthane budhaiḥ

p2.579

iti līnam
āśliṣṭau maṇibandhasthasvastikābhimukhau karau
kṛtvā vakṣasyekakālaṃ vyāvṛttaparivartitau

p2.580

uttānau pātayedūrvoryatra tadvartitaṃ matam
asūyāyāṃ prayogaḥ syātpatākau yadi pātayet

p2.581

adhomukhanighṛṣṭau tau krodhaṃ sūcayataḥ karau
śukatuṇḍādayo'pyanye viniyogavaśādiha

p2.582

iti vartitam
vakṣaḥkṣetre samaṃ hastau vyāvṛttaparivartitau

p2.583

vidhāyā''kṣiptayā cāryā saṃhatau parivartanāt
tatrā''nīya nidhīyete śukatuṇḍāvadhomukhau

p2.584

baddhā yāti sthitiryatra valitoru taducyate
mugdhastrīvrīḍite cāsya prayogaḥ śārṅgiṇoditaḥ

p2.585

iti valitoru
caturasrau karau kṛtvā vidadhadvicyavāṃ tataḥ
udveṣṭitakriyāpūrvamūrdhvamaṇḍalinau karau

p2.586

vidhāya svaskikau kuryādatra sthānaṃ ca maṇḍalam
maṇḍalasvastikaṃ tatsyātprasiddhārthāvalokane

p2.587

iti maṇḍalasvastikam
caturasrau karau vakṣaḥsthitau kṛtvā'tha recitau
vyāvartitena cā''nīyābhugne vakṣasi yatra tau

p2.588

svastikau svastikau pādau tadvakṣaḥsvastikaṃ matam
anābhugnāṃsametacca yojyaṃ lajjānutāpayoḥ a

p2.589

iti vakṣaḥsvastikam
hastau hṛtkṣetragau yatra vyāvṛtyordhvaṃ ca pārśvayoḥ
kṣiptaikaṃ haṃsapakṣaṃ ca drutabhramamadhomukham

p2.590

vakṣaḥ prāpyāparaṃ tādṛgbhūtaṃ niṣkrāmayettataḥ
pādāvañcitasūcyau ca tatsyādākṣiptarecitam
anenābhinaye tyāgaparigrahaparamparām

p2.591

ityākṣiptarecitam
dakṣiṇaḥ karihastaḥ syādvāmastu khaṭakāmukhaḥ
vakṣasthaḥ svastikau pādau yatrārdhasvastikaṃ tu tat

p2.592

anye karikarasthāne pakṣavañcitakaṃ param
pakṣapradyotakaṃ cārdhacandraṃ kaṭigataṃ viduḥ

p2.593

ityardhasvastikam
pārśvayoragrataḥ pṛṣṭhe svastiko'tra diśaṃ gataḥ
karāṅghrī recitau yatra taddiksvastikamucyate

p2.594

tadgītaparivarteṣu viniyuktaṃ purātanaiḥ
svastikaprakriyaiṣā syātsvastikoktyantareṣvapi

p2.595

iti diksvastikam
udveṣṭitakriyāpūrvaṃ bāhvorvikṣiptyamāṇayoḥ
kṛtvā cārīmapakrāntāṃ kriyamāṇe'paveṣṭane

p2.596

recayitvā'nyacaraṇaṃ sūcīsvastikamācaret
yatrāṅghribhyāṃ karābhyāṃ ca tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet

p2.597

etanniṣedharābhasyaparānveṣaṇabhāṣaṇe
prayuktaṃ nāṭyatattvajñairanyairyuddhaparikrame

p2.598

iti pṛṣṭhasvastikam
udveṣṭena niṣkāsya pāṇyorvyāvartamānayoḥ

p2.599

utplutya yugapadyatra karāṅghriḥ svastikaḥ kṛtaḥ
tatsvastikaṃ prayoktavyaṃ budhaiḥ pūrvoktavastunoḥ

p2.600

iti svastikam
vyāvartaparivartābhyāṃ nāsādeśaṃ gato yadgā
karihasto'lapadmatvaṃ dhatte syādañcitaṃ tadā
saṃmukhaprekṣaṇe tacca yojyaṃ svasyātikautukāt

p2.601

ityañcitam
caturasrakaraḥ sthitvā hastaṃ vyāvartya dakṣiṇam

p2.602

niṣkrāmayanbhajeccārīmākṣiptāmatha dakṣiṇam
śukatuṇḍaṃ karaṃ tasyaivorau tu paripātayet

p2.603

yatrāpaviddhaṃ tadvāme vakṣasthe khaṭakāmukhe
tatkopāsūyayoryojyamuktaṃ soḍhalasūnunā

p2.604

ityapaviddhaṃ
dehaḥ svābhāviko yatra pādau samanakhau yutau
latāhastau samanakhaṃ syātpraveśe tadādime

p2.605

cāryā viddhāñcitapade paryāyādrecitaḥ karaḥ
yatronmattaṃ tu tadgarve saubhāgyādisamudbhave

p2.606

ityunmattam
caturasraḥ sthitaḥ kṛtvā haṃsapakṣau drutabhramau
vyāvṛttiparivṛttibhyāmadhaścordhvaṃ śiraḥsthalāt
ānīyā''viddhavakrau cedvakṣasi svastikau kṛtau

p2.607

viprakīrṇau tataḥ kāryau pakṣavañcitakau karau
pakṣapradyotakau paścāccārī tadvaśagā bhavet

p2.608

ante'vahitthakaṃ sthānaṃ tadā svastikarecitam
nṛttābhinayane tacca praharṣādau niyujyate

p2.609

iti svastikarecitam
maṇḍalasthānake kṛtvā caturasratayā sthitaḥ
udveṣṭya dakṣiṇaṃ hastaṃ nītvā skandhaśirasyamum

p2.610

patanotpatanāviṣṭakaniṣṭhādyaṅgulīdvayam
alapadmākṛtiṃ kṛtvodghaṭṭite'ṅghrau ca dakṣiṇe

p2.611

āviddhavaktratāṃ nītvā kare'tra caturasrite
tathaiva vāmapāṇyaṅghri yatra syāttannikuṭṭakam
ātmasaṃbhāvanākhyānapare vākye niyujyate

p2.612

iti nikuṭṭakam
tadevārdhanikuṭṭaṃ syādekenāṅgena cetkṛtam
aprarūḍhavacaḥprokte tatraivārthe niyujyate

p2.613

ityardhanikuṭṭakam
pārśvena bhramarīṃ kṛtvā maṇḍalasthānake sthitaḥ
kṛtvā chinnāṃ kaṭīmekāṃ bāhvoḥ śirasi pallavam

p2.614

karamaṅgāntareṇaivaṃ yatra tricaturāḥ kṛtāḥ
āvṛttayaḥ kaṭīchinnaṃ tadvismayanirūpaṇe

p2.615

iti kaṭīchinnam
ākṣiptāmapyapakrāntāṃ cārīṃ kṛtvā karadvayam
svastikīkṛtya nābhistho dakṣiṇaḥ khaṭakāmukhaḥ

p2.616

kaṭyāmanyo'rdhacandraśca kṛtaḥ pārśvaṃ ca tannatam
anyadudvāhitaṃ yatra vṛttiraṅgāntaraistathā

p2.617

tatkaṭīsamamādiṣṭaṃ vaiṣṇavasthānakānvitam
prayojyaṃ sūtradhāreṇa jarjarasyābhimantraṇe

p2.618

iti kaṭīsamam
bhujaṃgatrāsitāṃ cārīṃ kṛtvotkṣipya ca kuñcitam
aṅghrimūrukaṭījānutryasraṃ yatra vivartayet

p2.619

vyāvṛttiparivṛttibhyāmeko dolākaro'paraḥ
khaṭakākhyastadanvarthaṃ bhujaṃgatrāsitaṃ matam

p2.620

iti bhujaṃ gatrāsitam
cāryālātā nitambaśca karo'tha caturasrakaḥ
etaddakṣiṇato vāma ūrdhvajānustathaiva cet
aṅgāntaraṃ tadā'lātaṃ nṛtte salalite matam

p2.621

ityalātam
haste vyāvartamāne tu so'ṅghrirvikṣipyate bahiḥ
caturasraḥ paraḥ pāṇiḥ pūrvo'tha parivartane

p2.622

pāṇirākṣipyate cāṅghriryatrāṅgaṃ cānyadīdṛśam
vikṣiptākṣiptakaṃ ca syādgatāgatanirūpaṇe

p2.623

imaṃ tu nāṭyatattvajñā viniyogaṃ na manvate
vākyārthābhinayastatra yatrābhinayahastakāḥ

p2.624

prādhānyena vidhīyante nṛttamātraparaṃ tvidam
ato'ntarālasaṃdhāne gatīnāṃ ca parikrame

p2.625

tathā yuddhaniyuddhasthacārīsthānakasaṃkrame
kārye tālānusaṃdhāne yojyaṃ karaṇamīdṛśam

p2.626

vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā yatrārālaṃ śirasthale
taddikkaṃ karamādhāha nāsākṣetrārjavena tu

p2.627

kṛto vakṣasyarālo'nyastadvadanti nikuñcitam
etadutpatanautsukyavitarkādau prayujyate

p2.628

anye patākasūcyāsyāvasminnāsāgragau viduḥ

p2.629

iti nikuñcitam
ūrdhvaṃ vyāvartanenādhaḥ parivartanataḥ kare
pārśvakṣetrāddhāmyamāṇe jaṅghāsvastikamācaret

p2.630

tato'pakrāntacārīkastaddikkaścaraṇo yadā
vāmo dolākaraḥ proktaṃ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tadā

p2.631

iti ghūrṇitam
kuñcite caraṇe cāryāṃ cordhvajānau yadā karaḥ
taddigbhavo'lapadmo vā'rālaścordhvamukho bhavet

p2.632

pakṣavañcitakau cordhvaṃ stanasāmyasthajānunaḥ
khaṭakākhyo'paro vakṣasyūrdhvajānustadocyate

p2.633

ityūrdhvajānuḥ
maṇḍale sthānake sthitvā vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
sūcīmukhaṃ cāpasārya yadā tasyāntike kṛtaḥ

p2.634

aṅghrirudghṛṭṭitaḥ pārśvaṃ saṃnataṃ cāpasāraṇe
tadardharecitaṃ yojyamasamañjasaceṣṭane

p2.635

ityardharecitam
gulphayoḥ svastikaṃ kṛtvā pādayorapasarpaṇe
yugapatkarayoryatrodveṣṭanaṃ cāpaveṣṭānam
kuryānmuhurmahustattu mattalli madavedakam

p2.636

iti mattali
upetyāprasṛtau pādau vāmaścedrecitaḥ karaḥ
kaṭyāmanyastadā tvardhamattalli taruṇe made

p2.637

recito dakṣiṇo hastaḥ so'ṅghriruddhaṭṭito bhavet
yatra dolākaro vāmastadrecakanikuṭṭakam

p2.638

iti recakanikuṭṭakam
nitambakeśabandhādivartano dakṣiṇaḥ karaḥ

p2.639

bahuśaḥ karihasto'nyaḥ pādaścodghaṭṭitastathā
aṅgāntaraṃ cellalitaṃ tadā nṛtte vilāsini

p2.640

iti lalitam
dehakṣetrātkare sūcīmukhasaṃjñe'pasarpati
sūcīpādo'pyapasṛtaścārī syāddhamarī tataḥ
kramādaṅgadvaye'pyevaṃ lalite valitaṃ bhavet

p2.641

iti valitam
yatrordhvajānuścārī syāllatāhastau karau kṛtau

p2.642

tayorekaṃ tato nyasyeduparyūrdhvasthajānutaḥ
punaraṅgāntareṇaiva daṇḍapakṣaṃ taducyate

p2.643

iti daṇḍapakṣam
parāṅmukhau nābhitaṭe hastau cetkhaṭakāmukhau
sūcīpādo'ṅghriṇā'nyena yuktvā'pakrāntayā'nvitaḥ
aṅghriranyastathaiva syāttadā pādāpaviddhakam

p2.644

iti pādāpaviddhakam
vidhāya bhramarīṃ cārīṃ tato nūpurapādikām

p2.645

pādenaikena taddikkaṃ hastaṃ recitamācaret
dvitīyaṃ tu latāhastaṃ yatra tannūyuraṃ viduḥ

p2.646

iti nūpuram
pādamākṣiptacārīkaṃ tadaivodveṣṭitaṃ karam
trikaṃ ca valitaṃ kṛtvā pādasvastikamācaret

p2.647

tatastadvaddvitīyāṅgaṃ yugapaccolbaṇau karau
yatra taddhamaraṃ yojyaṃ taccoddhataparikrame

p2.648

iti bhramaram
alapadmau kaṭīpārśvakṣetre yatra kramātkarau
kaṭīchinnā ca vaiśākhaṃ sthānaṃ tacchinnamucyate
syāttālabhañjane tacca tathā'ṅgapratisāraṇe

p2.649

iti cchinnam
bhujaṃgatrāsitā cārī tato yatra ca recitau
hastau sto vāmapārśve tadbhujaṃgatrastarecitam

p2.650

iti bhujaṃgatrastarecitam
cārī ceddakṣiṇāṅghreḥ syātpūrvoktā dakṣiṇaḥ karaḥ
recito'nyo latāhasto bhujaṃgāñcitakaṃ tadā

p2.651

iti bhujaṃgāñcitam
cārī ceddaṇḍapādā syāddaṇḍapakṣau ca hastakau
pramodanṛttaviṣayaṃ tadā syāddaṇḍarecitam
prayogamapare tvāhurasyoddhataparikrame

p2.652

iti daṇḍarecitam
vakṣaḥkṣetrasthayoḥ pāṇyorvāmaścedalapallavaḥ
dakṣiṇaścaturo'ṅghristūdghaṭṭitaścaturaṃ tadā
etadvismayasūcāyāṃ vaidūṣikyāṃ niyujyate

p2.653

iti caturam
drutāpasāritaṃ vāmaṃ sūcīpādaṃ vidhāya cet
tatpārśve dakṣiṇaṃ nyasyettatkālaṃ recayetkaṭim

p2.654

kurvanvā bhramarīṃ hastau vyāvṛttaparivartitau
kṛtvā'nte caturasraḥ syātkaṭibhrāntaṃ tadā bhavet

p2.655

asya tālāntarāleṣu yatīnāṃ paripūraṇe
prayogamāha niḥśaṅkastathā gatiparikrame

p2.656

iti kaṭibhrāntam
eka udveṣṭitenādho viprakīrṇaḥ karo'paraḥ
ūrdhvaṃ tādṛkparāvṛttyā vakṣaḥkṣetragatastataḥ

p2.657

uttāno recitaścaiko'paro'dhomukharecitaḥ
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra tadvyaṃsitamudāhṛtam
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra tadvyaṃsitamudāhṛtam
prayojyamāñjaneyādimahākapiparikrame

p2.658

iti vyaṃsitam
cāryā'tikrāntayā pādaṃ pātyamānaṃ tu kuñcayet
vyāvartitena tatkālaṃ karaṃ niṣkrāmayettataḥ

p2.659

ākṣipya parivartena taṃ kuryātkhaṭakāmukham
vakṣasyevaṃ dvitīyāṅgaṃ yatra tatkrāntamiṣyate
prayogamāhurācāryāstasyoddhataparikrame

p2.660

itikrāntam
hastapādakaṭigrīvaṃ recitaṃ sthānakaṃ punaḥ
vaiśākhaṃ yatra tajjñeyaṃ vijñairvaiśākharecitam

p2.661

iti vaiśākharecitam
karihastau karau pādaḥ pṛṣṭhe vṛścikapucchavat
dūrasamnatapṛṣṭhaṃ ca yatra tadvṛścikaṃ viduḥ
etadairāvaṇādīnāṃ vyomayāne niyujyate

p2.662

iti vṛścikam
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā bāhuśīrṣe yadā kramāt
alapadmau nikuṭyete tadā vṛścikakuṭṭitam
savismaye vyomayānavāñchādau viniyujyate

p2.663

iti vṛścikakuṭṭitam
yatrāṅghrī vṛścikībhūtau svastikau recitau karau
vicyutau cettadā''kāśayāne vṛśikarecitam

p2.664

iti vṛścikarecitam
vṛśikaścaraṇo yatra vāmahasto latābhidhaḥ
tallatāvṛścikaṃ yojyaṃ gaganotpatane budhaiḥ

p2.665

iti latāvṛścikam
ākṣiptā yatra cārī syādākṣiptaḥ khaṭakāmukhaḥ
caturo vā tadākṣiptaṃ vidūṣakagatau matam

p2.666

ityākṣiptam
kaniṣṭhāṅgulibhāge cedvāmāṅghrerdakṣiṇaḥ sthitaḥ

p2.667

stabdhajaṅghaḥ sārdhatāladvitayaṃ syātprasāritaḥ
tadaiva stabdhabāhuḥ sanvāmapārśve'lapallavaḥ

p2.668

bāmetaraḥ karaḥ kiṃcitprasṛtāgro'rgalaṃ tadā
parikrame'ṅgadādīnāṃ śārṅgadevena kīrtitam

p2.669

ityargalam
ūrdhvamūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśve prasāritaḥ

p2.670

tadagrayukpatāko'ṅgaṃ yatretthamaparaṃ kramāt
sūtradhārādiviṣaye tatsyāttalavilāsitam

p2.671

iti talavilāsitam
aṅguṣṭho vṛścikāṅghreścelalāte tilakaṃ likhet
tadā lalāṭatilakaṃ vidyādharagatau matam

p2.672

iti lalāṭatilakam
pāṇyoḥ svastikayorūrdhvamukha pārśve nikuṭṭitaḥ

p2.673

eko'nyodhomukho yatra tadvatpādo nikuṭṭitaḥ
tatprakāśanaṃ saṃcārābhyāse pārśvanikuṭṭakam

p2.674

iti pārśvanikuṭṭakam
yatra kṛtvoḍḍitāṃ cārīṃ dolābhyāṃ cakravaddhamet

p2.675

antarnatena gātreṇa tadūcuścakramaṇḍalam
surāṇāṃ varivasyāyāṃ taduddhataparikrame

p2.676

iti cakramaṇḍalam
cāryau baddhāsthitāvarte uromaṇḍalinau karau
yatroromaṇḍalaṃ tattu śivavallabhabhāṣitam

p2.677

ityuromaṇḍalam
udveṣṭitenāpaveṣṭe yatra dolābhidhau karau
cārī cāṣagatistatsyādāvartaṃ bhayasarpaṇe

p2.678

ityāvartam
uttāno vāmapārśvastho'lapadmo dakṣiṇaḥ karaḥ

p2.679

yatra tatkuñcitaṃ pāde savye'gratalasaṃcare
tena devānabhinayedānandabharanirbharān

p2.680

iti kuñcitam
ūrdhvajānoḥ paraṃ cārī dolāpādā yadā bhavet
dolau hastau tadā proktaṃ dolāpādaṃ vidāṃvaraiḥ

p2.681

iti dolāpādam
pādamākṣiptayā cāryā''kṣipyā''kṣipya karāvapi

p2.682

vyāvṛttaparivṛttābhyāṃ kṛtvā bhramarikāṃ karau
recitau cedvivṛttaṃ syāttaccoddhataparikrame

p2.683

iti vivattam
sūcyaṅghriṇā dvitīyāṅghreḥ pārṣṇitaḥ svastikaṃ bhavet
vyāvṛttipratyāvṛttibhyāṃ valayitvaikapārśvataḥ

p2.684

trikaṃ baddhābhidhāṃ cārīṃ kuryāddhastau ca recitau
yatra tadvinivṛttaṃ syātpūrvoktaviniyogabhāk

p2.685

iti vinivṛttam
pārśvakrāntā bhaveccārī karau pādānugau yadā a

p2.686

pārśvakrāntaṃ tadā yadvā'bhineyavaśagau karau
tadyojyaṃ bhīmasenāde raudraprāye parikrame

p2.687

iti pārśvakrāntam
pārṣṇideśe dvitīyāṅghraḥ kuñcitaścaraṇo bhavet
samunnatamuraḥ pāṇeḥ khaṭakākhyasya madhyamā

p2.688

yatrāṅgulistilakayellalāṭaṃ tanniśambhitam
yadvā vṛścikahastaḥ syādabhineyo maheśvaraḥ

p2.689

iti niśumbhitam
pṛṣṭhato bhrāmitaṃ pādaṃ sarvatomaṇḍalaplutaḥ

p2.690

bhrāmayeccecchiraḥ kṣetre vidyuddhāntaṃ tadocyate
prayogamasya ca prāhuruddhatānāṃ parikrame

p2.691

iti vidyuddhāntam
kṛtvā cārīmatikrāntāmaṅghrimagre prasārayet
yatra hastau prayogārhāvatikrāntamado viduḥ

p2.692

ityatikrāntam
vidyuddhāntādaṇḍapāda kramāccāryau vidhāya cet
udveṣṭitāpaveṣṭābhyāmekamārgagatau karau

p2.693

recayannagrataḥ pṛṣṭhe pārśvayorvikṣipettadā
vikṣiptamabhinetavyastenoddhataparikramaḥ

p2.694

iti vikṣiptam
karaṃ caraṇamākṣipya yatra trikavivartanam
karo'paro recitaśca tadvadanti vivartitam

p2.695

iti vivartitam
dolāpādā yadā cārī karihasto'sya karṇagaḥ
kriyāviṣṭaḥ karo'nvarthaṃ gajakrīḍikaṃ tadā

p2.696

iti gajakrīḍitakam
sūcīpādo nataṃ pārśvaṃ vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ

p2.697

vāmo
lapallavo gaṇḍakṣetre cedgaṇḍasūcitam
kṣetre'tra kecidicchanti sūcīpādaṃ pare punaḥ

p2.698

sūcīmukhaṃ nṛttahastamanye'bhinayahastakam
karaṇenābhinetavyā kapolālaṃkṛtistadā

p2.699

iti gaṇḍasūcī
latārecitakau hastau vṛścikāṅghriḥ samunnatam
uro yatra tadanvarthābhidhānaṃ garuḍaplutam

p2.700

iti garuḍaplutam
daṇḍapādākhyayā cāryā yadvā'tikrāntayā drutam

p2.701

utkṣipya pātyamāne'ṅghrāvagre cettālikāṃ karau
saśabdāṃ kuruto'nvarthaṃ talasaṃsphoṭitaṃ tadā

p2.702

iti talasaṃsphoṭitam
samapādastu pṛṣṭhe cennihitaścaraṇo'paraḥ

p2.703

muṣṭihastaḥ sthito vakṣasyardhacandraḥ kaṭītaṭe
pārśvajānu tadā jñeyaṃ yojyaṃ yuddhaniyuddhayoḥ

p2.704

iti pārśvajānu
pṛṣṭhe'ṅghriḥ prasṛto bhūmiśliṣṭāṅguṣṭhau latākarau
yadā tadā mahājpakṣiyuddhe gṛdhrāvalīnakam

p2.705

iti gṛdhrāvalīnakam
utkṣipya kuñcitaḥ pādaḥ sthāpyate bhūmimaspṛśan
khaṭakākhyaśca taddikko hasto vakṣasyathāparaḥ

p2.706

alapadmaḥ śirodeśe tatahivāṅgāntaraṃ kramāt
yatra tacchārṅgadevena gaditaṃ sūci vismaye

p2.707

iti sūci
sūcyevaikāṅgaracitamardhasūci pracakṣate

p2.708

ityardhasūci
pakṣavañcitako vā'rdhacandro hastaḥ kaṭīgataḥ
khaṭakākhyo'paro vakṣasyanyapārṣṇisthito'paraḥ
sūcyaṅghriścettadā sūcīviddhaṃ cintādigocaram

p2.709

iti sūcīviddham
hariṇaplutayā cāryā dolākhaṭakahastakam
hariṇaplutamākhyātaṃ nāmoktaviniyogakam

p2.710

iti hariṇaplutam
ūrdhvamaṇḍalinau hastau sūcyaṅghriryatrabaddhayā
vivṛtto'tha bhramarikā parivṛttaṃ taducyate

p2.711

iti parivṛttam
cārīnūpurapādo'tha daṇḍapādāddrutaṃ karaḥ
daṇḍavannyasyate yatra daṇḍapādaṃ taducyate
sūrayo viniyuñjanti tatsāṭopaparikrame

p2.712

iti daṇḍapādam
hastau cedrecitāvūrū vṛścikāṅghriṃ nikuñcya ca
bhramarī kriyate'nvarthaṃ mayūralalitaṃ tadā

p2.713

iti mayūralalitam
dolāpādākhyacārīkādaṅghreranyāṅghriṇā yadā
utplutya bhramarīṃ kuryādbhavetpreṅkholitaṃ tadā

p2.714

iti preṅkholitam
kṛtvā mṛgaplutaṃ yatra kṛto'ṅghriḥ svastiko'grataḥ
dolau hastau saṃnataṃ tadadhamāpasṛtau bhavet

p2.715

iti saṃnatam
añcite'pasaratyaṅghrāvanyāṅghrernāmitaṃ śiraḥ
tasminpārśve karo'pyeṣa rocito'ṅgāntaraṃ tathā
yatra tatsarpitaṃ mattasyopasarpāpasarpaṇe

p2.716

iti sarpitam
vāmaścetkhaṭako vakṣasyudveṣṭitatayā paraḥ

p2.717

tripatākaḥ karaḥ karṇe taddikkaścaraṇo'ñcitaḥ
niṣkrāmyate yadā proktaṃ karihastaṃ tadā budhaiḥ

p2.718

iti karihastam
hasto yo recitastaddikpādaścedbhūmigharṣaṇāt
caletpādāntarānmandaṃ mandamanyo latākaraḥ
tadā khecarasaṃcāragocaraṃ syātprasarpitam

p2.719

baddhājpakrāntayoścāryoḥ kṛtayorhastayoḥ punaḥ
tattatprayogānugayorapakrāntamudāhṛtam

p2.720

ityapakrāntam
adhomukhāṅgulī hastau patākau cecchiraḥsthalam
ānīya parivṛttena niṣkrāmyordhvāṃsayostayoḥ

p2.721

mithomukhāvavasthāpya svadehābhimukhāṅgulī
nitambākhyau vidhīyete nitambaṃ karaṇaṃ tadā

p2.722

iti nitambam
dolāpādāṅghrigamanāgamane haṃsapakṣakaḥ
abhyetyathetthamanyāṅgaṃ yatra tatskhalitaṃ matam

p2.723

iti skhalitam
kṛtvā'lātāṃ puro'ṅghriṃ ceddrutaṃ nyasya capeṭavat
kṛto hastastathā'nyāṅgaṃ siṃhavikrīḍitaṃ tadā
etadraudragatau yojyaṃ brūte śrīkaraṇāgraṇīḥ

p2.724

iti siṃhavikrīḍitam
vṛściko'ṅghriḥ padmakośau vaurṇanābhau yadā karau

p2.725

anyāṅghrau vṛścike prāñcau bhaṅktvā tau tādṛśau punaḥ
kṛtau siṃhābhinayane siṃhākarṣitakaṃ tadā

p2.726

iti siṃhākarṣitam
vidhāya janitāṃ cārīṃ yadyarālālapallavau
lalāṭavakṣaḥkṣetrasthau hastāvabhimukhāṅgulī

p2.727

kramātkṛtvodveṣṭitena vyāvṛttyā pārśvagau tataḥ
vakṣodeśe'paveṣṭena parivṛttyā ca tādṛśau

p2.728

mithomukhau nidhīyete tadā syādavahitthakam
gaॐpanaprāyavākyārthābhinaye tanniyujyate

p2.729

anye'vahitthahastena yuktatvādavahitthakam
vadanti cintādaurbalyaprabhṛtyabhinayakṣamam

p2.730

ityavahitthakam
yatra vakṣasi nirbhugne nihitau khaṭakāmukhau
maṇḍalaṃ sthānakaṃ tattu niveśaṃ gajavāhane

p2.731

iti niveśam
elakākrīḍitā cārī ceddolakhaṭakau karau
saṃnataṃ valitaṃ gātramelakākrīḍitaṃ tadā
adhamaprakṛtiprāṇigatigocaramiṣyate

p2.732

ityelakākrīḍitam
cārī cejjanitā muṣṭirvakṣasyanyo latākaraḥ
yadā tadā kriyārambhābhinaye janitaṃ bhavet

p2.733

iti janitam
ākṣiptāṃ vāmataścārīṃ vyāvṛtya parivartitam

p2.734

karaṃ kṛtvā nate pārśve dakṣiṇe'rālatāṃ nayet
yatra tatsyādupasṛtaṃ vinayenopasarpaṇe

p2.735

ityupasṛtam
dolāpādāṃ bhajaṃścārīṃ saṃghaṭṭitatalau karau
patākau recayitvā cedvaiṣṇave sthānake sthitaḥ

p2.736

kaṭisthaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ vāmaṃ recitamācaret
anukampāvidhāne syāttalasaṃghaṭṭitaṃ tadā

p2.837

iti talasaṃghaṭṭitam
yatrāpasāritānītaṃ hastapādaṃ vidhīyate
gātramudvṛttacārīkaṃ tadudvṛttaṃ vidurbudhāḥ

p2.738

ityudvṛttam
kuñcitaḥ prasaratyaṅghriragre yatrodgamonmukhaḥ
karau ca recitau viṣṇukrāntaṃ tatkramaṇe hareḥ

p2.749

iti viṣṇukrāntam
recitaḥ pāṇirekaḥ syādvakṣasyanyo'lapallavaḥ
lolitaṃ śīrṣamubhayorviśrāntaṃ pārśvayorapi
vaiṣṇavaṃ sthānakaṃ yatra tadāhurlolitaṃ budhāḥ

p2.740

iti lolitam
svastikāpasṛtau pādau krameṇa parivāhitam

p2.741

śiro dolau yadā hastau madaskhalitakaṃ tadā
etanmadhyamade yojyaṃ bhāṣate bhavavallabhaḥ

p2.742

iti madaskhalitam
āviddhāṃ vidadhaccārīṃ vyāvṛttaparivartitam
alapadmakaraṃ nyasyedūrupṛṣṭhe yadā tadā
saṃbhrāntaṃ tatprayoktavyaṃ sasaṃbhramaparikrame

p2.743

iti saṃbhrāntam
apetyopavrajedvāmaṃ dakṣiṇo nṛttahastakaḥ

p2.744

sūcīmukho nikuṭyeta sāṅghrirvāmakaro yadi
tadvadaṅgāntaraṃ kṛtvā sūcīpādaśca dakṣiṇaḥ

p2.745

hasto'sāvalapadmaḥ syādvāmahastastu pūrvavat
evaṃ punaḥ punaryatra viṣkambhaṃ tadbabhāṣire

p2.746

iti viṣkambham
udghaṭṭito'ṅghriḥ pārśvaṃ tatsaṃnataṃ tālikodyatau
hastau yatrodghaṭṭitaṃ tadāvṛttāṅgaṃ pramodakam

p2.747

ityudghaṭṭitam
śakaṭāsyā bhaveccārī prasāryetāṅghriṇā saha

p2.748

eko hasto dvitīyastu vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
yatra tacchakaṭāsyaṃ syāttādṛśe bālakhelite

p2.749

iti śakaṭāsyam
sahorūdvṛttayā cāryā yatra vyāvartanānvitau
arālakhaṭakau hastau nidadhyādūrupṛṣṭhayoḥ
ūrūdvṛttaṃ tadīrṣyāyāṃ prārthanāpremakopayoḥ

p2.750

ityūrūdvṛttam
alātāṃ vidadhaccārīṃ hastau kurvīta recitau

p2.751

vyāvṛttyā kuñcitau kṛtvā'lapadmau bāhuśīrṣayoḥ
nyasyete yatra taddhīrā vṛṣabhakrīḍitaṃ jaguḥ

p2.752

iti vṛṣabhakrīḍitam
hastau cedrecitau syātāṃ śirastu parivāhitam
svastikāpasṛtau pādau tadā nāgāpasarpitam
prāhuḥ prayogametasya sūrayastaruṇe made

p2.753

iti nāgāpasarpitam
aṅghrerutkṣepanikṣepāvanu pronnatisaṃnatī

p2.754

bhajetāṃ tripatākau cedevameva śirastadā
gaṅgāvataraṇaṃ gaṅgāvatāre śārṅgiṇoditam

p2.755

iti gaṅgāvarataṇam
kartavyaḥ karaṇe prāyo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ
pāṇistu dakṣiṇastatra syāttattatkaraṇānugaḥ

p2.756

ityaṣṭottaraśataṃ karaṇāni
atha deśyanusāreṇa deśe deśe lasadyaśāḥ
vadatyutplutipūrvāṇi karaṇāni harapriyaḥ

p2.757

añcitaṃ caikacaraṇāñcitaṃ syādbhairavāñcitam
daṇḍapraṇāmāñcitaṃ ca kartaryañcitakaṃ tataḥ

p2.758

alagaṃ trīṇi kūrmordhvāntarapūrvālagāni ca
lohaḍī kartarīlohaḍyekapādādilohaḍī

p2.759

tataḥ syāddarpasaraṇaṃ śayanaṃ jalapūrvakam
nāgabandhaṃ kapālādyaṃ cūrṇanaṃ natapṛṣṭhakam

p2.760

syānmatsyakaraṇaṃ cātha karasparśanasaṃjñakam
eṇaplutaṃ tatastiryakkaraṇaṃ tiryagañcitam

p2.761

tiryaksvastikasaṃjñaṃ ca sūcyantamatha kīrtitam
bahyāntaśchannatiripālagacakrocitādimāḥ

p2.762

sapta bhramaryo bhramarī śiraḥpūrvā digādimā
samapādāñcitaṃ bhrāntapādāñcitamataḥ param

p2.763

skandhabhrāntaṃ ca ṣaṭtriṃśaditi soḍhalanandanaḥ
saṃkṣipyotplutipūrvāṇi karaṇāni samādiśat

p2.764

añcitaṃ samapādena sthitvottālotpluto bhavet
ityañcitam
ekapādāñcitaṃ tatsyādekapādavinirmitam

p2.765

ityekacaraṇāñcitam
ūrupṛṣṭhasthitaikāṅghrerutplutau bhairavāñcitam
iti bhairavāñcitam
utplutyāñcitavadyatra nipateddaṇḍavadbhuvi
daṇḍapraṇāmāñcitaṃ tadgaditaṃ nṛttavedibhiḥ

p2.766

iti daṇḍapraṇāmāñcitam
añcitaṃ svastikāṅghribhyāṃ kartaryañcimucyate
iti kartaryañcitam
adhomukhotpluto'gre ca patitvā kukkuṭāsanam
badhnīyādyatra tatproktamalagaṃ sūriśārṅgiṇā

p2.767

ityalagam
kūrmāsanaṃ yadyalage bhavetkūrmālagaṃ tadā
iti kūrmālagam
ūrdhvālagaṃ tatpatitvā samāṅghrerūrdhvasaṃsthitau

p2.768

ityūrdhvālagam
kṛtālago nipatyorvyāmuttānoraḥsthalasthitaḥ
pṛṣṭhataḥ śroṇisaṃsparśi śiraḥ syādantarālage

p2.769

ityantarālagam
samapādasthito yatra vivartya trikamutplutaḥ
tiryakpāte lohaḍī talluṇṭhitaṃ cocyate budhaiḥ

p2.770

iti lohaḍī luṇṭhitaṃ vā
svastikāṅghrikṛtā saiva kartarīlohaḍī matā
iti kartarīlohaḍī luṇṭhitaṃ vā
ekāṅghrijā tvekapādalohaḍī saṃmatā satām

p2.771

ityekapādalohaḍī ekapādaluṇṭhitaṃ vā
vaiṣṇave sthānake sthitvā patetpārśvena cedbhuvi
karaṇaṃ darpasaraṇaṃ tadāha karaṇādhipaḥ

p2.772

iti darpasaraṇam
tadeva jalaśayyākhyamāsane jalaśāyivat
iti jalaśayanam
nāgabandhaṃ tadeva syānnāgabandhavadāsane

p2.773

iti nāgabandham
samapādasthito yatra saṃspṛśya śirasā bhuvam
parāvṛttastatkapālacūrṇanaṃ varṇitaṃ budhaiḥ

p2.774

iti kapālacūrṇanam
kapālacūrṇanaṃ kṛtvottānaṃ vakṣasthalaṃ tataḥ
yatroktaṃ natapṛṣṭhaṃ tadvaṅkolamaparairadaḥ

p2.775

utplutya madhyamāvartya vāmapārśvena matsyavat
parivarteta cenmatsyakaraṇaṃ varṇitaṃ tadā

p2.776

iti matsyakaraṇam
alagaṃ karaṇaṃ kṛtvā hastenā''śritya ca kṣitim
parivarteta yatrādaḥ karasparśanamūcire

p2.777

iti karasparśanam
utplutyānyatamāṃ sūcīṃ khe kṛtvā bhajate kṣitau
yadotkaṭāsanaṃ cordhvasthānameṇaplutaṃ tadā

p2.778

ityeṇaplutam
tiryagekena pādena samutplutya nipatya cet
tiṣṭhedbhuvyaṅghriṇā'nyena syāttiryakkaraṇaṃ tadā

p2.779

iti tiryakkaraṇam
samapādātparam tiryagutplutau tiryagañcitam
iti tiryagañcitam
syāttiryaksvastikaṃ kṛtvā svastikaṃ tiryagutplutau

p2.780

iti tiryaksvastikam
samādyanyatamāṃ sūcīṃ dadhate nidhane yadi
karaṇāni tadā prāñci sūcyantāni pracakṣate

p2.781

iti sūcyantam
dakṣiṇenāṅghriṇā sthitvā vāmamaṅghriṃ tu kuñcayet
vāmāvartaṃ bhavedyatra sā bāhyabhramarī matā

p2.782

iti bāhyabhramarī
etasyāstu viparyāsādantarbhramarikā bhavet
ityantarbhramarī
trivikramākāradhārī sthānamāsthāya yatra tu
vāmāvartabhramādāhustāṃ channabhramarīṃ budhāḥ

p2.783

iti cchannabhramarī
tiripabhramarī tiryagbhrame'ṅghrisvastikātparam

p2.784

iti tiripabhramarī
vaiṣṇavasthānake sthitvā yadā vāmāṅghriṇā sthitaḥ
dehaṃ bhrāmayate tiryagalagabhramarī tadā

p2.785

ityalagabhramarī
cakrabhramarikā khaṇḍasūcyardhe cakravaddhamāt
iti cakrabhramarī
samapādānanataraṃ cettiraścīṃ bhrāmayettanum
ucitabhramarīṃ prāha tadā śaṃkaravallabhaḥ

p2.786

ityucitabhramarī
śirasaiva bhuvi sthitvordhvīkṛtau caraṇau dadhat
paribhramati yatra triḥ sā śirobhramarī matā

p2.787

iti śiro'bhramarī
prāgvatsakṛtsakṛddhāntvā hastabhrāntyā dhṛtakṣitiḥ
dikcatuṣke kramāttiṣṭhedyadā digbhramarī tadā

p2.788

iti digbhramarī
samapādāñcitaṃ kṛtvā skandhenaikena bhūsthitaḥ

p2.789

parivṛtya ca tiryakcetpādāvullolayettadā
samapādāñcitaṃ prāha sūriḥ śrīkaraṇāgraṇīḥ

p2.790

iti samapādāñcitam
bhrāmayitvā dakṣiṇāṅghriṃ tadīyatalapṛṣṭhataḥ
jaṅghāmadhyamavaṣṭābhya vāmāṅghrerañcitaṃ padam

p2.791

vidhāya tiryaksaṃdhābhyāmadhiṣṭhāya vivṛtya ca
pādāvullolayetproktaṃ bhrāntapādāñcitaṃ tadā

p2.792

iti bhrāntapādāñcitam
utkaṭāsanamāsthāyāñcitaṃ kṛtvā sayugmataḥ
sthitvā bhuvi vyomni kṛtvā'ṅgāntarāṇi tato bhuvam

p2.793

avaṣṭābhya karābhyāṃ ceddhāntvā bhrāntvā ca pūrvavat
tiṣṭhetpratidiśaṃ proktaṃ skandhabhrāntaṃ tadā budhaiḥ

p2.794

iti skandhabhrāntam
vidyante'nye'pi bhūyāṃso bhedāḥ karaṇasaṃśrayāḥ
na te śrīśārṅgiṇā proktā granthaprathimabhīruṇā

p2.795

iti ṣaṭtriṃśadutplutikaraṇāni
pūrvaraṅge prayoktavyāndṛṣṭādṛṣṭaphalānapi
aṅgahārānpravakṣyāmi nāmato lakṣmatastathā

p2.796

aṅgānāmucite deśe prāpaṇaṃ savilāsakam
mātṛkotkarasaṃpādyamaṅgahāro'bhidhīyate

p2.797

yadvā hāro harasyāyaṃ prayogo'ṅgairiti smṛtaḥ

p2.798

karaṇābhyāṃ mātṛkā syātkalāpaḥ karaṇaistribhiḥ
caturbhiḥ khaṇḍako jñeyaḥ saṃghātaḥ pañcabhirmataḥ
iti saṃghaviśeṣeṇa saṃjñābhedānpare jaguḥ

p2.799

karaṇanyūnatādhikyaṃ teṣāṃ mene muniḥ svayam
dvābhyāṃ tricaturābhirvetyetadvāśabdasūcitam

p2.800

sthirahasto'tha paryastaḥ sūcīviddho'parājitaḥ
vaiśākharecitaḥ pārśvasvastiko bhramaro'paraḥ

p2.801

ākṣiptakaḥ paricchinno madādvilasitastataḥ
ālīḍhācchuritau pārśvacchedasaṃjño'pasarpitaḥ

p2.802

mattākrīḍastathā vidyuddhānto'mī ṣoḍaśoditāḥ
caturasreṇa mānenāṅgahārā munisattamaiḥ

p2.803

viṣkambhāpasṛtau mattaskhalito gatimaṇḍalaḥ
apaviddhaśca viṣkambhodghaṭṭitākṣiptarecitāḥ

p2.804

recito'rdhanikuṭṭaśca vṛścikāpasṛtastataḥ
alātakaḥ parāvṛttaḥ parivṛttādirecitaḥ

p2.805

uddhṛttakaśca saṃbhrāntasaṃjñaḥ svastikarecitaḥ
ṣoḍaśeti tryasramānā dvātriṃśadubhaye matāḥ

p2.806

karaṇavrātasaṃdarbhānantyātteṣāmanantatā
dvātriṃśatte tathā'pyuktāḥ prādhānyaviniyogataḥ

p2.807

ekaikaṃ karaṇaṃ kāryaṃ kalayā gururūpayā
sarveṣāmaṅgahārāṇāmityāha karaṇāgraṇīḥ

p2.808

līnaṃ samanakhaṃ kṛtvā vyaṃsitaṃ cātra vicyutau
karau kṛtvojjhitālīḍhaḥ pratyālīḍhaṃ vrajettataḥ

p2.809

nikuṭṭakorūdvṛttākhyasvastikākṣiptakānyatha

p2.810

nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭīcchinnamiti kramāt
karaṇaiḥ sthirahastaḥ syāddaśabhiḥ śivavallabhaḥ

p2.811

aṅgahāreṣu sarveṣu pratyālīḍhāntamāditaḥ
prayoktavyamiti prāhuḥ kecinnāṭyaviśāradāḥ

p2.812

iti sthirahastaḥ
talapuṣpapuṭaṃ pūrvamapaviddhaṃ ca vartitam
nikuṭṭakorūdvṛttākhyākṣiptoromaṇḍalānyatha

p2.813

nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭīchinnamiti kramāt
daśabhiḥ karaṇairebhiḥ proktaḥ paryastako budhaiḥ

p2.814

iti paryastakaḥ
ardhasūcyatha vikṣiptamāvartaṃ ca nikuṭṭakam
ūrūdvṛttamathā''kṣiptamuromaṇḍalasaṃjñakam

p2.815

karihastaṃ kaṭīchinnaṃ navabhiḥ karaṇairiti
sūcīviddhābhidhaḥ prokto'ṅgahāro bharatādibhiḥ

p2.816

iti sūcīviddhaḥ
daṇḍapādaṃ dvyaṃsitaṃ ca prasarpitakasaṃjñakam
nikuṭṭārdhanikuṭṭe cā''kṣiptoromaṇḍale tataḥ

p2.817

karihastaṃ kaṭīchinnamiti lakṣmāparājite
navabhiḥ karaṇairyuktamuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā

p2.818

ityaparājitaḥ
vaiśākharecitaṃ dvābhyāmaṅgābhyāmatha nūpuram

p2.819

bhujaṃgatrāsitonmattamaṇḍalasvastikānyatha
nikuṭṭakorūdvṛttākhyākṣiptoromaṇḍalāni ca

p2.820

karihastaṃ kaṭīchinnamityekādaśabhiḥ kramāt
karaṇairaṅgahāraḥ syānnāmnā vaiśākharecitaḥ

p2.821

iti vaiśākharecitaḥ
diksvastikaṃ tataścāṅgenaikenārdhanikuṭṭakam
punardiksvastikamathānyāṅgenārdhanikuṭṭakam

p2.822

apaviddhorūdvṛttākhye tathā''kṣiptaṃ nitambakam
karihastaṃ kaṭīchinnamaṣṭabhiḥ karaṇairiti
syātpārśvasvastiko'bhyāsāttvādyayordaśabhirbhavet

p2.823

iti pārśvasvastikaḥ
nūpurākṣiptakacchinnasūcīnyatha nitambakam

p2.824

karihastaṃ ca karaṇamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
kaṭīchinnamiti proktaḥ karaṇairbhramaro'ṣṭabhiḥ

p2.826

iti bhramaraḥ
kṛtvā nūpuravikṣiptālātānyākṣiptakaṃ tataḥ
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca karaṇairebhirākṣiptako'ṣṭabhiḥ
vikṣiptālātakākṣiptaprayogaṃ dviḥ pare jaguḥ

p2.827

ityākṣiptakaḥ
kṛtvā samanakhaṃ chinnaṃ saṃbhrāntamatha vāmataḥ
bhramaraṃ vāmapārśvārdhasūcyaṅghrikrāntasaṃjñakam

p2.828

bhujaṃgatrāsitādūrdhvaṃ karihastaṃ vidhīyate
kaṭīchinnaṃ paricchinno navabhiḥ karaṇairiti

p2.829

iti paricchinnaḥ
madaskhalitamattallitalasaṃsphoṭitāni ca
bahuśaścitragumphāni nikuṭṭakamataḥ param

p2.830

ūrūdvṛttaṃ ca karaṇaṃ karihastasamāhvayam
kaṭīchinnaṃ ca sapteti madādvilasite jaguḥ

p2.831

karaṇāni trayāṇāṃ tu trirabhyāsāttrayodaśa
abhyāsāṃstriṣu vāñchanti catuṣpañcādikānapi

p2.832

iti madabilasitaḥ
dvyaṃsitaṃ sanikuṭṭaṃ syānnūpuraṃ vāmato'ṅghritaḥ
anyato'lātakākṣipte uromaṇḍalakaṃ tataḥ

p2.833

karihastaṃ kaṭīchinnamityebhiḥ karaṇaiḥ kramāt
bhavedaṣṭabhirālīḍho'ṅgahāro munisaṃmataḥ

p2.834

ityālīḍhaḥ
nūpuraṃ bhramaraṃ cātha vyaṃsitālātake tataḥ

p2.835

nitambaṃ sūcisaṃjñaṃ ca karihastamataḥ param
kaṭīchinnaṃ ca karaṇānyaṣṭetyācchurite viduḥ

p2.836

ityācchuritaḥ
vṛścikādyaṃ kuṭṭitaṃ syādūrdhvajānu tataḥ param
ākṣiptasvastikaṃ kṛtvā trikasya parivartanam

p2.837

uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca karaṇaṃ pārśvacchede'ṣṭamaṃ matam

p2.838

iti pārśvacchedaḥ
apakrāntaṃ vyaṃsitasya kevalaṃ karayoḥ kriyā
karihastaṃ cārdhasūcī vikṣiptākhyaṃ kaṭīyutam

p2.839

chinnamūrūdvṛttasaṃjñamākṣiptaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca sapteti karaṇānyapasarpite
sārdhāni dviḥ kaṭīchinnakarihastakṛternava

p2.840

ityapasarpitaḥ
bhramaraṃ nūpurākhyaṃ ca bhujaṃgatrāsitābhidham

p2.841

dakṣiṇāṅgenaiva kṛtvā kuryādvaiśākharecitam
ākṣiptacchinnakaraṇe bhramaravyaṃsite tataḥ

p2.842

uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca karaṇairebhirdvādaśabhiḥ kramāt

p2.843

ekādaśabhirabhyāsādgaṇanā bhramarasya tu
mattākrīḍābhidhānaḥ syādaṅgahāro harapriyaḥ

p2.844

iti mattākrīḍaḥ
vāmāṅgenārdhasūci syādvidyuddhāntaṃ tu dakṣiṇe
punaraṅgaviparyāsāddvayaṃ chinnamataḥ param

p2.845

atikrāntaṃ vāmato'tha latāvṛścikamācaret
kaṭīchinnaṃ ca ṣaḍiti dvayorabhyāsataḥ punaḥ
karaṇānyaṣṭasaṃkhyāni vidyudbhrānte'bhyadhurbudhāḥ

p2.846

iti vidyudbhrāntaḥ
nikuṭṭakākhyakaraṇaṃ vidhāyārdhanikuṭṭakam
bhujaṃgatrāsitādūrdhvaṃ bhujaṃgatrastarecitam

p2.847

ākṣiptoromaṇḍale ca kramātkṛtvā latākaram
kaṭīchinnaṃ saptamaṃ tu viṣkambhāpasṛte bhavet

p2.848

iti viṣkambhāpasṛtaḥ
mattalligaṇḍasūcyākhye līnaṃ mattāpaviddhakam
tadgatatvena kartavyaṃ talasaṃsphoṭitaṃ tataḥ

p2.849

karihastaṃ kaṭīchinnaṃ karaṇāni kramāditi
saptāṅgahāre proktāni mattaskhalitasaṃjñake

p2.850

iti mattaskhalitaḥ
maṇḍalasvastikādūrdhvaṃ niveśonmattasaṃjñake
udghaṭṭitākhyaṃ mattalli syādākṣiptamataḥ param

p2.851

uromaṇḍalakaṃ chinnaṃ kaṭyādi gatimaṇḍale
ityaṣṭau karaṇāni syuriti niḥśaṅkabhāṣitam

p2.852

iti gatimaṇḍalaḥ
apaviddhaṃ prathamataḥ sūcīviddhamatho karau
udveṣṭite samaṃ cāryā baddhayā valayettrikam

p2.853

ūrūdvṛttaṃ ca karaṇamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
kaṭīchinnaṃ pañcamaṃ cedapaviddhastadā bhavet

p2.854

ityapaviddhaḥ
nikuṭṭakākhyaṃ karaṇaṃ syānnikuñcitamañcitam
ūrūdvṛttaṃ tato'pyardhanikuṭṭakaraṇaṃ tataḥ

p2.855

bhujaṃgatrāsitaṃ hastodveṣṭane bhramaraṃ tataḥ
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ viṣkambhe navamaṃ bhavet

p2.856

iti viṣkambhaḥ
udghaṭṭite nikuṭṭākhyamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
nitambaṃ karihastaṃ syātkaṭīchinnaṃ ca pañcamam

p2.857

ityudghaṭṭitaḥ
svastikādyaṃ recitaṃ syātpṛṣṭhasvastikasaṃjñakam
diksvastikaṃ kaṭīchinnaṃ samaṃ ghūrṇitanāmakam

p2.858

bhramaraṃ vṛścikādyaṃ ca recitaṃ pārśvapūrvakam
nikuṭṭakamuraḥpūrvaṃ maṇḍalaṃ saṃnataṃ tataḥ

p2.859

siṃhākarṣitakaṃ nāgāpasarpitasamāhvayam
atha vakṣaḥsvastikaṃ tu kecidicchanti sūrayaḥ

p2.860

daṇḍapakṣaṃ ca karaṇaṃ lalāṭatilakāhvayam
vilāsitaṃ talādyaṃ ca bhavedatha niśumbhitam

p2.861

vidyuddhāntābhidhādūrdhvaṃ gajakrīḍitakaṃ tataḥ
nitambaviṣṇukrāntākhyorūdvṛttākṣiptakāni ca

p2.862

uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
vaikalpikaṃ kaṭīchinnamicchantyākṣiptarecite

p2.863

pañcaviṃśatisaṃkhyāni karaṇāni purātanāḥ
nitamboromaṇḍalayostvāvṛttyā saptaviṃśatiḥ

p2.864

ye vakṣaḥsvastikaṃ cātra kaṭīchinnaṃ ca manvate
pañcaviṃśatireva syādāvṛttāvapi tanmate

p2.865

ityākṣiptarecitaḥ
svastikādyaṃ recitaṃ syādardharecitakaṃ tataḥ
vakṣaḥsvastikamunmattasaṃjñamākṣiptarecitam

p2.866

ardhamattallikaraṇaṃ syādrecakanikuṭṭakam
bhujaṃgatrastapūrvaṃ ca recitaṃ nūpuraṃ tataḥ

p2.867

vaiśākharecitaṃ kṛtvā bhujaṃgāñcitamācaret
daṇḍarecitakaṃ cakramaṇḍalaṃ vṛścikādimam

p2.868

recitaṃ vṛścikādūrdhvaṃ vivṛttavinivṛttake
vivartitaṃ ca garuḍaplutakaṃ lalitaṃ bhavet

p2.869

mayūrādyaṃ sarpitaṃ ca skhalitākhyaṃ prasarpitam
talasaṃghaṭṭitamatho vṛṣabhakrīḍitaṃ tataḥ

p2.870

lelitaṃ ṣaṭtriṃśatiryā karaṇānāmitīritā
tāṃ kṛtvā viṣamairbhāgaiścaturdhā dikcatuṣṭāye

p2.871

parivṛttaprakāreṇa prayujyānte samācaret
uromaṇḍalakaṃ yatra kaṭīchinnaṃ sa recitaḥ

p2.872

iti recitaḥ
nūpurākhyaṃ vivṛttaṃ ca nikuṭṭārdhanikuṭṭāke
ardharecitakādūrdhvaṃ syādrecakanikuṭṭakam

p2.873

lalitākhyaṃ ca vaiśākharecitaṃ caturaṃ tataḥ
daṇḍarecitakādūrdhvaṃ bhavedvṛścikakuṭṭitam

p2.874

nikuṭṭākaṃ pāśvapūrvaṃ saṃbhrāntodghaṭṭite tataḥ
uromaṇḍalakādūrdhvaṃ karihastasamāhvayam
kaṭīchinnaṃ saptadaśa bhavedardhanikuṭṭake

p2.875

ityardhanikuṭṭakaḥ
latāvṛścikamādau syānninkuñcitamataḥ param
mattalli ca nitambākhyaṃ karaṇaṃ karihastakam

p2.876

kaṭīchinnaṃ smṛtaṃ ṣaṣṭhaṃ vṛścikākpasṛte budhaiḥ
atra sthāne nitambasya bhramaraṃ kecidūcire

p2.877

iti vṛścikāpasṛtaḥ
svastikaṃ vyaṃsitaṃ tu dviralātākhyordhvajānunī
nikuñcitārdhasūcyākhyavikṣiptodvṛttakānyatha

p2.878

ākṣiptaṃ karihastaṃ syātkaṭīchinnamalātake
ekādaśa syuḥ karaṇānyekaṃ dvirvyaṃsite'dhikam

p2.879

ityalātakaḥ
dakṣiṇāṅgena janitaṃ śakaṭāsyamalātakam

p2.880

bhramaraṃ cātha gaṇḍasthaninkuṭṭitakarānvitam
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ karaṇāni kramāditi

p2.881

parāvṛtte ṣaḍuktāni śrīmatsoḍhalasūnunā
namanonnamanaṃ tajjñairaṅgasyoktaṃ nikuṭṭākam

p2.882

iti parāvṛttaḥ
nitambaṃ karaṇaṃ kṛtvā kuryātskvastikarocitam

p2.883

vikṣiptākṣiptakamatho latāvṛścikasaṃjñakam
unmattaṃ karihastaṃ ca bhujaṃgatrāsitaṃ tataḥ

p2.884

ākṣiptakaṃ nitambaṃ ca nitambāntānyamūnyatha
nava bhramarakākhyeṇa parivṛttaṃ samācaret

p2.885

digantaramukhe kṛtvā vyāvṛtya parayordiśoḥ
karihastakaṭīchinne kuryādādyadiśi sthitaḥ

p2.886

yatra taṃ prāhurācāryāḥ parivṛttakarecitam
parivṛttavidhiścāyaṃ tyaktvā'ntyaṃ karaṇadvayam

p2.887

sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ śārṅgadevena sūriṇā
bhaṭṭābhinayaguptādimatajñena nigadyate

p2.888

iti parivṛttakarecitaḥ
nūpurātkaraṇādūrdhvaṃ bhujaṃgāñcitamācaret
gṛdhrāvalīnakaṃ dve ca vikṣipte pṛthagaṅgaje

p2.889

udvṛttamadhyera sūcyākhyaṃ nitambamatha vṛścikam
latāpūrvaṃ kaṭīchinnaṃ navabhiḥ karaṇairiti
udvṛttako dvirvikṣiptodvṛttākhyamadhikaṃ dvayam

p2.890

ityudvṛttakaḥ
vikṣiptamañcitaṃ gaṇḍasūcī sarvāntimaṃ tataḥ
ardhasūci tato daṇḍapādaṃ vāmāṅgasādhitam

p2.891

caturaṃ bhramaraṃ cātha nūpurākṣiptanāmake
ardhasvastikasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam

p2.892

uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca kaṭīchinnamiti kramāt
karaṇaiḥ pañcadaśabhiḥ saṃbhrāntamabhaṇanbudhāḥ

p2.893

iti saṃbhrāntaḥ
vaiśākharecitādūrdhvaṃ vṛścikaṃ dviridaṃ dvayam
nikuṭṭakābhidhādūrdhvaṃ kramāvāptalatākaram

p2.894

kaṭīchinnaṃ caturthaṃ cettadā svastikarecitam
jñeyamādyadvayābhyāsādadhikaṃ karaṇadvayam

p2.895

iti svastikarecitaḥ
mṛdaṅgairgomukhairbhambhābherīpaṭahaḍiṇḍimaiḥ

p2.896

paṇavairdardurādyaiśca vādyaistālalayānugaiḥ
vardhamānāsāriteṣu pāṇikāgītakādiṣu

p2.897

pūrvaraṅgasya cāṅgeṣu dhīrairutthāpanādiṣu
aṅgahārāḥ prayoktavyāḥ śreyaḥ paramabhīpsubhiḥ

p2.898

viniyogo'ṅgahāreṣu karaṇānāmitīritaḥ
āhuḥ pṛthakprayoge'pi karaṇānāṃ mahatphalam

p2.899

iti dvātriṃśadaṅgahāralakṣaṇam
recakānatha vakṣyāmaścaturo bharatoditān
pādayoḥ karayoḥ kaṭyā grīvāyāśca bhavanti te

p2.900

pārṣṇyaṅguṣṭhāgrayorantarbahiśca satataṃ gatiḥ
namanonnamanopetā procyate pādarecakaḥ

p2.901

parito bhramaṇaṃ tūrṇaṃ hastayorhaṃsapakṣayoḥ

p2.902

yatparyāyeṇa racitaṃ sa bhavetkararecakaḥ
viralaprasṛtāṅguṣṭhāṅgulestiryagbhrameṇa ca

p2.903

sarvato bhramaṇaṃ kaṭyāḥ kaṭirecakamūcire
grīvāyā vidhutabhrāntiḥ kathyate kaṇṭharecakaḥ
aṅgahārāṅgamapyete janayanti pṛkphalam

p2.904

iti recakalakṣaṇam
vicitramaṅghrijaṅghorukaṭīkarma samaṃ kṛtam
cārī syātkaraṇe ṅīṣi careriñpratyayāntataḥ

p2.905

hasto vā'bhinaye gatyāṃ caraṇo yo yadepsitaḥ
tatsaṃpattyucitā cārī kāryā taducitā parā

p2.906

evamanyonyaniyamātsaiva vyāyāma ucyate
cārī ca karaṇaṃ khaṇḍo maṇḍalaṃ ceti tadbhidāḥ

p2.907

tatraikapādaniṣpādyā cārī cāryeva kīrtitā
pādadvayena karaṇaṃ tannṛttakaraṇātpṛthak

p2.908

karaṇaiḥ syāttribhiḥ khaṇḍo maṇḍalaṃ khaṇḍakaistribhiḥ
caturbhirvā kramāttāle tryasre ca caturasrake

p2.909

bhaumī cā''kāśikītyeṣā dvedhā bhaumyo'tra ṣoḍaśa
samapādā sthitāvartā śakaṭāsyā ca vicyavā

p2.910

adhyardhikā cāṣagatirelakākrīḍitā tathā
samosaritamattallī mattallyutsanditā'ḍḍitā

p2.911

syanditā'pasyanditākhyā baddhā ca janitābhidhā
ūrūdvṛttetyatha brūmaḥ ṣoḍaśā''kāśikīrimāḥ

p2.912

atikrāntā'pyapakrāntā pārśvakrāntā mṛgaplutā
ūrdhvajānuralātā ca sūcī nūpurapādikā

p2.913

dolāpādā daṇḍapādā vidyuddhāntā bhramaryapi
bhujaṃgatrāsitā''kṣiptā viddhodvṛtteti kīrtitāḥ

p2.914

bharatābhimatāścāryo dvātriṃśanmilitāstu tāḥ
deśīprasiddhāḥ santyanyāstāḥ saṃpratyabhidadhmahe

p2.915

rathacakrā parāvṛttatalā nūpuraviddhikā

p2.916

tiryaṅmukhā marālā ca karihastā kulīrikā
viśliṣṭā kātārā pārṣṇirecitā'pyūrutāḍitā

p2.917

ūruveṇī talodvṛttā hariṇatrāsikā parā
ardhamaṇḍalikā tiryakkuñcitā ca madālasā

p2.918

saṃcāritotkuñcitā ca stambhakrīḍanikā tataḥ
cārī laṅghitajaṅghākhyā sphuritā'pyapakuñcitā

p2.919

api saṃghaṭṭitā khuttā svastikā taladarśinī
purāṭyardhapurāṭī ca sarikā sphurikā tataḥ

p2.920

nikuṭṭakā latākṣepā'pyuḍuskhalitikā parā
samaskhalitikā bhaumyaḥ pañcatriṃśaditīritāḥ

p2.921

vidyuddhāntā puraḥkṣepā vikṣepā hariṇaplutā
apakṣepā ca ḍamarī daṇḍapādāṅghritāḍitā

p2.922

jaṅghālaṅghanikā'lātā jaṅghāvartā ca veṣṭanam
udveṣṭanamathotkṣepaḥ pṛṣṭhotkṣepaśca sūcikā

p2.923

viddhā prāvṛttamullola ityatraikonaviṃśatiḥ
vyomagāḥ syurubhayāstu catuṣpañcāśadūcire

p2.924

mārgadeśīgatācāryaḥ ṣaḍaśītirimā matāḥ
lakṣaṇāni kramāttāsāṃ cārīṇāmabhidadhmahe

p2.925

nirantarau samanakhau pādau kṛtvā sthito yadā

p2.926

sthānena samapādena samapādā tadoditā
pracārayogyatāmātrāccārī sthāne'pyasau matā

p2.927

iti samapādā
caraṇāntarapārśvaṃ cedgatvā'gratalasaṃcaraḥ
antarjānuḥ svastikatvaṃ prāptaḥ pādastathetaraḥ
viśliṣya pārśvaṃ saṃnītaḥ sthitāvartā tadocyate

p2.928

iti sthitāvartā
yatra dhṛtvā pūrvakāyaṃ pādo'gratalasaṃcaraḥ

p2.929

prasāryodvāhitamuraḥ śakaṭāsyā tadā bhavet
āsyaṃ kṣepyaṃ hi śakaṭaṃ cārīmenāmupāśritaiḥ

p2.930

iti śakaṭāsyā
vicyutya samapādāyāḥ pādau yadi talāgrataḥ
nikuṭṭayetāṃ dharaṇīmucyate vicyavā tadā

p2.931

iti vicyavā
dakṣiṇāṅghreḥ pārṣṇideśe vāmaḥ pādo nidhīyate
dakṣiṇastvapasṛtya sve pārśve tryasratayā sthitaḥ

p2.932

sārdhatālāntaratvena dakṣiṇo'pyevameva cet
vāmapārṣṇau sa ca tryasro bhavedadhyardhikā tadā

p2.933

ityadhyardhikā
tālamātraṃ puraḥ sṛtvā dvitālaṃ pṛṣṭhato gate
dakṣiṇe'ṅghrau samaṃ pādau kiṃcidutplutipūrvakam

p2.934

upasṛtyāpasarpetāmapasṛtyopasarpataḥ
yatra satrāsagatyādau saiṣā cāṣagatirmatā

p2.935

iti cāṣagatiḥ
kiṃcidutplutya caraṇau yatrāgratalasaṃcarau
paryāyaśo nipatataḥ sailakākrīḍitā matā

p2.936

ityelakākrīḍitā
abhyantare'ṅghreranyasya pāde'gratalasaṃcare
sajaṅghāsvastike'thānyapāde'gratalasaṃcare

p2.937

kṛte'ṅghryorghūrṇatoryatrāpasṛtiścopasarpaṇam
samosaritamattallī sā bhavenmadhyame made

p2.938

iti samosaritamattallī
bhūmiśliṣṭākhilatalau jaṅghāsvastikasaṃyutau

p2.939

ardhatryasrau yadā pādau ghūrṇantau vopasarpataḥ
yadvā'pasarpataḥ sā syānmattallī taruṇe made

p2.940

iti mattallī
kaniṣṭhāṅgulibhāgenāṅguṣṭhabhāgena ca kramāt
recakasyānukāreṇa śanairaṅghrirgatāgatam

p2.941

kurute yatra sā cārī budhairutsanditoditā
recitaṃ nṛttahastaṃ ca kecidatra pracakṣate

p2.942

ityutsanditā
samāṅghreragrapṛṣṭhābhyāmanyo'gratalasaṃcaraḥ
nighṛṣṭaścaraṇo yatra kramāttāmaḍḍitāṃ viduḥ

p2.943

ityaḍḍitā
niṣaṇṇoruḥ samo vāmo dakṣiṇo'ṅghriḥ prasāritaḥ
pañcatālāntaraṃ tiryagyasyāṃ sā syanditā matā

p2.944

iti syanditā
aṅghricāraviparyāsātsaivāpasyanditā matā

p2.945

ityapasyanditā
ūrudvayasya valanaṃ jaṅghāsvastikasaṃyutam
bhaṅktvā vā svastikaṃ pādatalāgre maṇḍalabhramam
kṛtvā pārśvaṃ gate svaṃ svaṃ yatra baddheti sā matā

p2.946

iti baddhā
cārī sā janitā yasyāṃ pādo'gratalasaṃcaraḥ

p2.947

muṣṭirvakṣasi hasto'nyo yathāśobhaṃ pravartate
aṅghrikriyā pradhānaṃ syāditikartavyatetarā

p2.948

iti janitā
pārṣṇiḥ pādasya cedagratalasaṃcarasaṃjñitaḥ
anyāṅghripṛṣṭhābhimukhī viparyāso'thavā bhavet

p2.949

abhyanyajaṅghaṃ valitā jaṅghā cennatajānukā
ūrūdvṛttā tadā cārī lajjerṣyādau niyujyate

p2.950

ityūrūdvṛttā
niyuddhe cāṅgahāreṣu nāṭye caitāḥ pratiṣṭhitāḥ
anādivedamūlena nāṭyavedena kīrtitāḥ

p2.951

iti ṣoḍaśa bhaumacāryaḥ
athā''kāśikyaḥ
gulphakṣetre'nyapādasyodvṛtyāṅghriṃ kuñcitaṃ puraḥ
kiṃcitprasārya cā''kṣipya yathāprakṛti lokavat

p2.952

catustālādyantareṇa tato'greṇa nipātayet
yatra cārīmatikrāntāṃ niḥśaṅkastāmakīrtayat

p2.953

ityatikrāntā
baddhāṃ vidhāya cārīṃ cedudvṛtyāṅghriṃ ca kuñcitam
pārśve vinikṣipeccārīmapakrāntāṃ tadā''diśet

p2.954

ityapakrāntā
nītvopari svapārśvena kuñcitaṃ caraṇaṃ tataḥ
pārṣṇyā cetpātayedbhūmau pārśvakrāntā tadocyate

p2.955

sā pārśvadaṇḍapādeti prasiddhā lokavartmani

p2.956

anyorukṣetraparyantamutkṣipya caraṇaṃ tataḥ
udghaṭṭitaṃ bhuvi nyasyedasyāmityapare jaguḥ

p2.957

iti pārśvakrāntā
kuñcitaṃ pādamutkṣipyotplutya bhūmau nipātya tam
anyāñcitāṅghrijaṅghāṃ ca paścāddeśe kṣipedyadā
tadā mṛgaplutā jñeyā sā vidūṣakakartṛkā

p2.958

iti mṛgaplutā
kuñcitotkṣiptapādasya jānustanasamaṃ yadā
nyasya stabdhīkṛto'nyo'ṅghrirūrdhvajānustadā bhavet

p2.959

ityūrdhvajānuḥ
pṛṣṭhaprasāritāṅghreścedanyorvabhimukhaṃ talam
kṛtvā pārṣṇiḥ svapārśve kṣmānyastā'lātā tadoditā

p2.960

ityalātā
utkṣipya kuñcitaṃ pādaṃ jaṅghāmasya prasārya ca

p2.961

jānvantāṃ voruparyantāmagrayoge nataṃ bhuvi
caraṇaṃ pātayedyasyāṃ sā sūcīti nigadyate

p2.962

iti sūcī
paścānnītvā'ñcitaṃ pādaṃ tasya pārṣṇyā sphijaṃ spṛśet
taṃ tato'ñcitajaṅghaṃ ca bhūmāvagratalena cet
vipātayettadā cārī proktā nūpurapādikā

p2.963

iti nūpurapādikā
pādaṃ kuñcitamuddhṛtya dolayitvā ca pārśvayoḥ
nyasyetpārṣṇyā svapārśve ceddolāpādā tadocyate

p2.964

iti dolāpādā
nūpuraścaraṇo'nyasya pārṣṇideśe vidhāya cet

p2.965

svadehakṣetrābhimukhaṃ jānvagratvena vegataḥ
agre prasāryate cārī daṇḍapādā tadoditā

p2.966

iti daṇḍapādā
pṛṣṭhato valitaḥ spṛṣṭvā śiro bhrāntvā ca sarvataḥ
prasṛtaścaraṇo yatra vidyuddhāntā bhavedasau

p2.967

iti vidyuddhāntā atikrāntāgataṃ pādaṃ tryasrasyorovivartanam
kṛtvā pādāntaratalabhrameṇa bhrāmyate tanuḥ
yatra sā bhramarī cārī śārṅgadevena kīrtitā

p2.968

iti bhramarī
anyorumūlakṣetrāntaṃ pādamutkṣipya kuñcitam
nitambābhimukhī pārṣṇiḥ kuryājjānu svapārśvagam

p2.969

yatrottānaṃ pādatalaṃ kaṭījānuvivartanāt
bhujaṃgatrāsitā sā syādgujaṃgatrāsamūcikā

p2.970

iti bhujaṃgatrāsitā
tālatrayāntarotkṣiptaṃ kuñcitaṃ pādamānayet

p2.971

pārśvāntaraṃ tato jaṅghāṃ svastikīkṛtya pātayet
dharaṇyāṃ pārṣṇibhāgena yatrā''kṣiptāmamūṃ viduḥ

p2.972

ityākṣiptā
viśliṣṭajaṅghayoḥ kṛtvā svastikaṃ tasya kuñcitaḥ
pādaḥ prasārito vakraḥ svapāśvastho'tha pātyate
pārṣṇyā pārṣṇyantarakṣetre yatrā''viddhā bhavatyasau

p2.973

ityāviddhā
āviddhāpādamanyorupradeśasthāsnupārṣṇikam

p2.974

kṛtvotplutya bhramarakaṃ dattvā yatra nipātayet
tathā'nyaṃ pādamuddhṛtya sodvṛttāśeṣarūpiṇī

p2.975

ityudvṛttā
lalitāṅgakriyāsādhyāścāryo yuddhaniyuddhayoḥ
nṛtte nāṭye gatau caitāḥ prayoktavyā manīṣibhiḥ

p2.976

pradhānaṃ yo yadā yatra hastaḥ pādo'thavā bhavet
so'gre tadanugo'nyaḥ syātsāmye tu samakālatā

p2.977

yataḥ pādastato hasto yato hastastatastrikaḥ
caraṇānucarāṇyāhuraṅgopāṅgāni sūrayaḥ

p2.978

evaṃ cārīpradhānatve syādaṅgaviniyojanam
prādhānye hastakānāṃ tu hastamaṅgānyupāsate

p2.979

cāraṃ cāraṃ yathā cāryāṃ caraṇaḥ śrayate mahīm
kāraṃ kāraṃ karastadvadviśrāmyati kaṭītaṭe

p2.980

ardhacandraḥ karo nāṭye saṃśrayeta kaṭītaṭam
pakṣavañcitako nṛtye pakṣapradyotako'thavā

p2.981

iti dvātriṃśaccārīlakṣaṇam
caturasraṃ samāśritya saṃlagnau cetprasarpataḥ
purataḥ pṛṣṭhato vā'ṅghrī rathacakrā tadocyate

p2.982

iti rathacakrā
paścāduttānitatalaścaraṇaḥ prasṛto bahiḥ
yasyāṃ parāvṛttatalā śārṅgadevena soditā

p2.983

iti parāvṛttatalā
sthitvā svastikabandhena pārṣṇyoḥ prapadayostathā
recitau caraṇau yatra soktā nūpuraviddhikā

p2.984

iti nūpuraviddhā
vardhamāne sthitau sthāne vāmadakṣiṇato yadā
saratodrutamānena pādau tiryaṅmukhā tadā

p2.985

iti tiryaṅmukhā
nandyāvartasthitau pādau pārṣṇipādāgrarecitau
puraḥ prasāritau yasyāṃ sā marālā'bhidhīyate

p2.986

iti marālā
saṃhatasthānake sthitvā pārśvābhyāṃ gharṣataḥ kṣitim
caraṇau yatra sā cārī karihastā prakīrtitā

p2.987

iti karihastā
nandyāvartasthayoraṅghryostiryaksṛtvā kulīrikā
iti kulīrikā
pārṣṇividdhasthitau pādau cedviśliṣyopasarpataḥ
yadvā'pasarpataḥ proktā sā viśliṣṭābhidhā budhaiḥ

p2.988

iti viśliṣṭā
nandyāvartasthapādābhyāṃ paścātsṛtvā tu kātarā
iti kātarā
pārṣṇipārśvagate sthāne sthitvā cedrecitā kṛtā
pārṣṇistadoditā cārī niṣṇātaiḥ pārṣṇirecitā

p2.989

iti pārṣṇirecitā
ekapāde sthitaḥ sthāne bhūsthena caraṇena cet
ūruṃ tāḍayati proktā tadā cāryūrutāḍitā

p2.990

ityūrutāḍitā
ūrusthasvastikākārāvaṅghrī saṃgharṣato bhuvam
pārśvābhyāṃ yatra tāmāhurūruveṇīṃ manīṣiṇaḥ

p2.991

ityūruveṇī
aṅgulīpṛṣṭhabhāgena purataḥ sarato drutam
prapade yatra sā cārī talodvṛttā matā satām

p2.992

iti talodvṛttā
kuñcite svastikīkṛtya valitānte tale yadā
aṅghryorutplutya nipateddhariṇatrāsikā tadā

p2.993

iti hariṇatrāsikā
bhūmighṛṣṭyā bahirnītāvāvartete śanaiḥ kramāt
caraṇau yatra tāmāhurardhamaṇḍalikāṃ budhāḥ

p2.994

ityardhamaṇḍalikā
yatrā''kuñcya tiraścīnaṃ caraṇaṃ prakṣipenmuhuḥ
tāṃ tiryakkuñcitāṃ cārīmāha śrīkaraṇeśvaraḥ

p2.995

iti tiryakkuñcitā
itastataśca caraṇau sthāpayeta visaṃsthulau
mattavadyatra tāmāhuścārīṃ dhīrā madālasām

p2.996

iti madālasā
ākuñcito'ṅghrirutkṣipyotkṣipyānyenāṅghriṇā yadā
yujyate'nyastu saṃsarpettiryaksaṃcāritā tadā

p2.997

iti tiryaksaṃcāritā
utkṣipya kuñcitau pādau nyasyedekaikamagrataḥ
yasyāṃ sotkuñcitā cārī proktā soḍhalasūnunā

p2.998

ityutkuñcitā
tiryakprasāritaikāṅghri pārśvamanyattalena cet
muhuḥ saṃyojayeduktā stambhakrīḍanikā tadā

p2.999

iti stambhakrīḍanikā
sthāne'ṅghriḥ khaṇḍasūcyākhye tiṣṭhannākṛṣya vegataḥ
laṅghyate'nyāṅghriṇā yatra soktā laṅghitajaṅghikā

p2.1000

iti laṅghitajaṅghikā
sphuritā'gre sṛtau vegādbhūspṛśoḥ pādapārśvayoḥ
iti sphuritā
kramādākuñcitāṅghribhyāṃ paścādgatyā'pakuñcitā

p2.1001

ityapakuñcitā
sthāne viṣamasūcyākhye sthitvotplutya patanbhuvi
aṅghrī saṃghaṭṭayedyatra soktā saṃghaṭṭitābhidhā

p2.1002

iti saṃghaṭṭitā
dharaṇyāṃ caraṇāgreṇa ghātaḥ khuttā nigadyate
iti khuttā
caraṇaḥ svastikākārakāritaḥ svastikā bhavet

p2.1003

iti svastikā
yatrāṅghrī saṃhatasthāne sthitvā tiryakpṛthakkṛtau
spṛśato bāhyapārśvābhyāṃ bhuvaṃ sā taladarśinī

p2.1004

iti taladarśinī
nikuṭṭanaṃ mitho'ṅghribhyāmuddhatābhyāṃ purāṭikā
iti purāṭikā
uddhṛtena nikuṭṭena caraṇena nikuṭṭanam
uddhṛtasyānyapādasya yatra sā'rdhapurāṭikā

p2.1005

ityardhapurāṭikā
caraṇo'gre saratyeko yatra sā sarikā matā

p2.1006

iti sarikā
puraḥsaraṇamaṅghribhyāṃ samābhyāṃ sphurikā bhavet
iti sphurikā
sthitistu caraṇāgreṇa kuñcitena nikuṭṭikā

p2.1007

iti nikuṭṭikā
paścānnyasya purastaṃ ca prasārya caraṇaṃ yadi
nikuṭṭayedbhuvaṃ tena latākṣepastadoditaḥ

p2.1008

iti latākṣepaḥ
skhalite caraṇe tiryagaḍḍaskhalitikā bhavet

p2.1009

ityaḍḍaskhalitikā
purataḥ pṛṣṭhatastiryakcaraṇau yugapadyadā
skhalataḥ procyate cārī samaskhalitikā tadā

p2.1010

iti samaskhalitikā
yasyāṃ puro'ṅghrimutkṣipya lalāṭasyopari drutam
bhrāmayitvā bhuvi nyasyedvidyuddhāntāmamūṃ viduḥ

p2.1011

iti vidyuddhāntā
aṅghriṃ kuñcitamutkṣipya puro vistārya vegataḥ
vinyasedavanau yatra puraḥkṣepā bhavedasau

p2.1012

iti puraḥkṣepā
puro gaganabhāge cetprasārya caraṇaṃ muhuḥ
ākuñcayettadā cārī vikṣepā śārṅgiṇoditā

p2.1013

iti vikṣepā
natāṅghrerutplutyābhīkṣṇaṃ nipātāddhariṇaplutā

p2.1014

iti hariṇaplutā
bāhyapārśvena yatroroḥ pṛṣṭhaṃ spṛṣṭvetaratpadam
nitambanikaṭaṃ yāti sā'pakṣepā prakīrtitā

p2.1015

ityapakṣepā
ḍamaryākuñcitasyāṅghrervāmadakṣiṇato bhramāt
iti ḍamarī
yatra svastikamāvartya protkṣipettiryagūrdhvataḥ
caraṇau daṇḍapādā sā cārī niḥśaṅkakīrtitā

p2.1016

iti daṇḍapādā
vistāryāṅghrī plutaṃ kṛtvā gamanaṃ tāḍayenmitathaḥ
yadā pādataladvaṃdvaṃ tadā cāryaṅghritāḍitā

p2.1017

ityaṅghritāḍitā
kiṃcidākuñcitaṃ pādamaṅghriṇā'nyena laṅghayet
gagane cettadā cārī jaṅghālaṅghanikā matā

p2.1018

iti jaṅghālaṅghanikā
alātāṅghrau pṛṣṭhagate śīghramanyāṅghrilaṅghite

p2.1019

ityalātā
talamantarbhramasyāṅghrerjānupṛṣṭhe kṣipedyadi
bahirbhramasya tatpārśve jaṅghāvartā tadā bhaved

p2.1020

iti jaṅghāvartā
aṅghriṇaikena cedanyaṃ veṣṭayedveṣṭānaṃ tadā
tadeva valanaṃ kecidavadannṛttakovidāḥ

p2.1021

iti veṣṭanam
udveṣṭānaṃ veṣṭayitvā pṛṣṭhato'ṅghrau prasārite

p2.1022

ityudveṣṭānam
ākuñcitasya pādasya purataḥ pṛṣṭhatastathā
utkṣepo jānuparyantamutkṣepaḥ kathyate budhaiḥ

p2.1023

ityutkṣepaḥ
sa cetpṛṣṭhata eva syātpṛṣṭhotkṣepamamuṃ viduḥ
iti pṛṣṭhotkṣepaḥ
ūrau pārśvena vinyasya padaṃ yatra prasārayet
tīkṣṇāgrīkṛtya tāmāha sūcīṃ śrīkaṇṭhavallabhaḥ

p2.1024

iti sūcī
pādayoḥ svastike'syaikaḥ kiṃcidāndolitaḥ puraḥ
kuñcitaścaraṇo yatra sā viddhā bodhitā budhaiḥ

p2.1025

iti viddhā
lalitā valitā mūrtirudvṛttaścaraṇo bhavet
yatra tatprāvṛtaṃ jñeyaṃ makaradhvajajīvanam

p2.1026

iti prāvṛtam
ullolaḥ syāccaraṇayoḥ krameṇollālanāddivi

p2.1027

ityullolaḥ
sthānaṃ sthitirgatiścārī sthānamādyantayorgateḥ
sthitvā gacchati gatvā ca tiṣṭhatītyavinākṛtāḥ
cāryaḥ sthānena tābhyo'to'nantaraṃ sthānamucyate

p2.1028

saṃniveśaviśeṣo'ṅge niścalaḥ sthānamucyate

p2.1029

vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā
ālīḍhapratyāliḍhe ca sthānānīti nareṣu ṣaṭ

p2.1030

atha sthānāni vakṣyāmastrīṇi strīṇāṃ munermatāt
āyatākhyāvahitthāśvakrāntānyanyaccatuṣṭayam

p2.1031

athāpi ceti vadatā muninā sūcitaṃ bruve
gatāgataṃ ca valitaṃ moṭitaṃ vinivartitam

p2.1032

atha deśīsthānakānāṃ trayoviṃśatirucyate
svastikaṃ vardhamānākhyaṃ nandyāvartaṃ ca saṃhatam

p2.1033

samapādaṃ caikapādaṃ pṛṣṭhottānatalaṃ tathā
caturasraṃ pāṣṇividdhaṃ pārṣṇipārśvagataṃ tathā

p2.1034

ekapārśvagataṃ ca syādekajānunatābhidham
parāvṛttāhvayaṃ sūci samādi viṣamādyapi

p2.1035

khaṇḍasūci tato brāhmaṃ vaiṣṇavaṃ śaivagāruḍe
kūrmāsanaṃ nāgabandhaṃ vṛṣabhāsanamityapi

p2.1036

svasthaṃ madālasaṃ krāntaṃ syādviṣkambhitamutkaṭam
srastālasaṃ jānugataṃ muktajānu vimuktakam

p2.1037

upaviṣṭasthānakāni naveti bharato'bhyadhāt
samamākuñcitaṃ sthānaṃ prasāritavivartite

p2.1038

udvāhitaṃ nataṃ ceti suptasthānāni santi ṣaṭ
iti sthānāni ṣaṭpuṃsāṃ strīṇāṃ saptāparāṇyapi

p2.1039

trayoviṃśatiruktāni nava sthānāni cā'sane
suptasthānāni ṣaṭtāni sarvāṇi militāni tu

p2.1040

ekapañcāśadācaṣṭa niḥśaṅkaḥ karaṇāgraṇīḥ
sarveṣāṃ vacmi lakṣmaiṣāmidānīṃ tadvidāṃ matam

p2.1041

ekaḥ samasthitaḥ pādastryasraḥ pakṣasthito'paraḥ

p2.1042

sārdhadvitālāntarālo jaṅghā kiṃcinnatā bhavet
sauṣṭhavaṃ yatra tajjñeyaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇudaivatam

p2.1043

prakṛtisthasya saṃlāpenānākāryāntarānvite
prayojyaṃ tanmuniḥ prāha nṛbhiruttamamadhyamaiḥ

p2.1044

viṣṇuveṣadhareṇaiva naṭenetyapare jaguḥ
sūtradhārādinā nāṭyasthitikartreti cāpare

p2.1045

pakṣasthito'sau caraṇo yaḥ pārśvābhimukhāṅguliḥ
tryasraḥ sa eva kiṃciccetpurodeśābhimukhyabhāk

p2.1046

aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau ye hastasya prasārite
tadagrayorantarālaṃ tālamāhurmanīṣiṇaḥ

p2.1047

kaṭī jānusamā yatra kūrparāṃsaśiraḥsamam
uraḥ samunnataṃ sannaṃ gātraṃ tatsauṣṭhavaṃ bhavet

p2.1048

sannaṃ svasthānaviśrāntaṃ niṣaṇṇaṃ tvacalasthiti

p2.1049

calapādamanatyuccamacañcalamakubjakam

p2.1050

sauṣṭhave'ṅgaṃ bhavettacca kāryamuttamamadhyamaiḥ
etacca vaiṣṇavaṃ sthānaṃ caturasrasya jīvanam

p2.1051

vaiṣṇavaṃ sthānakaṃ yatra kaṭīnābhicarau karau
pṛthaksamunnataṃ vakṣaścaturasraṃ taducyate

p2.1052

iti vaiṣṇavam
pradhānaṃ sauṣṭhavaṃ pādāvekatālāntarau samau

p2.1053

yatra tatsamapādaṃ syāccaturānanadaivatam
etacca vipradattāśīḥsvīkāre'tha nirīkṣaṇe

p2.1054

madhyamānāṃ vihaṃgānāṃ kanyāvarakutūhale
liṅgivrativimānasthasyandanastheṣu ceṣyate

p2.1055

iti samapādam
bhūmerūrdhvaniṣaṇṇau cetsārdhatālatrayāntare
nabhūsyūrū caraṇayostāvadevāntaraṃ bhuvi

p2.1056

tryasrapakṣasthayoḥ sthānaṃ vaiśākhaṃ kathitaṃ tadā
viśākhadaivataṃ tacca sthūlapakṣīkṣaṇe bhavet
yaddhādau preraṇe'śvānāṃ vegādāne ca vāhane

p2.1057

iti vaiśākham
pakṣasthau caraṇau tryasrāvekatālāntarau bhuvi
kaṭījānusamau vyomni sārdhatāladvayāntare

p2.1058

ūrū yatra niṣaṇṇau tanmaṇḍalaṃ śakradaivatam
dhanurvajrādiśastrāṇāṃ prayoge gajavāhane

p2.1059

vīkṣaṇe garuḍādīnāmidaṃ munirupādiśat
catustālāntarau pādau maṇḍale'nye pracakṣate

p2.1060

iti maṇḍalam
vāmo yatra niṣaṇṇorurambare pūrvamānataḥ
dakṣiṇaścaraṇaścāgre pañcatālaṃ prasāritaḥ

p2.1061

tryasrau dvāvapi tadvidyādālīḍhaṃ rudradaivatam
īrṣyākrodhakṛto jalpaḥ kāryastenottarottaraḥ

p2.1062

vīraraudrakṛtaṃ mallasaṃgharṣāsphoṭanādikam
tathā saṃdhāya śastrāṇi pratyālīḍhaṃ samāśrayet

p2.1063

ityālīḍham
ālīḍhāṅgaviparyāsātpratyālīḍhamudīritam
ālīḍhakṛtasaṃdhānaśastrametena mokṣayet
rudraṃ ca daivataṃ tatra bhāṣate śaṃbhuvallabhaḥ

p2.1064

iti pratyālīḍham
eṣāmādyāni catvāri dṛśyante nāṭyanṛttayoḥ
prayogastvantyayostajjñairiṣṭo nāṭyaikagocaraḥ

p2.1065

anye pañcavidhe'pyāhurnartane sthānakāni ṣaṭ

p2.1066

iti ṣaṭpuruṣasthānakāni
ghāmastālāntarastryasro dakṣiṇaścaraṇaḥ samaḥ
prasannaṃ vadanaṃ vakṣaḥ samunnatamanunnatā

p2.1067

kaṭīnitambago hasto dakṣiṇo'nyo latākaraḥ
yatrā''yataṃ tadākhyātaṃ kamalā cātra devatā

p2.1068

sthānaṃ cikīrṣitāsu syātkṣatāsu ca gatiṣvidam
ābhāṣaṇe ca kartavye sakhīpriyatamādibhiḥ

p2.1970

raṅgāvataraṇārambhe puṣpāñjalivisarjane
amarṣe pratiṣedhe ca kāryaṃ mānāvalambane
garvagāmbhīryamaune syādāvāhanavisarjane

p2.1071

pūrvaraṅge strībhireva prayojyaṃ kecidūcire
naro nāryo'thavā kuryuḥ praveśe sthānakaṃ striyāḥ

p2.1072

sthānaṃ yathābhineyaṃ syātpraviṣṭeṣviti cāpare
āyatānantaraṃ kāryā raṅgāvataraṇādayaḥ

p2.1073

hastapādapracārastu teṣu jñeyo yathocitam
bhaṭṭābhinavaguptasya matametadudīritam

p2.1074

ityāyatam
avahitthaṃ tadeva syādviparyāsena pādayoḥ
cintāvitarkayostoṣe saṃlāpe ca nisargaje

p2.1075

vismaye bhūrisaubhāgyagarvaje svāṅgavīkṣaṇe
līlāvilāsalāvaṇyavaramārgavilokane

p2.1076

kāryaṃ daurgamidaṃ sthānamavahitthasya sūcakam

p2.1077

ityavahittham
samasthaikasya pādasya pārṣṇideśaśato'paraḥ
sūcīpādaḥ svapārśve vā samastālāntare sthitaḥ

p2.1078

yatrāśvārohaṇārambhe tadaśvakrāntamucyate
skhalite vigaladvastradhāraṇe gopyagopane

p2.1079

prasūnastabakādāne taruśākhāvalambane
naisargike ca saṃlāpe vibhrame lalite tathā
prayoktavyamidaṃ sthānaṃ bhāratī cātra devatā

p2.1080

ityaśvakrāntam
gatyunmukhī ca yatraikaṃ padamuddhṛtya nartakī
udāste tadgatisthityornirodhātsyādgatāgatam

p2.1081

iti gatāgatam
śarīramīṣadvalitaṃ pādo valitadigbhavaḥ
kaniṣṭhāśliṣṭabhūranyo bhūlagnāṅguṣṭhako yadā
tadā valitamākhyātaṃ sābhilāṣavilokane

p2.1082

iti valitam
ekaḥ samo'ṅghriranyastu kuñcito'rdhatalāṅguliḥ
agre yadordhvagau hastau karkaṭau moṭitaṃ tadā
kāmāvasthāsu sarvāsu viniyogo'sya kīrtitaḥ

p2.1083

iti moṭitam
pṛṣṭhato'ṅgaparāvṛttyā tadeva vinivartitam

p2.1084

iti vinivartitam
svastiko haṃsakasthāne caraṇau kuñcitau yadā
mithaḥ śliṣṭakaniṣṭhau ca tadāhuḥ svastikaṃ budhāḥ

p2.1085

iti svastikam
vardhamāne tu caraṇau tiryañcau pārṣṇisaṃgatau

p2.1086

iti vardhamānam
asyaiva ceccaraṇayorantaraṃ syātṣaḍaṅgulam
vitastimātramathavā nandyāvartaṃ tadoditam

p2.1087

iti nandyāvartam
dehaḥ svābhāviko'ṅguṣṭhau pādayoścenmitho yutau
gulphau ca saṃhataṃ tatsyātpuṣpāñjalivisarjane

p2.1088

iti saṃhatam
vapuḥ svābhāvikaṃ pādau vitastyantaritāvṛjū
yatra tatsamapādākhyaṃ śārṅgadevaḥ samādiśat

p2.1089

iti samapādam
samasyāṅghrerjānumūrdhvaṃ bāhyapārśve yadītaraḥ
bāhyapārśvena lagno'ṅghrirekapādaṃ tadocyate

p2.1090

ityekapādam
bhūlagnāṅgulipṛṣṭho'ṅghriḥ paścādeko'paraḥ puraḥ
samo yatra tadādiṣṭaṃ pṛṣṭhottānatalaṃ budhaiḥ

p2.1091

iti pṛṣṭhottānatalam
nandyāvartasya cedaṅghryorbhavedaṣṭādaśāṅgulam
antaraṃ caturaiḥ sthānaṃ caturasraṃ tadoditam

p2.1092

iti caturasram
pārṣṇiraṅguṣṭhasaṃśliṣṭā pārṣṇividdhe vidhīyate
iti pārṣṇividdham
pārṣṇipārśvagate pārṣṇirantaḥ pārśvāntarasthitaḥ

p2.1093

iti pārṣṇipārśvagatam
samasyāṅghreḥ puraḥ kiṃcidaparaścaraṇo yadā
syādbāhyapārśvagastiryagekapārśvagataṃ tadā

p2.1094

ityekapārśvagatam
ekaḥ samo'ṅghriranyaścedantare caturaṅgule
tiryakkuñcitajānuḥ syādekajānunataṃ tadā

p2.1095

ityekajānunatam
parāvṛtte same syātāṃ pārṣṇyā'ṅguṣṭhakaniṣṭhike
iti parāvṛttam
pārṣṇijaṅghorusaṃlagnadharaṇī caraṇau yadā
tiryakprasāritau syātāṃ samasūci tadocyate

p2.1096

iti samasūci
sūcīpādau pṛthagyatra puraḥ paścātprasāritau

p2.1097

yugapadgaditaṃ tajjñaiḥ sthānaṃ viṣamasūci tat
bhūlagnajānugulphau tau caraṇau kecidūcire

p2.1098

iti viṣamasūci
eko'ṅghriḥ kuñcito'nyastu bhūsaṃlagnorupārṣṇikaḥ
tiryakprasārito yatra khaṇḍasūci tadocyate

p2.1099

iti khaṇḍasūci
ekaḥ samo'ṅghriranyaścetkuñcitīkṛtya pṛṣṭhataḥ
jānusaṃdhisamatvenotkṣipto brāhmaṃ taducyate

p2.1100

iti brāhmam
samamekaṃ vidhāyāṅghrimanyaścetkuñcito manāk
puraḥ prasāritastiryakpadaṃ syādvaiṣṇavaṃ tadā

p2.1101

iti vaiṣṇavam
aṅghreḥ samasya vāmasya jānuśīrṣasamo'paraḥ
uddhṛtaḥ kuñcitākāro yatra śaivaṃ taducyate

p2.1102

iti śaivam
ākuñcitaḥ puro vāmaḥ paścādanyastu jānunā
bhuvaṃ gatau yadā pādau gāruḍaṃ gaditaṃ tadā

p2.1103

iti gāruḍam
dakṣiṇaścaraṇo jānubāhyagulphamilatkṣitiḥ
vāmaḥ samo bhavedyatra kūrmāsanamado viduḥ

p2.1104

iti kūrmāsanam
yadopaviśya vāmoroḥ pṛṣṭhe nyasyati dakṣiṇām
jaṅghāṃ tadā nāgabandhamabhyadhātkaraṇāgraṇīḥ

p2.1105

iti nāgabandham
viyute saṃyute vā cejjānunī saṃsthite kṣitau
vṛṣabhāsanamākhyātaṃ sauṣṭhavādhiṣṭhitaṃ tadā

p2.1106

iti vṛṣabhāsanam
vistāritāñcitāvaṅghrī yatroraḥ kiṃcidunnatam
karāvūrukaṭinyastau svasthaṃ sthānaṃ taducyate

p2.1107

iti svastham
ekaḥ prasāritaḥ kiṃcidanyo'ṅghristvāsanāśritaḥ
śiraḥpāśvagataṃ yatra tanmadālasamiṣyate
made vipadi nirvede'thautsukye virahe bhavet

p2.1108

iti madālasam
hastau cibukavinyastau bāhuśīrṣaśritaṃ śiraḥ
īṣadbāṣpe ca nayane yatra krāntamado matam
nirjite nigṛhīte ca śokaglāne bhavedidam

p2.1109

iti krāntam
ūruvistāritau bāhū pādau vistāritāñcitau

p2.1110

yadā nimīlite netre viṣkambhaṃ bhaṇitaṃ tadā
yoge dhyāne bhavedetatsvabhāvena bhaṭāsane

p2.1111

iti viṣkambhitam
samāsanasamaṃ spṛṣṭabhūtalaṃ caraṇau samau
yadā tadotkaṭaṃ yogadhyānasaṃdhyājapādiṣu

p2.1112

ityutkaṭam
hastau srastau vimuktau ca śarīramalasaṃ yadā
locane mantharākāradhare srastālasaṃ tadā
hāniglānimadavyādhimūrchābhītiṣu tadbhavet

p2.1113

iti srastālasam
jānubhyāṃ bhūmisaṃsthābhyāṃ sthānaṃ jānugataṃ matam

p2.1114

home devārcane dīnayācane mṛgadarśane
kusattvatrāsane cedaṃ bhavetkruddhaprasādane

p2.1115

iti jānugatam
utkaṭasyaiva jānvaikaṃ dharāpṛṣṭhamadhiṣṭhitam
yatraitanmuktajānu syānmāninīnāṃ prasādane
havane sajjanānāṃ ca sāntvane sādhukartṛke

p2.1116

iti muktajānu
vimuktaṃ bhūprapatanaṃ hāvakrandādiṣu smṛtam
iti vimuktam
suptamuttānavaktraṃ ca srastamuktakaraṃ samam

p2.1117

iti samam
ākuñcitāṅgamāviddhajānvākuñcitamucyate
prayogastasya śītārtābhinaye śārṅgiṇoditaḥ

p2.1118

ityākuñcitam
upadhāya bhujāmekāṃ yatprasāritajānukam
suptaṃ prasāritaṃ sthānaṃ sukhasupte tadiṣyate

p2.1119

iti prasāritam
vivartitamadhovaktraṃ suptaṃ śastrakṣatādiṣu

p2.1120

iti vivartitam
skandhanyastaśiraḥ suptaṃ kūrparādhiṣṭhitakṣitiḥ
yattadudvāhitaṃ proktaṃ līlayā'vasthitau prabhoḥ

p2.1121

ityudvāhitam
īṣatprasṛtajaṅghaṃ yatsuptaṃ srastakaradvayam
tannataṃ sthānakaṃ khedaśramālasyādiṣu smṛtam

p2.1122

iti natam
vāṅmanaḥkāyajā ceṣṭā puruṣārthopayoginī
vṛttiḥ sā bhāratī sāttvatyārabhaṭyatha kaiśikī

p2.1123

caturvidheti vijñeyā tāsāmutpattirucyate
ṛgvedādbhāratī jātā yajurvedāttu sāttvatī
atharvaṇādārabhaṭī sāmavedāttu kaiśikī

p2.1124

vṛttiḥ saṃskṛtavākyaikapradhānā bharaitarnṛbhiḥ
prayujyamānā vāgvṛttiḥ prādhānyādbhāratī matā

p2.1125

sattvaprakāśakaṃ yatsyāttadyuktaṃ sattvamucyate
manastatprabhavā harṣaśauryatyāgāstu sāttvatāḥ

p2.1126

tatpradhānā sāttvatī syādvīraraudrādbhutotkaṭā
hīnā śṛṅgāranirvedakaruṇairuddhatāśrayāt

p2.1127

ārādutsāhino ye syurbhaṭāstatkāyasaṃbhavā
bhavedārabhaṭī vṛttī raudrādāvuddhate rase
māyendrajālabahulā citrayuddhapravardhinī

p2.1128

vāgaṅgābharaṇānāṃ yā saukumāryeṇa nirmitā
ullasadgītanṛttāḍhyā śṛṅgārarasanirbharā

p2.1129

niḥśaṅkaḥ kaiśikīṃ brūte tāṃ saundaryaikajīvitām
saundaryasaukumāryābhyāṃ raudrādāvapyasau bhavet

p2.1130

āmukhaṃ ca prahasanaṃ tathā vīthī prarocanā
aṃśāḥ syuriti catvāro ye bhāratyā munermatāḥ

p2.1131

udghātyakāvalagite kathodghātaḥ pravartakam
prayogātiśayaśceti bhedāḥ pañcā''mukhasya ye

p2.1132

utthāpakābhidho bhedaḥ sāttvatyāḥ parivartakaḥ
saṃlāpakaścaturthastu yaḥ saṃghātyakasaṃjñakaḥ

p2.1133

saṃkṣiptakaṃ cāvapātaḥ syādvastūtthāpanaṃ tathā
saṃpheṭaścā''rabhaṭyāṃ yaditi bhedacatuṣṭayam

p2.1134

kaiśikyāṃ yanmataṃ narma narmaspuñjastathā'paraḥ
narmasphoṭo narmagarbhaśceti bhedacatuṣṭayam

p2.1135

paricittākṣepakaṃ ca paropālambhakaṃ tathā
roṣerṣyāsūcakaṃ ceti narmabhedāstrayaśca ye

p2.1136

sodāharaṇalakṣmāṇaste'mī nāṭakagocarāḥ
vistaratrastacittena niḥśaṅkena na tenire

p2.1137

kāvyaṃ gītaṃ tathā nṛttaṃ vṛttihīnaṃ na śobhate
ato vṛttīrvijānīyādetā bharatabhāṣitāḥ

p2.1138

iti vṛttilakṣaṇam
yuddhe parātmaśastrāṇāṃ kramāccyāvanapātane
vidhātumucitā gātravartanā nyāya ucyate

p2.1139

bhārataḥ sāttvato vārṣagaṇyaḥ kaiśikasaṃjñakaḥ

p2.1140

bhedāstasyeti catvāraḥ kramādvṛtticatuṣṭaye
teṣāṃ lakṣaṇasiddhyarthaṃ pravicārānbruve'dhunā

p2.1141

yāḥ prakṛṣṭā vicitrāca gatayaste parikramāḥ
ta eva pravicārāḥ syuḥ śastramokṣaṇagocarāḥ

p2.1142

phalakaṃ vāmahastena khaḍgaṃ dakṣiṇapāṇinā
gṛhītvā'pasṛtau kṛtvā karāvākṣipya tau tataḥ

p2.1143

phalakabhrāmaṇaṃ kṛtvā pārśvayorubhayoratha
paritaḥ śirasaḥ śastraṃ bhrāmayitvā tu khaḍginam

p2.1144

karaṃ śiraḥkapolāntarudveṣṭya maṇibandhataḥ
phalakasyāpyupaśiraḥ paribhramaṇamācaret

p2.1145

vidhireṣa sakṛtkaṭyāṃ śastrapātaśca bhārate
sāttvate'pyevameva syācchastrabhrāntistu pṛṣṭhataḥ

p2.1146

kartavyaḥ śastrapātastu pādayoriha tadvidā
pravicāraḥ sāttvatavadvārṣagaṇye vidhīyate

p2.1147

pṛṣṭhataḥ phalakasyāpi bhrāmaṇaṃ syādihādhikam
skandhe vakṣasi vā śastrahastasyodveṣṭānaṃ tathā

p2.1148

prahārapātanaṃ cātra vakṣasthalagataṃ matam
kaiśike syādbhāratavacchastrapātastu mūrdhani

p2.1149

śaktikuntādiśastrāṇi dhanurvajrādikānyapi
nyāyeṣveṣu prayuñjīta sauṣṭhavena samanvitaḥ

p2.1150

pravicārā na śobhante sauṣṭhavena vinā kṛtāḥ
saṃjñāmātreṇa kartavyaḥ prahāro na tu vāstavaḥ

p2.1151

māyendrajālairathavā prahāramiva darśayet
ete nyāyāḥ prayoktavyāścārībhiḥ śastramokṣaṇe

p2.1152

ini nyāyalakṣaṇam
cārīcayaviśeṣaḥ prāṅmaṇḍalaṃ pratipāditam
tadbhedānadhunā dhīmānvakti śrīkaraṇāgraṇīḥ

p2.1153

bhramarāskanditāvartaśakaṭāsyāni cāḍḍitam
samosaritamadhyardhamelakākrīḍitaṃ tataḥ

p2.1144

piṣṭakuṭṭaṃ cāṣagataṃ bhaumānīti daśāvadan
atikrāntaṃ daṇḍapādaṃ krāntaṃ lalitasaṃcaram

p2.1155

sūcīviddhaṃ vāmaviddhaṃ vicitraṃ vihṛtaṃ tataḥ
alātaṃ lalitaṃ ceti vyomajāni daśābruvan

p2.1156

bhaumākāśikacārīṇāṃ prācuryānmaṇḍalānyapi
bhaumānyākāśikānīti vyapadeśaṃ prapedire

p2.1157

eteṣāṃ viniyogaśca vijñeyaḥ śastramokṣaṇe
nabhobhavānāṃ prādhānyaṃ bodhyaṃ yuddhaparikrame

p2.1158

cārīnāmnā'tra caraṇaṃ vakṣye cārīvivakṣayā
cārīṇāṃ nyūnatādhikyaṃ na dūṣayati maṇḍalam

p2.1159

dakṣiṇo janito vāmaḥ syandito dakṣiṇaḥ punaḥ
śakaṭāsyastathā vāmaḥ pādo'pasyandito'thavā

p2.1160

dakṣiṇo bhramaro vāmaḥ syandito'ṅghrirathetaraḥ
śakaṭāsyaścāṣagatirvāmo'nyo bhramaro bhavet
vāmānte syandito yatra tadūce bhramaraṃ budhaiḥ

p2.1161

iti bhramaram
dakṣiṇo bhramaro vāmo'ḍḍito'tha bhramaraḥ sa cet
dakṣiṇaḥ śakaṭāsyatvaṃ gatvorūdvṛttatāṃ gataḥ

p2.1162

vāmo vā'dhyardhikībhūya bhramaro dakṣiṇaḥ punaḥ
syanditaḥ śakaṭāsyastu vāmastenaiva bhūtalam
sphuṭamāsphoṭitaṃ dhīraistadāskanditamiṣyate

p2.1163

ityāskanditam
dakṣiṇo janito vāmaḥ sthitāvartastataḥ param
śakaṭāsyo bhavetpaścādelakākrīḍitāhvayaḥ

p2.1164

ūrūdvṛtto'ḍḍitaścārīṃ janitāmāśritastataḥ
samosaritamattalliḥ kramādaṅghristu dakṣiṇaḥ

p2.1165

śakaṭāsyaḥ kramādūrūdvṛttaśca syādathetaraḥ
pādaścāṣagatirdviḥ syāddakṣiṇaḥ syanditastataḥ

p2.1166

vāmāṅghriḥ śakaṭāsyaḥ syādanyo'ṅghrirbhramarastataḥ
vāmaścāṣagatiryatra tadāvartamavādiṣuḥ

p2.1167

ityāvartam
janitaḥ saptapūrvoktasthitāvartādibhedabhāk
krameṇa śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ syandito'paraḥ

p2.1168

śakaṭāsyastataḥ pādo yāvanmaṇḍalapūraṇam
krameṇa yatra tajjñeyaṃ śakaṭāsyābhidhaṃ budhaiḥ

p2.1169

iti śakaṭāsyam
udghaṭṭitastato baddhaḥ samosaritapūrvakaḥ
mattallirardhamattallirapakrāntaśca dakṣiṇaḥ

p2.1170

udvṛtto idyuddhāntaśca bhramaraḥ syanditaśca saḥ
vāmastu śakaṭāsyo'nyo dviḥ syāccāṣagatistataḥ

p2.1171

vāmo'ḍḍito'dhyardhikastu kramāccāṣagatiḥ paraḥ
samosaritamattallirmattallirbhramarastathā

p2.1172

vāmo'tha syandito bhūtvā bhūtaṭāsphoṭanaṃ yadā
kurute dakṣiṇaḥ prāhuraḍḍitaṃ maṇḍalaṃ tadā

p2.1173

ityaḍḍitam
sthānena samapādena sthitvā hastau prasārayet
nirantarāvūrdhvakṛtāvāveṣṭyodveṣṭyavatkṣipet

p2.1174

kaṭītaṭe tataḥ pādau bhrāmayeddakṣiṇe tataḥ
krameṇānantaraṃ vāmaṃ puraḥ pādaṃ prasārayet

p2.1175

evaṃ bhrāntvā kramādyatra maṇḍalabhramaṇaṃ bhavet
caturdikkaṃ tadākhyātaṃ samosaritasaṃjñakam

p2.1176

iti samosaritam
krameṇa dakṣiṇaḥ pādo janitaḥ syanditastataḥ
aḍḍitoktā caturbhedī vāmasyādhyardhikādikā

p2.1177

dakṣiṇaḥ śakaṭāsyaḥ syādyatrānte dikcatuṣṭaye
maṇḍalabhramaṇaṃ tattu niyuddhe'dhyardhamaṇḍalam

p2.1178

ityadhyardham
bhūyuktaiścaraṇaiḥ sūcīviddhaṃ karaṇamāśritaiḥ
sūcīviddhābhidhe cāryāvelakākrīḍitairatha

p2.1179

saṃpūrṇairbhramaraiḥ prāgvatsūcīviddhāṅghribhistataḥ
ākṣptairmaṇḍalabhrāntyā dikcatuṣṭayayuktayā
ante racitayā jñeyamelakākrīḍitāhvayam

p2.1180

ityelakākrīḍitam
sūcī dakṣiṇapādaḥ syādvāmo'pakrāntakastataḥ

p2.1181

savyavāmau ca bahuśo bhujaṃgatrāsitau kramāt
yatrānte maṇḍalabhrāntiḥ piṣṭakuṭṭaṃ taducyate

p2.1182

iti piṣṭakuṭṭam
caraṇaiścāṣagatibhiḥ samastairmaṇḍalabhramam
ante dadhaccāṣagataṃ niyuddhaviṣayaṃ bhavet

p2.1183

iti cāṣagatam
janitaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaścaraṇaḥ kramāt
vāmo'lāto dakṣiṇastu pārśvakrāntastato'paraḥ

p2.1184

sūcī sa eva bhramara udvṛtto dakṣiṇo bhavet
vāmastvalātako vā'ghrī chinnākhyakaraṇāśrayau

p2.1185

vāhyabhramarakaṃ yatra vāmāṅgaṃ recitaṃ bhavet
atikrāntastato vāmo daṇḍapādastu dakṣiṇaḥ
avocattadatikrāntaṃ maṇḍalaṃ śaṃkarapriyaḥ

p2.1186

ityatikrāntam
dakṣiṇo janito bhūtvā daṇḍapādo bhavedatha
sūcī ca bhramaro vāma udvṛtto dakṣiṇastataḥ

p2.1187

alāto vāmacaraṇaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsitaścāsau vāmo'tikrāntatāṃ gataḥ

p2.1188

dakṣiṇo daṇḍapādo'tha sūcī ca bhramaro'paraḥ
yatra taddaṇḍapādākhyaṃ maṇḍalaṃ babhaṇe budhaiḥ

p2.1189

iti daṇḍapādam
dakṣiṇaḥ sūcyapakrānto vāmo'ghrirdakṣiṇastataḥ
pārśvakrāntastathā vāmaḥ samantānmaṇḍalabhramaḥ

p2.1190

sūcī yatrātha vāmaḥ syādapakrāntastu dakṣiṇaḥ
taduktaṃ kṛtibhiḥ krāntaṃ svabhāvagatigocaram

p2.1191

iti krāntam
ūrdhvajānustathā sūcī dakṣiṇaścaraṇaḥ kramāt
vāmapādastvapakrāntaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ

p2.1192

kramātsūcī bhramarako vāmaḥ pādo'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrāntastato vāmo'tikrānto dakṣiṇaḥ punaḥ

p2.1193

sūcyapakrāntako vāmaḥ pārśvakrānto'parastataḥ
syādvāmāṅghriratikrāntaścaraṇadvitayī tataḥ

p2.1194

syācchinnakaraṇoktā cedvāmāṅghriracitaṃ śritā
bāhyabhramarakaṃ vidyāttadā lalitasaṃcaram

p2.1195

iti lalitasaṃcaram
dakṣiṇaścaraṇaḥ sūcī bhramaraśca bhavettataḥ
pārśvakrānto'tha vāmāṅghrirapakrānto'tha dakṣiṇaḥ

p2.1196

sūcī vāmastvapakrāntaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
yatra tanmaṇḍalaṃ proktaṃ sūcīviddhaṃ purātanaiḥ

p2.1197

iti sūcīviddham
sūcyaṅghrirdakṣiṇo vāmastvapakrānto'tha dakṣiṇaḥ

p2.1198

daṇḍapādo'tha sūcī syādvāmo bhramarakaśca saḥ
pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādākṣipto dakṣiṇetaraḥ

p2.1199

dakṣiṇo daṇḍapādaḥ syādūrūdvṛtto'pyanantaram
vāmaśca sūcī bhramaro'lātaśca kramato bhavet

p2.1200

pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādvāmo'tikrāntatāṃ vrajet
yatra tadvāmaviddhākhyaṃ maṇḍalaṃ śārṅgiṇoditam

p2.1201

iti vāmaviddham
dakṣiṇo janito'ṅghriḥ syādūrūdvṛttaśca vicyavaḥ
tataḥ samasthitāvartodvyāvartoditabhedabhāk

p2.1202

syandito vāmapādaḥ syātpārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsito vāmo'tikrānto dakṣiṇo bhavet

p2.1203

udvṛttaścaiva vāmastu syādalāto'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrānto'thavā sūcī vāmo vikṣipya dakṣiṇam
vāmo'pakrāntatāṃ nītastadvicitraṃ pracakṣate

p2.1204

iti vicitram
dakṣiṇo vicyavo bhūtvā syandito'nantaraṃ bhavet

p2.1205

pārśvakrānto dakṣiṇo'ṅghrirvāmastu syanditastataḥ
udvṛtto dakṣiṇo'lāto vāmaḥ sūcī tu dakṣiṇaḥ

p2.1206

pārśvakrāntastu vāmāṅghrirākṣiptībhūya dakṣiṇaḥ
bhrāntvā savyāpasavyena daṇḍapādatvamāgataḥ

p2.1207

vāmaḥ krameṇa sūcī syāddhamaraścātha dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsito vāmo'tikrānto vihṛtābhidhe

p2.1208

iti vihṛtam
sūcīṃ ca bhramarīṃ vāme kramātpāde tu dakṣiṇe

p2.1209

bhujaṃgatrāsitāṃ cārīmalātāṃ dakṣiṇetare
ṣaṭkṛtvaḥ saptakṛtvo vā kṛtvā cārīrimāḥ kramāt

p2.1210

caturdikṣu drutaṃ bhrānnvā parimaṇḍalitākṛtiḥ
dakṣiṇāṅghrāvapakrāntāṃ vāme tu caraṇe kramāt

p2.1211

atikrāntā bhramarike lalitaiścaraṇakramaiḥ
karoti yatra tatprāhuralātaṃ maṇḍalaṃ budhāḥ

p2.1212

ityalātam
sūcyaṅghrirdakṣiṇo vāgastvapakrānto'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrāntatvamāgatya bhujaṃgatrāsito bhavet

p2.1213

atikrāntastu vāmāṅghrirākṣipto dakṣiṇastataḥ
vāmo'tikrāntatāṃ nītvorūdvṛtto'lātakaḥ kramāt

p2.1214

pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādvāmaḥ sūcyatha dakṣiṇaḥ
apakrānto vāmapādastvatikrāntīkṛto yadā
lalitaṃ saṃcareduktaṃ lalitaṃ maṇḍalaṃ tadā

p2.1215

iti lalitam
iti daśā''kāśikamaṇḍalāni
cāliścālivaḍaścātha laḍhiḥ sūkamuroṅgaṇam

p2.1216

dhasakaścāṅgahāraḥ syādoyāro vihasī manaḥ
lāsyāṅgāni daśaitāni deśyāṃ deśīvido viduḥ

p2.1217

komalaṃ savilāsaṃ ca madhuraṃ tālalāsyayuk
nātidrutaṃ nātimandaṃ tryasratāpracuraṃ tathā

p2.1218

pādorukaṭibāhūnāṃ yaugapadyena cālanam
cāliḥ sā śaighryasāṃmukhyaprāyā cālivaḍo bhavet

p2.1219

sukumāraṃ tiraścīnaṃ vilāsarasikaṃ ca yat
yugapatkaṭibāhūnāṃ cālanaṃ sā laḍhirmatā

p2.1220

karṇayorhāvabahulaṃ lasallīlāvataṃsayoḥ
vilambenāvilambena sūkaṃ tallayacālanam

p2.1221

vilambenāvilambena kucayorbhujaśīrṣayoḥ
lalitaṃ cālanaṃ tiryaktajjñāḥ prāhururoṅgaṇam

p2.1222

dhasakaḥ syātsulalitaṃ stanādhonayanaṃ layāt

p2.1223

satālalalitopetā kramātkāryā dvayornatiḥ
dhanurvadaṅgahāraḥ syāditi niḥśaṅkabhāṣitam

p2.1224

kiṃcittiryagadho mūrdhno gatiroyārako mataḥ
smitaṃ syādvihasī yastu śṛṅgārarasanirbharaḥ

p2.1225

abhyastādanya evātisūkṣmapratyagrabhāṅgibhāk
gītāderāgataḥ sthāyastallayāttanmano matam

p2.1226

iti daśa lāsyāṅgāni
śironetrakarādīnāmaṅgānāṃ melane sati
kāyasthitirmanonetrahārī rekhā prakīrtitā

p2.1227

iti rekhālakṣaṇam
vighneśaṃ bhāratīṃ devīṃ brahmaviṣṇumaheśvarān
raṅgaṃ taddevatāstālavādyabhāṇḍāni ca kramāt

p2.1228

upādhyāyaṃ nṛttakanyāḥ stambhayugmaṃ ca daṇḍikām
kastūrikācandanādyaiḥ sāmodairanulepanaiḥ

p2.1229

śubhrairaḥ sugandhibhiḥ puṣpairdhūpairānātrikairapi
naivedyairvividhairvastraistāmbūlairbalibhistathā

p2.1230

arcayitvā śubhe lagne prārabheta śramaṃ sudhīḥ
stambhadvayoparinyasyetkṛtvā hṛdayasaṃmitām

p2.1231

hastagrāhyāṃ tiraścīnāmavaṣṭambhāya daṇḍikām
vasitvā vasanaṃ śubhraṃ dṛḍhamādāya kañcukam

p2.1232

daṇḍikālambinī kanyā'bhyasyedaṅgavivartanam
valanaṃ sthāpanaṃ rekhāṃ tālasāmyaṃ layānapi

p2.1233

aṅgādīni puroktāni lāsyāṅgānyakhilānyapi
gītavādyānugamanaṃ śikṣeta sumanāḥ satī

p2.1234

iti śramavidhiḥ
pātraṃ syānnartaādhāro nṛtte prāyeṇa nartakī
mugdhaṃ madhyaṃ pragalbhaṃ ca pātraṃ tredheti kīrtitam

p2.1235

mugdhāderlakṣaṇaṃ proktaṃ yauvanatritayaṃ kramāt

p2.1236

līnādharastanābhogakapolajaghanorukam
surataṃ prati sotsāhaṃ prathamaṃ yauvanaṃ matam

p2.1237

pīnorujaghanaṃ pīnakaṭhinoccaghanastanam
jīvitaṃ manmathasyoktaṃ dvitīyaṃ yauvanaṃ budhaiḥ

p2.1238

unmādakaṃ śriyā juṣṭaṃ saṃpannaratinaipuṇam
kāmaśikṣitabhāvaṃ ca tṛtīyaṃ yauvanaṃ viduḥ

p2.1239

yauvanaṃ turyamapyasti mandotsāhamano bhavet
mlānādharastanābhogakapolajaghanaṃ ca tat

p2.1240

atipragalbhametasmādyauvanātpātramucyate
tajjarābhimukhaṃ śobhāvikalaṃ nā''dṛtaṃ budhaiḥ
bālaṃ manovihīnatvānna pātraṃ tajjñarañjakam

p2.1241

iti pātralakṣaṇam
sauṣṭhavaṃ rūpasaṃpattiścāruvistīrṇavaktratā
viśālanetratā bimbādharatā kāntadantatā

p2.1142

sukaṇṭhakambutā vellallatāsarasabāhutā
tanumadhyonnatisthūlanitambakarabhorutā

p2.1243

atyuccakharvapīnatvarāhityamaśirālatā

p2.1244

lāvaṇyakāntimādhuryadhairyaudāryapragalbhatā
gauratā śyāmatā veti tajjñaiḥ pātraguṇā matāḥ

p2.1245

yatpātraṃ gātravikṣepaiḥ komalairvilasallayaiḥ
sutālairakṣarāṇīva prodgiradgītavādyayoḥ

p2.1246

gītavādyadhvaniṃ cāṅgaiścākṣuṣatvamivā''nayat
sumanāṃsīva gātrāṇi rasapūrṇatayā dadhat
nṛtyatyuttamamācaṣṭa tadidaṃ karaṇāgraṇīḥ

p2.1247

iti pātraguṇāḥ
vyastānāṃ vā samastānāmeṣāṃ doṣo viparyayaḥ
guṇadoṣau parīkṣeta pātre nṛttasya siddhaye

p2.1248

mārkaṇḍeyapurāṇoktā nṛtte pātraikatantratā

p2.1249

nṛttenālamarūpeṇa siddhirnānyena rūpataḥ
cārvadhiṣṭhānavannṛttaṃ nṛttamanyadviḍambanā

p2.1250

iti pātradoṣāḥ
sulīnasnigdhavistīrṇakeśapāśaniveśitaḥ
granthirvilulitaḥ pṛṣṭhe lasatpuṣpāvataṃsakaḥ

p2.1251

veṇī vā saralā dīrghā muktājālavirājitaiḥ
kalitaṃ kuntalairbhālaṃ kastūrīcandanādinā

p2.1252

racitaṃ citrakaṃ bhāle netre tanvañjanāñcite
ullasatkāntivalaye tālapatre ca karṇayoḥ

p2.1253

dantapaṅktiḥ prabhājālaprojjvalīkṛtaraṅgabhūḥ
kastūrīpatrabhaṅgāṅkau kapolau kaṇṭhalambitā

p2.1254

tārāhārāvalī sthūlamauktikā stanamaṇḍanā
prakoṣṭhau nyastasadratnasauvarṇavalayānvitau

p2.1255

aṅgulyo dhṛtamāṇikyanīlavajrādimudrikāḥ
candanairdhūsaraṃ gātraṃ yadvā kuṅkumarañjitam

p2.1256

kṣīrodakaṃ dukūlādi vastraṃ kūrpāsakastanuḥ
sakañcukaṃ vā calanaṃ tattaddeśānusārataḥ

p2.1257

etanmaṇḍanamanyadvā pātrayoḥ śyāmagaurayoḥ
yathocitaṃ vidhātavyamityāha śivavallabhaḥ

p2.1258

iti pātramaṇḍanāni
rūpavānnṛttatattvajño grahamokṣavicakṣaṇaḥ
samādigrahavijñaśca vādyavādanaveditā

p2.1259

saṃpradāyāgatajñāno dhvanimādhuryatattvavit
sthāyādhikyonatābhijñaḥ kuśalo layatālayoḥ

p2.1260

vādyaprabandhanirmātā mukhavādyeṣu kovidaḥ
udbhettā nūtnabhaṅgīnāṃ śiṣyaśikṣaṇadakṣiṇaḥ

p2.1261

pratiṣṭhāpayitā nṛttagītavādyavyavasthiteḥ
praviṣṭo hṛdayaṃ yadvā pātrasya hṛdi ca svayam

p2.1262

rañjakaḥ syādupādhyāyo nṛttadoṣavidhānavit

p2.1263

ityupādhyāyalakṣaṇam
yatraiko mukharī śreṣṭhastathā pratimukharyapi
dvāvaḍāvajinau skandhāvajinau karaṭādharau

p2.1264

dvātriṃśanmardaladharā varāstāladharadvayam
kāṃsyatāladharāstvaṣṭāviṣṭāḥ kāhalikadvayam

p2.1265

vāṃśikau rasikau vyaktasuraktapracuradhvanī
catvāro madhuradhvānā bhavantyete karāstayoḥ

p2.1266

dvau mukhyagāyanau sārdhamaṣṭabhiḥ saha gāyanaiḥ
mukhyagāyanike cāṣṭau sahagāyanikāstayoḥ

p2.1267

saṃpradāyasamullāsi pātramekaṃ guṇānvitam
sarve'mī rūpavantaḥ syuścitrālaṃkaraṇānvitāḥ

p2.1268

gītādisāmyanipuṇāḥ praharṣotphullacetasaḥ
uttamaḥ saṃpradāyo'sau loke kuṭilamucyate
tadardhaṃ madhyamo nyūno'smātkaniṣṭho nigadyate

p2.1269

iti saṃpradāyalakṣaṇam
anuvṛttirmukhariṇastalayornyūnapūraṇam
tālānuvṛttirityete catvāraḥ kuṭile guṇāḥ

p2.1270

saṃpradāyasya doṣaḥ syādetadguṇaviparyayaḥ

p2.1271

iti saṃpradāyaguṇadoṣāḥ
saṃgītajñairbudhaiḥ sārdhaṃ nāyake prekṣake sthite
praviśya raṅgabhūmiṃ te tiṣṭhantaḥ sāṃpradāyikāḥ

p2.1272

vādyānāṃ nādasāmyaṃ ca kṛtvā'vasthitamānasāḥ
melāpakaṃ vādayeyuḥ prabandhaṃ gajaraṃ tataḥ

p2.1273

tato javanikāntardhau dadhānaṃ kusumāñjalim
pātraṃ tiṣṭhedadhiṣṭhāya sthānakaṃ sauṣṭham̐vānvitam

p2.1274

tataścopasamārambhe'ntardhāne cāpasārite
sabhājanamanohāri pātraṃ raṅgabhuvaṃ viśet

p2.1275

vādyamāne prabandhe copaśamādau ca vādakaiḥ
suptāṅgairaṅgapīṭhasya madhye puṣpāñjaliṃ kṣipet

p2.1276

yataḥ svayaṃ surajyeṣṭho madhyeraṅgamadhiṣṭhitaḥ
tataḥ praharṣasaṃpannaṃ suptāṅgaireva kevalaiḥ
vādyenopaśamenātra nṛtyetpātraṃ manonvitam

p2.1277

padamotā ca kavitaṃ malapāvatsakāvapi
rigoṇī tuḍuketyebhiḥ pravandhairniyatakramaiḥ

p2.1278

svecchākṛtakramairyadvā vādyamānaiḥ samantataḥ
samāṅgairviṣamāṅgairvobhayairvā nṛttamācaret

p2.1279

tataḥ śuddhaprabandhaiśca gīyamānairnijecchayā
pātraṃ vidhāya trividhaṃ nartanaṃ sthānamācaret

p2.1280

gajarānantaraṃ nāsti yadopaśamanādṛte
pātraṃ pādo parā rambhe praviśediti tadvidaḥ

p2.1281

iti paddhatirukteyaṃ proktā pariviḍirjane
vādanaṃ samahastasya prākpraveśātpare jaguḥ

p2.1282

samahastādibhiḥ pāṭaiḥ suvṛttaiḥ pṛṣṭhasauṣṭhavaiḥ
sthitena samapādena praveśaṃ ca pracakṣate

p2.1283

kecidāhuḥ kevalayoḥ prayogaṃ gītavādyayoḥ
ekaikaśaḥ prayogo'pi gītādeḥ kaiścidiṣyate

p2.1284

iti śuddhapaddhatiḥ
vādyaprabandhaiḥ kaṭhinaistyaktamelādibhistathā
gītaiḥ sālagasūḍasthaiḥ prabandhairyaddhruvādibhiḥ

p2.1285

lāsyāṅgaiḥ kevalairaṅgaiḥ komalaiścaiva nṛtyati
svayaṃ gāyati vādyaṃ ca trivalīṃ vādayetsvayam

p2.1286

tatpātraṃ gauṇḍalī kecidvādanaṃ nātra manvate
trivalīdhāraṇaṃ skandhe grāmyatvaṃ kurute striyāḥ

p2.1287

agāyantī tvaśārīrā saiva syānmūkagauṇḍalī
gauḍalyā maṇḍalaṃ proktaṃ tajjñaiḥ karṇāṭadeśajam

p2.1288

tasyāśca nartanaṃ prāhurgauṇḍalīṃ lakṣaṇāśrayāt
tatratyāṃ paddhatiṃ prāhustadvido gauṇḍalīvidhim

p2.1289

sā deśīpaddhatistūktā tallakṣma brūmahe'dhunā
karṇāṭamaṇḍalairyuktāstatra syuḥ sāṃpradāyikāḥ

p2.1290

pūrvavatsamanādatvamātodyānāṃ vidhīyate
melāpakaṃ vādayeyurekatālyā samāhitāḥ

p2.1291

yena kenāpi tālena gajare vādite sati
niḥsāraṇaikatālyā vā''rabdhasyopaśame sati

p2.1292

pātraṃ praviśya raṅgasya madhye puṣpāñjaliṃ kṣipet
āviṣkurvatsavyavāmapuroṅgāṇyatha nṛtyataḥ

p2.1293

gajaropaśamenaiva tataḥ sarvāṅganartanam
aḍḍatālaṃ nisāruṃ caikatālīṃ śritayā tataḥ

p2.1294

rigoṇyā tālaniyamarahitābhyāmataḥparaḥ
avatsakavitābhyāṃ ca kramānnartanamācaret

p2.1295

nānāvidhaṃ punarnṛtyedrigoṇyoṭṭavaṇātmanā

p2.1296

nivāriteṣu vādyeṣu datte sthāne'tha vāṃśikaiḥ
saha gāyati saṃyuktaistaiḥ sārdhamatha gauṇḍalī

p2.1297

uccārya sthāyinaṃ kuryādrāgālaptiṃ caturvidhām
anyā vā gāyanī mukhyā vividhālaptimācaret

p2.1298

maṇṭhakātpratimaṇṭhācca tālenānyena saṃyutam
sakalaṃ dhruvakaṃ gītvā jakkayā vādyamānayā

p2.1299

ślakṣṇaṃ dhruvākhyakhaṇḍena gīyamānena saṃtatam
gāyanairmelakopetairmanovyaktimanoharam

p2.1300

nṛttaṃ kiṃcidvidhāyātha śāntayorgītavādyayoḥ
vidhāya vividhasthāyānmuhurdhruvapadaṃ vrajet

p2.1301

kāṃścidgītasya tālena gītatālākṣaraiḥ parān
nātidīrghānnātinīcānmādhuryaprauḍhipeśalān

p2.1302

raktiyuktānvitāṃstālaṃ yadi vā''dau vidhāya tān
sutālakalitaprāntāndhruvakhaṇḍe kalāsayet

p2.1303

kalāse vādyaghātaṃ ca kuryuḥ sāmyena vādakāḥ
kalāseṣu bhavetpātraṃ līnaṃ citrārpitaṃ yathā

p2.1304

evaṃ kurvatprakriyāyāṃ kṛtāyāṃ pūrvavatpunaḥ
nṛttaṃ samācaretpātraṃ gīyamāne dhruvāṃśake

p2.1305

ābhogenātha nṛtyecca vādyamānena vādakaiḥ

p2.1306

gauṇḍalyojonvitā sā syāttyāge saṃnihite sati
nānāvidhaprauḍhacārīcālakaṃ nṛttamācaret

p2.1307

atra praharaṇaṃ vādyamābhoge'pyetadiṣyate
kṛtvā'tha vādyasāmyena tyāgaṃ viśrāntimācaret

p2.1308

kṛtvā nṛttaṃ dhruveṇaivaṃ dhruvavanmaṇṭhakādibhiḥ
kramānnṛtte viśeṣastu teṣāmeṣo'bhidhīyate

p2.1309

maṇṭhāderdhruvakhaṇḍena kevalaṃ nartanaṃ bhavet
maṇṭhe tu maṇṭhatālena prārambhe nartanaṃ matam

p2.1310

tataḥ syādekatālyaiva maṇṭhanṛttaṃ kramātkramāt
nartanaṃ pratimaṇṭhādau svatālenaiva kīrtitam

p2.1311

eṣu sālagagīteṣu nṛttaṃ drutalayāśrayam
vilambito layastūktastāṇḍave paṇḍitaiḥ sadā

p2.1312

rūpakairekatālyantairevaṃ sālagasūḍagaiḥ
nartitvā kriyate tyāgo yatrāsau gauṇḍalīvidhiḥ

p2.1313

iti gauṇḍalīvidhiḥ
bhasmādiśvetaliptāṅgo bibhranmuṇḍaṃ śiraḥ śikhām
bhrājadghargharikājālajaṅghaḥ śārīrapeśalaḥ

p2.1314

pañcāṅgakuśalastālakalālayavicakṣaṇaḥ
sabhājanamanohārī yo nṛtyati sa peraṇī

p2.1315

ghargharo viṣamaṃ bhāvāśrayaśca kavicārakaḥ
gītaṃ ceti samācaṣṭa pañcāṅgāni harapriyaḥ

p2.1316

tatra ghargharikāvādye vahanirghargharo mataḥ

p2.1317

paṭivāṭaścāpaḍapaḥ siripiṭyalagādimaḥ
vāṭaḥ sirihirākhyaśca tataḥ khaluhulāhvayaḥ
iti ghargharabhedāḥ syuḥ ṣaḍamī tadvidāṃ matāḥ

p2.1318

bhūmilagnāgrayoraṅghryoḥ paryāyādbhūmikuṭṭanam
pārṣṇidvayena pārṣṇyā vaikayā syātpaṭivāṭakaḥ

p2.1319

bhaveccāpaḍapaḥ pādatalenāvanikuṭṭanam
talena bhūmilagnena pādasya saraṇaṃ puraḥ

p2.1320

tathā'pasaraṇaṃ paścānmuhuḥ siripiṭī bhavet
dvayoścaraṇayorvyomni paryāyeṇa prakampanam

p2.1321

yatkṛtaṃ komalaṃ so'trālagavāṭaḥ prakīrtitaḥ
satyekasminsame pāde'ṅghriḥ puraḥ prerito bhavet

p2.1322

yastasya jaṅghayā kampaḥ proktaḥ sirihiro budhaiḥ
yadā dvayoḥ svabhāvena tiṣṭhatoḥ pādayorbhuvi

p2.1323

jaṅghayoḥ kampanaṃ prāhurdhīrāḥ sirihira tadā
bhūlagnāgrasya vāmāṅghreḥ pārṣṇyā yadbhūmikuṭṭanam

p2.1324

bhūlagnāgrasya cānyasya bhramaḥ savyāpasavyataḥ
yo'sau khaluhulaḥ prokto ghargharo nṛttakovidaiḥ

p2.1325

diśā'nayā pare'pyūhyā ghargharāḥ śobhayā'nvitāḥ
sarve ghargharabhedāste kāryāstālānugāminaḥ

p2.1326

atra cotplutapūrvaṃ syātkaraṇaṃ viṣamābhidham
vikṛtārthānukārastu budhairbhāvāśrayo mataḥ

p2.1327

kavicāro bhavedatrottamanāyakavarṇanam
atra syātsālagaṃ gītaṃ yaduktaṃ gauṇḍalīvidhau

p2.1328

iti peraṇilakṣaṇam
gauṇḍalīvidhivaccātra raṅgasthāḥ sāṃpradāyikāḥ
kuryurgambhīramātodyadhvaniṃ dhidhidhidhīti te

p2.1329

tato vilambitaprāye rigoṇyuṭṭavaṇāśraye

p2.1330

pādatraye vādyamāne dvirdvirniḥsārutālataḥ
viśedvikṛtavāgveṣabhūṣo raṅge'ṭṭaboḍakaḥ

p2.1331

tasminnṛtyati hāsyaikarase viśati peraṇī
rigoṇyupaśamenaiṣa praviṣṭo nṛttamācaret

p2.1332

praśānte vādyasaṃghāte tatastāladharaiḥ samam
vādyamāne sunipuṇaṃ tāle gārugisaṃjñake

p2.1333

yadvā sarasvatīkaṇṭhābharaṇe vādakaistathā
kriyamāṇe mardalādermaṇḍitālasamadhvanau
peraṇī ghargharānkuryānnānā cāpaḍapādikān

p2.1334

tataḥ kūṭanibaddhena yadvā varṇasarātmanā
kavitenaiṣa viṣamaṃ nṛtyenniḥsārutālataḥ

p2.1335

tataḥ sālagasūḍena nṛtte tatra ca darśayet
rekhāṃ ca sthāpanāṃ hṛdyā vahanīrgītanartanam

p2.1336

viṣamaṃ ca praharaṇānugamābhogavādane
kavicārāṃstathā bhāvāśrayānperaṇipaddhatau

p2.1337

iti peraṇīpaddhatiḥ
tauryatraye lakṣyalakṣmavedyācāryaḥ prakīrtitaḥ
vāggmī surūpaveṣo'sau surasastutikovidaḥ
sabhāsu parihāsajño bhavedvādanavādyavit

p2.1338

ityācāryaḥ
caturdhābhinayābhijño naṭo bhāṇādibhedavit

p2.1339

iti naṭaḥ
nartakaḥ sūribhiḥ prokto mārganṛtte kṛtaśramaḥ

p2.1340

iti nartakaḥ
sarvabhāṣāviśeṣajño janānāṃ narmakarmadaḥ
paṭuḥ parāpavādeṣu smṛto vaitāliko budhaiḥ

p2.1341

iti vaitālikaḥ
kiṅkiṇīvādyavedī ca vṛtto vikaṭanartakaiḥ
marmajñaḥ sarvarāgeṣu caturaścāraṇo mataḥ

p2.1342

iti cāraṇaḥ
bhārasya bhūyaso voḍhā prauḍho bhramarikādiṣu
rajjusaṃcāracaturaśchurikānartane kṛtī
śastrasaṃkaṭasaṃpātapaṭuḥ kohlāṭiko mataḥ

p2.1343

iti kohlāṭikaḥ
madhyasthāḥ sāvadhānāśca vāggmino nyāyavedinaḥ
truṭitātruṭitābhijñā vinayānamrakaṃdharāḥ

p2.1344

agarvā rasabhāvajñāstauryatritayakovidāḥ
asadvādaniṣeddhāraścaturā matsaracchidaḥ
amandarasaniṣyandihṛdayāḥ syuḥ sabhāsadaḥ

p2.1345

iti sabhāsadaḥ
śṛṅgārī bhūrido mānyo mānyapātravivecakaḥ
śrīmānguṇalavasyāpi grāhakaḥ kautuke rataḥ

p2.1346

vāggmī nirmatsaro narmanirmāṇanipuṇaḥ sudhīḥ
gambhīrabhāvaḥ kuśalaḥ sakalāsu kalāsu ca

p2.1347

samastaśāstravijñānasaṃpannaḥ kīrtilolupaḥ
priyavākparicittajño medhāvī dhāraṇānvitaḥ

p2.1348

tūryatrayaviśeṣajñaḥ pāritoṣikadānavit
sarvopakaraṇopeto deśīmārgavibhāgavit

p2.1349

hīnādhikavivekajñaḥ prājño madhyasthadhīradhīḥ
svādhīnaparivāraśca bhāvako rasanirbharaḥ

p2.1350

satyavādī kulīnaśca prasannavadanottaraḥ
sthirapremā kṛtajñaśca karuṇāvaruṇālayaḥ
dharmiṣṭhaḥ pāpabhīruśca vidvadbandhuḥ sabhāpatiḥ

p2.1351

iti sabhāpatilakṣaṇam
vicitrā nṛtyaśālā syātpuṣpaprakaraśobhitā
nānāvitānasaṃpannā ratnastambhavibhūṣitā

p2.1352

tasyāṃ siṃhāsanaṃ ramyamadhyāsīnaḥ sabhāpatiḥ
vāmato'ntaḥpurāṇi syuḥ pradhānā dakṣiṇena tam

p2.1353

pṛṣṭhabhāge pradhānānāṃ kośaḥ śrīkaraṇādhipaḥ
tatsaṃnidhau tu vidvāṃso lokavedaviśāradāḥ

p2.1354

rasikāḥ hkavayo'pyatra caturāḥ sarvarītiṣu
mānyāñjyotirvido vaidyānvidvanmadhye niveśayet

p2.1355

syādvāmetarabhāge tu mantriṇāṃ parimaṇḍalam
tatraiva sainyamānyānāmanyeṣāmupaveśanam

p2.1356

vilāsino vilāsinyaḥ parito'ntaḥpurāṇi ca
purato'pi nṛpasya syuḥ pṛṣṭhabhāge tu bhūpateḥ

p2.1357

cārucāmaradhāriṇyo rūpayauvanasaṃbhṛtāḥ
svakaṅkaṇajhaṇatkāranirvāṇajanamānasāḥ

p2.1358

agrimā vāmabhāge syuragre vāggeyakārakāḥ
kathakā bandinaścātra vidyāvantaḥ priyaṃvadāḥ

p2.1359

praśaṃsākuśalāścānye caturāḥ sarvamātuṣu
tataḥ paraṃ tu paritaḥ parivāropaveśanam

p2.1360

adhiṣṭhitaṃ sadaḥ kāryaṃ dakṣairvetradharairnaraiḥ
aṅgarakṣāstu tiṣṭheyuḥ sarvataḥ śastrapāṇayaḥ

p2.1361

saṃniveśya sabhāmevaṃ netā saṃgītamīkṣate

p2.1362

iti sabhāsaṃniveśaḥ
rasapradhānamicchanti tauryatrikamidaṃ vidaḥ
tatsāmānyaviśeṣābhyāmadhunā'bhidadhe rasam

p2.1363

vibhāvairanubhāvaiśca naṭasthairvyabhicāribhiḥ
janitā''tmaparāmitramitrādyāśrayatāṃ vinā

p2.1364

avasthādeśakālādibhedasaṃbhedavarjitam
kevalaṃ ratihāsādisthāyirūpaṃ pragṛhṇatī

p2.1365

ato nirantarāyatvātparāṃ viśrāntimāśritā
pratibhānubhavasmṛtyādyanyabodhavilakṣaṇā

p2.1266

brahmasaṃvidvisadṛśī nānāratyādisaṃgamāt
sukharūpā svasaṃvedyā saṃvidāsvādanābhidhā
rasaḥ syādathavā sthāyī rasastadgocarībhavan

p2.1367

dadhyādivyañjanaiścaiva haridrādibhirauṣadhaiḥ
madhurādirasopetairyadvaddravyairguḍādibhiḥ

p2.1368

yuktaiḥ pākaviśeṣeṇa ṣāḍavākhyo'paro rasaḥ
utpādyate vibhāvādyaiḥ prayogeṇa tathā rasaḥ

p2.1369

śṛṅgārahāsyau karuṇo raudro vīro bhayānakaḥ
bībhatsaścādbhutaḥ śānto navadheti raso mataḥ

p2.1370

śāntasya śamasādhyatvānnaṭe ca tadasaṃbhavāt
aṣṭāveva rasā nāṭyeṣviti kecidacūcudan

p2.1371

tadacodyaṃ yataḥ kiṃcinna rasaṃ svadate naṭaḥ
sāmājikāstu lihate rasānpātraṃ naṭo mataḥ

p2.1372

te śuddhahṛdayāḥ śāntaṃ svavibhāvavibhāvitam
ekāgracetasaḥ santo'nubhavantīti yujyate

p2.1373

ratihāsaśucaḥ krodhotsāhau bhayajugupsane
vismayaścātha nirvedaḥ sthāyibhāvā navetyamī

p2.1374

jugupsāṃ sthāyibhāvaṃ tu śāntaṃ kecidbabhāṣire
utsāhamāhuranye'nye śamaṃ sarvānpare viduḥ

p2.1375

uddiśya sthāyinaḥ prāpte samaye vyabhicāriṇām
amaṅgalamapi brūte pūrvaṃ nirvedameva yat

p2.1376

munirmene'sya tannūnaṃ sthāyitāvyabhicārite
pūrvāparānvayo hyasya madhyasthasyānuṣaṅgataḥ

p2.1377

sthāpī syādviṣayeṣveṣa tattvajñānodbhavo yadi
iṣṭāniṣṭaviyogāptikṛtastu vyabhicāryasau

p2.1378

nirvedaglāniśaṅkaugryadainyāsūyādamaśramāḥ
cintā dhṛtiḥ smṛtirvrīḍāmohālasyāni cāpalam

p2.1379

harṣāmarṣaviṣādāścāpasmāro jaḍatā tathā
vitarkasuptamautsukyamavahitthaṃ tathā matiḥ

p2.1380

vibodho vyādhirunmādo garvāvegau mṛtistathā
trāso nidrā trayastriṃśaditi syurvyabhicāriṇaḥ

p2.1381

stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhedo'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralayo'ṣṭau bhāvāḥ sāttvikā iti

p2.1382

vibhāvādyairanucitaḥ sthānatvādvikṛtiṃ gataiḥ
śṛṅgārādirasābhāsāḥ kṛtā hāsyasya hetavaḥ

p2.1383

phalaṃ bandhuvadho raudre vibhāvaḥ karuṇe ca saḥ
jagadustadvido raudramataḥ karuṇakāraṇam

p2.1384

raudraṃ bhayānake hetumata eva pracakṣate
śṛṅgārādvipralambhākhyātkaruṇotpattiriṣyate
bhayānake'dbhute hetuṃ vīraṃ dhīrā babhāṣire

p2.1385

vidūṣakasya hāsastu nāyake hāsyakāraṇam
sāmyādrudhiramohādivibhāvādvyabhicāriṇām

p2.1386

bībhatse sati bhīrūṇāmutpadyeta bhayānakaḥ
anyonyajanyajanakā bhavantyevamime rasāḥ

p2.1387

śyāmaḥ sito dhūsaraśca rakto gauro'sitastathā
nīlaḥ pītastataḥ śveto rasavarṇāḥ kramādime

p2.1388

viṣṇumanmathakīnāśarudrendrāḥ kālasaṃjñakaḥ
mahākālaḥ kramādbrahmā buddhaśca rasadevatāḥ
śṛṅgāre devatāmāhurapare makaradhvajam

p2.1389

vakṣye viśeṣalakṣmāṇi rasāderadhunā kramāt

p2.1390

vibhāvairvarakāntādyaiḥ svakāvye kavigumphitaiḥ
sākṣātkāramivā''nītairnaṭena svaprayogataḥ

p2.1391

nīto ratisthāyibhāvaḥ sadasyarasanīyatām
naṭena kāntadṛṣṭyādyairanubhāvaiḥ pradarśitaiḥ

p2.1392

āveśātiśayaṃ nītaścitrito vyabhicāribhiḥ
harṣacintādibhiḥ proktaḥ śṛṅgāraḥ sūriśārṅgiṇā

p2.1393

saṃbhogavipralambhau vā'vasthe dve tasya kīrtite
kāntāsaṃyogavirahau lakṣaṇe ca tayoḥ kramāt

p2.1394

strīpuṃsayoruttamayoryūnoḥ pūrṇasukhodayā
prārambhātphalaparyantavyāpinī smarasaṃbhṛtā
saṃvidoraikyasaṃpattyā krīḍā'tra sthāyinī ratiḥ

p2.1395

loke sthāyyādibhāvānāṃ dṛṣṭaye janmahetavaḥ
upanītāḥ kavivarairnaṭaiḥ sākṣātkṛtā iva
rasānprasunvate te syurvibhāvāstadvibhāvanāt

p2.1396

kāntau tīvrasmarākrāntau dūtīsakhyādayo janāḥ

p2.1397

tattadyogyo'pyalaṃkāraḥ kirīṭakaṭakādikaḥ
samayo'pi vasantādirviṣayāścandanādayaḥ

p2.1398

gītādayaśca deśo'pi ramyaharmyavanādikaḥ
kāntānukaraṇaṃ haṃsayugmacitrādidarśanam

p2.1399

jalakelītyevamādyāḥ śrutā yadvā vilokitāḥ
vibhāvatvena vikhyātā rase śṛṅgāranāmani

p2.1400

bhāvānāṃ yāni kāryāṇi nāṭyante kuśalairnaṭaiḥ
anubhāvā hetavaste svahetvanubhave yataḥ

p2.1401

te bhāvānābhimukhyena nayanti gamayanti hi
ato'bhinayaśabdenāpyucyante kṛtrimā naṭaiḥ

p2.1402

kāntā dṛṣṭiḥ kaṭākṣākhyaṃ tārakākarma śarmakṛt
cature ca bhruvau cārugocarā madhurā giraḥ

p2.1403

romāñcamukharāgādiracitaḥ sāttvikotkaraḥ
anubhāvā bhavantyete śṛṅgārarasapoṣiṇaḥ

p2.1404

ālasyaugryajugupsābhyo'nye'tra syurvyabhicāriṇaḥ
ālasyāditrayaṃ varjyaṃ svavibhāvaikagocaram

p2.1405

eṣa saṃbhogaśṛṅgāragataḥ parikaro mataḥ
vipralambhe nānubhāvaḥ kāntā dṛṣṭyādiriṣyate

p2.1406

cintāsūyāśramautsukyanirvedaglānimṛtyavaḥ
unmādavyādhyapasmāravibodhajaḍatāstathā

p2.1407

dainyaṃ nidrā tathā svapnasuptacintādayaśca ye
tadīyairanubhāvaistu vipralambho'bhinīyate

p2.1408

unmādādidaśāṃ cātikaṣṭāṃ nātra pradarśayet
na cātra maraṇaṃ sākṣāddarśayettasya sūcikām

p2.1409

tadanantarajātāṃ tu darśayetsukhinīṃ daśām
daśāṃ vā bhāvinidhanāṃ sūcayenna tvimāṃ vadet

p2.1410

nanu duḥkhātmakaḥ kasmādvipralambho raso mataḥ
maivaṃ ratyanusaṃdhānaṃ vipralambhe'pi dṛśyate

p2.1411

vipralambhodbhavā śaṅkā saṃbhoge dustyajā dhruvam
itaretaracitratvādrasatvaṃ sulabhaṃ tayoḥ

p2.1412

naikarūpe cirāsvādyaḥ śarkarāvadbhavedasau

p2.1413

saṃbhoge'pi na nidrā'sti nanvanyonyābhilāṣiṇoḥ
vibodhastvastyasau kasmādvipralambhaikagocaraḥ

p2.1414

naitannidrāvināśo hi vibodhastāmṛte kutaḥ

p2.1415

ratiśramakṛtā nidrā saṃbhoge'pyasti cenna tat
bhavantyapi na sodbhāvyā ratyutkarṣavirodhinī

p2.1416

karuṇe vipralambhe ca cintādivyabhicāriṇām
sāṣāraṇyāttayorbhedo nāsti cettadasāṃpratam

p2.1417

śoko hi karuṇe sthāyī vipralambhe ratirmatā

p2.1418

sthāyibhedādvibhāgo'tastayoruttamapūruṣe
natu nīce tu mālyādivibhāvānāmasaṃbhavāt

p2.1419

ratyabhāve vipralambhaḥ śṛṅgāro jāyate katham
ataḥ syātkaruṇaḥ spaṣṭastatreṣṭavirahodbhavaḥ

p2.1420

mālyādyasaṃbhavānnīce saṃbhogāsaṃbhavo'pi cet
tanna nīcaratiryasmānnārīmātravibhāvajā
viyoge'pi tathā mālyādyabhāvena kathaṃ ratiḥ

p2.1421

āśābandhaślathībhūtacintādivyabhicārikaḥ
virahaḥ karuṇādbhinnaḥ priyanairāśyakāritāt

p2.1422

kāmasūtre ca śṛṅgāro daśāvasthaḥ pradarśitaḥ
abhilāṣastataścintānusmṛtirguṇakīrtanam

p2.1423

udvego'tha vilāpaḥ syādunmādo vyādhisaṃbhavaḥ
jaḍatā maraṇaṃ ceti daśāvasthāḥ prakīrtitāḥ

p2.1424

bhoktā pradhāno bhogyā tu kāntā tadupasarjanam
ato narāntarāsaktistasyāḥ śṛṅgārabhaṅgakṛt
bhoktastvaparatantratvātkāntāntaramabhañjakam

p2.1425

vāṅnepathyāṅgaveṣṭābhiḥ śṛṅgārastrividho mataḥ
rāmādivyañjako veṣo naṭe nepathyamiṣyate

p2.1426

iti śṛṅgāraḥ
veṣālaṃkāragamanagaditānāṃ vikāritā

p2.1427

eteṣāṃ ca parasthānāmanukāro vilajjatā
viṣaye'rucitā dṛṣṭyā'pyasaṃgatavibhāṣaṇam

p2.1428

hāsanīyasya kakṣādisaṃsparśaḥ kuhanāvahaḥ
ityādayo vibhāvāḥ syuranubhāvāstu netrayoḥ

p2.1429

kapolayoroṣṭhayośca spando dṛṣṭyorvikāsanam
atyantamīlanaṃ kiṃcitkuñcanaṃ pārśvapīḍanam

p2.1430

prasvedamukharāgādyā yasyātha vyabhicāriṇaḥ
svapno'vahitthamālasyanidrātandrādayo'pare

p2.1431

ete smitādibhedeṣu yathāyogaṃ vyavasthitāḥ
sthāyibhāvaśca hāsaḥ syādasau hāsyaḥ prakīrtitaḥ

p2.1432

ātmasthaḥ parasaṃsthaścetyasya bhedadvayaṃ matam
ātmastho draṣṭurutpanno vibhāvekṣaṇamātrataḥ

p2.1433

hasantamaparaṃ dṛṣṭvā vibhāvaiścopajāyate
yo'sau hāsyarasastajjñaiḥ parasthaḥ parikīrtitaḥ

p2.1434

uttamānāṃ madhyamānāṃ nīcānāmapyasau bhavet
tryavasthaḥ kathitastasya ṣaḍbhedāḥ santi cāpare

p2.1435

smitaṃ ca hasitaṃ proktamuttame puruṣe budhaiḥ
bhavedvihasitaṃ copahasitaṃ madhyame nare
nīce'pahasitaṃ cātihasitaṃ parikīrtitam

p2.1436

īṣatphullakapolābhyāṃ kaṭākṣairapyanulbaṇaiḥ
adṛśyadaśano hāsyo mantharasmitamucyate

p2.1437

vaktranetrakapolaiścedutphullairupalakṣitaḥ
kiṃcillakṣitadantaśca tadā hasitamiṣyate

p2.1438

saśabdaṃ madhuraṃ kālāgataṃ vadanarāgavat
ākuñcitākṣigaṇḍaṃ ca vidurvihasitaṃ budhāḥ

p2.1439

nikuñcitāṃsaśīrṣaśca jihmadṛṣṭivilokanaḥ
utphullanāsiko hāsyo nāmnopahasitaṃ mataḥ

p2.1440

asthānajaḥ sāśrudṛṣṭirākampraskandhamūrdhakaḥ
śārṅgadevena gadito hāsyo'pahasitāhvayaḥ

p2.1441

sthūlakarṇaḥ kaṭudhvāno bāṣpapūraplutekṣaṇaḥ
karopagūḍhapārśvaśca hāsyo'tihasitaṃ mataḥ

p2.1442

pūrvāṇi svasamutthāni smitādiyugalatraye
parāṇi tvaparasthāni pūrvasaṃkrāntijatvataḥ

p2.1443

hāsyaraudrāvapi tredhā vāṅnepathyāṅgaceṣṭitaiḥ
upalakṣaṇametattu teṣāṃ sarveṣu saṃbhavāt

p2.1444

iti hāsyaḥ
iṣṭabandhviyogaśca śrīnāśo vadhabandhane

p2.1445

vyasanaprabhavo'narthaḥ sutādinidhanaṃ tathā
deśabhraṃśādayaścaite śrutā yadvā vilokitāḥ

p2.1446

vibhāvāḥ saṃmatāḥ puṃsāmuttamānāṃ parāśritāḥ
madhyamādhamapuṃsāṃ tu te syurātmaikagocarāḥ

p2.1447

aśrupāto mukhe śoṣo vilāpaḥ paridevanam
stambho vivarṇatā srastagātratā pralayastathā

p2.1448

śvāsocchvāsau dehapātaghātorastāḍanādayaḥ
ete yatrānubhāvāḥ syuratha glāniḥ śramo bhayam

p2.1449

moho viṣādanirvedau cintautsukye ca dīnatā
jaḍatā vyādhirunmādālasyāpasmāramṛtyavaḥ

p2.1450

stambhakampāśruvaivarṇyasvarabhaṅgādayastathā
yatra saṃcāriṇaḥ sthāyī śokaḥ sa karuṇo mataḥ

p2.1451

vyavasthā'trānubhāvānāṃ yogyatvāduttamādiṣu

p2.1452

vilāpo rodanaṃ śocyaguṇastavapuraḥsaram
syāddaivātmaparāṇāṃ yadupālambhena rodanam
paridevanamityuktaṃ tadidaṃ śabdakovidaiḥ

p2.1453

dharmopaghātajo vittanāśajo bandhunāśajaḥ
karuṇastrividhasteṣāmuttameṣveva pūrvajaḥ

p2.1454

tredhā ruditamānandārtīrṣyāhetukṛtaṃ bhavet

p2.1455

duḥkhasmṛtiyutānandājjātaṃ phullakapolakam
saromāñcamapāṅgasthabāṣpamānandajaṃ matam

p2.1456

uccaiḥ svaravilāpaṃ ca sabhrūprāntavivartitam
srutāśrudhāramasvasthaceṣṭāṅgaṃ cā''rtijaṃ matam

p2.1457

śiraḥkalpitaniśvāsaṃ sphuradoṣṭhakapolakam
kaṭākṣabhrukuṭīvakraṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavet

p2.1458

dhairyāduttamamadhyānāṃ nāśru svavyasane sravet
parasthe tu sravennārīnīcānāṃ tūbhayatra tat

p2.1459

iti karuṇaḥ
hantṛprakṛtayo rakṣodaityādyanyāyakāriṇaḥ
yuddhaṃ krodho'nṛtaṃ vākyaṃ paradārādidharṣaṇam

p2.1460

deśajātikulācāravidyānindā parasya
vadhānyadārayātrādipratijñāparuṣoktayaḥ

p2.1461

gṛhādibhañjanaṃ rājyaharaṇaṃ matsarastathā
jighāṃsādyāśca yatra syurvibhāvāḥ kavikīrtitāḥ

p2.1462

bhrukuṭīraktanetratvaṃ kapolasphuraṇaṃ tathā
dantoṣṭhapīḍanaṃ hastaniṣpeṣo'thānyavigrahe

p2.1463

talādyaistāḍanaṃ chedo mardaḥ pāṭanamoṭane
śastrāṇāṃ grahaṇaṃ pātaḥ prahāro rudhirasrutiḥ

p2.1464

ete'nubhāvāsteṣāṃ tu karma yattāḍanādikam
na tatsākṣātprayoktavyaṃ kīrtanīyaṃ paraṃ naṭaiḥ

p2.1465

utsāhasamyagbodhau cāmarṣāvegaugryacāpalam
svedavepathuromāñcagadgadasvaratādayaḥ

p2.1467

sākṣātsvedo'bhineyo vā vyajanagrahaṇādinā
utsāhastvatra saṃcārī na tasmādvīrasaṃkaraḥ

p2.1468

nanu cāvyabhicāreṇa bhāvasya sthāyitā matā
sthāyī tatkathamutsāho vīre'pyeṣa bhaviṣyati

p2.1469

maivaṃ kṣaṇikavidyotā vidyudvadvyabhicāriṇaḥ
sthirāḥ syuḥ sthāyinastena dvirūpo'yaṃ rasadvaye

p2.1470

nanu sthāyyapi bhāvatvānnisargātkṣaṇiko bhavet
satyaṃ kiṃtu sa saṃskārarūpeṇa sthāyitāṃ gataḥ

p2.1471

tattiraskṛtasaṃskārāstvanye tatsthairyayoginaḥ
āvirbhāvatirobhāvadharmāṇaścātra yantritāḥ

p2.1472

gurau priye ripau bhṛtye bhavetkrodhaścaturvidhaḥ
gurāvavyaktaceṣṭaḥ syātkrodho vinayayantritaḥ

p2.1472

apāṅganirgatālpāsro bhrukuṭīkuṭilānanaḥ
sphuritoṣṭho mṛgākṣīṇāṃ kopaḥ praṇayajaḥ priye

p2.1474

daṣṭoṣṭho hastaniṣpeṣī vikaṭabhrukuṭīpuṭaḥ
svabhujaprekṣaṇaiḥ śatrau bhavetkrodho nirargalaḥ

p2.1475

vikṛtaprekṣaṇairakṣivistārairbhūribhartsanaiḥ
bhṛtye kāryavaśātkopaḥ kṛtrimaḥ krūratojjhitaḥ

p2.1476

avismayādasaṃmohādaviṣādācca yaḥ satām
dharprādyarthaviśeṣeṣu kāryastattvaviniścayaḥ

p2.1477

nayaśca vinayaḥ kīrtiḥ parākramaṇaśaktatā
pratāpaḥ prabhuśaktiśca durdharṣaprauḍhasainyatā

p2.1478

mantraśaktiśca saṃpannadhanābhijanamantritā
ityādayo vibhāvāḥ syurnaṭe kāvyasamanvitāḥ

p2.1479

sāmādīnāmupāyānāṃ yathāsvaṃ viniyojane
vijñatvaṃ sthairyadhairye ca śauryaṃ tyāgo yathocitam

p2.1480

bhāṣaṇaṃ bhāvagambhīravākyasyetyevamādayaḥ
sarve garvānubhāvāścānubhāvāḥ syuratha smṛtiḥ

p2.1481

augryamāvegaromāñcāvamarṣaśca dhṛtirmatiḥ
evaṃprabhṛtayo bhāvā yatra syurvyabhicāriṇaḥ

p2.1482

utsāhaḥ sthāyibhāvaśca dhīrā vīraṃ tamūcire
uttamaprakṛtiṣveva puruṣeṣveṣa jāyate

p2.1483

samyagvijñāya ṣāḍguṇyaprayogo gīyate nayaḥ

p2.1484

saṃdhiśca vigraho yānamāsanaṃ saṃśrayastathā
dvaidhībhāva iti proktā nītiśāstreṣu ṣaḍguṇāḥ

p2.1485

indriyāṇāṃ jayaṃ prāha vinayaṃ śaṃkarapriyaḥ
pratāpaḥ pauruṣodbhūtā prasiddhiḥ śatrutāpinī

p2.1486

kīrtiḥ suhṛdudāsīnajanānandapradaṃ yaśaḥ
sāmadāne bhedadaṇḍāvityupāyacatuṣṭayam

p2.1487

sthairyaṃ tvacalacittatvaṃ dhairyaṃ gāmbhīryaśālitā
śauryaṃ bhavedanudbhūtabhayaṃ yuddhapravartanam

p2.1488

vīraḥ syāducite yuddhe raudrastvanucite bhavet

p2.1489

dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti tridhā
vīro dānādayastatra vibhāvāḥ pratināyake
nāyake tvanubhāvāḥ syurvīrasyeti vidāṃ matam

p2.1490

iti vīraḥ
rakṣaḥpiśācabhallūkaprabhṛterbhīṣaṇākṛteḥ
darśanaṃ śravaṇaṃ śūnyāgārāraṇyapraveśayoḥ

p2.1491

vikṛtasya dhvanestrāsodvegayoḥ parasaṃsthayoḥ
śravaṇaṃ cānusaṃdhānaṃ bandhūnāṃ vadhabandhayoḥ

p2.1492

evamādyā vibhāvāḥ syuratha netrakarāṅghriṇaḥ
madhye madhye stambhakampau romāñcanicayastathā

p2.1493

śuṣkoṣṭhatālutā kamprahṛdayatvaṃ vivarṇatā
mukhasya svarabhedaśca gātrasraṃso vilakṣyatā

p2.1494

kāṃdiśīkatayā dṛṣṭeranubhāvā bhavantyamī
atha stambhādayo'pyaṣṭau dainyamāvegacāpale

p2.1495

śaṅkāmohāvapi trāsāpasmāramaraṇādayaḥ
yatra saṃcāriṇaḥ sthāyi bhayaṃ sa syādbhayānakaḥ

p2.1496

vāstavaṃ kṛtrimaṃ ceti bhayaṃ dvedhā nigadyate

p2.1497

strīṇāṃ ca nīcaprakṛteḥ puṃsaḥ syādvāstavaṃ bhayam
madhyame cottame puṃsi kṛtrimaṃ tadudāhṛtam

p2.1498

svabhāvādabhayau tau hi svāminaṃ ca guruṃ prati
bhayaṃ vinayabodhāya darśayetāmatāttvikam

p2.1499

nīcaiḥ svabhāvabodhārthaṃ tatkāryaṃ mṛduceṣṭitaiḥ

p2.1500

svahetūtthaḥ kṛtrimaśca vitrāsitakamityapi
bhayānakastridhā tatra prathamo'nvarthanāmakaḥ

p2.1501

kṛtrimastūttamakṛto gurvādīnpratyavāstavaḥ
vibhīṣikārtho bālādervitrāsitakamiṣyate

p2.1502

iti bhayānakaḥ
svabhāvāddhātudoṣādvā vastvatyantāpriyātmakam
niṣiddhamatitṛpteścārucitaṃ malamiśritam

p2.1503

aniṣṭaphaladānena muhurudvegadāyakam
syādvibhāvo'thānubhāvā utkampo gātradhūnanam

p2.1504

saṃkocanaṃ ca nāsoṣṭhahanūnāṃ ṣṭhīvanaṃ tathā
padanyāso'pyaniyataḥ pidhānaṃ nāsayordṛśoḥ

p2.1505

atha saṃcāriṇo mohāvegāpasmāramṛtyavaḥ
vyādhiśca yatra bībhatsaḥ sa sthāyinyā jugupsayā

p2.1506

śuddho'śuddho'tyantaśuddho bībhatsastrividho mataḥ

p2.1507

ādyau rudhiraviṣṭhādiśuddhāśuddhavibhāvajau
śuddhadharmodbhavo'tyantaśuddhaḥ saṃsāragocaraḥ

p2.1508

iti bībhatsaḥ
durlabhābhīṣṭasaṃprāptiḥ khecarāṇāṃ vilokanam
vimānānāṃ ca māyānāmindrajālasya darśanam

p2.1509

prāsādopavanāderapyapūrvasyātiśāyinaḥ
darśanaṃ śravaṇaṃ vākyaṃ śilpādyatiśayānvitam

p2.1510

ete yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu netrayoḥ
vistāraṇaṃ nirnimeṣamīkṣaṇaṃ pulakodgamaḥ

p2.1511

sādhuvādollukasane cā''nandāddhāravastathā
gadgadaṃ vacanaṃ svedavepathū harṣagocarāḥ

p2.1512

sparśagrahāśritāścānubhāvāḥ saṃcāriṇastvamī
stambhaḥ svedaśca romāñcaḥ pralayo gadgadaṃ vacaḥ

p2.1513

āvegasaṃbhramau jāḍyamiti yatrātha vismayaḥ
sthāyī tamadbhutaṃ prāha śrīmatsoḍhalanandanaḥ

p2.1514

māyā mithyāprakaṭitaṃ rūpādiparivartanam

p2.1515

asaṃbhāvyasya sattvasya darśanaṃ vividhauṣadhaiḥ
hastalāghavato mantrairindrajālaṃ prakīrtitam

p2.1516

gātroddhūnanamāhlādādatrollukasanaṃ matam
kiṃcidākuñcite netre sparśaḥ skandhakapolayoḥ
bhrūkṣepaṇaṃ cānubhāvāstatra sparśagrahāśritāḥ

p2.1517

ānandajastathā divyo dvividho'bhidadhe'dbhutaḥ
ādyo manorathāvāpterdivyavastūdbhavo'paraḥ

p2.1518

ityadbhutaḥ
saṃsārabhīrutā doṣadarśanaṃ viṣayeṣu ca
yogisaṅgo munīnāṃ ca śrutāḥ śamadamakṣamāḥ

p2.1519

adhyātmaviṣayā goṣṭhī tāpasāstāpasāśramāḥ
bhūrinirjharajhāṃkāri vāri tīrthāni tīrthikāḥ

p2.1520

saritaḥ puṇyapayaso nīvārāṅkitasaikatāḥ
śaivaṃ ca vaiṣṇavaṃ kṣetraṃ vijanāni vanāni ca

p2.1521

bhaktā bhaktirasonmattāḥ śaṃkarasya harerapi
viṣṇubhaktiprabhāvādyā vibhāvā yatra saṃmatāḥ

p2.1522

mandaspandaṃ bahiścittamānandāśruplute dṛśau
romāñcakañcukā mūrtirmokṣaśāstrārthacintanam

p2.1523

brahmavidyopadeśaśca saṃvādastattvagocaraḥ
nāsāgrānugate netre jñānamudrāpradarśanam

p2.1524

ityādayo'nubhāvāḥ syurime tu vyabhicāriṇaḥ
unmādaḥ paramānandarasapānasamudbhavaḥ

p2.1525

harṣo dhṛtiḥ samīcīno vibodhaśca smṛtirmatiḥ
nirvedastattvabodhotthaḥ sthāyī śānto bhavedasau

p2.1526

ratyādibhedavidhuro viṣayopaplavojjhitaḥ
parānandaghanaikātmanirbhāsaḥ śānta ucyate

p2.1527

svato viṣayavaimukhyaṃ śamaḥ sthāyyathavā bhavet
nāṭyanirvāhako madhye madhye saṃcārisaṃbhavaḥ

p2.1528

svabhāve'bhinayāḥ pūrvamāṅkikā ye nirūpitāḥ
te śāntaviṣayā yasmācchāntaḥ prakṛtirātmanaḥ

p2.1529

vihāya viṣayaunmukhyaṃ nijānandasthitiryataḥ
ātmanaḥ kathyate śāntaḥ svabhāvo'sau matastataḥ

p2.1530

iti śāntaḥ
bhaktiṃ snehaṃ tathā laulyaṃ kecittrīnmanvate rasān
śraddhārdratābhilāṣāṃśca sthāyinasteṣu te viduḥ

p2.1531

tadasadratibhedau hi bhaktisnehau nṛgocarau
vyabhicāritvamanayornṛnāryoḥ sthāyinau tu tau

p2.1532

ayuktaviṣayā tṛṣṇā laulyaṃ taddhāsyakāraṇam
ato rasā navaiveti muninā saṃpradhāritam

p2.1533

ratyādayaḥ sthāyibhāvāḥ syurbhūyiṣṭhavibhāvajāḥ
stokairvibhāvairutpannāsta eva vyabhicāriṇaḥ
rasāntareṣvapi tadā yathāyogaṃ bhavanti te

p2.1534

yathā hi hāsaḥ śṛṅgāre ratiḥ śānte ca dṛśyate
vīre krodho bhayaṃ śoke jgupsā ca bhayānake

p2.1535

utsāhavismayau sarvaraseṣu vyabhicāriṇau
śamaḥ sarvaraseṣvasti sthairyatve'vyabhicāryasau

p2.1536

iti navarasalakṣaṇam
atha vyabhicāriṇāṃ nirvedādīnāṃ lakṣaṇam
ākrośanamadhikṣepo vyādhikrodhau ca tāḍanam
dāridryamiṣṭavirahaḥ paravṛddheśca darśanam

p2.1537

nīceṣviti vibhāvāḥ syuruttame tvapamānanam
tattvabodhaśca yatra syādanubhāvāstu rodanam

p2.1538

niśvāsocchvasite dīnamukhatā saṃpradhāraṇam
ityādayaḥ sa nirvedo bhāvaḥ sūribhiriṣyate

p2.1539

iti nirvedaḥ
vyādhirvāntirvirekaścopavāso niyamastapaḥ
manastāpo'tipānāṭivyāyāmasuratāni ca

p2.1540

nidrāchedo'dhvagamanaṃ kṣutpipāsādayastathā
vibhāvāḥ syuratha srastādharanetrakapolatā

p2.1541

mandāvutkṣepanikṣepau pādayostanugātratā
vivarṇaśithilāṅgatvaṃ kampānutsāhatādayaḥ
yatra bhāvānubhāvāḥ syuḥ sā glānirabhidhīyate

p2.1542

iti glāniḥ
cauryarājāparādhāderakāryādgrahaṇaṃ nṛṇām
anyeṣu tatsahāyeṣu vibhāvaścedathā''tmanaḥ

p2.1543

anyenādarśane yatra pārśvayormuhurīkṣaṇam
kaṇṭhoṣṭhamukhaśoṣaśca jihvāyāḥ parilehanam

p2.1544

vepathurmukhavaivarṇyaṃ guruvihvalajihvatā
unmukhekṣaṇamityādiranubhāvagaṇo yadā

p2.1545

nīceṣūttamamadhyeṣu nareṣu mṛduceṣṭitaiḥ
sottamānāmapi strīṇāṃ bhīrutvādbhayakṛdbhavet

p2.1546

priyavipriyajā śaṅkā śṛṅgāre śārṅgiṇoditā
cauryarājāparādhādiprabhavā tu bhayānake

p2.1547

parasthā svasamutthā ca dvedhā śaṅkā nigadyate
nṛṣu bhīrusvabhāveṣu taralālokanādibhiḥ

p2.1548

sāparādhatvaśaṅkā yā'nyeṣāṃ sā parasaṃsthitā
svasamutthā pare jñāsyantyaparādhaṃ mametyasau

p2.1549

svaśaṅkāyāṃ parajñānaśaṅkā yā svasamutthitā
sahabhāvo'vahitthena śaṅkāyā dṛśyate rase

p2.1550

iti śaṅkā
nṛpāparādho'saddoṣakīrtanaṃ copadhāraṇam
vibhāvāḥ syuratho bandho vadhastāḍanabhartsane
ete yatrānubhāvāstadaugryaṃ nirdayatātmakam

p2.1551

ityaugryam
cintautsukyānmanastāpāddaurgatyācca vibhāvataḥ

p2.1552

anubhāvāttu śiraso vyāvṛttergātragauravāt
dehopaskaraṇatyāgāddainyaṃ bhāvaṃ vibhāvayet

p2.1553

iti dainyam
nānāparādho vidveṣaḥ parasyaiśvaryasaṃpadām
saubhagyamedhāvidyāderdarśanaṃ ca vibhāvakam

p2.1554

anubhāvāstvamarṣādidoṣoktirguṇanihnavaḥ
guṇasya doṣīkaraṇamaprekṣaṇamadhomukham
avajñābhrukuṭītyādyā yatrāsūyāmamūṃ viduḥ

p2.1555

ityasūyā
madyapānaṃ vibhāvo'thānubhāvāḥ pañca yatra ca
śayanaṃ hasanaṃ gānaṃ rodanaṃ parūṣoktayaḥ

p2.1556

uttame puruṣe svāpo hāsagāne tu madhyame
rodanaṃ puruṣoktiśca bhavataḥ puruṣe'dhame

p2.1557

sa syānmadaḥ sa ca tredhā taruṇo madhyamo'dhamaḥ
taruṇo'lpo'dhamastvatra pravṛddho'dhamasaṃśrayāt

p2.1558

sarveṣāṃ taruṇaḥ prokto madhyamo madhyanīcayoḥ
pumāṃso'dhamasattvā ye teṣāmevādhamo madaḥ

p2.1559

avyaktāsaṃgatairvākyai romāñcanicayaistanoḥ
sukumāraskhaladgatyā'bhinayettaruṇaṃ madam

p2.1560

srastavyākulavikṣiptau bhujau skhalitaghūrṇite
netre gatiśca kuṭilā'nubhāvā madhyame made

p2.1561

gatibhaṅgaḥ smṛternāśo hikkā chardiḥ kaphasnutiḥ
gurvī jihvā ṣṭhīvanaṃ cānubhāvāḥ syurmade'dhame

p2.1562

raṅge vidhāya pānaṃ tu nāṭayenmadavardhanam
pītvā raṅgapraveśe tu madakṣaiṇyāya buddhimān
harṣaśokabhayopāyānyugapaddarśayedbahūn

p2.1563

iti madaḥ
adhvavyāyāmasevādyairvibhāvairanubhāvakaiḥ

p2.1564

gātrasaṃvāhanairāsyasaṃkocairaṅgamoṭanaiḥ
niśvāsairjṛmbhitairmandaiḥ pādakṣepaiḥ śramo yataḥ

p2.1565

iti śramaḥ
vibhāvā yatra dāridryamaiśvaryaṃ bhraṃśanaṃ tathā
iṣṭārthāpahṛtiścātha śvāsocchvāsāvadhomukham

p2.1566

saṃtāpaḥ smaraṇaṃ dhyānaṃ kārśyaṃ dehānupaskṛtiḥ
adhṛtiścānubhāvāḥ syuḥ sā cintā parikīrtitā
vitarko'syāḥ kṣaṇe pūrve pāścātye vopajāyate

p2.1567

iti cintā
vivekaḥ śrutisaṃpattirgurubhaktistapasvitā

p2.1568

ete viṣayabhāvena karaṇatvena ca sthitāḥ
iṣṭādhikānāmiṣṭānāṃ lābhastu viṣayatvataḥ

p2.1569

krīḍā karaṇabhāvena vibhāvā yatra saṃmatāḥ
prāptabhāgyopabhogasya tvaprāptātītabhogayoḥ

p2.1570

jīrṇe naṣṭe cāviṣādo na tu śocanamityapi
anubhāvadvayaṃ yatra dhṛtiṃ tāṃ bruvate budhāḥ

p2.1571

iti dhṛtiḥ
paścimaprahare rātreḥ svāsthyaṃ nidrākṣayastathā
dhyānaṃ ca muhurabhyāsaḥ sadṛśaḥ śrutidarśane

p2.1572

ete yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu kampitam
udvāhitaṃ ca śīrṣasyāsadṛśasyāvalokanam

p2.1573

bhrūnatiśca smṛtiḥ sā syātsukhaduḥkhapradāyinām
ciravismṛtavastūnāṃ smaraṇaṃ smṛtirucyate

p2.1574

iti smṛtiḥguruvyatikramo'vajñā kṛte tyāge'nutāpitā
pratijñātārthanirvāho vibhāvairebhirudgatā

p2.1575

mukhāvanamanaṃ gūḍhavacanaṃ ca vicintanam
vastrāṅgulīyakasparśo nakhānāṃ kartanaṃ muhuḥ

p2.1576

bhuvi lekhanamityādyairvrīḍābhāvo'nubhāvyate
vrīḍānutāpaśucibhirdṛṣṭā kārye kṛte sati

p2.1577

iti vrīḍā
devajopadravāddehapīḍeṣṭavirahādikam
marmaprahāro'pyasthāne ghoracorādijaṃ bhayam

p2.1578

tatpratīkāraśūnyasya vairānusmaraṇādayaḥ
vibhāvāḥ santi yatrātha patanaṃ dehaghūrṇanam

p2.1579

hṛdayasmānavasthānamindriyāṇāmaceṣṭatā
ityādayo'nubhāvāstaṃ mohamāhurmanīṣiṇaḥ

p2.1580

paśyato bhītihetuṃ tatpratīkāramapaśyataḥ
kāryāniścayinī cittavṛttirmoho'bhidhīyate

p2.1581

iti mohaḥ
atitṛptiḥ svabhāvaśca garbhavyādhiśramādayaḥ
vibhāvā anubhāvāstu nidrā tandrāsanāśanāt
ṛte sarvakriyādveṣo yatrā''lasyaṃ taducyate

p2.1582

ityālasyam
amarṣaprātikūlyerṣyārāgadveṣāśca matsaraḥ
iti yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu bhartsanam

p2.1583

vākpāruṣyaṃ prahāraśca tāḍanaṃ vadhabandhane
taccāpalamanālocyākāryakāritvamiṣyate

p2.1584

iti cāpalam
devabhartṛgurusvāmiprasādaḥ priyasaṃgamaḥ

p2.1585

manorathāptiraprāpyamanorathadhanāgamaḥ
samutpattiśca putrādervibhāvo yatra jāyate

p2.1586

netravaktraprasādaśca priyoktiḥ pulakodgamaḥ
aśrusvedādayaścānubhāvā harṣaṃ tamādiśet

p2.1587

iti harṣaḥ
vidyādhanabalaiśvaryādhikairmadhyesabhaṃ nṛbhiḥ
adhikṣepādamarṣaḥ syātpratīkāraspṛhātmakaḥ
nṛṇāmutsāhināmeva sa syāttasyānubhāvakaḥ

p2.1588

svedo'dhomukhatā mūrdhakampo nirlakṣacittatā
upāyānveṣaṇaṃ cittotsāhastasyānubhāvakāḥ

p2.1589

ityamarṣaḥ
satyupāye'pi kāryasyāsiddhirdurdaivakāritā

p2.1590

nṛpāparādhaścauryādigrahaṇaṃ ca vibhāvakāḥ
sahāyānveṣaṇopāyacintane vimanaskatā

p2.1591

uttame madhyame cānubhāvāścotsāhasaṃśrayāḥ
adhame dhāvanaṃ dhyānaṃ mukhaśoṣavilokane

p2.1592

nidrā niḥśvasitaṃ sṛkkalehanaṃ cānubhāvakāḥ
santi yatra viṣādo'sau bhāvo bhāvavidāṃ mataḥ

p2.1593

iti viṣādaḥ
devairnāgaistathā yakṣaiḥ piśācairbrahmarākṣasaiḥ
bhūtādyaiśca grahairugrairāveśastatsmṛtistathā

p2.1594

aśuceścirasaṃsthānaṃ śūnyāgārasya sevanam
dhātuvaiṣamyamityādyairvibhāvairanubhāvakaiḥ

p2.1595

spandanaṃ kampaniḥśvāsau dhāvanaṃ patanaṃ bhuvi
jihvāyā lehanaṃ svedaḥ stambho vaktraṃ ca phenilam

p2.1596

niḥsaṃjñatetyādibhiścāpasmāramupalakṣayet

p2.1597

ityapasmāraḥ
kāryāviveko jaḍatā paśyataḥ śṛṇvato'pi vā
tadvibhāvāḥ priyāniṣṭadarśanaśravaṇe rujā

p2.1598

anubhāvāstu caivāsyāḥ prativādāvabhāṣaṇe
iṣṭāniṣṭāparijñānaṃ cānimeṣekṣaṇādayaḥ
sā pūrvaṃ parato vā syānmohāditi vidāṃ matam

p2.1599

iti jaḍatā
yatra vipratipattiḥ syātsaṃśayo'pi vimarśanam
pakṣayorubhayorukte māne sādhakabādhake

p2.1600

vibhāvāḥ syurime cānubhāvāḥ śīrṣasya kampanam
bhrūkṣepaścaturo hastastaṃ vitarkaṃ pracakṣate

p2.1601

yo vitarkānvitasthāyī so'vahitthena yujyate

p2.1602

iti vitarkaḥ
nidrāvibhāvajaṃ suptaṃ suptāvasthātmakaṃ matam
tasyānubhāvā nibhṛtaṃ gātraṃ netranimīlitam
svapnapralāpanaṃ śvāsocchvāsau bāhyākṣalīnatā

p2.1603

iti suptam
saṃjātamiṣṭavirahāduddīptaṃ priyasaṃsmṛteḥ

p2.1604

nidrayā tandrayā gātragauraveṇa ca cintayā
anubhāvitamākhyātamautsukyaṃ bhāvakovidaiḥ

p2.1605

ityautsukyam
anubhāvapidhānārtho'vahitthaṃ bhāva ucyate

p2.1606

tadvibhāvyaṃ bhayavrīḍādhārṣṭyakauṭilyagauravaiḥ
garvādagaṇanenāpi tasyete tvanubhāvakāḥ

p2.1607

priyādigocarakathābhaṅgo dhairyaṃ ca kṛtrimam
anyathākathanaṃ tadvadanyathā vekṣaṇādayaḥ

p2.1608

ityavahittham
a pūrvapratibhānaṃ syānmatistāṃ tu vibhāvayet
anvayavyatirekotthaiḥ pratyayaiḥ śāstracintanaiḥ

p2.1609

ūhāpohaiśca vividhairatha tāmanubhāvayet
saṃdaṃśacaturādyaiśca karairutkṣepaṇairbhruvoḥ

p2.1610

nānāśāstrārthaviṣayaiḥ śiṣyāṇāmupadeśanaiḥ
tarkākhyau pratyayāvūhāpohau vidhiniṣedhayoḥ

p2.1611

iti matiḥ
svapnāntanidrāchedābhyāmāhārapariṇāmataḥ
śabdasparśādibhiḥ svapnaiḥ smṛtairvā jāgrati sthitaiḥ

p2.1612

vibhāvyate'tha jṛmbhākṣimardanaiḥ śayanodgamaiḥ
aṅgulitroṭanairaṅgavalanairyo'nubhāvyate

p2.1613

bhujavikṣepaṇaiḥ śvāsairvibodhapratibodhanam
samyagbodho'thavā lokāttadvibhāvānubhāvadhīḥ

p2.1615

iti bodhaḥ
ekaikaśo dvaṃdvaśo vā trayāṇāṃ vā prakopataḥ
vātapittakaphānāṃ bhāvo vyādhirityabhidhīyate
stambhāṅgasraṃsavikṣiptagātrasaṃkucitānanaiḥ

p2.1616

utkrośakampastanitaiścābhineyo jvaraḥ punaḥ
kāmajo'pyasti sa dvedhā śītadāhapravartanāt

p2.1617

hanucālena sarvāṅgakampena mukhaśoṣataḥ
paridevanaromāñcamukhasaṃkocanādibhiḥ

p2.1618

śītajvaro'bhineyo'tha dāhako'mbupipāsayā
karāṅgagātravikṣepādbhūmiśayyābhilāṣataḥ
śītānulepanākāṅkṣāvikṛṣṭaparidevanaiḥ

p2.1619

iti vyādhiḥ
uttamānāṃ vipralambhe bhavetpriyaviyogataḥ
nīcānāṃ vibhavabhraṃśātsarveṣāṃ saṃnipātataḥ

p2.1620

abhighātāttathonmādastamebhiranubhāvayet
vinā nimittaṃ hasitaṃ ruditaṃ paṭhitaṃ tathā

p2.1621

nṛttaṃ gītaṃ ca śayanopaveśotthānadhāvanam
asaṃbaddhapralapanaṃ codvṛttirdhūlibhasmanoḥ

p2.1622

kapālacīranirmālyādyalaṃkaraṇamityapi
unmādaḥ pṛthagukto'yaṃ vyādhiṣvantarbhavannapi

p2.1623

ayaṃ hi vipralambhādau vaicitryaṃ kurute tamām
apasmāro'pyevameva bībhatse ca bhayānake

p2.1624

ityunmādaḥ
kularūpabalaiśvaryavidyādraviṇayauvanaiḥ

p2.1525

nīcānāṃ jāyate garvaḥ prādhānyena muhurmuhuḥ
vidyudvaduttamānāṃ tu bāhulyāttveṣa yoṣitām

p2.1626

udgrīvāvekṣaṇāvajñāsūyānuttaradānataḥ
abhāṣaṇādamarṣācca pāruṣyādvibhramādapi

p2.1627

aṅganetravikārāccādhikṣepātikramādguroḥ
tasyābhinayanaṃ kāryamityāha karaṇāgraṇīḥ

p2.1628

vāgaṅgasāttvikāhāryakriyāvyatyāsanaṃ bhavet
vibhramo yoṣitāṃ harṣānurāgamadagarvajaḥ

p2.1629

iti garvaḥ
adhīrāṇāṃ jātamātre śoke'nantaramudbhavet
āvegaḥ prabalo'yaṃ tu dhīrairdhairyānnirūpyate

p2.1630

asau prativibhāvaṃ ca pṛthakcitrānubhāvabhāk
ato vibhāvarūpāṇāṃ hetūnāṃ bhedato'ṣṭadhā

p2.1631

utpātavātavarṣāgnikuñjaroddhamaṇāni ca
priyāpriyaśrutirvairavyasanaṃ ceti hetavaḥ

p2.1632

vidyudulkānipātābhyāṃ nirghātādbhūmikampanāt
sūryacandroparāgābhyāmāvegaḥ ketudarśanāt

p2.1633

utpātajo'syānubhāvo vaivarṇyaṃ srastagātratā

p2.1634

viṣādavismayagatānubhāvāśceha saṃmatāḥ
vātaje tvatra vastreṇa pidhānaṃ netramardanam

p2.1635

tvaritāgamanaṃ cānubhāvāḥ syurvarṣaje punaḥ
sarvāṅgapīḍanaṃ gehādyāśrayaḥ śīghradhāvanam

p2.1636

agnije dhūtiraṅgānāṃ dhūmākulitanetratā
cāryā'tikrāntayā cāpakrāntayā caraṇaṃ bhavet

p2.1637

kuñjarāṇāṃ niravadhibhramaṇādyastu jāyate
saraṇāpasṛtī tatra tvarite bhayavepathuḥ

p2.1638

vismayo vīkṣaṇaṃ paścātpriyaśravaṇaje punaḥ
vastrābharaṇadānaṃ cābhyutthānaṃ parirambhaṇam

p2.1639

kathāyāmaśruromāñcāścāpriyaśrutije tvamī
vilāpaḥ patanaṃ bhūmau calanaṃ parivartanam

p2.1640

paribhāvanamityādyā vairivyasanaje tvamī
sahasā'pasṛtiḥ śastracarmavarmādidhāraṇam

p2.1641

gajānāṃ turagāṇāṃ cā''rohaṇaṃ saṃpradhāraṇam
pṛthagityanubhāvāḥ syurāvege saṃbhramātmake

p2.1642

ityāvegaḥ
maraṇaṃ dvividhaṃ proktaṃ vyādhijaṃ cāpaghātajam
doṣavaiṣamyajairgaṇḍajvarādyairvyādhijaṃ bhavet

p2.1643

vātapittakaphā duṣṭā doṣatveneha saṃmatāḥ
śastrādiviṣatoyebhyaḥ śvāpadātturagādgajāt

p2.1644

agnyuccapatanādibhyo jātaṃ syādabhighātajam
niśceṣṭaprasṛtairaṅgairmīlanena ca netrayoḥ

p2.1645

hikkordhvaśvāsavamanajanatāparivāraṇaiḥ
avyaktākṣarabhāṣādyairvyādhijasyānubhāvanam

p2.1646

śastraje sahasā bhūmau patanaṃ ca vikampanam
sphuraṇādi prayoktavyamathāhiviṣapānaje

p2.1647

anubhāvā bhavantyaṣṭau viṣavegātkramādime
kārṣṇyavepathudāhāśca hikkāphenaśca pañcamaḥ

p2.1648

skandhabhaṅgaśca jaḍatā maraṇaṃ ceti saṃmatāḥ
abhighātāntarodbhūte'nubhāvāḥ śastrajātavat

p2.1649

vyādhyāderanivartyatvānniścite maraṇe sati
atra prāṅnidhanāccittavṛttirmaraṇamiṣyate

p2.1650

iti maraṇam
gātrotkampī camatkāraḥ sahasā trāsa ucyate
tasyotpātādghoranādaśruterbhīṣaṇadarśanāt

p2.1651

utpattiranubhāvāstu gātrasaṃkocakampane
stambho gadgadaśabdaśca romāñcāḥ srastagātratā

p2.1652

nimīlanaṃ locanayoḥ pralayaśceti kīrtitāḥ
pūrvāparavicārotthaṃ bhayaṃ trāsātpṛthagbhavet

p2.1653

iti trāsaḥ
nidrendriyāṇāṃ prathamā nivṛttiḥ svasvagocarāt
atyāhāraḥ svabhāvaśca cintālasye madaḥ klamaḥ

p2.1654

vyākhyānādiprayāsena vailakṣaṇyaṃ ca hetavaḥ
nidrāyāmanubhāvāḥ syurjṛmbhāvadanagauravam

p2.1655

śarīralolanaṃ netraghūrṇanaṃ gātramoṭanam
niḥśvāsocchvasitaṃ srastagātratā'kṣinimīlanam

p2.1656

iti nidrā
trayastriṃśadvicitratvakāritvātsthāyinaṃ rasam
kurvantīti mayā proktāḥ santi tvanye sahasraśaḥ

p2.1657

antarbhāvo'sti keṣāṃcidabhilāṣasya vā ratau

p2.1658

avahitthe tu dambhasya glānau kṣuttṛṣṇayoryathā
udvegasya tu nirvede'nyeṣāmapyevamūhyatām

p2.1659

iti trayastriṃśadvyabhicāribhāvāḥ
atha sāttvikalakṣaṇam
uktai ratyādibhirbhāvaiḥ saṃvidvikriyate yadā
prāṇe'dhyasyati sā''tmānaṃ dehaṃ prāṇastanoti saḥ
tadā stambhādayo dehe vikārāḥ prabhavantyamī

p2.1660

evaṃ sati svādyamānaratyādisvairvibhāvakaiḥ
vibhāvitā dehasaṃsthaiḥ stambhādyairanubhāvitāḥ

p2.1661

adhyastasaṃvidi prāṇe prakāśante'ntare bhavāḥ
ete syuḥ sāttvikā bhāvāḥ sattvaprāṇaprakāśanāt

p2.1662

sāṃkhyokto vā guṇaḥ sattvaṃ sādhutvaṃ vā taducyate
nirmalaprāṇadehatvaṃ sādhutvamiha saṃmatam
tatra sattve bhavā bhāvāḥ sāttvikāḥ saṃmatāḥ satām

p2.1663

catvāri kṣmādibhūtāni prādhānyenāvalambate
kadācitsvapradhānaḥ sandehe prāṇaścaratyayam

p2.1664

yadā'dhyāste dharāṃ stambhaṃ bhāvaṃ bhāvayate tadā
prāṇājjalasthādaśrūṇi tejaḥsthāttu vivarṇatā

p2.1665

svedaścā''kāśaniṣṭhāttu pralayo jāyate tataḥ
svatantro'sau kramānmandamadhyatīvratvabhedabhāk

p2.1666

romāñcaṃ vepathumatha svarabhedaṃ ca bhāvayet

p2.1667

bāhyāḥ stambhādayo dehe nṛṇāṃ dehātmamāninām
sulabhā durlabhāstvete satāmanabhimāninām

p2.1668

harṣādrāgādbhayādduḥkhādviṣādādvismayādruṣaḥ
vikṣepācca bhavetstambho'nubhāvā jāḍyaśūnyate
niḥsaṃjñastabdhagātratve niśceṣṭatvāprakampane

p2.1669

iti stambhaḥ
manastāpo rujā harṣo lajjā krodho bhayaṃ śramaḥ
pīḍā''ghātātapau mohavyāyāmau ca vibhāvakāḥ

p2.1670

vyajanagrahaṇaṃ svedo'pyarālo bhālamārjakaḥ
ityete'bhinayā yatra taṃ svedaṃ jagadurbudhāḥ

p2.1671

iti svedaḥ
āliṅganācchuritake śītaharṣabhayakrudhaḥ

p2.1672

vibhāvayanti romāñcaṃ vyaktasyābhinayāstvamī
gātrasparśollukusane muhuḥ kaṇṭakitā tanuḥ

p2.1673

iti romāñcaḥ
augryarogajarākrodhabhayaharṣamadādayaḥ
vibhāvā visvaro bhinno gadgadaśca dhvanirbhavet

p2.1674

anubhāvastadā bhāvaḥ svarabhedo'bhidhīyate
sthānabhraṣṭo visvaraḥ syādvicchinno bhinnasaṃjñakaḥ
avyavasthitatānoccanīcabhāvastu gadgadaḥ

p2.1675

iti svarabhedaḥ
āliṅganācchuritake harṣo roṣo bhayaṃ jarā
vibhāvāḥ śītarogau ca yatraite tvanubhāvakāḥ

p2.1676

vepanaṃ sphuraṇaṃ kampo vepathuṃ kathayanti tam
vepanādyāḥ kampabhedāḥ pūrvātsātiśayaḥ paraḥ

p2.1677

iti vepathuḥ
rogamohabhayakrodhaśītatāpaśramairbhavet

p2.1678

vaivarṇyamasyābhinayo nāḍīpīḍanayogataḥ
sindūrādyena vā varṇāntarasaṃcāraṇaṃ mukhe

p2.1679

iti vaivarṇyam
harṣāmarṣāñjanāddhūmādbhayācchokācca jṛmbhaṇāt
animeṣekṣaṇācchītādrogādbhāvo'śru jāyate
taṃ cānubhāvayedaśrusravaṇairnetramārjanaiḥ

p2.1680

ityaśru
madamūrchābhighātebhyo nidrāmohaśramādibhiḥ
pralayaḥ syādabhinayenmahīnipatanena tam

p2.1681

iti pralayaḥ
ityuktāstrividhā bhāvāḥ sthāyino vyabhicāriṇaḥ
sāttvikāśca raseṣu syuḥ sarve sarveṣu sāttvikāḥ

p2.1682

ekaḥ kāryo rasaḥ sthāyī rasānāṃ nāṭake sadā
rasāstadanuyāyitvādanye tu vyabhicāriṇaḥ

p2.1683

virodhino rasāsteṣu saṃdarbhyaḥ pṛthagāśrayaḥ
gumphaścitro rasānāṃ syānnāṭye kusumagumphavat
sthāyī tu sūtrasthānīyo raso rasavidāṃ mataḥ

p2.1684

sūriśrīśāraṅgadevena nāṭyavedāmbudheridam
samastamuddhṛtaṃ sāraṃ dhīrairātṛpti sevyatām

p2.1685

granthe madīye yadi kaścidasti guṇastatastasya parigrahāya
nābhyarthaye vaḥ sudhiyaḥ pareṣāṃ guṇo'ṇurapyadrisamo bhavatsu

p2.1686

sāvadyatā vā niravadyatā'stu granthe mayā'tra grathite tayā kim
ārādhane vaḥ pravaṇā matirme santo guṇaḥ kaṃ nanu nātiśete

p2.1687

yuṣmatkṣodakṣamaṃ vastu kiyatrāsti jagattraye
kiṃ tumatpremataḥ santaḥ puraskuruta me kṛtim

p2.1688

yadvā purāṇaṃ panthānaṃ munīnāmahamanvagām
snihyanti ca nisargeṇa santaḥ sanmārgagāmini

p2.1689

ārirādhayiṣoḥ sādhūnkiṃ prajñāvibhavena me
rāmamānandayanti sma tiryañco'pi kapīśvarāḥ

p2.1690

na vidyādarpato granthapravṛttirmama kiṃ tvidam
vidvanmānasavāsāya gantuṃ pātheyamāsthitam

p2.7

iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśrīśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare saptamo nartanādhyāyaḥ samāptaḥ

Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc