Sangita Ratnakara · Chapter p2
saṅgītaratnākaraḥ
atha saptamo nartanādhyāyaḥ
āṅgikaṃ bhuvanaṃ yasya vācikaṃ sarvavāṅmayam
āhāryaṃ candratārādi taṃ numaḥ sāttvikaṃ śivam
śivaprasādasaṃprāptaniḥsamijñānasaṃpadā
tanyate śārṅgadevena nartanaṃ tāpakartanam
nāṭyaṃ nṛtyaṃ tathā nṛttaṃ tredhā taditi kīrtitam
nāṭyavedaṃ dadau pūrvaṃ bharatāya caturmukhaḥ
tataśca bharataḥ sārdhaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ
nāṭyaṃ nṛtyaṃ tathā nṛttamagre śaṃbhoḥ prayuktavān
prayogamuddhataṃ smṛtvā svaprayuktaṃ tato haraḥ
taṇḍunā svagaṇāgraṇyā bharatāya nyadīdiśat
lāsyamasyāgrataḥ prītyā pārvatyā samadīdiśat
buddhvā'tha tāṇḍavaṃ taṇḍormartyebhyo munayo'vadan
pārvatī tvanuśāsti sma lāsyaṃ bāṇātmajāmuṣām
tayā dvāravatīgopyastābhiḥ saurāṣṭrayoṣitaḥ
tābhistu śikṣitā nāryo nānājanapadāspadāḥ
evaṃ paramparāprāptametalloke pratiṣṭhitam
ṛgyajuḥsāmavedebhyo vedāccātharvaṇaḥ kramāt
pāṭhyaṃ cābhinayāngītaṃ rasānsaṃgṛhya padmabhūḥ
vyarīracattrayamidaṃ dharmakāmārthamokṣadam
kīrtiprāgalbhyasaubhāgyavaidagdhyānāṃ pracardhanam
audāryasthairyadhairyāṇāṃ vilāsasya ca kāraṇam
duḥkhārtiśokanirvedakhedavicchedekāraṇam
api brahmaparānandādidamabhyadhikaṃ dhruvam
jahāra nāradādīnāṃ cittāni kathamanyathā
na kiṃciddṛśyate loke dṛśyaṃ śrāvyamataḥ param
sarvadā kṛtakṛtyenāpyakliṣṭeṣtapradāyake
draṣṭavye nāṭyanṛtye te parvakāle viśeṣataḥ
nṛttaṃ tvatra narendrāṇāmabhiṣeke mahotsave
yātrāyāṃ devayātrāyāṃ vivāhe priyasaṃgame
nagarāṇāmagārāṇāṃ praveśe putrajanmani
brahmaṇoktaṃ prayoktavyaṃ maṅgalyaṃ sarvakarmasu
nāṭyāditritayasyātaḥ prapañcamabhidadhmahe
nāṭyaśabdo rase mukhyo rasābhivyaktikāraṇam
caturdhābhinayopetaṃ lakṣaṇāvṛttitio budhaiḥ
nartanaṃ nāṭyamityuktaṃ sa tvatrābhinayo bhavet
kāvyabaddhaṃ vibhāvādi vyañjanyo'rtho naṭe sthitaḥ
sāmājikānāṃ janayannirvighnarasasaṃvidam
lakṣaṇādi vibhāvādervakṣye rasanirūpaṇe
āṅgiko vācikastadvadāhāryaḥ sāttviko'paraḥ
caturdhā'bhinayastatrā''ṅgiko'ṅgairdarśito mataḥ
vācā viracitaḥ kāvyanāṭakādistu vācikaḥ
āhāryo hārakeyūrakirīṭādivibhūṣaṇam
sāttvikaḥ sāttvikairbhāvairbhāvukena vibhāvitaḥ
itikartavyatā tasya dvividhā parikīrtitā
lokadharmī nāṭyadharmītyete ca dvividhe punaḥ
cittavṛttyarpikā kācidbāhyavastvanukāriṇī
iti bhedadvayaṃ prāhurlokadharmyāḥ purātanāḥa
āśritya kaiśikīṃ vṛttimekā nāṭyopayoginīm
tadyogyāṃ laukikāṃ śobhāṃ karotyāveṣṭitādibhiḥ
aṃśenaivopajīvantī lokamanyā pravartate
nāṭyadharmyāmapi prājñā bhedadvaṃdvamidaṃ jaguḥ
āṅgikāhbhinayaireva bhāvāneva vyanakti yat
tannṛtyaṃ mārgaśabdena prasiddhaṃ nṛtyavedinām
gātravikṣepamātraṃ tu sarvābhinayavarjitam
āṅgikoktaprakāreṇa nṛttaṃ nṛttavido viduḥ
tāṇḍavaṃ lāsyamityetaddvayaṃ dvedhā nigadyate
vardhamānāsāritādyairgītaistattaddhruvāyutam
karaṇairaṅgahāraiśca prādhānyena pravartitam
taṇḍūktamuddhataprāyaprayogaṃ tāṇḍavaṃ matam
lāsyaṃ tu sukumārāṅgaṃ makaradhvajavardhanam
viṣamaṃ vikaṭaṃ laghvityanye bhedatrayaṃ viduḥ
nṛttasya tatra viṣamaṃ syādṛjubhramaṇādikam
virūpaveṣāvayavavyāpāraṃ vikaṭaṃ matm
upetaṃ karaṇairalpairañcitādyairlaghu smṛtam
nāṭakasthitavākyārthapadārthābhinayātmakam
tadādyabharatenoktaṃ rasabhāvasamanvitam
nāṭyaṃ tannāṭakeṣvevopayuktaṃ tadgatānataḥ
vihāya trīnabhinayānāṅgiko'trābhidhīyate
tasya śākhā'ṅkuro nṛttaṃ pradhānaṃ tritayaṃ matam
tatra śākheti vikhyātā vicitrā karavartanā
aṅkuro bhūtavākyārthamupajīvya pravartitā
vartanā sā bhavetsūcī bhāvivākyopajīvanāt
karaṇairaṅgahāraiśca sādhitaṃ nṛttamucyate
nātropayoginau sūcyaṅgurāvuktau prasaṅgataḥ
aṅgānyatra śiro hastau vakṣaḥ pārśve kaṭītaṭam
pādāviti ṣaḍuktāni skandhāvapyapare jaguḥ
pratyaṅgāni tviha grīvā bāhū pṛṣṭhaṃ tathodaram
ūrū jaṅghe ṣaḍityāhurapare maṇibandhakau
jānunī bhūṣaṇānīti trayamabhyadhikaṃ jaguḥ
dṛṣṭibhrūpuṭatārāśca kapolau nāsikānilaḥ
adharo daśanā jihvā cibukaṃ vadanaṃ tathā
upāṅgāni dvādaśeti śirasyaṅgāntareṣu tu
pārṣṇigulphau tathā'ṅgulyaṃ karayoḥ pādayostale
mukharāgaśca karayoḥ pracārāḥ karaṇāni ca
karmāṇi pāṇikṣetrāṇi karaṇāni dvidhā tataḥ
śuddhānyutplutipūrvāṇi cāṅgahārāḥ sarecakāḥ
cāryaḥ śuddhāśca deśīsthāḥ sthānakānyatha vṛttayaḥ
nyāyāḥ sapravicārāśca maṇḍalānyakhilānyapi
lāsyāṅgāni tato rekhā śramaḥ pātrasya lakṣaṇam
guṇadoṣā maṇḍanaṃ ca tasyopādhyāyalakṣaṇam
saṃpradāyo guṇā doṣāstasya śuddhā ca paddhatiḥ
gauṇḍalyāśca vidhiḥ samyaglakṣma peraṇinastataḥ
tatpaddhatirathā''cāryo naṭanartakalakṣaṇe
vaitālikaścāraṇaśca kolāṭikasabhāsadaḥ
sabhāpatiḥ sabhāyāśca niveśo rasalakṣaṇam
bhāvalakṣaṇamityasminnadhyāye brūmahe kramāt
dhutaṃ vidhutamādhūtamavadhūtaṃ ca kampitam
ākampitodvāhite ca parivāhitamañcitam
nihañcitaṃ parāvṛttamutkṣiptādhomukhe tathā
lolitaṃ ceti vijñeyaṃ caturdaśavidhaṃ śiraḥ
tiryagnatonnataṃ skandhānatamārātrikaṃ samam
pārśvābhihmukhamityanyānbhedānpañcāpare jaguḥ
paryāyeṇa śanaistiryaggatamuktaṃ dhutaṃ śiraḥ
śūnyasthānsthitasyaiva pārśvadeśāvalokane
anāśvāse vismaye ca viṣāde'nīpsite tathā
pratiṣedhe ca tasyoktaḥ prayogo bharatādibhiḥ
iti dhutam
drutagatyā tadeva syādvidhutaṃ tatprayujyate
śītārte jvarite bhīte sadyaḥpītāsave tathā
iti vidhutam
ādhūtaṃ tu sakṛttiryagūrdhvaṃ nītaṃ śiro matam
garveṇa svāṅgavīkṣāyāṃ pārśvasthordhvanirīkṣaṇe
śakto'smītyabhimāne ca prayogastasya kīrtitaḥ
ityādhūtam
yadadhaḥ sakṛdānītamavadhūtaṃ taducyate
sthityā'rdhadeśanirdeśe saṃjñāvāhanayorapi
ālāpe ca prayoktavyamidamāhurmanīṣiṇaḥ
ityavadhūtam
bahuśo drutamūrdhvādhaḥkampanātkampitaṃ śiraḥ
jñāne'bhyupagame roṣe vitarke tarjane tathā
tvaritapraśnavākye ca prayoktavyamidaṃ śiraḥ
iti kampitam
ākampitaṃ tadeva syāddviḥ prayuktaṃ śanairyadi
etatpaurastyanirdeśe praśne saṃjñopadeśayoḥ
āvāhane svacittasthakathane ca prayujyate
ityākampitam
sakṛdūrdhvaṃ śiro nītamudvāhitamudīritam
śakto'hamiha kārye'smītyabhimāne prayujyate
ityudvāhitam
parimaṇḍalitākārabhrāmitaṃ parivāhitam
lajjābharodbhave māne vallabhānukṛtau tathā
vismaye ca smite harṣāmarṣayoranumodane
vicāre ca vicārajñāḥ kāryamāhuridaṃ śiraḥ
iti parivāhitam
śiraḥ syādañcitaṃ kiṃcitpārśvato natakaṃdharam
rukcintāmohamūrchāsu tatkāryaṃ hanudhāraṇe
ityañcitam
utkṣiptabāhuśikharaṃ magnagrīvaṃ nihañcitam
vilāse lalite garve vivvoke kilakiñcite
moṭṭāyite kuṭṭamite māne stambhe ca tadbhavet
vilāso gamanādi syācceṣṭā''śliṣṭāṅgayā kṛtā
kānyāyāḥ sukumārāṅgopāṅgatvaṃ lalitaṃ viduḥ
vivvokastviṣṭalābhena jātādgarvādanādaraḥ
harṣādrodanahāsādi procyate kilakiñcitam
moṭṭāyitaṃ priyakathādṛṣṭyādau tanmayātmatā
keśādigrahaje harṣe duḥkhivadbhavanaṃ tu yat
syāttatkuṭṭamitaṃ māno roṣaḥ praṇayasaṃbhavaḥ
syāttu niṣkriyatā stambho navoḍhāpriyasaṃgame
iti nihañcitam
parāṅmukhīkṛtaṃ śīrṣaṃ parāvṛttamudīritam
tatkāryaṃ kopalajjādikṛte vaktrāpasāraṇe
parāvṛttānukaraṇe pṛṣṭhataḥ prekṣaṇe tathā
ūrdhvavaktraṃ śiro jñeyamutkṣiptaṃ tatprayujyate
darśane tuṅgavastūnāṃ candrādivyomagāminām
ityutkṣiptam
lajjāduḥkhapraṇāmeṣu syādanvarthamadhomukham
ityadhomukham
śiraḥ syāllolitaṃ sarvadikkaiḥ śithilalocanaiḥ
nidrāgadagrahāveśamadamūrchāsu tanmatam
iti lolitam
tiryaṅnatonnatiṃ prāptaṃ śirastiryaṅnatonnatam
vivvokādiṣu kāntānāṃ tatprayogaṃ pracakṣate
iti tiryaṅnatonnatam
skandhānataṃ tadākhyātaṃ skandhe yannihitaṃ śiraḥ
tannidrāmadamūrchāsu cintāyāṃ ca prayujyate
iti skandhānatam
skandhau tu kiṃcidāśliṣya bhrāntamārātrikaṃ matam
vismaye dṛśyate tacca parābhiprāyavedane
ityārātrikam
svābhāvikaṃ samaṃ śīrṣaṃ svabhāvābhinaye matam
iti samam
pārśvābhimukhamanvarthaṃ pārśvasthasyāvalokane
iti pārśvābhimukham
iti pañca śiraḥprakārāḥ
patākastripatāko'rdhacandrākhyaḥ kartarīmukhaḥ
arālamuṣṭiśikharakapitthakhaṭakāmukhāḥ
śukatuṇḍaśca kāṅgūlaḥ padmakośo'lapallavaḥ
sūcīmukhaḥ sarpaśirāścaturo mṛgaśīrṣakaḥ
haṃsāsyo haṃsapakṣaśca bhramaro mukulastathā
ūrṇanābhaśca saṃdaṃśastāmracūḍo'paraḥ karaḥ
asaṃyutā matā hastāścaturviṃśatirityamī
abhineyavaśādeṣāṃ saṃyutatvamapīṣyate
añjaliśca kapotākhyaḥ karkaṭaḥ svastikastathā
dolapuṣpapuṭotsaṅgakhaṭakāvardhamānakāḥ
gajadantaścāvahittho niṣadho makarastathā
vardhamānaśceti hastāḥ saṃyutāḥ syustrayodaśa
ete'bhinayahastāḥ syuḥ saptatriṃśanmunermatāḥ
caturasrāvathodvṛttau hastau talamukhābhidhau
svastikau viprakīrṇākhyāvarālakhaṭakāmukhau
āviddhavaktrau sūcyāsyau recitāvardharecitau
nitambau pallavau keśabandhāvuttānavañcitau
nitambau pallavau keśabandhāvuttānavañcitau
latākhyau karihastaśca pakṣavañcitakābhidhau
pakṣapradyotakodaṇḍapakṣau garuḍapakṣakau
ūrdhvamaṇḍalinau hastau pārśvamaṇḍalināvapi
uromaṇḍalinau syātāmuraḥpārśvārdhamaṇḍalau
muṣtikasvastikāvanyau nalinīpadmakośakau
alapadmāvulbaṇau ca valitau lalitāviti
nṛttahastā matāstriṃśannṛttamātropayoginaḥ
etānabhinaye'pyāhuḥ śāstrataḥ saṃpradāyataḥ
latākhyau hi munirvakti nṛttābhinayagocarau
sūcyante'nye sāhacaryāttenābhinayagocarāḥ
yuktitaḥ saṃpradāyācca lokato'tra viśeṣadhīḥ
yathā hi karihastena hastī loke'bhinīyate
bhaṭṭābhinavaguptādyairidamabhyupagamyate
sarve ca militāḥ santaḥ saptaṣaṣṭirime karāḥ
catuḥṣaṣṭitvameteṣāṃ nayuktyāgamagocaraḥ
catuḥṣaṣṭitvamevaṃ vā teṣāṃ sūribhirūhyatām
kartavyau svastikau hastau viprakīrṇaviśeṣaṇau
karau hi svastikībhūya vicyutau viprakīrṇakau
svatantrayorato nāsti prayogo viprakīrṇayoḥ
uromaṇḍalināvevaṃ pārśvamaṇḍalinoriha
viśeṣaṇe colbaṇayoḥ kartavyāvalapallavau
viśeṣaṇaviśeṣye ca na syātāṃ bhinnagāminī
nīlamutpalamityatra na hīṣṭaṃ paṅkajadvayam
prasiddherupapattyarthaṃ yuktireṣā mayoditā
ācāryāṇāṃ tu sarveṣāṃ pṛthaguddeśalakṣaṇe
vadatāṃ svastikādyeṣu na viśeṣaṇatā matā
nikuñcakamayukteṣu karaṃ dviśikharaṃ punaḥ
yukteṣu nṛttahasteṣu tvadhikau varadābhayau
bruvantaḥ kecidācāryā hastasaptatimūcire
teṣāmīṣadvikāre'pi viniyogeṣvananyatā
tarjanīmūlasaṃlagnaḥ kuñcitāṅguṣṭhako bhavet
patākaḥ saṃhatākāraḥ prasāritatalāṅguliḥ
eṣa sparśe capeṭe ca patākātālikādiṣu
jvālāsūrdhvagatāsvasyāṅgulyaḥ praviralāścalāḥ
dhārāsvadhogatāḥ pakṣipakṣe tvasya kaṭisthite
ūrdhvaṃ gacchannucchriteṣu puṣkaraprahatau tvadhaḥ
ūrdhvaṃ gacchankaṭikṣetrādutkṣepābhinaye karaḥ
ābhimukhye mukhakṣetramāgacchannijapārśvataḥ
svapārśve kampamānastu pratiṣedhe bhavatyasau
śīghraṃ gharṣannadhiṣṭhāya patākaṃ kṣālane param
patākaṃ tu śanairgharṣanmardane mārjane tathā
utpāṭane dhāraṇe ca śilādisthūlavastunaḥ
ucitau vicyutau kāryāvetāvanyonyasaṃmukhau
adhogatocchritacalāṅgulirvāyūrmivegayoḥ
iti patākaḥ
sa eva tripatākaḥ syādvakritānāmikāṅguliḥ
dadhyādimaṅgaladravyasparśādau sa vidhīyate
parāṅmukhaḥ syādāhvāne lagnadvyaṅgulikuñcanāt
bahiḥkṣiptāṅgulidvaṃdvo'dhastalo'nādarojjhite
namaskāre tvasau kāryaḥ śirasthaḥ pārśvatastalaḥ
uttānitāṅgulidvaṃdvo vadanonnāmane mataḥ
saṃdehe dadhadaṅgulyau krameṇaiva natonnate
adhomukhaḥ śiraḥprānte bhramannuṣṇīṣadhāraṇe
tādṛgeva kirīṭasya dhṛtau mūrdhordhvadeśagaḥ
aniṣṭe gandhavāgghoṣe nāsāsyaśrotrasaṃvṛtim
aṅgulībhyāṃ kramātkurvanpakṣisrotonileṣu tu
kṣudreṣūrdhvamadhastiryakkramādgacchandadhattathā
adhomukhacalāṅgulyau kaṭikṣetragataḥ karaḥ
asre tanmārjane ca syādadho yāntīmanāmikām
netrakṣetragatāṃ bibhrattikalake tu lalāṭagām
alakasyāpanayane dadhattāmalakānvitām
iti tripatākaḥ
ekato'ṅgulisaṃghāte yatrāṅguṣṭhe sthite'nyataḥ
candralekhākṛtirbhāti so'rdhacandro'bhidhīyate
uparyuttānito'rdhendāvūrdhvago bālapādape
parāṅmukhastu khede syātkapolaphalakaṃ dadhat
prayoktavyaḥ kṛśe madhye balānnirvāsanādiṣu
ityardhacandraḥ
aśliṣṭamadhyamā pṛṣṭhe saṃsthitā tarjanī yadā
tripatākasya hastasya tadā syātkartarīmukhaḥ
alaktakādinā pādarañjane patane punaḥ
madhyamāṃ tarjanīsthāne punastatraiva tarjanīm
dadhāno'dhogato'thāgrasthottāne lekhyavācane
iti kartarīmukhaḥ
tarjanyādiṣvaṅgulīṣu prācyāḥ prācyāḥ parā parā
dūrasthoccā manāgvakrā dhanurvakrā tu tarjanī
aṅguṣṭhaḥ kuñcito yatra tamarālaṃ pracakṣate
āśīrvādādiṣu proktaḥ sa puṃsāṃ hṛdayasthitaḥ
atha strīṇāṃ keśabandhe keśānāṃ ca vikīrṇane
dvistriḥ kāryo'nyapārśvāttu svapārśve vartulabhramaḥ
āvrajañjanasaṃghe syādāhvāne patadaṅguliḥ
vivāhe tvaṅgulāgrasthasvastikākārayojitam
pradakṣiṇaṃ karadvaṃdvaṃ syāddhamankevalaḥ punaḥ
pradakṣiṇaṃ bhramatkāryo devatānāṃ pradakṣiṇe
kastvaṃ ko'haṃ kva saṃbandha ityasaṃbaddhabhāṣaṇe
bahiḥ punaḥ punaḥ kṣiptāṅgulirbhālasthitaḥ punaḥ
bhālasvedāpanayane tripatākoditeṣu ca
ityarālaḥ
talamadhyasthitairlagnairaṅgulyagrairagopitaiḥ
niṣpīḍya madhyamāṃ tiṣṭhatyaṅguṣṭho muṣṭiriṣyate
kuntanistriṃśadaṇḍādigrahe vividhayodhane
dhāvane prāṅmukhāṅguṣṭho mallayuddhe karadvayam
iti muṣṭiḥ
muṣṭerūrdhvakṛto'ṅguṣṭhaḥ śikharaḥ saṃprayujyate
śaktitomarayormokṣe dhanurbhallāṅguśagrahe
alakotpīḍane muṣṭiḥ kāryaḥ so'pyasya lokataḥ
iti śikharaḥ
aṅguṣṭhāgreṇa lagnāgrā tarjanī śikharasya cet
kapitthaḥ syāttadā kāryo dhāraṇe kuntavajrayoḥ
cakracāpagadādeśca śarākarṣādikarmaṇi
anyonyakāryaviṣayau kapitthaśikharau kvacit
iti kapitthaḥ
anāmikākanīyasyāvutkṣipte kuṭilīkṛte
virale cetkapitthasya tadā syātkhaṭakāmukhaḥ
uttānasturagādeḥ syādvalgācāmaradhāraṇe
kusumāvacaye muktāsragdāmadharaṇe tathā
śaramanthākarṣaṇe ca saṃmukho darpaṇagrahe
kastūrikādivastūnāṃ peṣaṇe'dhastalau karau
tāmbūlavīṭikāvṛntacchedanādau ca sa smṛtaḥ
iti khaṭakāmukhaḥ
arālasya yadā'tyantavakre tarjanyanāmike
śukatuṇḍastadā sa syātpremakopena varṣayā
na tvaṃ nāhaṃ na me kṛtyaṃ tvayeti vacane tathā
dyūtākṣapātanādau syātsāvajñe tu visarjane
āhvāne ca bahiścāntaḥ kramātkṣiptāṅgulirbhavet
iti śukatuṇḍaḥ
kāṅgūle'nāmikā vakrā bhavedūrdhvā kanīyasī
ūrdhvāstretāgnisaṃsthānāstarjanyaṅguṣṭhamadhyamāḥ
phale'lpe ca mite grāse syādbiḍālapadādiṣu
cibukagrahaṇe caiva bālakānāṃ vidhīyate
iti kāṅgūlaḥ
aṅguṣṭhāṅgulayo yasminnalagnāgrā dhanurnatāḥ
viralāḥ padmakośo'sau kāryo devārcane balau
dvistrirvā viprakīrṇāgraḥ puṣpāṇāṃ prakare karaḥ
phale bilvakapitthādau strīṇāṃ ca kucakumbhayoḥ
iti padmakośaḥ
vyāvartitākhyaṃ karaṇaṃ kṛtvaiva samavasthitāḥ
yasyāṅgulyaḥ karatale pārśvagāḥ so'lapallavaḥ
alalpadmaḥ sa eva syādaṅgulīnāṃ ca kecana
asya vyāvartitasthāne parivartitamūcire
kasya tvamiti nāstīti vākyayoḥ pratiṣedhane
tucchādyuktānṛtatvoktiṣveva strībhiḥ prayujyate
ityalapallavaḥ
ūrdhvaṃ prasāritā yatra khaṭakāmukhatarjanī
hastaḥ sūcīmukhaḥ sa syādabhineyamihocyate
śastre cakrābhidhe kumbhakāropakaraṇe tathā
rathāṅge janasaṃghāte bhramantī tarjanī bhavet
ūrdhvavaktrā'dhomukhī ca nijapārśvagatā tathā
pārśvāntarānnijaṃ pārśvamāyāntī ca kramādbhavet
patākāyāṃ bhavedūrdhvā sādhuvāde ca dolitā
ekatve tarjanī cordhvā nāsāsthā śvāsavīkṣaṇe
adhastale pārśvayukte saṃyukte virahe punaḥ
viyukte ca vidhātavye śārṅgadevena kīrtite
iti sūcīmukhaḥ
patāko nimnamadhyo yaḥ sa tu sarpaśirāḥ karaḥ
devebhyastoyadāne'sāvuttāno'dhomukhaḥ punaḥ
bhujaṃgamagatau sa syādāsphāle karikumbhayoḥ
bhujāsphoṭe ca mallānāṃ niyuddhādiṣu kīrtitaḥ
iti sarpaśirāḥ
asyāṅguṣṭho madhyamāyā madhyaparvodaraṃ śritaḥ
ūrdhvā kanīyasī yatra caturaṃ taṃ karaṃ viduḥ
anye patākāṅguṣṭhasya madhyamāmūlasaṃsthitim
īṣacca pṛṣṭhato yātāṃ kaniṣṭhāṃ cature jaguḥ
naye vadanadeśastho yutau dvau maṇibandhayoḥ
vinaye'tha vicāre syātpārśvago'tha hṛdi sthitaḥ
ūhāpohe ca līlāyāmudveṣṭitayutaḥ karaḥ
kaitave'kṣapreraṇe ca bhavedūrdhvatalaḥ same
aṅguṣṭhamadhyamānyonyamardanena tu mārdave
cāturyavacane tvetau saṃyutau caturoditau
iti caturaḥ
sarpaśīrṣakarasyordhve yadā'ṅguṣṭhakaniṣṭhike
mṛgaśīrṣastadā hastaḥ sa tvadhovadano bhavet
adyohasāṃpratārtheṣūttānodyūtākṣapātane
gaṇḍādikṣetrasaṃsthastu gaṇḍādisvedamārjane
iti mṛgaśīrṣaḥ
lagnāstretāgnisaṃsthānāstarjanyaṅguṣṭhamadhyamāḥ
śeṣe yatrordhvavirale haṃsāsyaḥ so'bhidhīyate
ayaṃ mṛduni niḥsāre ślakṣṇe'lpe śithile laghau
marditaṃ mathitaṃ kṣiptaṃ dadhadagraṃ vidhūnitam
aucityācyutayuktaṃ tu kusumāvacayādiṣu
iti haṃsavaktraḥ
yadi kiṃcinnamanmūlaṃ tarjanyādyaṅgulitrayam
patākasya tadā hastaṃ haṃsapakṣaṃ pracakṣate
ayamācamane kāryaścandanādyanulepane
hanudeśagatastu syādduḥkhaje hanudhāraṇe
maṇḍalīkṛtabāhū tau mahāstambhapradarśane
āliṅgane ca pratyakṣe parokṣe svastikīkṛtau
romāñcādyanubhāvaistu raseṣveṣa yathārasam
anubhāvā rasavaśātkāryā hastāntareṣvapi
iti haṃsapakṣaḥ
aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau śliṣṭāgre tarjanī matā
yatrordhvavirale śeṣe sa karo bhramaro bhavet
grahaṇe dīrghanālānāṃ puṣpāṇāmayamiṣyate
karṇapūre tālapatre kaṇṭakoddharaṇādiṣu
iti bhramaraḥ
yatrāṅguṣṭhāgralagnāśca saṃhatāṅgulayo'khilāḥ
ūrdhvāśca mukulaḥ sa syātpadmādimukulākṛtau
balikarmaṇi devānāṃ pūjane bhojanādiṣu
muhurvikāsya prakṛtiṃ nīto dāne tvarānvite
mukhacumbe tu kāntānāṃ saṃnidhau viṭacumbane
kucakakṣādideśasthaḥ syādācchuritake karaḥ
yadā'ṅgulīpañcakena saśabdaṃ nakhalekhanam
kucādau kāmasūtrajñāstadā''cchuritakaṃ viduḥ
iti mukulaḥ
padmakośasya yatra syuraṅgullyaḥ pañca kuñcitāḥ
ūrṇanābhaḥ sa cauryeṇa grahe keśagrahādiṣu
śiraḥkaṇḍūyane kāryaścibukakṣetragau tu tau
kāryau sakhastikau siṃhavyāghrādinakharāyudhe
ityūrṇanābhaḥ
arālāṅguṣṭhatarjanyau lagnāgre nimnatāṃ gataḥ
kiṃciccettalamadhyaḥ syāttadā saṃdaṃśa ucyate
sa tredhā syādagrajaśca mukhajaḥ pārśvajaḥ kramāt
prāṅmukhaḥ saṃmukhaḥ pārśvamukha ityasya lakṣaṇam
kaṇṭakoddharaṇe sūkṣmakusumāvacayādiṣu
prayoktavyo'grasaṃdaṃśo dhigityuktau tu roṣataḥ
vṛntātpuṣpoddhṛtau vartiśalākāñjanapūraṇe
kartavyo mukhasaṃdaṃśaḥ saṃdaṃśaḥ pārśvajaḥ punaḥ
guṇanikṣepaṇe muktāphalānāṃ vedhane tathā
nirūpaṇe ca tattvasya sadvitīyo'tha bhāṣaṇe
saroṣe vāmahastena kiṃcidagravivartanāt
alaktakādiniṣpeṣe'pyeṣa śrīśārṅgiṇoditaḥ
iti saṃdaṃśaḥ
bhramarasya talasthe cetkaniṣṭhopakaniṣṭhike
tāmracūḍastadā hasto bālāhvāne'tha bhartsane
gītāditālamāne ca śaighryaviśvāsanādiṣu
saśabdacyutasaṃdaṃśaḥ kāryo'sau choṭikocyate
prasāritakaniṣṭhasya muṣṭeryattāmracūḍatām
viniyogaṃ sahasrādisaṃkhyānirdeśane'sya ca
ke'pyūcustaṃ tu niḥśaṅko naicchallakṣyeṣvadarśanāt
iti tāmracūḍaḥ
patākahastatalayoḥ saṃśleṣādañjalirmataḥ
devatāguruviprāṇāṃ namaskāreṣvayaṃ kramāt
kāryaḥ śiromukhorastho nṛbhiḥ strībhiryatheṣṭataḥ
ityañjaliḥ
kapoto'sau yatra śliṣṭamūlāgrapārśvakau
asya kūrmaka ityanyāṃ saṃjñāṃ hastavido viduḥ
praṇāme gurusaṃbhāṣe vinayāṅgīkṛtau tvayam
prāṅmukhaḥ saśiraḥkampaḥ strīkāpuruṣayorbhavet
iti kapotaḥ
anyonyasyāntarairyatrāṅmulyo niḥsṛtya hastayoḥ
antarbahiśca dṛśyante karkaṭaḥ so'bhidhīyate
antaḥsthitāṅguliḥ kāryaścintāyāmatha jṛmbhaṇe
ūrdhvaṃ pārśve'grato vā syātparāṅmukhatalāṅguliḥ
aṅgānāṃ moṭane cātha bṛhaddehe svasaṃmukhaḥ
jaṭharakṣetragaḥ pṛṣṭhe tvaṅgulīnāṃ hanuṃ dadhat
khede ca saṃkucatkiṃcidanyonyābhimukhāṅguliḥ
śaṅkhasya dhāraṇe so'yaṃ jṛmbhādau bahiraṅguliḥ
iti karkaṭaḥ
ekasya maṇibandhe'nyamaṇibandhasthitau karau
dehasya vāmapārśvasthāvuttānau svastiko mataḥ
atrārālau patākau vā'bhinaye vaśagau karau
vicyutaḥ svastikaḥ strībhirevamastīti bhāṣane
gagane sāgarādau ca vistīrṇe saṃprayujyate
iti svastikaḥ
lambamānau patākau tu ślathāṃsau śithilāṅgulī
dolo bhavedasau vyādhau viṣāde madamūrchayoḥ
saṃbhramādau yathāyogaṃ stabdho vā pārśvadolitaḥ
iti dolaḥ
sarpaśīrṣo miladbāhyapārśvaḥ puṣpapuṭo bhavet
dhānyapuṣpaphalādīnāmapāṃ ca grahaṇe'rpaṇe
kāryaḥ puṣpāñjalau caiṣa proktaḥ soḍhalasūnunā
iti puṣpapuṭaḥ /
anyonyaskandhadeśasthāvarālau svastikīkṛtau
svasaṃmukhau ca vitatāvutsaṅgo gīyate karaḥ
dehadakṣiṇabhāgasthaṃ svastikaṃ kecidūcire
adhastalatvamapyanye'nyonyakakṣānuveśinīḥ
aṅgulīḥ karayoḥ pṛṣṭhadvayaṃ pārśvamukhaṃ viduḥ
karāvarālayoḥ sthāne sarpaśīrṣāvitītare
atiprayatnasādhye'rthe śītāliṅganayorapi
prasādanānaṅgīkāre lajjādau caiva yoṣitām
ityutsaṅgaḥ
khaṭakāmukhayoḥ pāṇyoḥ svastike maṇibandhane
anyonyābhimukhatve vā khaṭakāvardhamānakaḥ
tāmūlagrahaṇādau syātkāmināṃ prathame mate
puṣpāṇāṃ granthane satyabhāṣaṇādau matāntare
skandhakūrparayormadhyamanyonyasya yadā karau
dadhāte sarpaśirasau gajadantastadoditaḥ
ākuñcatkūrparau skandhadeśasthau sarpaśīrṣakau
anyonyābhimukhau lakṣma gajadante jaguḥ pare
eṣa śailaśilotpāṭe gatāgatayutaḥ karaḥ
vivāhasthānanayane syādvadhūvarayorayam
stambhagrahe'tibhāre ca śrīsoḍhalasutoditaḥ
iti gajadantaḥ
vakṣaso'bhimukhau santau śukatuṇḍāvadhomukhau
kṛtvā nītāvadho yatra so'vahittho'bhidhīyate
daurbalyautsukyaniḥśvāsagātrakārśyeṣvasau bhavet
ityavahitthaḥ
mukulasya kapitthena veṣṭanānniṣadho bhavet
śāstrārthasamyaggrahaṇe sa syānniṣpeṣaṇe tathā
samyakca sthāpite tathyamidamityapi bhāṣaṇe
prathamaṃ gajadantaṃ tu niṣadhaṃ kecidūcire
sa śairyadhairyagāmbhīryagarvādiṣu matastathā
iti niṣadhaḥ
uparyupari vinyastau yatrānyonyamadhomukhau
ūrdhvāṅguṣṭhau patākākhyau karau sa makaraḥ karaḥ
sa nakramakarāḍīnāṃ kravyādadvīpināmapi
siṃhādīnāmabhinaye nadīpūrasya ceṣyate
iti makaraḥ
haṃsapakṣau svastikatvaṃ prāptau yadi parāṅmukhau
vardhamānastadā hastaḥ kapāṭodghāṭane bhavet
vicyutaḥ svastikastadvadvakṣaḥsthalavidāraṇe
sarpaśīrṣo haṃsapakṣasthāne'sminnapare jaguḥ
apare'bhyupajagmustaṃ svastikena vinā kṛtam
iti vardhamānaḥ
puromukhau samaskandhakūrparau khaṭakāmukhau
sthitau vakṣaḥpurodeśe vakṣaso'ṣṭāṅgulāntare
caturasrāviti proktau sragādyākarṣaṇe karau
iti caturasrau
caturasrīkṛtya pāṇyoḥ kṛtayorhaṃsapakṣayoḥ
uttāno'dho vrajatyueko vakṣo'nyo yātyadhomukhaḥ
yadā syātāṃ tadodvṛttau tālavṛntanirūpaṇe
tāveva tālavṛntākhyāvavadannṛttakovidāḥ
prāṅmukhau haṃsapakṣākhyau vyāvṛttaparivartitau
jayaśabde prayoktavyāvudvṛttau menire pare
ityudvṛttau
bhūtvodvṛttau sthitau tryasrau haṃsapakṣau svapārśvayoḥ
jātau mithaḥ saṃmukhasthatalau talamukhau matau
budhairabhidadhāte tau madhure mardaladhvanau
iti talamukhau
aśliṣṭahaṃsapakṣābhyāṃ svastikasvastikau karau
iti svastikau
viprakīrṇau tu tāveva sahasā svastike cyute
nīcāgrāvunnatāgrau vā kucābhyāṃ purataḥ sthitau
parāṅmukhau haṃsapakṣau viprakīrṇau jaguḥ pare
iti viprakīrṇau
patākasvastikaṃ kṛtvā vyāvṛttaparivartane
ūrdhvāsyau padmakośau ca vyāvṛttaparivartane
kramātkṛtvā yatra vāmamuttānārālamācaret
khaṭakāmukhamanyaṃ vā'dhomukhaṃ caturasrataḥ
svastikenāthavā yadvā kṛtvā'rālau karau kṛtau
khaṭakāmukhasaṃjñau tāvarālakhaṭakāmukhau
vaṇijāṃ sacivādīnāṃ vitarke'sau prayujyate
anye tvāhururograsthaḥ prāṅmukhaḥ khaṭakāmukhaḥ
arālaḥ pronnatāgro'nyastiryagīṣatprasāritaḥ
pārśvavyatyayato yadvā svapārśve cetkarau sthitau
talāntarau tadā syātāmarālakhaṭakāmukhau
ityarālakhaṭakāmukhau
bhujāgrayoḥ kūrparayoraṃsayoḥ savilāsayoḥ
satoḥ patākau vyāvṛttiṃ vidhāya bhavato drutam
adhastalau cedāviddhavaktrau hastau tadoditau
vikṣepavalane prāhuḥ prayogaṃ kṛtinastayoḥ
ityāviddhavaktrau
madhyamāsaṃgatāṅguṣṭhau caturasrapradeśagau
sarpaśīrṣau kramāttiryakprasarantau pradeśinīm
bahiḥ prasāritāṃ dhatto yadā sūcīmukhau tadā
patākau prathamaṃ kāryau vyāvṛttaparivartitau
bhrāntvā prasāraṇaṃ cātra viśeṣaṃ kecidūcire
madhyaprasāritāṅguṣṭhau sarpaśīrṣākṛtī karau
recitasvastikau kecidūcuḥ sūcyāsyalakṣaṇam
iti sūcyāsyau
prasāritottānatalāvucyete recitau karau
athavā recitau proktau haṃsapakṣau drutabhramau
yadvā recitayorlakṣma lakṣaṇe milite ime
prayojyau tau nṛsiṃhasya daityavakṣovidāraṇe
iti recitau
ekena caturasreṇa tau syātāmardharecitau
ityardharecitau
uttānādhomukhatvābhyāṃ krameṇa skandhadeśataḥ
patākau yadi niṣkramya nitambakṣetravartinau
recakaṃ kuruto hastau nitambāvuditau tadā
iti nitambau
bāhū vyāvartitenordhvaṃ prasārya parivartitaḥ
svastikākṛtitāṃ nītau patākau pallavau matau
śithilau tripatākau tu kecidatra pracakṣate
natonnatau padmakośau śithilau maṇibandhayoḥ
svapārśvayoḥ purastādvā pallavāvavadanpare
padmakośakarasthāne patākāvapare jaguḥ
iti pallavau
pārśvadeśotthitau pārśvamaspṛśantau gatau śiraḥ
nitambavatkeśadeśānniṣkramya ca punaḥ punaḥ
pṛthaggatāgatau yau tau keśabandhau karau matau
iti keśabandhau
kapolāṃsalalāṭānāṃ kṣetre tvanyatame sthitau
tripatākau karau kiṃcittiryañcau saṃmukhau mithaḥ
aṃsakūrparayoḥ kiṃciccalatorūrdhvatastalau
kṣaṇaṃ bhūtvā pracalitau jñeyāvuttānavañcitau
aṃsakūrparayoḥ kiṃcitpatanaṃ manvate pare
ityuttānavañcitau
patākau dolitau tiryakprasṛtau tau latākarau
anayoḥ karayoḥ keśabandhayośca nitambayoḥ
tripatākākṛtiṃ kecidācāryāḥ pratijānate
iti latākarau
spṛśatkarikarākāraḥ pārśvayoścellatākaraḥ
unnato dolito'nyastu karṇasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
tripatāko'thavā yatra karihastamamuṃ viduḥ
nanvanyahastavatkasmānnātra dvivacanaṃ kṛtam
brūmo yatraikaśabdena sajātīyāvubhau karau
uktau tatra dvivacanaṃ ghaṭavaccaturasravat
bhinnaśabdau vijātīyau yau vā dvivacanaṃ tayoḥ
yathā ghaṭapaṭau syātāmarālakhaṭakāmukhau
karihastākṛtistveko dṛśyate'tra latākaraḥ
itikartavyatā tvanyā syādekavacanaṃ tataḥ
na cātra karihastatvamekaikatra ghaṭatvavat
na cātraikaḥ karī hastaḥ śabdavācyo'paraḥ karaḥ
naikaśeṣo na ca dvaṃdvo yato dvivacanaṃ bhavet
āśritaṃ caikavacanaṃ muninā sarvadarśinā
tripatākau kaṭīśīrṣe nyastāgrau pakṣavañcitau
iti pakṣavañcitau
tau pārśvābhimukhāgrau tu pakṣapradyotakau matau
uttānau kecidanye tūrdhvāṅgulī ca parāṅmukhau
hastau bhaṇanti śobhete caitau prāgbhyāmanantaram
iti pakṣapradyotakau
upavakṣasthalaṃ haṃsapakṣe gacchati pārśvataḥ
savilāso'parastiryakprasṛtaścellatākaraḥ
kramādaṅgāntareṇaivaṃ daṇḍapakṣau tadā karau
hastaprasāraṇaṃ tvatra yugapanmenire'pare
iti daṇḍapakṣau
adhomukhau kaṭikṣetre sthitvā nyañcitakūrparau
patākau tiryagūrdhvaṃ drāggatau garuḍapakṣakau
tripatākāvimau kaiściduktau na tu munermatau
iti garuḍapakṣakau
bhālasthalamurodeśātprāpya tatpārśvamāgatau
maṇḍalabhrāntivitatāvūrdhvamaṇḍalinau karau
lalāṭaprāptiparyantamanye lakṣmānayorjaguḥ
cakravartaniketyetau prasiddhau nṛttavedinām
tau patākākṛtī pārśvanyastāvanyonyasaṃmukhauā!rśvamaṇḍalināvuktāvanye tvāhuḥ svapārśvayoḥ
āviddhabhrāmitabhujau pārśvamaṇḍalināviti
kakṣavartaniketyetau manvate nṛttavedinaḥ
iti pārśvamaṇḍalinau
yugapatkaraṇe kṛtvodveṣṭitaṃ capaveṣṭitam
yātau svapārrśve vakṣasto bhrāntyā maṇḍalavatkramāt
vakṣo'bhivyutkramātprāptāvuromaṇḍalinau karau
anayorbhramaṇaṃ prāhuranye vakṣasthalasthayoḥ
urovartanikātvena prasiddhau tadvidāmimau
haṃsapakṣau pare prāhurūrdhvamaṇḍaliṣu triṣu
ityuromaṇḍalinau
ekatroraḥsthitottāne'nyasminpārśvaprasārite
vyāvartite nālapadmīkṛtvorastho yadā karaḥ
svapārśvaṃ nīyate'nyastūdveṣṭitakriyayā karaḥ
tadaivārālatāṃ prāpya yātyuro maṇḍalākṛtiḥ
anyo'pyevaṃ karābhyāsāduraḥpārśvārdhamaṇḍalau
ityuraḥpārśvārdhamaṇḍalau
ekaṃ vartanayā'rālaṃ tathā'nyamalapallavam
hastaṃ muhuḥ kramātkṛtvā kriyate svastikākṛtī
khaṭakāmukhahastau cenmuṣṭikasvastikau tadā
kapitthau śikharau muṣṭī cātha vā svastikākṛtī
aśliṣṭasvastikau santua vyāvṛttakriyayā karau
iti muṣṭikasvastikau
mithaḥ parāṅmukhau kṛtvā yau kṛtau padmakośakau
nalinīpadmakośau tāvapare tvanyathā jaguḥ
anyonyasaṃmukhau santau saṃśliṣṭamaṇibandhakau
padmakośau pṛthakprāptau vyāvṛttiparivartane
nalinīpadmakośau staḥ ke'pyāhuḥ padmakośayoḥ
vyāvṛttyā parivṛttyā ca jānvantikagatāvimau
skandhayoḥ stanayoryadvā jānunornikaṭaṃ gatau
vivartitau padmakośau tallakṣmetyavadanpare
iti nalinīpadmakośau
udveṣṭitakriyau vakṣaḥkṣetrasthāvalapallavau
skandhāntikamathoptetya prasṛtāvalapadmakau
prasārya skandhayoḥ skandhābhimukhapracalāṅgulī
vartitāvalapadmau cedulbaṇau bhaṇitau tadā
ityulbaṇau
kūrparasvastikayutau latākhyau valitau matau
muṣṭikasvastikau mūrdhni vivṛttau tau pare viduḥ
anye tvācakṣate'nyonyalagnāgrau khaṭakāmukhau
ūrdhvagau pṛṣṭhato namrakūrparau valitau matau
iti valitau
pallavau śīrṣadeśasthau lalitaukalitā budhaiḥ
caturasrīmabhañjantau śirasthāvacalau karau
lalitāvapare prāhuranye tu khaṭakaḥmukhau
śanaiḥ prāpya śiro'nyonyalagnāgrau lalitau viduḥ
iti lalitau
nṛttahastau krameṇāpi prayojyau sūrayo viduḥ
iti triṃśannṛttahastāḥ
patāko madhyamāmūlalagnāṅguṣṭho nikuñcakaḥ
sasvalpābhinaye vedādhyayane ca prayujyate
ityayutahastaḥ
śikharadvaṃdvasaṃyogātkaro dviśikharo mataḥ
śayanārthe'ṅgulisphoṭe strīṇāmanunaye tathā
nāstītyarthaṃ tu saṃyujya viyuktaṃ śikharadvayam
iti saṃyutahastaḥ
pṛthagdakṣiṇavāmau cedvaradābhayadau karau
arālau kaṭipārśvasthau tadoktau varadābhayau
iti nṛttahastau
pradarśanārthamukteyaṃ hastānāṃ saptatirmayā
ānantyādabhineyānāṃ santyanantāḥ pare karāḥ
lokavṛttānusārātte'pyūhyantāmanayā diśā
netrabhrūmukharāgādyairupāṅgairupabṛṃhitāḥ
pratyaṅgaiśca karāḥ kāryā rasabhāvapradarśakāḥ
uttameṣvabhineyeṣu lalāṭakṣetracāriṇaḥ
vakṣaḥsthā madhyameṣu syuradhameṣu tvadhogatāḥ
anyairuktā vyavastheyamuttamādyabhinetṛṣu
uttame saṃnikṛṣṭāḥ syurmadhyame madhyasaṃsthitāḥ
adhame tvabhineye syurviprakṛṣṭacarāḥ karāḥ
alpo hastapracāraḥ syātpratyakṣe bhūrisāttvike
parokṣe pracuraḥ sa syānmadhyame madhyamo mataḥ
kāryāḥ suvyaktalakṣmāṇaḥ pātrairuttamamadhyamaiḥ
sasauṣṭhavāśca nīcaistu pāṇayastadvilakṣaṇam
viṣaṇṇe vyākule bhīte mūrchite tandrayā'nvite
jugupsāśekasaṃtapte supte glāne jaśārdite
rogaśītārtaniśceṣṭasaṃciteṣvapi tāpase
mattonmattapramatteṣu na hastābhinayo bhavet
sūcayantyāntaraṃ bhāvaṃ ye karāḥ karkaṭādayaḥ
viṣaṇṇādiṣvapi prāyaḥ prayojyāste satāṃ matāḥ
iti hastaprakaraṇam
syādakṣaḥ samamābhugnaṃ nirbhugnaṃ ca prakampitam
udvāhitaṃ pañadheti teṣāṃ lakṣmābhidadhmahe
sauṣṭhavādhiṣṭhitaṃ vakṣaścaturasrāṅgasaṃśrayam
prakṛtisthaṃ samaṃ prāhuḥ svabhāvābhinayue ca tat
iti samam
nimnaṃ śithilamābhugnaṃ vakṣaḥ syādgarvalajjayoḥ
śītahṛcchalyayoḥ śoke mūrchabhīsaṃbhrameṣu ca
kāryaṃ vyādhau viṣāde ca brūte śaṃkarakiṃrah
ityābhugnam
nirbhugnaṃ nimnapṛṣṭhatvādunnataṃ stabdhamagrataḥ
māne ca satyavacane stambhe vismayavīkṣite
praharṣabhāṣaṇe garvotseke cedaṃ prayujyate
iti nirbhugnam
prakampitaṃ kampitaṃ syādūrdhvakṣepairnirantaraiḥ
syādbhīhāsaśramaśvāsakāsahikkāsu rodane
iti prakampitam
akampaṃ saralotkṣiptamudvāhitamudīritam
dīrghocchvāse ca jṛmbhāyāmuttuṅgālokane ca tat
ityudvāhitam
vivartitaṃ cāpasṛtaṃ prasāritamatho cāpasṛtaṃ prasāritamatho natam
unnataṃ ceti saṃcakhyuḥ pārśvaṃ pañcavidhaṃ budhāḥ
vivartanāttrikasya syātparāvṛttau vivartitam
iti vivartitam
tannivṛttyā tvapṛsataṃ bhavetpārśvavivartane
ityapasṛtam
prasāritaṃ tūbhayto vistārātsyānmudādiṣu
iti prasāritam
nyañcitāṃsaṃ nitambaṃ tu nataṃ syādupasarpaṇe
iti natam
pārśvaṃ tadviparītaṃ tūnnataṃ syādapasarpaṇe
ityunnatam
kampitodvāhitā chinnā vivṛtā recitā tathā
kaṭī pañcavidhetyuktā tallakṣma vyāhare'dhunā
drutaṃ gatāgate pārśve dadhatī kampitā matā
tāṃ kubjavāmanādīnāṃ gamane viniyuñjate
iti kampitā
śanairuccalitā pārśvadvayenodvāhitā kaṭī
strīṇāṃ līlāgateṣveṣā pīnāṅgānāṃ gatāvapi
ityudvāhitā
chinnā tiryaṅmukhe pātre madhyasya valanātkaṭī
vyāyāme saṃbhrame caiṣā vyāvṛttaprekṣaṇādiṣu
iti cchinnā
parāṅmukhena pātreṇābhimukhaṃ yā vivartitā
vivṛttā sā kaṭī proktā viniyojyā vivartane
iti vivṛttā
sarvato bhramaṇāduktā recitā bhramaṇe bhavet
iti recitā
samo'ñcitaḥ kuñcitaśca sūcyagratalasaṃcaraḥ
udghaṭṭitaśceti muneḥ ṣaḍvidhaścaraṇo mataḥ
trāṭito ghaṭitotsedho ghaṭṭito marditastathā
agragaḥ pārṣṇigaḥ pādaḥ pārśvagaścāparaḥ paraiḥ
iti saptāpare proktāḥ pādāstallakṣaṇaṃ bruve
svabhāvena sthito bhūmau samaḥ pādo'bhidhīyate
svabhāvābhinaye kāryaḥ sthiro'sau recake calaḥ
iti samaḥ
bhūsthapārṣṇiḥ samutkṣiptāgratalaḥ prasṛtāṅguliḥ
añcitaḥ sa bhavetpādāhatibhramaṇakādiṣu
ityañcitaḥ
kuñcitāṅgulirutkṣiptapārṣṇimadhye ca kuñcitaḥ
kuñcitaḥ syādatikrāntakrame tuṅgasya ca grahe
iti kuñcitaḥ
vāmaḥ svābhāviko'nyastu bhuvyaṅguṣṭhāgrasaṃsthitaḥ
utkṣiptetarabhāgaॐ'sau sūcī nūpurabandhane
iti sūcī
yasyotkṣiptā bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhaḥ prasṛtastathā
aṅgulyo nyañcitāḥ sa syātpādo'gratalasaṃcaraḥ
preraṇe kuṭṭane sthāne pīḍane bhūmitāḍane
bhūsthāpasārane sa syādrecake bhramaṇe made
ityagratalasaṃcaraḥ
yadi pādatalāgreṇa sthitvā bhūmau nipātyate
asakṛdvā sakṛtpāṣṇirbhavedudghaṭṭitastadā
ityudghaṭṭitaḥ
pārṣṇyā dharāmavaṣṭabhya tāmagreṇa nihanti yaḥ
trāṭitaścaraṇaḥ sa syātprayojyaḥ krodhagarvayoḥ
iti trāṭitaḥ
ghnanmuhurghaṭitotsedho'grapārṣṇibhyāṃ bhuvaṃ kramāt
iti ghaṭitotsedhaḥ
ghaṭṭitaḥ kṣitighātī syātpārṣṇyaṅghriḥ preraṇe ca saḥ
iti ghaṭṭitaḥ
yastiraścā talenorvīṃ pramṛdgāti sa marditaḥ
iti marditaḥ
agrago'gre drutaṃ sarpanprayojyaḥ paṅkilakṣitau
ityagragaḥ
pṛṣṭhato'pasaranpārṣṇyā pārṣṇigaḥ pāda ucyate
iti pārṣṇigaḥ
sthitaḥ pārśve'thavā pārśvaṃ vrajanpārśvaga iṣyate
iti pārśvagaḥ
ekoccau karṇalagnau cocchritau srastau ca lolitau
ityuktau pañcadhā skandhau nāmnaiva vyaktalakṣaṇau
ekoccau kathitau skandhau muṣṭikuntaprahārayoḥ
āśleṣe śiśire cāṃsau karṇalagnau matau satām
ucchritau harṣagarvādau srastau duḥkhe śrame made
mūrchāyāṃ cātha kartavyau lolitau viṭanartane
nṛttajñairgaditau hāsya huḍukkāvādyavādane
iti pañcadhā skandhau
samā nivṛttā valinā recitā kuñcitā'ñcitā
tryasrā natonnatā ceti grīvā navavidhā bhavet
samā svābhāvikī dhyāne jape kārye svabhāvaje
iti samā
grīvā tvabhimukhībhūya nivarteta yadā tadā
nivṛttetyucyate sā syātsvasthānābhimukhādiṣu
iti nivṛttā
pārśvonmukhī tu valitā grīvā bhaṅge tathekṣaṇe
iti valitā
recitā vidhutabhrāntā vartule mathane tathā
iti recitā
ākuñcitā kuñcitā syānmūrdhabhāre svagopane
iti kuñcitā
añcitā prasṛtā lolā keśākarṣe'tha vīkṣaṇe
ityañcitā
tryasrā pārśvagatā khede pārśvekṣāskandhabhārayoḥ
iti tryasrā
natā'vanamrā'laṃkārabandhe kaṇṭhāvalambane
iti natā
unnatordhvanatā grīvā'laṃkārordhvapradarśane
ityunnatā
ūrdhvastho'dhomukhastiryagapaviddhaḥ prasāritaḥ
añcito maṇḍalagatiḥ svastikodveṣṭitāvapi
pṛṣṭhānusārītyudito bāhurdaśavidho budhaiḥ
āviddhaḥ kuñcito namraḥ saralāndolitāvapi
utsārita iti prāhurbāhūnṣaḍaparānpare
śīrṣādūrdhvaṃ vrajanbāhurūrdhvasthastuṅgadarśane
ityūrdhvasthaḥ /
adhomukho mahīśleṣī
ityadhomukhaḥ /
tiryakpārśvagato bhavet //
iti tiryaggataḥ
bāhumaṇḍalavadgatyā vakṣaḥkṣetrādvinirgataḥ
apaviddhaḥ
ityapaviddhaḥ /
athāgradeśamanudhāvanprasāritaḥ //
iti prasāritaḥ
vakṣaḥkṣetrācchiraḥ prapya vakṣaḥ pratyāgato'ñcitaḥ
ityañcitaḥ
ucyate maṇḍalagatiḥ sarvato bhramaṇādbhujaḥ
khaḍgādibhrāmaṇe cāsya viniyogaṃ prapedire
iti maṇḍalagātiḥ
svastiko lagnayorbāhvoḥ pārśvavyatyāsataḥ sthitau
sa syādbhānorupasthāne parirambhe'bhivādane
iti svastikaḥ
niṣkrāmanmaṇibandhasthavartanāmāśrito bhujaḥ
udveṣṭito bhavet
ityudveṣṭitaḥ /
pṛṣṭhānusārī pṛṣṭhato gataḥ
bhavettūṇaśarākarṣe vīṭikāgrahaṇe ca saḥ
iti pṛṣṭhānusārī
āviddho'bhyantarākṣiptaḥ
ityāviddhaḥ
kuñcitastu sa ucyate
yastīkṣṇakūrparaṃ vakrīkṛtaḥ khaḍgādidhāraṇe
prahāre bhojane pāne prokto niḥśaṅkasūriṇā
iti kuñcitaḥ
īṣadvakrastu namro'sau stutau mālyasya dhāraṇe
iti namraḥ
saralaḥ pārśvayorūrdhvamadhastācca prasāritaḥ
syātpakṣānukṛtau māne bhūsthanirdeśane kramāt
iti saralaḥ
gatāvāndolito'nvarthaḥ
ityāndolitaḥ
bāhurutsāritaḥ punaḥ
svapśvamanyato gacchañjanatotsāraṇe bhavet
ityutsāritaḥ
bāhūnāṃ karaṇenātha samastavyastayojanāt
kramāddrutādivaicitryājjāyante'tra sahasraśaḥ
vartanāścaturairūhyāstāḥ śobhābharasaṃbhṛtāḥ
te reṣāmanatikramya bhūribhaṅgibhṛto bhujāḥ
recyante yadi lakṣajñaiścālakāḥ kīrtitāstadā
otāvatsarigoṇīnāṃ padasya malapasya ca
gajaropaśamasyānte khaṇḍe'pyelādigāmini
sālagasthadhruvādyante yacca praharaṇaṃ bhavet
tadantakhaṇḍe'nyatrāpi proddhate tuṇḍakaiśike
kavite'pi prayojyāste nānyatretyūcire pare
iti bāhuprakaraṇam
pṛṣṭhaṃ tu jaṭharoktābhirvartanābhirvivartate
ato na tatpṛthagvācyaṃ jaṭharaṃ tūcyate'dhunā
kṣāmaṃ khallaṃ tathā pūrṇaṃ tredhā jaṭharamiṣyate
kṣāmaṃ syānnamanājjṛmbhāhāsyaniśvāsarodane
iti kṣāmam
nimnaṃ khallaṃ kṣudhārte syādāture śramakarśite
vetālabhṛṅgiriṭyādijaṭharākāradhāri tat
iti khallam
pūrṇaṃ sthūlaṃ vyādhite syāttundile'tyaśite tathā
iti pūrṇam
anye'nvarthaṃ riktapūrṇaṃ śvāsaroge'paraṃ jaguḥ
iti riktapūrṇam
kampito valitaḥ stabdhodvatitau ca nivartitaḥ
ityūruḥ pañcadhā tatra muhuḥ pārśve natonnate
yasyāsau kampito jñeyo'dhamānāṃ gamane ca saḥ
iti kampitaḥ
valito'ntargate jānunyūruḥ svairagatau striyāḥ
iti valitaḥ
stabdhastu niṣkriyaḥ sa syādviṣāde sādhvase tathā
iti stabdhaḥ
pārṣṇerantarbahiḥkṣepātkṣepādagratalasya ca
muhurudvartitaḥ sa syādvyāyāme tāṇḍave tathā
ityudvartitaḥ
nivartito'ntargatayā pārṣṇyā syātsaṃbhrame śrame
iti nivartitaḥ
āvartitā natākṣiptodvāhitā parivartitā
iti pañcavidhā jaṅghā śārṅgadevena kīrtitā
niḥsṛtā ca parāvṛttā tiraścīnā bahirgatā
kampitetyaparāḥ pañca jaṅghāḥ saṃcakṣate pare
vāme dakṣiṇataḥ pāde dakṣiṇe vāmataḥ kṛte
muhurāvartitā proktā vidūṣakaparikrame
ityāvartitā
namajjānurnatā jaṅghā sthānāsanagatādiṣu
iti natā
bahirvikṣepataḥ kṣiptā vyāyāme tāṇḍave ca sā
iti kṣiptā
ūrdhvaṃ nītodvāhitā syādāviṣṭagamanādiṣu
ityudvāhitā
pratīpaṃ gacchato jaṅghā tāṇḍave parivartitā
iti parivartitā
puraḥ prasāritā jaṅghā niḥsṛtā parikīrtitā
iti niḥsṛtā
paścādgatā parāvṛttā bhūmilagnena jānunā
vāmena pitṛkārye syādanyena surakarmaṇi
iti parāvṛttā
bhūmilagnabahiḥpārśvā tiraścīnā''sane matā
iti tiraścīnā
bahirgatā matā jaṅghā nṛtte pārśvaprasāritā
iti bahirgatā
kampanātkampitā bhītau kāryā ghargharikā dhvanau
iti kampitā
pañcadhā maṇibandhaḥ syānnikuñcākuñcitau calaḥ
bhramitaḥ sama ityatra nikuñcastu sa ucyate
yo bahirnimnatāṃ nītaḥ sa dānābhayadānayoḥ
iti nikuñcaḥ
ākuñcito'ntarnimno'sau kāryo'pasaraṇe budhaiḥ
ityākuñcitaḥ
nikuñcā kuñcitābhyāsāccalamāvāhane viduḥ
iti calaḥ
bhramito bhramaṇātkhaḍgacchurikābhrāmaṇādiṣu
iti bhramitaḥ
ṛjuḥ samaḥ pustakasya dhāraṇe ca pratigrahe
iti samaḥ
saṃhataṃ kuñcitaṃ cārdhakuñcitaṃ natamunnatam
vivṛtaṃ samamityūce jānu saptavidhaṃ budhaiḥ
śliṣṭānyajānu jānūktaṃ hīroṣerṣyāsu saṃhatam
iti saṃhatam
jānu lagnorujaṅghaṃ tu bhavetkuñcitamāsane
iti kuñcitam
nitambanamanājjānu tvardhakuñcitamucyate
ityardhakuñcitam
mahīgataṃ nataṃ jānu mataṃ pāte namaskṛtau
iti natam
stanakṣetrāgataṃ jānūnnataṃ śailādirohaṇe
ityunnatam
gajārohe tu vivṛtaṃ jānudvaṃdvaṃ bahirgatam
iti vivṛtam
samaṃ svābhāvikaṃ jānu svabhāvāvasthitau bhavet
iti samam
tattadveśajuṣo bhūṣā bhūṣaṇānīti manvate
iti nava pratyaṅgāni
kāntā hāsyā ca karuṇā raudrī vīrā bhayānakā
bībhatsā cādbhutetyaṣṭau draṣṭavyā rasadṛṣṭayaḥ
snigdhā hṛṣṭā tathā dīnā kruddhā dṛptā bhayānvitā
jugupsitā vismiteti dṛśo'ṣṭau sthāyibhāvajāḥ
sthāyiṣvavyabhicāritvaṃ prāpteṣu sthāyidṛṣṭayaḥ
śūnyā ca malinā śrāntā lajjitā śaṅkitā tathā
mukulā cārdhamukulā glānā jihmā ca kuñcitā
vitarkitā'bhitaptā ca viṣaṇṇā lalitābhidhā
ākekarā vikośā ca vibhrāntā viplutā parā
trastā ca madiretyetā vyabhicāriṣu viṃśatiḥ
sarvāstā militāḥ satyaḥ ṣaṭtriṃśaddṛṣṭayo matāḥ
āpibantīva dṛśyaṃ yā savikāsā'tinirmalā
sabhrūkṣepakaṭākṣā sā kāntā manmathavardhinī
yadgatāgataviśrāntivaicitryeṇa vivartanam
tārakāyāḥ kalābhijñāstaṃ kaṭākṣaṃ pracakṣate
iti kāntā
kiṃcidantaḥsamāviṣṭavicitrabhrāntatārakā
ākuñcitapuṭā mandamadhyatīvratayā kramāt
vismāpane'bhinetavye hāsyā dṛṣṭiḥ praśasyate
iti hāsyā
patitordhvapuṭā sāsrā śokamantharatārakā
nāsāgramevānugatā karuṇādṛṣṭirucyate
iti karuṇā
cakitadvipuṭā stabhdatārakā'tyantalohitā
rūkṣā bhrukuṭibhīmogrā raudrī dṛṣṭirudāhṛtā
iti raudrī
acañcalā vikasitā gambhīrā samatārakā
dīptā saṃkucitāpāṅgā vīrā dhīrairudāhṛtā
audāryadhairyagāmbhīryamādhuryalalitānyapi
tejaḥśobhāvilāsāṃśca sapta bhedānvivṛṇvatī
iti vīrā
stabdhodvṛttapuṭā'tyantacañcalodvṛttatārakā
dṛśyātpalāyamāne ca bhītyā dṛṣṭirbhayānakā
iti bhayānakā
bībhatsā syānmilallolapakṣmā taralatārakā
dṛśyodvegādapāṅgau ca nikuñcitapuṭau śritā
iti bībhatsā
prasannā snigdhaśuklāṃśāntarbahirgāmitārakā
īṣatkuñcitapakṣmāgrā'dbhutāpāṅgavikāsinī
ityadbhutā raseṣvaṣṭāsu śṛṅgārapramukheṣu kramādimāḥ
ityaṣṭau rasadṛṣṭayaḥ
rasadṛṣṭirbhavedbhāvadṛṣṭirbhāvairanulbaṇaiḥ
vikāsisnigdhā madhurā cature bibhratī bhruvau
kaṭākṣiṇī sābhilāṣā dṛṣṭiḥ snigdhā'bhidhīyate
atraikabhrūsamutkṣepamāhuḥ kīrtidharādayaḥ
iti snigdhā
phullagallā viśattārā kiṃcidākuñcitā calā
nimeṣiṇī smitākārā hṛṣṭā dṛṣṭirudāhṛtā
iti hṛṣṭā
yā tvardhapatitordhvasthapuṭeṣadruddhatārakā
sabāṣpā mandasaṃcārā dīnā dṛṣṭirasau matā
iti dīnā
sthirodvṛttapuṭāṃ rūkṣāṃ kiṃcittaralatārakām
bhrukuṭīkuṭilāṃ dṛṣṭiṃ kruddhāṃ brūte harapriyaḥ
iti kruddhā
sattvamudgiratī dṛṣṭirdṛptā vikasitā sthirā
iti dṛptā
madhyanirgamanodyuktā bhāvavisphāritau puṭau
tārake kampite yasyāḥ sā syādṛṣṭirbhayānvitā
iti bhayānvitā
aspaṣṭālokinī mīlattārakā saṃkucatpuṭā
dṛśyaṃ dṛṣṭvā samudvignā dṛṣṭiruktā jugupsitā
iti jugupsitā
dūravisphāritākārapuṭadvaṃdvavikāśinī
niścalā dṛṣṭirudbṛttatārakā vismitā smṛtā
iti vismitā
dṛṣṭayo'ṣṭāsu ratyādisthāyibhāveṣvimāḥ kramāt
ityaṣṭau sthāyibhāvadṛṣṭayaḥ
samatārāpuṭā dṛśyadṛṣṭiśūnyā vilokinī
niṣkampā dhūsarā śūnyā cintāyāṃ dṛṣṭiriṣyate
iti śūnyā
dṛśyādapasṛte tāre kiṃcinmukulitau puṭau
dadhatyapāṅgau vicchāyau pakṣmāgrasyandanaṃ tathā
dṛṣṭiḥ syānmalitā strīṇāṃ vihṛte sā prayujyate
prāpte kāle'pyasaṃlāpaḥ priyeṇa vihṛtaṃ matam
iti malinā
udūrālokinī mlānapuṭā'pyalasacāriṇī
patattārā manākkuñcatprāntā śrāntā śrame matā
iti śrāntā
mitho'bhigāmipakṣmāgrā'pyadhastādgatatārakā
patitordhvapuṭā dṛṣṭirlajjāyāṃ lajjitā matā
iti lajjitā
muhuścalasthirā pārśvālokinī bahirunmukhī
gūḍhāvalokinī śīghraṃ vinivṛttā vilokanāt
śaṅkāyāṃ śaṅkitā dṛṣṭiruktā niḥśaṅkasūriṇā
iti śaṅkitā
sphuratsaṃśliṣṭapakṣmāgrā sukhaviśrāntatārakā
mukulā dṛṣṭirānande hṛdyayoḥ sparśagandhayoḥ
iti mukulā
ardhavyākośite kiṃciddhamantyau tārake puṭau
yatrārdhamīlitau sā'rdhamukulārthe sukhaprade
ityardhamukulā
majjattārā mandacārā śithilā vikalairiva
pakṣmāgrabhrūpuṭairyuktā glānā glānau vidhīyate
kiṃcitkuñcatpuṭā gūḍhapatattārā vilokane
śanaistiryaṅnigūḍhaṃ yā sā jihmā viniyujyate
asūyāyāṃ nigūḍhe'rthe jaḍatālasyayorapi
iti jihmā
kiṃciccetkuñcitāni syuḥ pakṣmāgrāṇi puṭāvapi
samyakca kuñcitā tārā tadā dṛkkuñcitocyate
aniṣṭe sūcite tejo duṣprekṣye'kṣivyathāsu sā
iti kuñcitā
uddhāmitapuṭotphullatārā'dhaḥsaṃcarantyapi
vitarkitoditā dṛṣṭirvitarke sā'bhidhīyate
iti vitarkitā
vilokanālase tāre vyathāpracalitau puṭau
yasyāḥ saṃtaptavadbhānti sā'bhitaptā'bhidhīyate
nirvede veditavyā sā'pyabhighātopatāpayoḥ
ityabhitaptā
yā dṛṣṭiḥ patitāpāṅgā vistāritapuṭadvayā
nimeṣiṇī stabdhatārā viṣaṇṇā sā viṣādinī
iti viṣaṇṇā
madhurā kuñcitāpāṅgā sabhrūkṣepā smitānvitā
manmathonmathitā dṛṣṭirlalitā lalite matā
iti lalitā
kiṃcitkuñcatpuṭāpāṅgā dṛṣṭirardhanimeṣiṇī
pṛthakpathe cānyanetrānmuhustārāvivartinī
ākekarā durāloke syādvicchande ca vastuni
ityākekarā
vikāsitapuṭadvaṃdvā vikāsinyanimeṣiṇī
anavasthitatārā ca vikośā kīrtitā budhaiḥ
jñānavijñānagarve sā syādamarṣogradarśane
iti vikośā
yā tu kvacitaviśrāntamavisrabdhaṃ vilokate
vistīrṇā cañcalotphullatārā sā dṛṣṭirucyate
vibhrāntā vibhrame vege saṃbhrame ca bhavedasau
iti vibhrāntā
puṭau visphui! stabdhau yasyāḥ staḥ patitau kramāt
sā viplutā''rtiduḥkhādāvunmāde cāpale tathā
iti viplutā
utkampotphullatārā syāttrāse trastoddhamatpuṭā
iti trastā
madirā trividhā proktā taruṇe madhyame'dhame
made prayogamarhantī tattallakṣmasamanvitā
tīvro mado'dhamo'tra syādadhame puruṣe sthitaḥ
dṛṣṭirvikasitāpāṅgā kṣāmībhūtavilocanā
āghūrṇamānatārā syānmadirā taruṇe made
kiṃcitkuñcatpuṭā kiṃcidanavasthitacāriṇī
dṛṣṭiḥ kiṃciddhamattārā madirā madhyame made
adhobhāgacarī kiṃciddṛṣṭatārā nimeṣiṇī
yannetrasidhyanunmeṣā madirā cādhame made
iti trividhā madirā
pradarśanārthamityuktāḥ ṣaṭtriṃśaddṛṣṭayo mayā
anantāḥ santi saṃdarbhāddhṛtārāpuṭakarmaṇām
dṛṣṭayastā virañco'pi pratyekaṃ vaktumakṣamaḥ
lāghavāttatprabodhārthaṃ brūmo bhrūprabhṛtīnyataḥ
iti dṛṣṭiprakaraṇam
sahajā patitotkṣiptā recitā kuñcitā tathā
bhrukuṭī caturā ceti proktā bhrūḥ saptadhā budhaiḥ
svābhāvikī syātsahajā bhāveṣvakuṭileṣvasau
iti sahajā
patitā syādadho yātā sadvitīyā'thavā kramāt
utkṣepe vismaye harṣe roṣe'sūyājugupsayoḥ
hāse ghrāṇe ca patite vidhīyetāmubhe bhruvau
iti patitā
utkṣiptā saṃmatā'nvarthā krameṇa saha cānyathā
strīṇāṃ kope vitarke ca darśane śravaṇe nije
bhrūrlīlāhelayoścaiṣā kāryotkṣiptā vicakṣaṇaiḥ
ityutkṣiptā
ekaiva lalitotkṣiptā recitā nṛttagocarā
iti recitā
kevalā sadvitīyā vā mṛdubhaṅgā nikuñcitā
moṭṭāyite kuṭṭamite vilāse kilakiñcite
iti nikuñcitā
āmūlātsadvitīyā bhrūrutkṣiptā bhrukuṭī krudhi
iti bhrukuṭī
sadvitīyā'lpakasyandādāyatā mantharā bhavet
caturā rucire sparśe śṛṅgāre lalite ca sā
iti caturā
prasṛtau kuñcitau syātāmunmeṣitanimeṣitau
vivartitau ca sphuritau pihitau ca vitālitau
samau ca navadhetyuktau puṭau soḍhalasūnunā
āyatau prasṛtau syātāṃ vīre harṣe ca vismaye
iti prasṛtau
ākuñcitau kuñcitau sto rūpādau ca manohare
iti kuñcitau
unmeṣitau tu viśleṣātsaṃśleṣāttu nimeṣitau
vivartitau samudvṛttau trayo'mī krodhagocarāḥ
ityunmeṣitanimeṣitavivartitāḥ
sphuritau spanditau syātāṃ tāvīrṣyāviṣayau matau
iti sphuritau
atīva kuñcitau lagnau pihitau tau dṛśo ruji
suptimūrchātivarṣoṣṇadhūmavātāñjanārtiṣu
iti pihitau
uttareṇādharāghātādabhighāte vicālitau
āhuranye tvadṛśyau tāviti visphāraṇātpuṭau
iti vicālitau
samau svābhāvikāvetau svabhāvābhinaye matau
iti samau
karmabhistārakābhedā yaiḥ syustānyadhunā bruve
tāni dvedhā svaniṣṭhāni viṣayābhimukhāni ca
bhramaṇaṃ valanaṃ pātaścalanaṃ ca praveśanam
vivartanaṃ samudvṛttaṃ niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tathā
svaniṣṭhāni navetyāhustārākarmāṇi sūrayaḥ
tārayormaṇḍalabhrāntiḥ puṭāntarbhramaṇaṃ matam
valanaṃ tryasragamanaṃ pātastu syādadhogatiḥ
calanaṃ kampanaṃ proktamatha jñeyaṃ praveśanam
praveśaḥ puṭayorantaḥkaṭākṣastu vivartanam
udgatistu samudvṛttamantarā nirgamastu yaḥ
sa niṣkrāmaḥ prākṛtaṃ tu svabhāvasthitirucyate
samudvṛtaṃ ca valanaṃ bhramaṇaṃ vīraraudrayoḥ
pātastu karuṇe kāryaścalanaṃ tu bhayānake
praveśanaṃ tu bībhatse hāsye tu syādvivartanam
śṛṅgāre syāttu niṣkrāmo vīre raudre bhayānake
adbhute ca prākṛtaṃ tu bhāvenā''veśabhāgini
iti nava svaniṣṭhāni tārākarmāṇi
viṣayābhimukhānyaṣṭau tārākarmāṇyatha bruve
samaṃ sācyanuvṛttāvalokitāni vilokitam
ullokitālokite ca pravilokitamityapi
etāni darśanānyāhurlakṣyalakṣmavicakṣaṇāḥ
saumyaṃ madhyasthatāraṃ ca darśanaṃ samamucyate
iti samam
sācyucyate tiraścīnapakṣmāntargatatārakam
iti sāci
rūpanirvarṇanāyuktamanuvṛttaṃ mataṃ muneḥ
nirvarṇanā kriyākārtsnyadidṛkṣā'ntaścirasthirā
ityanuvṛttam
adhasthadarśanaṃ yattadavalokitamucyate
ityavalokitam
pṛṣṭhato darśanaṃ yattadvilokitamudāhṛtam
iti vilokitam
ullokitaṃ tadūrdhvasthavastuno yadavekṣaṇam
ityullokitam
sahasā darśanaṃ yattadālokitamudīritam
ityālokitam
pārśvasthadarśanaṃ proktaṃ kṛtibhiḥ pravilokitam
iti pravilokitam
sādhāraṇānyamūnyāhū rasabhāveṣu tadvidaḥ
ityaṣṭau darśanāni
kuñcitau kampitau pūrṇau kṣāmau sphullau samau tathā
kapolau ṣaḍvidhāvuktau tallakṣaṇamathocyate
saṃkocātkuñcitau romāñcitau śītajvare bhaye
iti kuñcitau
sphuritau kampitau kāryau romaharṣeṣu sūribhiḥ
iti kampitau
kapolāvunnatau pūrṇau tau garvotsāhagocare
iti pūrṇau
kṣāmau tvavanatau jñeyau duḥkhe kāryāvimau naṭaiḥ
iti kṣāmau
gaṇḍau vikasitau phullau praharṣe parikīrtitau
iti phullau
samau svābhāvikau bhāveṣvanāveśeṣu tau matau
iti samau
svābhāvikī natā mandā vikṛṣṭā ca vikūṇitā
socchvāsetyuditā nāsā ṣaḍvidhā sūriśārṅgiṇā
svābhāvikī syādanvarthā bhāveṣvāveśavarjitā
iti svābhāvikī
muhuḥ saṃśliṣṭaviśliṣṭapuṭā nāsā natā matā
socchvāsābhinaye mandavicchinnarucigocare
iti natā
mandā tu mandaniśvāsocchvāsā nāsā'bhidhīyate
sā cintautsukyayoḥ śoke nirvede ca vidhīyate
iti mandā
vikṛṣṭā'tyantamutphullapuṭā roṣārtibhītiṣu
ūrdhvaśvāse ca kartavyā ghrātavye bhūrisaurabhe
iti vikṛṣṭā
vikūṇitā saṃkucitā hāsye'sūyājugupsayoḥ
iti vikūṇitā
ākṛṣṭaśvasanā nāsā socchvāsā saurabhe bhavet
nirvedādiṣu bhāveṣu dīrghocchvāsakareṣu ca
iti socchvāsā
svasthau calau pravṛddhaśca nirastollāsitāvapi
vimukto vismitaḥ śvāsaḥ skhalitaḥ prasṛtastathā
evamucchvāsaniśvāsau navadhā kohaloditau
samo bhrānto vilīnaścā''ndolitaḥ kampito'paraḥ
stambitocchvāsaniśvāsasūtkṛtāni ca sītkṛtam
evaṃ daśavidhaḥ prokto lakṣyajñairmāruto'paraiḥ
svasthāvucchvāsaniḥśvāsasaṃjñau vāyū svabhāvajau
svasthakriyāsu kartavyāvuktau niḥśaṅkasūriṇā
iti svasthau
uṣṇau dīrghau saśabdau ca tau mukhena kṛtau calau
kāryāvautsukyanirvedaśokacintāsvimau matau
iti calau
pravṛddhaḥ sansaśabdena vadanena vinirgataḥ
niḥśvāsaḥ syātpravṛddhākhyaḥ kṣayavyādhyādigocaraḥ
iti pravṛddhaḥ
saśabdaḥ sansakṛtkṣipto nirastaḥ kathyate marut
duḥkhānvite sarāge ca śānte caiṣa vidhīyate
iti nirastaḥ
cirānmandaṃ nipītastu ghrāṇenollāsito marut
hṛdye gandhe vidhātavyaḥ saṃdigdhe ca vicakṣaṇaiḥ
ityullāsitaḥ
saṃyamya suciraṃ mukto vimuktaḥ kathyate'nilaḥ
yoge dhyāne ca sa proktaḥ prāṇāyāme ca sūribhiḥ
iti vimuktaḥ
cittasyānyaparatvena yaḥ prayatnena vartate
sa vismito vismaye syādudbhūte vā'rthacintane
iti vismitaḥ
mahattvādduḥkhaniṣkrāntaḥ kathitaḥ skhalito'nilaḥ
syāddaśamyāṃ daśāyāṃ sa vyādhau praskhaliteṣu ca
iti skhalitaḥ
prasupte prasṛto dīrghaḥ saśabdo nirgato mukhāt
iti prasṛtaḥ
samo'tra svasthaparyāyo bhrānto'ntarbhramaṇānmarut
anye tvanvarthanāmānastatra sūtkṛtasītkṛte
śabdānukaraṇe vaktratyājyagrāhye'nile kramāt
samaḥ svābhāviko bhrāntaḥ prathame priyasaṃgame
vilīno mūrchite śailārohe tvāndolito mataḥ
kampitaḥ surate śastramokṣādau stambhito bhavet
ucchvāsaḥ kusumāghrāṇe niḥśvāso'nuśayādiṣu
sūtkṛtaṃ vedanādau syācchīte kleśe tu sītkṛtam
nakhakṣate mṛgākṣīṇāṃ nirdayādharacarvaṇe
viniyogāntarāṇyatra budhyatāṃ lokato budhāḥ
iti matāntareṇa daśadhā śvasanaḥ
vivartitaḥ kampitaśca visṛṣṭo vinigūhitaḥ
saṃdṛṣṭakaḥ samudgaścetyadharaḥ ṣaḍvidho mataḥ
anye'nyānūcurudvṛttavikāsyāyatarecitān
oṣṭhayoḥ saṃpuṣṭastiryaksaṃkocena vivartitaḥ
avajñāvedanāsūyāhāsyādiṣu vidhīyate
iti vivartitaḥ
vyathāyāṃ kampito'nvartho bhītau śīte jape ruṣi
iti kampitaḥ
visṛṣṭaḥ syādviniṣkrānto rañjane'laktavādinā
strīṇāṃ vilāse vivvoke śārṅgidevena śīrtitaḥ
mukhāntarnihitaḥ prāṇasādhye'rthe vinigūhitaḥ
roṣerṣyayośca nārīṇāṃ balāccumbati vallabhe
iti vinigūhitaḥ
saṃdaṣṭako'dharo dantairdaṣṭaḥ krodhe vidhīyate
iti saṃdaṣṭakaḥ
samudgastu bhavedoṣṭhasaṃpuṭo dadhadunnatim
syātphūtkāre'nukampāyāṃ cumbane cābhinandane
iti samudgaḥ
āsyotkṣiptatayodvṛttaḥ so'vajñāparihāsayoḥ
ityudvṛttaḥ
īṣadvṛśyordhvadaśano vikāsī sa smite smṛtaḥ
iti vikāsī
sa sārdhamuttaroṣṭhena tataḥ syādāyataḥ smite
ityāyataḥ
paryantaṃcalanādukto vilāse recito'dharaḥ
iti recitaḥ
dantakarmāṇi vakṣyāmo dantalakṣaṇasiddhaye
kuṭṭanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ cukkitaṃ grahaṇaṃ matam
daṣṭaṃ niṣkarṣaṇaṃ ceti dantakarmāṣṭakaṃ jaguḥ
saṃgharṣaṇaṃ kuṭṭanaṃ syācchītarugbhījarāsu tat
iti kuṭṭanam
khaṇḍanaṃ tu muihurdantaśleṣaviśleṣaṇaṃ matam
japādhyayanasaṃlāpabhakṣaṇeṣu bhavedidam
iti khaṇḍanam
chinnaṃ syādgāḍhasaṃśleṣo rodane bhītiśītayoḥ
vyādhau ca vīṭikācchedavyāyāmādiṣu kīrtitam
iti cchinnam
dantapaṅktyoḥ sthitirdūre cukkitaṃ jṛmbhaṇādiṣu
iti cukkitam
tṛṇasya cāṅgulairdante dhāraṇaṃ grahaṇam bhaye
iti grahaṇam
kiṃcicchleṣaḥ samaṃ tacca svabhāvābhinaye matam
iti samam
adhare daṃśanaṃ dantairdaṣṭaṃ krodhe'bhidhīyate
iti daṣṭam
niṣkarṣaṇaṃ tu niṣkāsaḥ kāryaṃ markaṭarodane
iti niṣkarṣaṇam
ṛjvī ṛkvānugā vakronnatā lolā'valehinī
jihveti ṣaḍvidhā tatra prasṛtāsye prasāritā
ṛjvī śrame pipāsāyāṃ śvāpadānāṃ prayujyate
iti ṛjvī
sṛkkānugā līḍhasṛkkā prakopasvādubhakṣayoḥ
iti sṛkkānugā
vyāttāsyasthonnatāgrā ca vakrā nṛharirūpaṇe
iti vakrā
vyāttāsyasthonnatā'nvarthā jṛmbhāsyāntasthavīkṣayoḥ
ityunnatā
vyātte vaktre calā lolā vetālābhinaye bhavet
iti lolā
dantoṣṭhaṃ lihatī jihvā lehinī saṃmatā muneḥ
iti lehinī
jihvoṣṭhadantakriyayā civukaṃ lakṣyate tataḥ
uktaprāyaṃ sukhārthaṃ tu vakṣye lakṣyānusārataḥ
vyādīrṇaṃ śvasitaṃ vakraṃ saṃhataṃ calasaṃhatam
sphuritaṃ calitaṃ lolamevaṃ cibukamaṣṭadhā
vyādīrṇaṃ dūraniṣkrāntaṃ jṛmbhālasyādiṣu smṛtam
iti vyādīrṇam
ekāṅgulamadhaḥsrastaṃ śvasitaṃ vīkṣite'dbhute
iti śvasitam
vakraṃ tiryaṅnataṃ tattu grahāveśe vidhīyate
iti vakram
niścalaṃ mīlitamukhaṃ maune saṃhatamipyate
iti saṃhatam
saṃlagnauṣṭhaṃ calaṃ nārīcumvane calasaṃhatam
iti calasaṃhatam
kampitaṃ sphuritaṃ prāhuḥ śīte śītajvare tathā
iti sphuritam
calitaṃ śliṣṭaviśliṣṭaṃ vākstambhe kṣobhakopayoḥ
iti calitam
romanthe kevalāvarte lolaṃ tiryaggatāgatam
iti lolam
vyābhugnaṃ bhugnamudvāhi vidhutaṃ vivṛtaṃ tathā
vinivṛttamiti prājñāḥ ṣaḍvidhaṃ vadanaṃ jaguḥ
kiṃcidāyāmivakraṃ ca vyābhugnaṃ mukhamucyate
nirvedautsukyacintādau taduktaṃ pūrvasūribhiḥ
iti vyābhugnam
adhomukhaṃ tu bhugnaṃ tallajjāyāṃ prakṛtau yateḥ
iti bhugnam
līlāsūtkṣiptamudvāhi garvānādarato gatau
ityudvāhi
vāraṇe naivamityuktau vidhutaṃ tiryagāyatam
iti vidhutam
viśliṣṭauṣṭaṃ tu vivṛtaṃ hāsyaśokabhayādiṣu
iti vivṛtam
vinivṛttaṃ parāvṛttaṃ roṣerṣyāsūyiteṣu tat
iti vinivṛttam
iti dvādaśa śirogatānyupāṅgāni
utkṣiptā patitotkṣiptapatitā'ntargatā tathā
bahirgatā mitho yuktā viyuktā'ṅgulisaṃgatā
pārṣṇirityaṣṭadhā pādacārī sthāneṣu dṛśyate
gullphāvaṅguṣṭhasaṃśliṣṭāvantaryātau bahirgatau
mitho yuktau viyuktau ca pañcadhā sthānakādiṣu
saṃhatā viyutā vakra valitāḥ patitāstathā
kuñcanmūlāḥ kare'ṅgulyaḥ prasṛtāśceti saptadhā
ete pārṣṇyādibhedāḥ syuḥ saṃjñāvijñānalakṣaṇāḥ
adhaḥ kṣiptāstathotkṣiptāḥ kuñcitāśca prasāritāḥ
saṃlagnāśceti caraṇāṅgulayaḥ pañcadhā matāḥ
muhuḥ pātādadhaḥ kṣiptā vivvoke kilakiñcite
utkṣiptā muhurutkṣepānnavoḍhāyāstrapābhare
saṃkocātkuñcitāḥ śītamūrchātrāsagrahārdite
prasāritā ṛjustabdhā stambhe svāpe'ṅgamoṭane
aṅguṣṭhasyāpyamī bhedā jñātavyā nṛttakovidaiḥ
svāṅguṣṭhāsu mitho lagnāḥ saṃlagnā gharṣaṇe matāḥ
patitāgraṃ coddhṛtāgraṃ bhūmilagnamathoddhṛtam
kuñcanmadhyaṃ tiraścīnamiti ṣoḍhā talaṃ viduḥ
iti pārṣṇigulphāṅgulitalāni karacaraṇopāṅgāni /
vivṛṇoti manovṛttiṃ mukharāgo rasātmikām
ato rasopayogitvānmukharāgo'bhidhīyate
svābhāvikaḥ prasannaśca raktaśyāmo'parastathā
caturdhā mukharāgo'trānvarthaḥ svābhāviko mataḥ
anāviṣṭeṣu bhāveṣu sudhībhiḥ sa vidhīyate
iti svābhāvikaḥ
prasanno nirmalo hāsye śṛṅgāre cādbhute bhavet
iti prasannaḥ
rakto'ruṇaḥ syātkaruṇe raudre vīre'dbhute tathā
iti raktaḥ
anvartho bhavati śyāmaḥ sa bībhatse bhayānake
iti śyāmaḥ
śaśineva diśo'ṅgāni śobhante mukharāgataḥ
rasabhāvāntare netramanyadanyatkṣaṇe kṣaṇe
yathātathocitaḥ kāryo mukharāgo rase rase
iti caturdhā mukharāgaḥ
uttāno'dhomukhaḥ pārśvagataḥ pāṇiriti tridhā
pracāraṃ bharatā mene pañcadhā tvapare jaguḥ
agrago'dhastalaśceti dvau trayaśca puroditāḥ
tatra tvagraga uttāno'dhomukho'dhastalaḥ karaḥ
antarbhūtaṃ vadanbhaṭṭastritvameva samādadhe
uttāno'dhomukhaḥ pārśvagato hasto'gratastalaḥ
svasaṃmukhatalaścordhvamukho'dhovadanastathā
parāṅmukhaḥ saṃmukhaśca hasto'nyaḥ pārśvatomukhaḥ
ūrdhvago'dhogataḥ pārśvagato hasto'grago'paraḥ
saṃmukhāgata ityetānpracārāndaśa pañca ca
lakṣyalakṣaṇatattvajñaḥ śārṅgadevo'bhyabhāṣata
iti pañcadaśa hastapracārāḥ
niṣpattau nirapekṣāyāṃ karasyābhinayāya yaḥ
kriyāviśeṣaḥ kriyate taddhastakaraṇaṃ matam
āveṣṭitodveṣṭite ca vyāvartitamataḥ param
parivartitamityetaccaturdhā dhīrasaṃmatam
tarjanyādyaṅgulīnāṃ yadbhavedāveṣṭanaṃ kramāt
talasaṃmukhamāvakṣaḥ karo'pyāyāti pārśvataḥ
tadāveṣṭitamākhyātaṃ karasya karaṇaṃ budhaiḥ
yattu krameṇa niryāṇamaṅgulīnāṃ talādbahiḥ
vakṣaḥsthalātkarasyāpi tadudveṣṭitamucyate
āveṣṭitaprakriyayā kāryamāvartitaṃ kare
udveṣṭitena vyākhyātaṃ karaṇaṃ parivartitam
kiṃtvetatkaraṇadvaṃdvaṃ kaniṣṭhādyaṅgulīkṛtam
iti catvāri karakaraṇāni
dhūnanaṃ śleṣaviśleṣau kṣepo rakṣaṇamokṣaṇe
parigraho nigrahaścotkṛṣṭākṛṣṭivikṛṣṭayaḥ
tāḍanaṃ tolanaṃ chedabhedau sphoṭanamoṭane
syādvisarjanamāhvānaṃ tarjanaṃ ceti viṃśatiḥ
karakarmāṇi nṛttajñairanvarthāni babhāṣire
iti viṃśatiḥ karakarmāṇi
pārśvadvayaṃ purastācca paścādūrdhvamadhaḥ śiraḥ
lalāṭakarṇaskandhoronābhayaḥ kaṭiśīrṣake
ūrudvayaṃ ca hastānāṃ kṣetrāṇīti caturdaśa
iti hastakṣetrāṇi
karaṇaiḥ karaṇātīto'naṅgahāro'ṅgahārakaiḥ
yaḥ sthāṇū rodasīraṅge nṛtyatīśaṃ namāmi tam
syātkriyā karapādādervilāsenātruṭadrasā
karaṇaṃ nṛttakaraṇaṃ bhīmavadbhīmasenavat
prabhedānkaraṇasyāsya brūmahe bharatoditān
talapuṣpapuṭaṃ līnaṃ vartitaṃ ca litoru ca
maṇḍalasvastikaṃ vakṣaḥsvastikākṣiptarecite
svastikānyardhadikpṛṣṭhādyāni svastikamañcitam
apaviddhaṃ samanakhonmatte svastikarecitam
nikuṭṭārdhanikuṭṭe ca kaṭīchinnaṃ kaṭīsamam
bhujaṃgatrāsitālātabikṣiptākṣiptakāni ca
nikuñcitaṃ ghūrṇitaṃ syādūrdhvajānvardharecitam
mattalli cārdhamattalli syādrecakanikuṭṭakam
lalitaṃ valitaṃ daṇḍapakṣaṃ pādāpaviddhakam
nūpuraṃ bhramaraṃ chinnaṃ bhujaṃgatrastarecitam
bhujaṃgāñcitakaṃ daṇḍarecitaṃ caturaṃ tataḥ
kaṭibhrāntaṃ vyaṃsitaṃ ca krantaṃ vaiśākharecitam
vṛñśikaṃ vṛścikādye ca syātāṃ kuṭṭitarecite
latāvṛścikamākṣiptārgale talavilāsitam
lalāṭatilakaṃ pārśvanikuṭṭaṃ cakramaṇḍalam
uromaṇḍalamāvartaṃ kuñcitaṃ dolapādakam
vivṛttaṃ vinivṛttaṃ ca pārśvakrāntaṃ niśumbhitam
vidyuddhāntamatikrāntaṃ vikṣiptaṃ ca vivartitam
gajakrīḍitakaṃ gaṇḍasūcī syādgarudaplutam
talasaṃsphoṭitaṃ pārśvajānu gṛdhrāvalīnakam
sūcyardhasūcinī sūcīviddhaṃ ca hariṇaplutam
parivṛttaṃ daṇḍapādaṃ mayūralalitaṃ tataḥ
preṅkholitaṃ saṃnataṃ ca sarpitaṃ karihastakam
prasarpitamapakrāntaṃ nitambaṃ skhalitābhidham
siṃhavikrīḍitaṃ siṃhākarṣitaṃ cāvahitthakam
niveśamelakākrīḍajanitopasṛtāni ca
talasaṃghaṭṭitodvṛttaviṣṇukrāntāni lolitam
madaskhalitasaṃbhrāntaviṣkambhodghaṭṭitāni ca
śakaṭāsyorūdvṛttākhye vṛṣabhakrīḍitaṃ tataḥ
nāgāpasarpitamatho gaṅgāvataraṇaṃ tathā
ityaṣṭottaramuddiṣṭaṃ karaṇānāṃ śataṃ mayā
gatisthitiprayogāṇāmānantyātkaraṇānyapi
anantānyaṅgahāreṣu kriyantāmupayogitā
atha lakṣaṇameteṣāṃ vakṣye lakṣyavidāṃ matam
prāyaśo nartanārambhe samapādau latākarau
caturasraṃ bhavedaṅgaṃ viśeṣastvayamucyate
cāryā dvyardhikayā pāde viniṣkrāmati dakṣiṇe
vyāvartanātkarayuge dakṣiṇaṃ pārśvamāgate
parivartanato vāmapārśvaṃ satatamāśrite
tatkucakṣetrasaṃviṣṭo yasya puṣpapuṭaḥ karaḥ
talapuṣpapuṭaṃ tatsyātpāde'gratalasaṃcare
yadyanantarametatsyātkaraṇaṃ karaṇāntarāt
tadā karakriyā tattattyājyagrāhyakarānugā
etatpuṣpāñjalikṣepe lajjāyāṃ ca niyujyate
iti talapuṣpapuṭam
ūrdhvamaṇḍalinau kṛtvā karau vakṣaḥsthito'ñjaliḥ
nihañcitaṃ cāṃsakūṭaṃ yatra grīvā natā kṛtā
līnaṃ tatkaraṇaṃ yojyaṃ vallabhābhyarthane budhaiḥ
iti līnam
āśliṣṭau maṇibandhasthasvastikābhimukhau karau
kṛtvā vakṣasyekakālaṃ vyāvṛttaparivartitau
uttānau pātayedūrvoryatra tadvartitaṃ matam
asūyāyāṃ prayogaḥ syātpatākau yadi pātayet
adhomukhanighṛṣṭau tau krodhaṃ sūcayataḥ karau
śukatuṇḍādayo'pyanye viniyogavaśādiha
iti vartitam
vakṣaḥkṣetre samaṃ hastau vyāvṛttaparivartitau
vidhāyā''kṣiptayā cāryā saṃhatau parivartanāt
tatrā''nīya nidhīyete śukatuṇḍāvadhomukhau
baddhā yāti sthitiryatra valitoru taducyate
mugdhastrīvrīḍite cāsya prayogaḥ śārṅgiṇoditaḥ
iti valitoru
caturasrau karau kṛtvā vidadhadvicyavāṃ tataḥ
udveṣṭitakriyāpūrvamūrdhvamaṇḍalinau karau
vidhāya svaskikau kuryādatra sthānaṃ ca maṇḍalam
maṇḍalasvastikaṃ tatsyātprasiddhārthāvalokane
iti maṇḍalasvastikam
caturasrau karau vakṣaḥsthitau kṛtvā'tha recitau
vyāvartitena cā''nīyābhugne vakṣasi yatra tau
svastikau svastikau pādau tadvakṣaḥsvastikaṃ matam
anābhugnāṃsametacca yojyaṃ lajjānutāpayoḥ a
iti vakṣaḥsvastikam
hastau hṛtkṣetragau yatra vyāvṛtyordhvaṃ ca pārśvayoḥ
kṣiptaikaṃ haṃsapakṣaṃ ca drutabhramamadhomukham
vakṣaḥ prāpyāparaṃ tādṛgbhūtaṃ niṣkrāmayettataḥ
pādāvañcitasūcyau ca tatsyādākṣiptarecitam
anenābhinaye tyāgaparigrahaparamparām
ityākṣiptarecitam
dakṣiṇaḥ karihastaḥ syādvāmastu khaṭakāmukhaḥ
vakṣasthaḥ svastikau pādau yatrārdhasvastikaṃ tu tat
anye karikarasthāne pakṣavañcitakaṃ param
pakṣapradyotakaṃ cārdhacandraṃ kaṭigataṃ viduḥ
ityardhasvastikam
pārśvayoragrataḥ pṛṣṭhe svastiko'tra diśaṃ gataḥ
karāṅghrī recitau yatra taddiksvastikamucyate
tadgītaparivarteṣu viniyuktaṃ purātanaiḥ
svastikaprakriyaiṣā syātsvastikoktyantareṣvapi
iti diksvastikam
udveṣṭitakriyāpūrvaṃ bāhvorvikṣiptyamāṇayoḥ
kṛtvā cārīmapakrāntāṃ kriyamāṇe'paveṣṭane
recayitvā'nyacaraṇaṃ sūcīsvastikamācaret
yatrāṅghribhyāṃ karābhyāṃ ca tatpṛṣṭhasvastikaṃ bhavet
etanniṣedharābhasyaparānveṣaṇabhāṣaṇe
prayuktaṃ nāṭyatattvajñairanyairyuddhaparikrame
iti pṛṣṭhasvastikam
udveṣṭena niṣkāsya pāṇyorvyāvartamānayoḥ
utplutya yugapadyatra karāṅghriḥ svastikaḥ kṛtaḥ
tatsvastikaṃ prayoktavyaṃ budhaiḥ pūrvoktavastunoḥ
iti svastikam
vyāvartaparivartābhyāṃ nāsādeśaṃ gato yadgā
karihasto'lapadmatvaṃ dhatte syādañcitaṃ tadā
saṃmukhaprekṣaṇe tacca yojyaṃ svasyātikautukāt
ityañcitam
caturasrakaraḥ sthitvā hastaṃ vyāvartya dakṣiṇam
niṣkrāmayanbhajeccārīmākṣiptāmatha dakṣiṇam
śukatuṇḍaṃ karaṃ tasyaivorau tu paripātayet
yatrāpaviddhaṃ tadvāme vakṣasthe khaṭakāmukhe
tatkopāsūyayoryojyamuktaṃ soḍhalasūnunā
ityapaviddhaṃ
dehaḥ svābhāviko yatra pādau samanakhau yutau
latāhastau samanakhaṃ syātpraveśe tadādime
cāryā viddhāñcitapade paryāyādrecitaḥ karaḥ
yatronmattaṃ tu tadgarve saubhāgyādisamudbhave
ityunmattam
caturasraḥ sthitaḥ kṛtvā haṃsapakṣau drutabhramau
vyāvṛttiparivṛttibhyāmadhaścordhvaṃ śiraḥsthalāt
ānīyā''viddhavakrau cedvakṣasi svastikau kṛtau
viprakīrṇau tataḥ kāryau pakṣavañcitakau karau
pakṣapradyotakau paścāccārī tadvaśagā bhavet
ante'vahitthakaṃ sthānaṃ tadā svastikarecitam
nṛttābhinayane tacca praharṣādau niyujyate
iti svastikarecitam
maṇḍalasthānake kṛtvā caturasratayā sthitaḥ
udveṣṭya dakṣiṇaṃ hastaṃ nītvā skandhaśirasyamum
patanotpatanāviṣṭakaniṣṭhādyaṅgulīdvayam
alapadmākṛtiṃ kṛtvodghaṭṭite'ṅghrau ca dakṣiṇe
āviddhavaktratāṃ nītvā kare'tra caturasrite
tathaiva vāmapāṇyaṅghri yatra syāttannikuṭṭakam
ātmasaṃbhāvanākhyānapare vākye niyujyate
iti nikuṭṭakam
tadevārdhanikuṭṭaṃ syādekenāṅgena cetkṛtam
aprarūḍhavacaḥprokte tatraivārthe niyujyate
ityardhanikuṭṭakam
pārśvena bhramarīṃ kṛtvā maṇḍalasthānake sthitaḥ
kṛtvā chinnāṃ kaṭīmekāṃ bāhvoḥ śirasi pallavam
karamaṅgāntareṇaivaṃ yatra tricaturāḥ kṛtāḥ
āvṛttayaḥ kaṭīchinnaṃ tadvismayanirūpaṇe
iti kaṭīchinnam
ākṣiptāmapyapakrāntāṃ cārīṃ kṛtvā karadvayam
svastikīkṛtya nābhistho dakṣiṇaḥ khaṭakāmukhaḥ
kaṭyāmanyo'rdhacandraśca kṛtaḥ pārśvaṃ ca tannatam
anyadudvāhitaṃ yatra vṛttiraṅgāntaraistathā
tatkaṭīsamamādiṣṭaṃ vaiṣṇavasthānakānvitam
prayojyaṃ sūtradhāreṇa jarjarasyābhimantraṇe
iti kaṭīsamam
bhujaṃgatrāsitāṃ cārīṃ kṛtvotkṣipya ca kuñcitam
aṅghrimūrukaṭījānutryasraṃ yatra vivartayet
vyāvṛttiparivṛttibhyāmeko dolākaro'paraḥ
khaṭakākhyastadanvarthaṃ bhujaṃgatrāsitaṃ matam
iti bhujaṃ gatrāsitam
cāryālātā nitambaśca karo'tha caturasrakaḥ
etaddakṣiṇato vāma ūrdhvajānustathaiva cet
aṅgāntaraṃ tadā'lātaṃ nṛtte salalite matam
ityalātam
haste vyāvartamāne tu so'ṅghrirvikṣipyate bahiḥ
caturasraḥ paraḥ pāṇiḥ pūrvo'tha parivartane
pāṇirākṣipyate cāṅghriryatrāṅgaṃ cānyadīdṛśam
vikṣiptākṣiptakaṃ ca syādgatāgatanirūpaṇe
imaṃ tu nāṭyatattvajñā viniyogaṃ na manvate
vākyārthābhinayastatra yatrābhinayahastakāḥ
prādhānyena vidhīyante nṛttamātraparaṃ tvidam
ato'ntarālasaṃdhāne gatīnāṃ ca parikrame
tathā yuddhaniyuddhasthacārīsthānakasaṃkrame
kārye tālānusaṃdhāne yojyaṃ karaṇamīdṛśam
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā yatrārālaṃ śirasthale
taddikkaṃ karamādhāha nāsākṣetrārjavena tu
kṛto vakṣasyarālo'nyastadvadanti nikuñcitam
etadutpatanautsukyavitarkādau prayujyate
anye patākasūcyāsyāvasminnāsāgragau viduḥ
iti nikuñcitam
ūrdhvaṃ vyāvartanenādhaḥ parivartanataḥ kare
pārśvakṣetrāddhāmyamāṇe jaṅghāsvastikamācaret
tato'pakrāntacārīkastaddikkaścaraṇo yadā
vāmo dolākaraḥ proktaṃ karaṇaṃ ghūrṇitaṃ tadā
iti ghūrṇitam
kuñcite caraṇe cāryāṃ cordhvajānau yadā karaḥ
taddigbhavo'lapadmo vā'rālaścordhvamukho bhavet
pakṣavañcitakau cordhvaṃ stanasāmyasthajānunaḥ
khaṭakākhyo'paro vakṣasyūrdhvajānustadocyate
ityūrdhvajānuḥ
maṇḍale sthānake sthitvā vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
sūcīmukhaṃ cāpasārya yadā tasyāntike kṛtaḥ
aṅghrirudghṛṭṭitaḥ pārśvaṃ saṃnataṃ cāpasāraṇe
tadardharecitaṃ yojyamasamañjasaceṣṭane
ityardharecitam
gulphayoḥ svastikaṃ kṛtvā pādayorapasarpaṇe
yugapatkarayoryatrodveṣṭanaṃ cāpaveṣṭānam
kuryānmuhurmahustattu mattalli madavedakam
iti mattali
upetyāprasṛtau pādau vāmaścedrecitaḥ karaḥ
kaṭyāmanyastadā tvardhamattalli taruṇe made
recito dakṣiṇo hastaḥ so'ṅghriruddhaṭṭito bhavet
yatra dolākaro vāmastadrecakanikuṭṭakam
iti recakanikuṭṭakam
nitambakeśabandhādivartano dakṣiṇaḥ karaḥ
bahuśaḥ karihasto'nyaḥ pādaścodghaṭṭitastathā
aṅgāntaraṃ cellalitaṃ tadā nṛtte vilāsini
iti lalitam
dehakṣetrātkare sūcīmukhasaṃjñe'pasarpati
sūcīpādo'pyapasṛtaścārī syāddhamarī tataḥ
kramādaṅgadvaye'pyevaṃ lalite valitaṃ bhavet
iti valitam
yatrordhvajānuścārī syāllatāhastau karau kṛtau
tayorekaṃ tato nyasyeduparyūrdhvasthajānutaḥ
punaraṅgāntareṇaiva daṇḍapakṣaṃ taducyate
iti daṇḍapakṣam
parāṅmukhau nābhitaṭe hastau cetkhaṭakāmukhau
sūcīpādo'ṅghriṇā'nyena yuktvā'pakrāntayā'nvitaḥ
aṅghriranyastathaiva syāttadā pādāpaviddhakam
iti pādāpaviddhakam
vidhāya bhramarīṃ cārīṃ tato nūpurapādikām
pādenaikena taddikkaṃ hastaṃ recitamācaret
dvitīyaṃ tu latāhastaṃ yatra tannūyuraṃ viduḥ
iti nūpuram
pādamākṣiptacārīkaṃ tadaivodveṣṭitaṃ karam
trikaṃ ca valitaṃ kṛtvā pādasvastikamācaret
tatastadvaddvitīyāṅgaṃ yugapaccolbaṇau karau
yatra taddhamaraṃ yojyaṃ taccoddhataparikrame
iti bhramaram
alapadmau kaṭīpārśvakṣetre yatra kramātkarau
kaṭīchinnā ca vaiśākhaṃ sthānaṃ tacchinnamucyate
syāttālabhañjane tacca tathā'ṅgapratisāraṇe
iti cchinnam
bhujaṃgatrāsitā cārī tato yatra ca recitau
hastau sto vāmapārśve tadbhujaṃgatrastarecitam
iti bhujaṃgatrastarecitam
cārī ceddakṣiṇāṅghreḥ syātpūrvoktā dakṣiṇaḥ karaḥ
recito'nyo latāhasto bhujaṃgāñcitakaṃ tadā
iti bhujaṃgāñcitam
cārī ceddaṇḍapādā syāddaṇḍapakṣau ca hastakau
pramodanṛttaviṣayaṃ tadā syāddaṇḍarecitam
prayogamapare tvāhurasyoddhataparikrame
iti daṇḍarecitam
vakṣaḥkṣetrasthayoḥ pāṇyorvāmaścedalapallavaḥ
dakṣiṇaścaturo'ṅghristūdghaṭṭitaścaturaṃ tadā
etadvismayasūcāyāṃ vaidūṣikyāṃ niyujyate
iti caturam
drutāpasāritaṃ vāmaṃ sūcīpādaṃ vidhāya cet
tatpārśve dakṣiṇaṃ nyasyettatkālaṃ recayetkaṭim
kurvanvā bhramarīṃ hastau vyāvṛttaparivartitau
kṛtvā'nte caturasraḥ syātkaṭibhrāntaṃ tadā bhavet
asya tālāntarāleṣu yatīnāṃ paripūraṇe
prayogamāha niḥśaṅkastathā gatiparikrame
iti kaṭibhrāntam
eka udveṣṭitenādho viprakīrṇaḥ karo'paraḥ
ūrdhvaṃ tādṛkparāvṛttyā vakṣaḥkṣetragatastataḥ
uttāno recitaścaiko'paro'dhomukharecitaḥ
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra tadvyaṃsitamudāhṛtam
ālīḍhaṃ sthānakaṃ yatra tadvyaṃsitamudāhṛtam
prayojyamāñjaneyādimahākapiparikrame
iti vyaṃsitam
cāryā'tikrāntayā pādaṃ pātyamānaṃ tu kuñcayet
vyāvartitena tatkālaṃ karaṃ niṣkrāmayettataḥ
ākṣipya parivartena taṃ kuryātkhaṭakāmukham
vakṣasyevaṃ dvitīyāṅgaṃ yatra tatkrāntamiṣyate
prayogamāhurācāryāstasyoddhataparikrame
itikrāntam
hastapādakaṭigrīvaṃ recitaṃ sthānakaṃ punaḥ
vaiśākhaṃ yatra tajjñeyaṃ vijñairvaiśākharecitam
iti vaiśākharecitam
karihastau karau pādaḥ pṛṣṭhe vṛścikapucchavat
dūrasamnatapṛṣṭhaṃ ca yatra tadvṛścikaṃ viduḥ
etadairāvaṇādīnāṃ vyomayāne niyujyate
iti vṛścikam
vṛścikaṃ caraṇaṃ kṛtvā bāhuśīrṣe yadā kramāt
alapadmau nikuṭyete tadā vṛścikakuṭṭitam
savismaye vyomayānavāñchādau viniyujyate
iti vṛścikakuṭṭitam
yatrāṅghrī vṛścikībhūtau svastikau recitau karau
vicyutau cettadā''kāśayāne vṛśikarecitam
iti vṛścikarecitam
vṛśikaścaraṇo yatra vāmahasto latābhidhaḥ
tallatāvṛścikaṃ yojyaṃ gaganotpatane budhaiḥ
iti latāvṛścikam
ākṣiptā yatra cārī syādākṣiptaḥ khaṭakāmukhaḥ
caturo vā tadākṣiptaṃ vidūṣakagatau matam
ityākṣiptam
kaniṣṭhāṅgulibhāge cedvāmāṅghrerdakṣiṇaḥ sthitaḥ
stabdhajaṅghaḥ sārdhatāladvitayaṃ syātprasāritaḥ
tadaiva stabdhabāhuḥ sanvāmapārśve'lapallavaḥ
bāmetaraḥ karaḥ kiṃcitprasṛtāgro'rgalaṃ tadā
parikrame'ṅgadādīnāṃ śārṅgadevena kīrtitam
ityargalam
ūrdhvamūrdhvāṅgulitalaḥ pādaḥ pārśve prasāritaḥ
tadagrayukpatāko'ṅgaṃ yatretthamaparaṃ kramāt
sūtradhārādiviṣaye tatsyāttalavilāsitam
iti talavilāsitam
aṅguṣṭho vṛścikāṅghreścelalāte tilakaṃ likhet
tadā lalāṭatilakaṃ vidyādharagatau matam
iti lalāṭatilakam
pāṇyoḥ svastikayorūrdhvamukha pārśve nikuṭṭitaḥ
eko'nyodhomukho yatra tadvatpādo nikuṭṭitaḥ
tatprakāśanaṃ saṃcārābhyāse pārśvanikuṭṭakam
iti pārśvanikuṭṭakam
yatra kṛtvoḍḍitāṃ cārīṃ dolābhyāṃ cakravaddhamet
antarnatena gātreṇa tadūcuścakramaṇḍalam
surāṇāṃ varivasyāyāṃ taduddhataparikrame
iti cakramaṇḍalam
cāryau baddhāsthitāvarte uromaṇḍalinau karau
yatroromaṇḍalaṃ tattu śivavallabhabhāṣitam
ityuromaṇḍalam
udveṣṭitenāpaveṣṭe yatra dolābhidhau karau
cārī cāṣagatistatsyādāvartaṃ bhayasarpaṇe
ityāvartam
uttāno vāmapārśvastho'lapadmo dakṣiṇaḥ karaḥ
yatra tatkuñcitaṃ pāde savye'gratalasaṃcare
tena devānabhinayedānandabharanirbharān
iti kuñcitam
ūrdhvajānoḥ paraṃ cārī dolāpādā yadā bhavet
dolau hastau tadā proktaṃ dolāpādaṃ vidāṃvaraiḥ
iti dolāpādam
pādamākṣiptayā cāryā''kṣipyā''kṣipya karāvapi
vyāvṛttaparivṛttābhyāṃ kṛtvā bhramarikāṃ karau
recitau cedvivṛttaṃ syāttaccoddhataparikrame
iti vivattam
sūcyaṅghriṇā dvitīyāṅghreḥ pārṣṇitaḥ svastikaṃ bhavet
vyāvṛttipratyāvṛttibhyāṃ valayitvaikapārśvataḥ
trikaṃ baddhābhidhāṃ cārīṃ kuryāddhastau ca recitau
yatra tadvinivṛttaṃ syātpūrvoktaviniyogabhāk
iti vinivṛttam
pārśvakrāntā bhaveccārī karau pādānugau yadā a
pārśvakrāntaṃ tadā yadvā'bhineyavaśagau karau
tadyojyaṃ bhīmasenāde raudraprāye parikrame
iti pārśvakrāntam
pārṣṇideśe dvitīyāṅghraḥ kuñcitaścaraṇo bhavet
samunnatamuraḥ pāṇeḥ khaṭakākhyasya madhyamā
yatrāṅgulistilakayellalāṭaṃ tanniśambhitam
yadvā vṛścikahastaḥ syādabhineyo maheśvaraḥ
iti niśumbhitam
pṛṣṭhato bhrāmitaṃ pādaṃ sarvatomaṇḍalaplutaḥ
bhrāmayeccecchiraḥ kṣetre vidyuddhāntaṃ tadocyate
prayogamasya ca prāhuruddhatānāṃ parikrame
iti vidyuddhāntam
kṛtvā cārīmatikrāntāmaṅghrimagre prasārayet
yatra hastau prayogārhāvatikrāntamado viduḥ
ityatikrāntam
vidyuddhāntādaṇḍapāda kramāccāryau vidhāya cet
udveṣṭitāpaveṣṭābhyāmekamārgagatau karau
recayannagrataḥ pṛṣṭhe pārśvayorvikṣipettadā
vikṣiptamabhinetavyastenoddhataparikramaḥ
iti vikṣiptam
karaṃ caraṇamākṣipya yatra trikavivartanam
karo'paro recitaśca tadvadanti vivartitam
iti vivartitam
dolāpādā yadā cārī karihasto'sya karṇagaḥ
kriyāviṣṭaḥ karo'nvarthaṃ gajakrīḍikaṃ tadā
iti gajakrīḍitakam
sūcīpādo nataṃ pārśvaṃ vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
vāmo
lapallavo gaṇḍakṣetre cedgaṇḍasūcitam
kṣetre'tra kecidicchanti sūcīpādaṃ pare punaḥ
sūcīmukhaṃ nṛttahastamanye'bhinayahastakam
karaṇenābhinetavyā kapolālaṃkṛtistadā
iti gaṇḍasūcī
latārecitakau hastau vṛścikāṅghriḥ samunnatam
uro yatra tadanvarthābhidhānaṃ garuḍaplutam
iti garuḍaplutam
daṇḍapādākhyayā cāryā yadvā'tikrāntayā drutam
utkṣipya pātyamāne'ṅghrāvagre cettālikāṃ karau
saśabdāṃ kuruto'nvarthaṃ talasaṃsphoṭitaṃ tadā
iti talasaṃsphoṭitam
samapādastu pṛṣṭhe cennihitaścaraṇo'paraḥ
muṣṭihastaḥ sthito vakṣasyardhacandraḥ kaṭītaṭe
pārśvajānu tadā jñeyaṃ yojyaṃ yuddhaniyuddhayoḥ
iti pārśvajānu
pṛṣṭhe'ṅghriḥ prasṛto bhūmiśliṣṭāṅguṣṭhau latākarau
yadā tadā mahājpakṣiyuddhe gṛdhrāvalīnakam
iti gṛdhrāvalīnakam
utkṣipya kuñcitaḥ pādaḥ sthāpyate bhūmimaspṛśan
khaṭakākhyaśca taddikko hasto vakṣasyathāparaḥ
alapadmaḥ śirodeśe tatahivāṅgāntaraṃ kramāt
yatra tacchārṅgadevena gaditaṃ sūci vismaye
iti sūci
sūcyevaikāṅgaracitamardhasūci pracakṣate
ityardhasūci
pakṣavañcitako vā'rdhacandro hastaḥ kaṭīgataḥ
khaṭakākhyo'paro vakṣasyanyapārṣṇisthito'paraḥ
sūcyaṅghriścettadā sūcīviddhaṃ cintādigocaram
iti sūcīviddham
hariṇaplutayā cāryā dolākhaṭakahastakam
hariṇaplutamākhyātaṃ nāmoktaviniyogakam
iti hariṇaplutam
ūrdhvamaṇḍalinau hastau sūcyaṅghriryatrabaddhayā
vivṛtto'tha bhramarikā parivṛttaṃ taducyate
iti parivṛttam
cārīnūpurapādo'tha daṇḍapādāddrutaṃ karaḥ
daṇḍavannyasyate yatra daṇḍapādaṃ taducyate
sūrayo viniyuñjanti tatsāṭopaparikrame
iti daṇḍapādam
hastau cedrecitāvūrū vṛścikāṅghriṃ nikuñcya ca
bhramarī kriyate'nvarthaṃ mayūralalitaṃ tadā
iti mayūralalitam
dolāpādākhyacārīkādaṅghreranyāṅghriṇā yadā
utplutya bhramarīṃ kuryādbhavetpreṅkholitaṃ tadā
iti preṅkholitam
kṛtvā mṛgaplutaṃ yatra kṛto'ṅghriḥ svastiko'grataḥ
dolau hastau saṃnataṃ tadadhamāpasṛtau bhavet
iti saṃnatam
añcite'pasaratyaṅghrāvanyāṅghrernāmitaṃ śiraḥ
tasminpārśve karo'pyeṣa rocito'ṅgāntaraṃ tathā
yatra tatsarpitaṃ mattasyopasarpāpasarpaṇe
iti sarpitam
vāmaścetkhaṭako vakṣasyudveṣṭitatayā paraḥ
tripatākaḥ karaḥ karṇe taddikkaścaraṇo'ñcitaḥ
niṣkrāmyate yadā proktaṃ karihastaṃ tadā budhaiḥ
iti karihastam
hasto yo recitastaddikpādaścedbhūmigharṣaṇāt
caletpādāntarānmandaṃ mandamanyo latākaraḥ
tadā khecarasaṃcāragocaraṃ syātprasarpitam
baddhājpakrāntayoścāryoḥ kṛtayorhastayoḥ punaḥ
tattatprayogānugayorapakrāntamudāhṛtam
ityapakrāntam
adhomukhāṅgulī hastau patākau cecchiraḥsthalam
ānīya parivṛttena niṣkrāmyordhvāṃsayostayoḥ
mithomukhāvavasthāpya svadehābhimukhāṅgulī
nitambākhyau vidhīyete nitambaṃ karaṇaṃ tadā
iti nitambam
dolāpādāṅghrigamanāgamane haṃsapakṣakaḥ
abhyetyathetthamanyāṅgaṃ yatra tatskhalitaṃ matam
iti skhalitam
kṛtvā'lātāṃ puro'ṅghriṃ ceddrutaṃ nyasya capeṭavat
kṛto hastastathā'nyāṅgaṃ siṃhavikrīḍitaṃ tadā
etadraudragatau yojyaṃ brūte śrīkaraṇāgraṇīḥ
iti siṃhavikrīḍitam
vṛściko'ṅghriḥ padmakośau vaurṇanābhau yadā karau
anyāṅghrau vṛścike prāñcau bhaṅktvā tau tādṛśau punaḥ
kṛtau siṃhābhinayane siṃhākarṣitakaṃ tadā
iti siṃhākarṣitam
vidhāya janitāṃ cārīṃ yadyarālālapallavau
lalāṭavakṣaḥkṣetrasthau hastāvabhimukhāṅgulī
kramātkṛtvodveṣṭitena vyāvṛttyā pārśvagau tataḥ
vakṣodeśe'paveṣṭena parivṛttyā ca tādṛśau
mithomukhau nidhīyete tadā syādavahitthakam
gaॐpanaprāyavākyārthābhinaye tanniyujyate
anye'vahitthahastena yuktatvādavahitthakam
vadanti cintādaurbalyaprabhṛtyabhinayakṣamam
ityavahitthakam
yatra vakṣasi nirbhugne nihitau khaṭakāmukhau
maṇḍalaṃ sthānakaṃ tattu niveśaṃ gajavāhane
iti niveśam
elakākrīḍitā cārī ceddolakhaṭakau karau
saṃnataṃ valitaṃ gātramelakākrīḍitaṃ tadā
adhamaprakṛtiprāṇigatigocaramiṣyate
ityelakākrīḍitam
cārī cejjanitā muṣṭirvakṣasyanyo latākaraḥ
yadā tadā kriyārambhābhinaye janitaṃ bhavet
iti janitam
ākṣiptāṃ vāmataścārīṃ vyāvṛtya parivartitam
karaṃ kṛtvā nate pārśve dakṣiṇe'rālatāṃ nayet
yatra tatsyādupasṛtaṃ vinayenopasarpaṇe
ityupasṛtam
dolāpādāṃ bhajaṃścārīṃ saṃghaṭṭitatalau karau
patākau recayitvā cedvaiṣṇave sthānake sthitaḥ
kaṭisthaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ vāmaṃ recitamācaret
anukampāvidhāne syāttalasaṃghaṭṭitaṃ tadā
iti talasaṃghaṭṭitam
yatrāpasāritānītaṃ hastapādaṃ vidhīyate
gātramudvṛttacārīkaṃ tadudvṛttaṃ vidurbudhāḥ
ityudvṛttam
kuñcitaḥ prasaratyaṅghriragre yatrodgamonmukhaḥ
karau ca recitau viṣṇukrāntaṃ tatkramaṇe hareḥ
iti viṣṇukrāntam
recitaḥ pāṇirekaḥ syādvakṣasyanyo'lapallavaḥ
lolitaṃ śīrṣamubhayorviśrāntaṃ pārśvayorapi
vaiṣṇavaṃ sthānakaṃ yatra tadāhurlolitaṃ budhāḥ
iti lolitam
svastikāpasṛtau pādau krameṇa parivāhitam
śiro dolau yadā hastau madaskhalitakaṃ tadā
etanmadhyamade yojyaṃ bhāṣate bhavavallabhaḥ
iti madaskhalitam
āviddhāṃ vidadhaccārīṃ vyāvṛttaparivartitam
alapadmakaraṃ nyasyedūrupṛṣṭhe yadā tadā
saṃbhrāntaṃ tatprayoktavyaṃ sasaṃbhramaparikrame
iti saṃbhrāntam
apetyopavrajedvāmaṃ dakṣiṇo nṛttahastakaḥ
sūcīmukho nikuṭyeta sāṅghrirvāmakaro yadi
tadvadaṅgāntaraṃ kṛtvā sūcīpādaśca dakṣiṇaḥ
hasto'sāvalapadmaḥ syādvāmahastastu pūrvavat
evaṃ punaḥ punaryatra viṣkambhaṃ tadbabhāṣire
iti viṣkambham
udghaṭṭito'ṅghriḥ pārśvaṃ tatsaṃnataṃ tālikodyatau
hastau yatrodghaṭṭitaṃ tadāvṛttāṅgaṃ pramodakam
ityudghaṭṭitam
śakaṭāsyā bhaveccārī prasāryetāṅghriṇā saha
eko hasto dvitīyastu vakṣasthaḥ khaṭakāmukhaḥ
yatra tacchakaṭāsyaṃ syāttādṛśe bālakhelite
iti śakaṭāsyam
sahorūdvṛttayā cāryā yatra vyāvartanānvitau
arālakhaṭakau hastau nidadhyādūrupṛṣṭhayoḥ
ūrūdvṛttaṃ tadīrṣyāyāṃ prārthanāpremakopayoḥ
ityūrūdvṛttam
alātāṃ vidadhaccārīṃ hastau kurvīta recitau
vyāvṛttyā kuñcitau kṛtvā'lapadmau bāhuśīrṣayoḥ
nyasyete yatra taddhīrā vṛṣabhakrīḍitaṃ jaguḥ
iti vṛṣabhakrīḍitam
hastau cedrecitau syātāṃ śirastu parivāhitam
svastikāpasṛtau pādau tadā nāgāpasarpitam
prāhuḥ prayogametasya sūrayastaruṇe made
iti nāgāpasarpitam
aṅghrerutkṣepanikṣepāvanu pronnatisaṃnatī
bhajetāṃ tripatākau cedevameva śirastadā
gaṅgāvataraṇaṃ gaṅgāvatāre śārṅgiṇoditam
iti gaṅgāvarataṇam
kartavyaḥ karaṇe prāyo vāmo vakṣaḥsthitaḥ karaḥ
pāṇistu dakṣiṇastatra syāttattatkaraṇānugaḥ
ityaṣṭottaraśataṃ karaṇāni
atha deśyanusāreṇa deśe deśe lasadyaśāḥ
vadatyutplutipūrvāṇi karaṇāni harapriyaḥ
añcitaṃ caikacaraṇāñcitaṃ syādbhairavāñcitam
daṇḍapraṇāmāñcitaṃ ca kartaryañcitakaṃ tataḥ
alagaṃ trīṇi kūrmordhvāntarapūrvālagāni ca
lohaḍī kartarīlohaḍyekapādādilohaḍī
tataḥ syāddarpasaraṇaṃ śayanaṃ jalapūrvakam
nāgabandhaṃ kapālādyaṃ cūrṇanaṃ natapṛṣṭhakam
syānmatsyakaraṇaṃ cātha karasparśanasaṃjñakam
eṇaplutaṃ tatastiryakkaraṇaṃ tiryagañcitam
tiryaksvastikasaṃjñaṃ ca sūcyantamatha kīrtitam
bahyāntaśchannatiripālagacakrocitādimāḥ
sapta bhramaryo bhramarī śiraḥpūrvā digādimā
samapādāñcitaṃ bhrāntapādāñcitamataḥ param
skandhabhrāntaṃ ca ṣaṭtriṃśaditi soḍhalanandanaḥ
saṃkṣipyotplutipūrvāṇi karaṇāni samādiśat
añcitaṃ samapādena sthitvottālotpluto bhavet
ityañcitam
ekapādāñcitaṃ tatsyādekapādavinirmitam
ityekacaraṇāñcitam
ūrupṛṣṭhasthitaikāṅghrerutplutau bhairavāñcitam
iti bhairavāñcitam
utplutyāñcitavadyatra nipateddaṇḍavadbhuvi
daṇḍapraṇāmāñcitaṃ tadgaditaṃ nṛttavedibhiḥ
iti daṇḍapraṇāmāñcitam
añcitaṃ svastikāṅghribhyāṃ kartaryañcimucyate
iti kartaryañcitam
adhomukhotpluto'gre ca patitvā kukkuṭāsanam
badhnīyādyatra tatproktamalagaṃ sūriśārṅgiṇā
ityalagam
kūrmāsanaṃ yadyalage bhavetkūrmālagaṃ tadā
iti kūrmālagam
ūrdhvālagaṃ tatpatitvā samāṅghrerūrdhvasaṃsthitau
ityūrdhvālagam
kṛtālago nipatyorvyāmuttānoraḥsthalasthitaḥ
pṛṣṭhataḥ śroṇisaṃsparśi śiraḥ syādantarālage
ityantarālagam
samapādasthito yatra vivartya trikamutplutaḥ
tiryakpāte lohaḍī talluṇṭhitaṃ cocyate budhaiḥ
iti lohaḍī luṇṭhitaṃ vā
svastikāṅghrikṛtā saiva kartarīlohaḍī matā
iti kartarīlohaḍī luṇṭhitaṃ vā
ekāṅghrijā tvekapādalohaḍī saṃmatā satām
ityekapādalohaḍī ekapādaluṇṭhitaṃ vā
vaiṣṇave sthānake sthitvā patetpārśvena cedbhuvi
karaṇaṃ darpasaraṇaṃ tadāha karaṇādhipaḥ
iti darpasaraṇam
tadeva jalaśayyākhyamāsane jalaśāyivat
iti jalaśayanam
nāgabandhaṃ tadeva syānnāgabandhavadāsane
iti nāgabandham
samapādasthito yatra saṃspṛśya śirasā bhuvam
parāvṛttastatkapālacūrṇanaṃ varṇitaṃ budhaiḥ
iti kapālacūrṇanam
kapālacūrṇanaṃ kṛtvottānaṃ vakṣasthalaṃ tataḥ
yatroktaṃ natapṛṣṭhaṃ tadvaṅkolamaparairadaḥ
utplutya madhyamāvartya vāmapārśvena matsyavat
parivarteta cenmatsyakaraṇaṃ varṇitaṃ tadā
iti matsyakaraṇam
alagaṃ karaṇaṃ kṛtvā hastenā''śritya ca kṣitim
parivarteta yatrādaḥ karasparśanamūcire
iti karasparśanam
utplutyānyatamāṃ sūcīṃ khe kṛtvā bhajate kṣitau
yadotkaṭāsanaṃ cordhvasthānameṇaplutaṃ tadā
ityeṇaplutam
tiryagekena pādena samutplutya nipatya cet
tiṣṭhedbhuvyaṅghriṇā'nyena syāttiryakkaraṇaṃ tadā
iti tiryakkaraṇam
samapādātparam tiryagutplutau tiryagañcitam
iti tiryagañcitam
syāttiryaksvastikaṃ kṛtvā svastikaṃ tiryagutplutau
iti tiryaksvastikam
samādyanyatamāṃ sūcīṃ dadhate nidhane yadi
karaṇāni tadā prāñci sūcyantāni pracakṣate
iti sūcyantam
dakṣiṇenāṅghriṇā sthitvā vāmamaṅghriṃ tu kuñcayet
vāmāvartaṃ bhavedyatra sā bāhyabhramarī matā
iti bāhyabhramarī
etasyāstu viparyāsādantarbhramarikā bhavet
ityantarbhramarī
trivikramākāradhārī sthānamāsthāya yatra tu
vāmāvartabhramādāhustāṃ channabhramarīṃ budhāḥ
iti cchannabhramarī
tiripabhramarī tiryagbhrame'ṅghrisvastikātparam
iti tiripabhramarī
vaiṣṇavasthānake sthitvā yadā vāmāṅghriṇā sthitaḥ
dehaṃ bhrāmayate tiryagalagabhramarī tadā
ityalagabhramarī
cakrabhramarikā khaṇḍasūcyardhe cakravaddhamāt
iti cakrabhramarī
samapādānanataraṃ cettiraścīṃ bhrāmayettanum
ucitabhramarīṃ prāha tadā śaṃkaravallabhaḥ
ityucitabhramarī
śirasaiva bhuvi sthitvordhvīkṛtau caraṇau dadhat
paribhramati yatra triḥ sā śirobhramarī matā
iti śiro'bhramarī
prāgvatsakṛtsakṛddhāntvā hastabhrāntyā dhṛtakṣitiḥ
dikcatuṣke kramāttiṣṭhedyadā digbhramarī tadā
iti digbhramarī
samapādāñcitaṃ kṛtvā skandhenaikena bhūsthitaḥ
parivṛtya ca tiryakcetpādāvullolayettadā
samapādāñcitaṃ prāha sūriḥ śrīkaraṇāgraṇīḥ
iti samapādāñcitam
bhrāmayitvā dakṣiṇāṅghriṃ tadīyatalapṛṣṭhataḥ
jaṅghāmadhyamavaṣṭābhya vāmāṅghrerañcitaṃ padam
vidhāya tiryaksaṃdhābhyāmadhiṣṭhāya vivṛtya ca
pādāvullolayetproktaṃ bhrāntapādāñcitaṃ tadā
iti bhrāntapādāñcitam
utkaṭāsanamāsthāyāñcitaṃ kṛtvā sayugmataḥ
sthitvā bhuvi vyomni kṛtvā'ṅgāntarāṇi tato bhuvam
avaṣṭābhya karābhyāṃ ceddhāntvā bhrāntvā ca pūrvavat
tiṣṭhetpratidiśaṃ proktaṃ skandhabhrāntaṃ tadā budhaiḥ
iti skandhabhrāntam
vidyante'nye'pi bhūyāṃso bhedāḥ karaṇasaṃśrayāḥ
na te śrīśārṅgiṇā proktā granthaprathimabhīruṇā
iti ṣaṭtriṃśadutplutikaraṇāni
pūrvaraṅge prayoktavyāndṛṣṭādṛṣṭaphalānapi
aṅgahārānpravakṣyāmi nāmato lakṣmatastathā
aṅgānāmucite deśe prāpaṇaṃ savilāsakam
mātṛkotkarasaṃpādyamaṅgahāro'bhidhīyate
yadvā hāro harasyāyaṃ prayogo'ṅgairiti smṛtaḥ
karaṇābhyāṃ mātṛkā syātkalāpaḥ karaṇaistribhiḥ
caturbhiḥ khaṇḍako jñeyaḥ saṃghātaḥ pañcabhirmataḥ
iti saṃghaviśeṣeṇa saṃjñābhedānpare jaguḥ
karaṇanyūnatādhikyaṃ teṣāṃ mene muniḥ svayam
dvābhyāṃ tricaturābhirvetyetadvāśabdasūcitam
sthirahasto'tha paryastaḥ sūcīviddho'parājitaḥ
vaiśākharecitaḥ pārśvasvastiko bhramaro'paraḥ
ākṣiptakaḥ paricchinno madādvilasitastataḥ
ālīḍhācchuritau pārśvacchedasaṃjño'pasarpitaḥ
mattākrīḍastathā vidyuddhānto'mī ṣoḍaśoditāḥ
caturasreṇa mānenāṅgahārā munisattamaiḥ
viṣkambhāpasṛtau mattaskhalito gatimaṇḍalaḥ
apaviddhaśca viṣkambhodghaṭṭitākṣiptarecitāḥ
recito'rdhanikuṭṭaśca vṛścikāpasṛtastataḥ
alātakaḥ parāvṛttaḥ parivṛttādirecitaḥ
uddhṛttakaśca saṃbhrāntasaṃjñaḥ svastikarecitaḥ
ṣoḍaśeti tryasramānā dvātriṃśadubhaye matāḥ
karaṇavrātasaṃdarbhānantyātteṣāmanantatā
dvātriṃśatte tathā'pyuktāḥ prādhānyaviniyogataḥ
ekaikaṃ karaṇaṃ kāryaṃ kalayā gururūpayā
sarveṣāmaṅgahārāṇāmityāha karaṇāgraṇīḥ
līnaṃ samanakhaṃ kṛtvā vyaṃsitaṃ cātra vicyutau
karau kṛtvojjhitālīḍhaḥ pratyālīḍhaṃ vrajettataḥ
nikuṭṭakorūdvṛttākhyasvastikākṣiptakānyatha
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭīcchinnamiti kramāt
karaṇaiḥ sthirahastaḥ syāddaśabhiḥ śivavallabhaḥ
aṅgahāreṣu sarveṣu pratyālīḍhāntamāditaḥ
prayoktavyamiti prāhuḥ kecinnāṭyaviśāradāḥ
iti sthirahastaḥ
talapuṣpapuṭaṃ pūrvamapaviddhaṃ ca vartitam
nikuṭṭakorūdvṛttākhyākṣiptoromaṇḍalānyatha
nitambaṃ karihastaṃ ca kaṭīchinnamiti kramāt
daśabhiḥ karaṇairebhiḥ proktaḥ paryastako budhaiḥ
iti paryastakaḥ
ardhasūcyatha vikṣiptamāvartaṃ ca nikuṭṭakam
ūrūdvṛttamathā''kṣiptamuromaṇḍalasaṃjñakam
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ navabhiḥ karaṇairiti
sūcīviddhābhidhaḥ prokto'ṅgahāro bharatādibhiḥ
iti sūcīviddhaḥ
daṇḍapādaṃ dvyaṃsitaṃ ca prasarpitakasaṃjñakam
nikuṭṭārdhanikuṭṭe cā''kṣiptoromaṇḍale tataḥ
karihastaṃ kaṭīchinnamiti lakṣmāparājite
navabhiḥ karaṇairyuktamuktaṃ niḥśaṅkasūriṇā
ityaparājitaḥ
vaiśākharecitaṃ dvābhyāmaṅgābhyāmatha nūpuram
bhujaṃgatrāsitonmattamaṇḍalasvastikānyatha
nikuṭṭakorūdvṛttākhyākṣiptoromaṇḍalāni ca
karihastaṃ kaṭīchinnamityekādaśabhiḥ kramāt
karaṇairaṅgahāraḥ syānnāmnā vaiśākharecitaḥ
iti vaiśākharecitaḥ
diksvastikaṃ tataścāṅgenaikenārdhanikuṭṭakam
punardiksvastikamathānyāṅgenārdhanikuṭṭakam
apaviddhorūdvṛttākhye tathā''kṣiptaṃ nitambakam
karihastaṃ kaṭīchinnamaṣṭabhiḥ karaṇairiti
syātpārśvasvastiko'bhyāsāttvādyayordaśabhirbhavet
iti pārśvasvastikaḥ
nūpurākṣiptakacchinnasūcīnyatha nitambakam
karihastaṃ ca karaṇamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
kaṭīchinnamiti proktaḥ karaṇairbhramaro'ṣṭabhiḥ
iti bhramaraḥ
kṛtvā nūpuravikṣiptālātānyākṣiptakaṃ tataḥ
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca karaṇairebhirākṣiptako'ṣṭabhiḥ
vikṣiptālātakākṣiptaprayogaṃ dviḥ pare jaguḥ
ityākṣiptakaḥ
kṛtvā samanakhaṃ chinnaṃ saṃbhrāntamatha vāmataḥ
bhramaraṃ vāmapārśvārdhasūcyaṅghrikrāntasaṃjñakam
bhujaṃgatrāsitādūrdhvaṃ karihastaṃ vidhīyate
kaṭīchinnaṃ paricchinno navabhiḥ karaṇairiti
iti paricchinnaḥ
madaskhalitamattallitalasaṃsphoṭitāni ca
bahuśaścitragumphāni nikuṭṭakamataḥ param
ūrūdvṛttaṃ ca karaṇaṃ karihastasamāhvayam
kaṭīchinnaṃ ca sapteti madādvilasite jaguḥ
karaṇāni trayāṇāṃ tu trirabhyāsāttrayodaśa
abhyāsāṃstriṣu vāñchanti catuṣpañcādikānapi
iti madabilasitaḥ
dvyaṃsitaṃ sanikuṭṭaṃ syānnūpuraṃ vāmato'ṅghritaḥ
anyato'lātakākṣipte uromaṇḍalakaṃ tataḥ
karihastaṃ kaṭīchinnamityebhiḥ karaṇaiḥ kramāt
bhavedaṣṭabhirālīḍho'ṅgahāro munisaṃmataḥ
ityālīḍhaḥ
nūpuraṃ bhramaraṃ cātha vyaṃsitālātake tataḥ
nitambaṃ sūcisaṃjñaṃ ca karihastamataḥ param
kaṭīchinnaṃ ca karaṇānyaṣṭetyācchurite viduḥ
ityācchuritaḥ
vṛścikādyaṃ kuṭṭitaṃ syādūrdhvajānu tataḥ param
ākṣiptasvastikaṃ kṛtvā trikasya parivartanam
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca karaṇaṃ pārśvacchede'ṣṭamaṃ matam
iti pārśvacchedaḥ
apakrāntaṃ vyaṃsitasya kevalaṃ karayoḥ kriyā
karihastaṃ cārdhasūcī vikṣiptākhyaṃ kaṭīyutam
chinnamūrūdvṛttasaṃjñamākṣiptaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca sapteti karaṇānyapasarpite
sārdhāni dviḥ kaṭīchinnakarihastakṛternava
ityapasarpitaḥ
bhramaraṃ nūpurākhyaṃ ca bhujaṃgatrāsitābhidham
dakṣiṇāṅgenaiva kṛtvā kuryādvaiśākharecitam
ākṣiptacchinnakaraṇe bhramaravyaṃsite tataḥ
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ ca karaṇairebhirdvādaśabhiḥ kramāt
ekādaśabhirabhyāsādgaṇanā bhramarasya tu
mattākrīḍābhidhānaḥ syādaṅgahāro harapriyaḥ
iti mattākrīḍaḥ
vāmāṅgenārdhasūci syādvidyuddhāntaṃ tu dakṣiṇe
punaraṅgaviparyāsāddvayaṃ chinnamataḥ param
atikrāntaṃ vāmato'tha latāvṛścikamācaret
kaṭīchinnaṃ ca ṣaḍiti dvayorabhyāsataḥ punaḥ
karaṇānyaṣṭasaṃkhyāni vidyudbhrānte'bhyadhurbudhāḥ
iti vidyudbhrāntaḥ
nikuṭṭakākhyakaraṇaṃ vidhāyārdhanikuṭṭakam
bhujaṃgatrāsitādūrdhvaṃ bhujaṃgatrastarecitam
ākṣiptoromaṇḍale ca kramātkṛtvā latākaram
kaṭīchinnaṃ saptamaṃ tu viṣkambhāpasṛte bhavet
iti viṣkambhāpasṛtaḥ
mattalligaṇḍasūcyākhye līnaṃ mattāpaviddhakam
tadgatatvena kartavyaṃ talasaṃsphoṭitaṃ tataḥ
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ karaṇāni kramāditi
saptāṅgahāre proktāni mattaskhalitasaṃjñake
iti mattaskhalitaḥ
maṇḍalasvastikādūrdhvaṃ niveśonmattasaṃjñake
udghaṭṭitākhyaṃ mattalli syādākṣiptamataḥ param
uromaṇḍalakaṃ chinnaṃ kaṭyādi gatimaṇḍale
ityaṣṭau karaṇāni syuriti niḥśaṅkabhāṣitam
iti gatimaṇḍalaḥ
apaviddhaṃ prathamataḥ sūcīviddhamatho karau
udveṣṭite samaṃ cāryā baddhayā valayettrikam
ūrūdvṛttaṃ ca karaṇamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
kaṭīchinnaṃ pañcamaṃ cedapaviddhastadā bhavet
ityapaviddhaḥ
nikuṭṭakākhyaṃ karaṇaṃ syānnikuñcitamañcitam
ūrūdvṛttaṃ tato'pyardhanikuṭṭakaraṇaṃ tataḥ
bhujaṃgatrāsitaṃ hastodveṣṭane bhramaraṃ tataḥ
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ viṣkambhe navamaṃ bhavet
iti viṣkambhaḥ
udghaṭṭite nikuṭṭākhyamuromaṇḍalakaṃ tataḥ
nitambaṃ karihastaṃ syātkaṭīchinnaṃ ca pañcamam
ityudghaṭṭitaḥ
svastikādyaṃ recitaṃ syātpṛṣṭhasvastikasaṃjñakam
diksvastikaṃ kaṭīchinnaṃ samaṃ ghūrṇitanāmakam
bhramaraṃ vṛścikādyaṃ ca recitaṃ pārśvapūrvakam
nikuṭṭakamuraḥpūrvaṃ maṇḍalaṃ saṃnataṃ tataḥ
siṃhākarṣitakaṃ nāgāpasarpitasamāhvayam
atha vakṣaḥsvastikaṃ tu kecidicchanti sūrayaḥ
daṇḍapakṣaṃ ca karaṇaṃ lalāṭatilakāhvayam
vilāsitaṃ talādyaṃ ca bhavedatha niśumbhitam
vidyuddhāntābhidhādūrdhvaṃ gajakrīḍitakaṃ tataḥ
nitambaviṣṇukrāntākhyorūdvṛttākṣiptakāni ca
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
vaikalpikaṃ kaṭīchinnamicchantyākṣiptarecite
pañcaviṃśatisaṃkhyāni karaṇāni purātanāḥ
nitamboromaṇḍalayostvāvṛttyā saptaviṃśatiḥ
ye vakṣaḥsvastikaṃ cātra kaṭīchinnaṃ ca manvate
pañcaviṃśatireva syādāvṛttāvapi tanmate
ityākṣiptarecitaḥ
svastikādyaṃ recitaṃ syādardharecitakaṃ tataḥ
vakṣaḥsvastikamunmattasaṃjñamākṣiptarecitam
ardhamattallikaraṇaṃ syādrecakanikuṭṭakam
bhujaṃgatrastapūrvaṃ ca recitaṃ nūpuraṃ tataḥ
vaiśākharecitaṃ kṛtvā bhujaṃgāñcitamācaret
daṇḍarecitakaṃ cakramaṇḍalaṃ vṛścikādimam
recitaṃ vṛścikādūrdhvaṃ vivṛttavinivṛttake
vivartitaṃ ca garuḍaplutakaṃ lalitaṃ bhavet
mayūrādyaṃ sarpitaṃ ca skhalitākhyaṃ prasarpitam
talasaṃghaṭṭitamatho vṛṣabhakrīḍitaṃ tataḥ
lelitaṃ ṣaṭtriṃśatiryā karaṇānāmitīritā
tāṃ kṛtvā viṣamairbhāgaiścaturdhā dikcatuṣṭāye
parivṛttaprakāreṇa prayujyānte samācaret
uromaṇḍalakaṃ yatra kaṭīchinnaṃ sa recitaḥ
iti recitaḥ
nūpurākhyaṃ vivṛttaṃ ca nikuṭṭārdhanikuṭṭāke
ardharecitakādūrdhvaṃ syādrecakanikuṭṭakam
lalitākhyaṃ ca vaiśākharecitaṃ caturaṃ tataḥ
daṇḍarecitakādūrdhvaṃ bhavedvṛścikakuṭṭitam
nikuṭṭākaṃ pāśvapūrvaṃ saṃbhrāntodghaṭṭite tataḥ
uromaṇḍalakādūrdhvaṃ karihastasamāhvayam
kaṭīchinnaṃ saptadaśa bhavedardhanikuṭṭake
ityardhanikuṭṭakaḥ
latāvṛścikamādau syānninkuñcitamataḥ param
mattalli ca nitambākhyaṃ karaṇaṃ karihastakam
kaṭīchinnaṃ smṛtaṃ ṣaṣṭhaṃ vṛścikākpasṛte budhaiḥ
atra sthāne nitambasya bhramaraṃ kecidūcire
iti vṛścikāpasṛtaḥ
svastikaṃ vyaṃsitaṃ tu dviralātākhyordhvajānunī
nikuñcitārdhasūcyākhyavikṣiptodvṛttakānyatha
ākṣiptaṃ karihastaṃ syātkaṭīchinnamalātake
ekādaśa syuḥ karaṇānyekaṃ dvirvyaṃsite'dhikam
ityalātakaḥ
dakṣiṇāṅgena janitaṃ śakaṭāsyamalātakam
bhramaraṃ cātha gaṇḍasthaninkuṭṭitakarānvitam
karihastaṃ kaṭīchinnaṃ karaṇāni kramāditi
parāvṛtte ṣaḍuktāni śrīmatsoḍhalasūnunā
namanonnamanaṃ tajjñairaṅgasyoktaṃ nikuṭṭākam
iti parāvṛttaḥ
nitambaṃ karaṇaṃ kṛtvā kuryātskvastikarocitam
vikṣiptākṣiptakamatho latāvṛścikasaṃjñakam
unmattaṃ karihastaṃ ca bhujaṃgatrāsitaṃ tataḥ
ākṣiptakaṃ nitambaṃ ca nitambāntānyamūnyatha
nava bhramarakākhyeṇa parivṛttaṃ samācaret
digantaramukhe kṛtvā vyāvṛtya parayordiśoḥ
karihastakaṭīchinne kuryādādyadiśi sthitaḥ
yatra taṃ prāhurācāryāḥ parivṛttakarecitam
parivṛttavidhiścāyaṃ tyaktvā'ntyaṃ karaṇadvayam
sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ śārṅgadevena sūriṇā
bhaṭṭābhinayaguptādimatajñena nigadyate
iti parivṛttakarecitaḥ
nūpurātkaraṇādūrdhvaṃ bhujaṃgāñcitamācaret
gṛdhrāvalīnakaṃ dve ca vikṣipte pṛthagaṅgaje
udvṛttamadhyera sūcyākhyaṃ nitambamatha vṛścikam
latāpūrvaṃ kaṭīchinnaṃ navabhiḥ karaṇairiti
udvṛttako dvirvikṣiptodvṛttākhyamadhikaṃ dvayam
ityudvṛttakaḥ
vikṣiptamañcitaṃ gaṇḍasūcī sarvāntimaṃ tataḥ
ardhasūci tato daṇḍapādaṃ vāmāṅgasādhitam
caturaṃ bhramaraṃ cātha nūpurākṣiptanāmake
ardhasvastikasaṃjñaṃ ca nitambaṃ karihastakam
uromaṇḍalasaṃjñaṃ ca kaṭīchinnamiti kramāt
karaṇaiḥ pañcadaśabhiḥ saṃbhrāntamabhaṇanbudhāḥ
iti saṃbhrāntaḥ
vaiśākharecitādūrdhvaṃ vṛścikaṃ dviridaṃ dvayam
nikuṭṭakābhidhādūrdhvaṃ kramāvāptalatākaram
kaṭīchinnaṃ caturthaṃ cettadā svastikarecitam
jñeyamādyadvayābhyāsādadhikaṃ karaṇadvayam
iti svastikarecitaḥ
mṛdaṅgairgomukhairbhambhābherīpaṭahaḍiṇḍimaiḥ
paṇavairdardurādyaiśca vādyaistālalayānugaiḥ
vardhamānāsāriteṣu pāṇikāgītakādiṣu
pūrvaraṅgasya cāṅgeṣu dhīrairutthāpanādiṣu
aṅgahārāḥ prayoktavyāḥ śreyaḥ paramabhīpsubhiḥ
viniyogo'ṅgahāreṣu karaṇānāmitīritaḥ
āhuḥ pṛthakprayoge'pi karaṇānāṃ mahatphalam
iti dvātriṃśadaṅgahāralakṣaṇam
recakānatha vakṣyāmaścaturo bharatoditān
pādayoḥ karayoḥ kaṭyā grīvāyāśca bhavanti te
pārṣṇyaṅguṣṭhāgrayorantarbahiśca satataṃ gatiḥ
namanonnamanopetā procyate pādarecakaḥ
parito bhramaṇaṃ tūrṇaṃ hastayorhaṃsapakṣayoḥ
yatparyāyeṇa racitaṃ sa bhavetkararecakaḥ
viralaprasṛtāṅguṣṭhāṅgulestiryagbhrameṇa ca
sarvato bhramaṇaṃ kaṭyāḥ kaṭirecakamūcire
grīvāyā vidhutabhrāntiḥ kathyate kaṇṭharecakaḥ
aṅgahārāṅgamapyete janayanti pṛkphalam
iti recakalakṣaṇam
vicitramaṅghrijaṅghorukaṭīkarma samaṃ kṛtam
cārī syātkaraṇe ṅīṣi careriñpratyayāntataḥ
hasto vā'bhinaye gatyāṃ caraṇo yo yadepsitaḥ
tatsaṃpattyucitā cārī kāryā taducitā parā
evamanyonyaniyamātsaiva vyāyāma ucyate
cārī ca karaṇaṃ khaṇḍo maṇḍalaṃ ceti tadbhidāḥ
tatraikapādaniṣpādyā cārī cāryeva kīrtitā
pādadvayena karaṇaṃ tannṛttakaraṇātpṛthak
karaṇaiḥ syāttribhiḥ khaṇḍo maṇḍalaṃ khaṇḍakaistribhiḥ
caturbhirvā kramāttāle tryasre ca caturasrake
bhaumī cā''kāśikītyeṣā dvedhā bhaumyo'tra ṣoḍaśa
samapādā sthitāvartā śakaṭāsyā ca vicyavā
adhyardhikā cāṣagatirelakākrīḍitā tathā
samosaritamattallī mattallyutsanditā'ḍḍitā
syanditā'pasyanditākhyā baddhā ca janitābhidhā
ūrūdvṛttetyatha brūmaḥ ṣoḍaśā''kāśikīrimāḥ
atikrāntā'pyapakrāntā pārśvakrāntā mṛgaplutā
ūrdhvajānuralātā ca sūcī nūpurapādikā
dolāpādā daṇḍapādā vidyuddhāntā bhramaryapi
bhujaṃgatrāsitā''kṣiptā viddhodvṛtteti kīrtitāḥ
bharatābhimatāścāryo dvātriṃśanmilitāstu tāḥ
deśīprasiddhāḥ santyanyāstāḥ saṃpratyabhidadhmahe
rathacakrā parāvṛttatalā nūpuraviddhikā
tiryaṅmukhā marālā ca karihastā kulīrikā
viśliṣṭā kātārā pārṣṇirecitā'pyūrutāḍitā
ūruveṇī talodvṛttā hariṇatrāsikā parā
ardhamaṇḍalikā tiryakkuñcitā ca madālasā
saṃcāritotkuñcitā ca stambhakrīḍanikā tataḥ
cārī laṅghitajaṅghākhyā sphuritā'pyapakuñcitā
api saṃghaṭṭitā khuttā svastikā taladarśinī
purāṭyardhapurāṭī ca sarikā sphurikā tataḥ
nikuṭṭakā latākṣepā'pyuḍuskhalitikā parā
samaskhalitikā bhaumyaḥ pañcatriṃśaditīritāḥ
vidyuddhāntā puraḥkṣepā vikṣepā hariṇaplutā
apakṣepā ca ḍamarī daṇḍapādāṅghritāḍitā
jaṅghālaṅghanikā'lātā jaṅghāvartā ca veṣṭanam
udveṣṭanamathotkṣepaḥ pṛṣṭhotkṣepaśca sūcikā
viddhā prāvṛttamullola ityatraikonaviṃśatiḥ
vyomagāḥ syurubhayāstu catuṣpañcāśadūcire
mārgadeśīgatācāryaḥ ṣaḍaśītirimā matāḥ
lakṣaṇāni kramāttāsāṃ cārīṇāmabhidadhmahe
nirantarau samanakhau pādau kṛtvā sthito yadā
sthānena samapādena samapādā tadoditā
pracārayogyatāmātrāccārī sthāne'pyasau matā
iti samapādā
caraṇāntarapārśvaṃ cedgatvā'gratalasaṃcaraḥ
antarjānuḥ svastikatvaṃ prāptaḥ pādastathetaraḥ
viśliṣya pārśvaṃ saṃnītaḥ sthitāvartā tadocyate
iti sthitāvartā
yatra dhṛtvā pūrvakāyaṃ pādo'gratalasaṃcaraḥ
prasāryodvāhitamuraḥ śakaṭāsyā tadā bhavet
āsyaṃ kṣepyaṃ hi śakaṭaṃ cārīmenāmupāśritaiḥ
iti śakaṭāsyā
vicyutya samapādāyāḥ pādau yadi talāgrataḥ
nikuṭṭayetāṃ dharaṇīmucyate vicyavā tadā
iti vicyavā
dakṣiṇāṅghreḥ pārṣṇideśe vāmaḥ pādo nidhīyate
dakṣiṇastvapasṛtya sve pārśve tryasratayā sthitaḥ
sārdhatālāntaratvena dakṣiṇo'pyevameva cet
vāmapārṣṇau sa ca tryasro bhavedadhyardhikā tadā
ityadhyardhikā
tālamātraṃ puraḥ sṛtvā dvitālaṃ pṛṣṭhato gate
dakṣiṇe'ṅghrau samaṃ pādau kiṃcidutplutipūrvakam
upasṛtyāpasarpetāmapasṛtyopasarpataḥ
yatra satrāsagatyādau saiṣā cāṣagatirmatā
iti cāṣagatiḥ
kiṃcidutplutya caraṇau yatrāgratalasaṃcarau
paryāyaśo nipatataḥ sailakākrīḍitā matā
ityelakākrīḍitā
abhyantare'ṅghreranyasya pāde'gratalasaṃcare
sajaṅghāsvastike'thānyapāde'gratalasaṃcare
kṛte'ṅghryorghūrṇatoryatrāpasṛtiścopasarpaṇam
samosaritamattallī sā bhavenmadhyame made
iti samosaritamattallī
bhūmiśliṣṭākhilatalau jaṅghāsvastikasaṃyutau
ardhatryasrau yadā pādau ghūrṇantau vopasarpataḥ
yadvā'pasarpataḥ sā syānmattallī taruṇe made
iti mattallī
kaniṣṭhāṅgulibhāgenāṅguṣṭhabhāgena ca kramāt
recakasyānukāreṇa śanairaṅghrirgatāgatam
kurute yatra sā cārī budhairutsanditoditā
recitaṃ nṛttahastaṃ ca kecidatra pracakṣate
ityutsanditā
samāṅghreragrapṛṣṭhābhyāmanyo'gratalasaṃcaraḥ
nighṛṣṭaścaraṇo yatra kramāttāmaḍḍitāṃ viduḥ
ityaḍḍitā
niṣaṇṇoruḥ samo vāmo dakṣiṇo'ṅghriḥ prasāritaḥ
pañcatālāntaraṃ tiryagyasyāṃ sā syanditā matā
iti syanditā
aṅghricāraviparyāsātsaivāpasyanditā matā
ityapasyanditā
ūrudvayasya valanaṃ jaṅghāsvastikasaṃyutam
bhaṅktvā vā svastikaṃ pādatalāgre maṇḍalabhramam
kṛtvā pārśvaṃ gate svaṃ svaṃ yatra baddheti sā matā
iti baddhā
cārī sā janitā yasyāṃ pādo'gratalasaṃcaraḥ
muṣṭirvakṣasi hasto'nyo yathāśobhaṃ pravartate
aṅghrikriyā pradhānaṃ syāditikartavyatetarā
iti janitā
pārṣṇiḥ pādasya cedagratalasaṃcarasaṃjñitaḥ
anyāṅghripṛṣṭhābhimukhī viparyāso'thavā bhavet
abhyanyajaṅghaṃ valitā jaṅghā cennatajānukā
ūrūdvṛttā tadā cārī lajjerṣyādau niyujyate
ityūrūdvṛttā
niyuddhe cāṅgahāreṣu nāṭye caitāḥ pratiṣṭhitāḥ
anādivedamūlena nāṭyavedena kīrtitāḥ
iti ṣoḍaśa bhaumacāryaḥ
athā''kāśikyaḥ
gulphakṣetre'nyapādasyodvṛtyāṅghriṃ kuñcitaṃ puraḥ
kiṃcitprasārya cā''kṣipya yathāprakṛti lokavat
catustālādyantareṇa tato'greṇa nipātayet
yatra cārīmatikrāntāṃ niḥśaṅkastāmakīrtayat
ityatikrāntā
baddhāṃ vidhāya cārīṃ cedudvṛtyāṅghriṃ ca kuñcitam
pārśve vinikṣipeccārīmapakrāntāṃ tadā''diśet
ityapakrāntā
nītvopari svapārśvena kuñcitaṃ caraṇaṃ tataḥ
pārṣṇyā cetpātayedbhūmau pārśvakrāntā tadocyate
sā pārśvadaṇḍapādeti prasiddhā lokavartmani
anyorukṣetraparyantamutkṣipya caraṇaṃ tataḥ
udghaṭṭitaṃ bhuvi nyasyedasyāmityapare jaguḥ
iti pārśvakrāntā
kuñcitaṃ pādamutkṣipyotplutya bhūmau nipātya tam
anyāñcitāṅghrijaṅghāṃ ca paścāddeśe kṣipedyadā
tadā mṛgaplutā jñeyā sā vidūṣakakartṛkā
iti mṛgaplutā
kuñcitotkṣiptapādasya jānustanasamaṃ yadā
nyasya stabdhīkṛto'nyo'ṅghrirūrdhvajānustadā bhavet
ityūrdhvajānuḥ
pṛṣṭhaprasāritāṅghreścedanyorvabhimukhaṃ talam
kṛtvā pārṣṇiḥ svapārśve kṣmānyastā'lātā tadoditā
ityalātā
utkṣipya kuñcitaṃ pādaṃ jaṅghāmasya prasārya ca
jānvantāṃ voruparyantāmagrayoge nataṃ bhuvi
caraṇaṃ pātayedyasyāṃ sā sūcīti nigadyate
iti sūcī
paścānnītvā'ñcitaṃ pādaṃ tasya pārṣṇyā sphijaṃ spṛśet
taṃ tato'ñcitajaṅghaṃ ca bhūmāvagratalena cet
vipātayettadā cārī proktā nūpurapādikā
iti nūpurapādikā
pādaṃ kuñcitamuddhṛtya dolayitvā ca pārśvayoḥ
nyasyetpārṣṇyā svapārśve ceddolāpādā tadocyate
iti dolāpādā
nūpuraścaraṇo'nyasya pārṣṇideśe vidhāya cet
svadehakṣetrābhimukhaṃ jānvagratvena vegataḥ
agre prasāryate cārī daṇḍapādā tadoditā
iti daṇḍapādā
pṛṣṭhato valitaḥ spṛṣṭvā śiro bhrāntvā ca sarvataḥ
prasṛtaścaraṇo yatra vidyuddhāntā bhavedasau
iti vidyuddhāntā atikrāntāgataṃ pādaṃ tryasrasyorovivartanam
kṛtvā pādāntaratalabhrameṇa bhrāmyate tanuḥ
yatra sā bhramarī cārī śārṅgadevena kīrtitā
iti bhramarī
anyorumūlakṣetrāntaṃ pādamutkṣipya kuñcitam
nitambābhimukhī pārṣṇiḥ kuryājjānu svapārśvagam
yatrottānaṃ pādatalaṃ kaṭījānuvivartanāt
bhujaṃgatrāsitā sā syādgujaṃgatrāsamūcikā
iti bhujaṃgatrāsitā
tālatrayāntarotkṣiptaṃ kuñcitaṃ pādamānayet
pārśvāntaraṃ tato jaṅghāṃ svastikīkṛtya pātayet
dharaṇyāṃ pārṣṇibhāgena yatrā''kṣiptāmamūṃ viduḥ
ityākṣiptā
viśliṣṭajaṅghayoḥ kṛtvā svastikaṃ tasya kuñcitaḥ
pādaḥ prasārito vakraḥ svapāśvastho'tha pātyate
pārṣṇyā pārṣṇyantarakṣetre yatrā''viddhā bhavatyasau
ityāviddhā
āviddhāpādamanyorupradeśasthāsnupārṣṇikam
kṛtvotplutya bhramarakaṃ dattvā yatra nipātayet
tathā'nyaṃ pādamuddhṛtya sodvṛttāśeṣarūpiṇī
ityudvṛttā
lalitāṅgakriyāsādhyāścāryo yuddhaniyuddhayoḥ
nṛtte nāṭye gatau caitāḥ prayoktavyā manīṣibhiḥ
pradhānaṃ yo yadā yatra hastaḥ pādo'thavā bhavet
so'gre tadanugo'nyaḥ syātsāmye tu samakālatā
yataḥ pādastato hasto yato hastastatastrikaḥ
caraṇānucarāṇyāhuraṅgopāṅgāni sūrayaḥ
evaṃ cārīpradhānatve syādaṅgaviniyojanam
prādhānye hastakānāṃ tu hastamaṅgānyupāsate
cāraṃ cāraṃ yathā cāryāṃ caraṇaḥ śrayate mahīm
kāraṃ kāraṃ karastadvadviśrāmyati kaṭītaṭe
ardhacandraḥ karo nāṭye saṃśrayeta kaṭītaṭam
pakṣavañcitako nṛtye pakṣapradyotako'thavā
iti dvātriṃśaccārīlakṣaṇam
caturasraṃ samāśritya saṃlagnau cetprasarpataḥ
purataḥ pṛṣṭhato vā'ṅghrī rathacakrā tadocyate
iti rathacakrā
paścāduttānitatalaścaraṇaḥ prasṛto bahiḥ
yasyāṃ parāvṛttatalā śārṅgadevena soditā
iti parāvṛttatalā
sthitvā svastikabandhena pārṣṇyoḥ prapadayostathā
recitau caraṇau yatra soktā nūpuraviddhikā
iti nūpuraviddhā
vardhamāne sthitau sthāne vāmadakṣiṇato yadā
saratodrutamānena pādau tiryaṅmukhā tadā
iti tiryaṅmukhā
nandyāvartasthitau pādau pārṣṇipādāgrarecitau
puraḥ prasāritau yasyāṃ sā marālā'bhidhīyate
iti marālā
saṃhatasthānake sthitvā pārśvābhyāṃ gharṣataḥ kṣitim
caraṇau yatra sā cārī karihastā prakīrtitā
iti karihastā
nandyāvartasthayoraṅghryostiryaksṛtvā kulīrikā
iti kulīrikā
pārṣṇividdhasthitau pādau cedviśliṣyopasarpataḥ
yadvā'pasarpataḥ proktā sā viśliṣṭābhidhā budhaiḥ
iti viśliṣṭā
nandyāvartasthapādābhyāṃ paścātsṛtvā tu kātarā
iti kātarā
pārṣṇipārśvagate sthāne sthitvā cedrecitā kṛtā
pārṣṇistadoditā cārī niṣṇātaiḥ pārṣṇirecitā
iti pārṣṇirecitā
ekapāde sthitaḥ sthāne bhūsthena caraṇena cet
ūruṃ tāḍayati proktā tadā cāryūrutāḍitā
ityūrutāḍitā
ūrusthasvastikākārāvaṅghrī saṃgharṣato bhuvam
pārśvābhyāṃ yatra tāmāhurūruveṇīṃ manīṣiṇaḥ
ityūruveṇī
aṅgulīpṛṣṭhabhāgena purataḥ sarato drutam
prapade yatra sā cārī talodvṛttā matā satām
iti talodvṛttā
kuñcite svastikīkṛtya valitānte tale yadā
aṅghryorutplutya nipateddhariṇatrāsikā tadā
iti hariṇatrāsikā
bhūmighṛṣṭyā bahirnītāvāvartete śanaiḥ kramāt
caraṇau yatra tāmāhurardhamaṇḍalikāṃ budhāḥ
ityardhamaṇḍalikā
yatrā''kuñcya tiraścīnaṃ caraṇaṃ prakṣipenmuhuḥ
tāṃ tiryakkuñcitāṃ cārīmāha śrīkaraṇeśvaraḥ
iti tiryakkuñcitā
itastataśca caraṇau sthāpayeta visaṃsthulau
mattavadyatra tāmāhuścārīṃ dhīrā madālasām
iti madālasā
ākuñcito'ṅghrirutkṣipyotkṣipyānyenāṅghriṇā yadā
yujyate'nyastu saṃsarpettiryaksaṃcāritā tadā
iti tiryaksaṃcāritā
utkṣipya kuñcitau pādau nyasyedekaikamagrataḥ
yasyāṃ sotkuñcitā cārī proktā soḍhalasūnunā
ityutkuñcitā
tiryakprasāritaikāṅghri pārśvamanyattalena cet
muhuḥ saṃyojayeduktā stambhakrīḍanikā tadā
iti stambhakrīḍanikā
sthāne'ṅghriḥ khaṇḍasūcyākhye tiṣṭhannākṛṣya vegataḥ
laṅghyate'nyāṅghriṇā yatra soktā laṅghitajaṅghikā
iti laṅghitajaṅghikā
sphuritā'gre sṛtau vegādbhūspṛśoḥ pādapārśvayoḥ
iti sphuritā
kramādākuñcitāṅghribhyāṃ paścādgatyā'pakuñcitā
ityapakuñcitā
sthāne viṣamasūcyākhye sthitvotplutya patanbhuvi
aṅghrī saṃghaṭṭayedyatra soktā saṃghaṭṭitābhidhā
iti saṃghaṭṭitā
dharaṇyāṃ caraṇāgreṇa ghātaḥ khuttā nigadyate
iti khuttā
caraṇaḥ svastikākārakāritaḥ svastikā bhavet
iti svastikā
yatrāṅghrī saṃhatasthāne sthitvā tiryakpṛthakkṛtau
spṛśato bāhyapārśvābhyāṃ bhuvaṃ sā taladarśinī
iti taladarśinī
nikuṭṭanaṃ mitho'ṅghribhyāmuddhatābhyāṃ purāṭikā
iti purāṭikā
uddhṛtena nikuṭṭena caraṇena nikuṭṭanam
uddhṛtasyānyapādasya yatra sā'rdhapurāṭikā
ityardhapurāṭikā
caraṇo'gre saratyeko yatra sā sarikā matā
iti sarikā
puraḥsaraṇamaṅghribhyāṃ samābhyāṃ sphurikā bhavet
iti sphurikā
sthitistu caraṇāgreṇa kuñcitena nikuṭṭikā
iti nikuṭṭikā
paścānnyasya purastaṃ ca prasārya caraṇaṃ yadi
nikuṭṭayedbhuvaṃ tena latākṣepastadoditaḥ
iti latākṣepaḥ
skhalite caraṇe tiryagaḍḍaskhalitikā bhavet
ityaḍḍaskhalitikā
purataḥ pṛṣṭhatastiryakcaraṇau yugapadyadā
skhalataḥ procyate cārī samaskhalitikā tadā
iti samaskhalitikā
yasyāṃ puro'ṅghrimutkṣipya lalāṭasyopari drutam
bhrāmayitvā bhuvi nyasyedvidyuddhāntāmamūṃ viduḥ
iti vidyuddhāntā
aṅghriṃ kuñcitamutkṣipya puro vistārya vegataḥ
vinyasedavanau yatra puraḥkṣepā bhavedasau
iti puraḥkṣepā
puro gaganabhāge cetprasārya caraṇaṃ muhuḥ
ākuñcayettadā cārī vikṣepā śārṅgiṇoditā
iti vikṣepā
natāṅghrerutplutyābhīkṣṇaṃ nipātāddhariṇaplutā
iti hariṇaplutā
bāhyapārśvena yatroroḥ pṛṣṭhaṃ spṛṣṭvetaratpadam
nitambanikaṭaṃ yāti sā'pakṣepā prakīrtitā
ityapakṣepā
ḍamaryākuñcitasyāṅghrervāmadakṣiṇato bhramāt
iti ḍamarī
yatra svastikamāvartya protkṣipettiryagūrdhvataḥ
caraṇau daṇḍapādā sā cārī niḥśaṅkakīrtitā
iti daṇḍapādā
vistāryāṅghrī plutaṃ kṛtvā gamanaṃ tāḍayenmitathaḥ
yadā pādataladvaṃdvaṃ tadā cāryaṅghritāḍitā
ityaṅghritāḍitā
kiṃcidākuñcitaṃ pādamaṅghriṇā'nyena laṅghayet
gagane cettadā cārī jaṅghālaṅghanikā matā
iti jaṅghālaṅghanikā
alātāṅghrau pṛṣṭhagate śīghramanyāṅghrilaṅghite
ityalātā
talamantarbhramasyāṅghrerjānupṛṣṭhe kṣipedyadi
bahirbhramasya tatpārśve jaṅghāvartā tadā bhaved
iti jaṅghāvartā
aṅghriṇaikena cedanyaṃ veṣṭayedveṣṭānaṃ tadā
tadeva valanaṃ kecidavadannṛttakovidāḥ
iti veṣṭanam
udveṣṭānaṃ veṣṭayitvā pṛṣṭhato'ṅghrau prasārite
ityudveṣṭānam
ākuñcitasya pādasya purataḥ pṛṣṭhatastathā
utkṣepo jānuparyantamutkṣepaḥ kathyate budhaiḥ
ityutkṣepaḥ
sa cetpṛṣṭhata eva syātpṛṣṭhotkṣepamamuṃ viduḥ
iti pṛṣṭhotkṣepaḥ
ūrau pārśvena vinyasya padaṃ yatra prasārayet
tīkṣṇāgrīkṛtya tāmāha sūcīṃ śrīkaṇṭhavallabhaḥ
iti sūcī
pādayoḥ svastike'syaikaḥ kiṃcidāndolitaḥ puraḥ
kuñcitaścaraṇo yatra sā viddhā bodhitā budhaiḥ
iti viddhā
lalitā valitā mūrtirudvṛttaścaraṇo bhavet
yatra tatprāvṛtaṃ jñeyaṃ makaradhvajajīvanam
iti prāvṛtam
ullolaḥ syāccaraṇayoḥ krameṇollālanāddivi
ityullolaḥ
sthānaṃ sthitirgatiścārī sthānamādyantayorgateḥ
sthitvā gacchati gatvā ca tiṣṭhatītyavinākṛtāḥ
cāryaḥ sthānena tābhyo'to'nantaraṃ sthānamucyate
saṃniveśaviśeṣo'ṅge niścalaḥ sthānamucyate
vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā
ālīḍhapratyāliḍhe ca sthānānīti nareṣu ṣaṭ
atha sthānāni vakṣyāmastrīṇi strīṇāṃ munermatāt
āyatākhyāvahitthāśvakrāntānyanyaccatuṣṭayam
athāpi ceti vadatā muninā sūcitaṃ bruve
gatāgataṃ ca valitaṃ moṭitaṃ vinivartitam
atha deśīsthānakānāṃ trayoviṃśatirucyate
svastikaṃ vardhamānākhyaṃ nandyāvartaṃ ca saṃhatam
samapādaṃ caikapādaṃ pṛṣṭhottānatalaṃ tathā
caturasraṃ pāṣṇividdhaṃ pārṣṇipārśvagataṃ tathā
ekapārśvagataṃ ca syādekajānunatābhidham
parāvṛttāhvayaṃ sūci samādi viṣamādyapi
khaṇḍasūci tato brāhmaṃ vaiṣṇavaṃ śaivagāruḍe
kūrmāsanaṃ nāgabandhaṃ vṛṣabhāsanamityapi
svasthaṃ madālasaṃ krāntaṃ syādviṣkambhitamutkaṭam
srastālasaṃ jānugataṃ muktajānu vimuktakam
upaviṣṭasthānakāni naveti bharato'bhyadhāt
samamākuñcitaṃ sthānaṃ prasāritavivartite
udvāhitaṃ nataṃ ceti suptasthānāni santi ṣaṭ
iti sthānāni ṣaṭpuṃsāṃ strīṇāṃ saptāparāṇyapi
trayoviṃśatiruktāni nava sthānāni cā'sane
suptasthānāni ṣaṭtāni sarvāṇi militāni tu
ekapañcāśadācaṣṭa niḥśaṅkaḥ karaṇāgraṇīḥ
sarveṣāṃ vacmi lakṣmaiṣāmidānīṃ tadvidāṃ matam
ekaḥ samasthitaḥ pādastryasraḥ pakṣasthito'paraḥ
sārdhadvitālāntarālo jaṅghā kiṃcinnatā bhavet
sauṣṭhavaṃ yatra tajjñeyaṃ vaiṣṇavaṃ viṣṇudaivatam
prakṛtisthasya saṃlāpenānākāryāntarānvite
prayojyaṃ tanmuniḥ prāha nṛbhiruttamamadhyamaiḥ
viṣṇuveṣadhareṇaiva naṭenetyapare jaguḥ
sūtradhārādinā nāṭyasthitikartreti cāpare
pakṣasthito'sau caraṇo yaḥ pārśvābhimukhāṅguliḥ
tryasraḥ sa eva kiṃciccetpurodeśābhimukhyabhāk
aṅguṣṭhamadhyamāṅgulyau ye hastasya prasārite
tadagrayorantarālaṃ tālamāhurmanīṣiṇaḥ
kaṭī jānusamā yatra kūrparāṃsaśiraḥsamam
uraḥ samunnataṃ sannaṃ gātraṃ tatsauṣṭhavaṃ bhavet
sannaṃ svasthānaviśrāntaṃ niṣaṇṇaṃ tvacalasthiti
calapādamanatyuccamacañcalamakubjakam
sauṣṭhave'ṅgaṃ bhavettacca kāryamuttamamadhyamaiḥ
etacca vaiṣṇavaṃ sthānaṃ caturasrasya jīvanam
vaiṣṇavaṃ sthānakaṃ yatra kaṭīnābhicarau karau
pṛthaksamunnataṃ vakṣaścaturasraṃ taducyate
iti vaiṣṇavam
pradhānaṃ sauṣṭhavaṃ pādāvekatālāntarau samau
yatra tatsamapādaṃ syāccaturānanadaivatam
etacca vipradattāśīḥsvīkāre'tha nirīkṣaṇe
madhyamānāṃ vihaṃgānāṃ kanyāvarakutūhale
liṅgivrativimānasthasyandanastheṣu ceṣyate
iti samapādam
bhūmerūrdhvaniṣaṇṇau cetsārdhatālatrayāntare
nabhūsyūrū caraṇayostāvadevāntaraṃ bhuvi
tryasrapakṣasthayoḥ sthānaṃ vaiśākhaṃ kathitaṃ tadā
viśākhadaivataṃ tacca sthūlapakṣīkṣaṇe bhavet
yaddhādau preraṇe'śvānāṃ vegādāne ca vāhane
iti vaiśākham
pakṣasthau caraṇau tryasrāvekatālāntarau bhuvi
kaṭījānusamau vyomni sārdhatāladvayāntare
ūrū yatra niṣaṇṇau tanmaṇḍalaṃ śakradaivatam
dhanurvajrādiśastrāṇāṃ prayoge gajavāhane
vīkṣaṇe garuḍādīnāmidaṃ munirupādiśat
catustālāntarau pādau maṇḍale'nye pracakṣate
iti maṇḍalam
vāmo yatra niṣaṇṇorurambare pūrvamānataḥ
dakṣiṇaścaraṇaścāgre pañcatālaṃ prasāritaḥ
tryasrau dvāvapi tadvidyādālīḍhaṃ rudradaivatam
īrṣyākrodhakṛto jalpaḥ kāryastenottarottaraḥ
vīraraudrakṛtaṃ mallasaṃgharṣāsphoṭanādikam
tathā saṃdhāya śastrāṇi pratyālīḍhaṃ samāśrayet
ityālīḍham
ālīḍhāṅgaviparyāsātpratyālīḍhamudīritam
ālīḍhakṛtasaṃdhānaśastrametena mokṣayet
rudraṃ ca daivataṃ tatra bhāṣate śaṃbhuvallabhaḥ
iti pratyālīḍham
eṣāmādyāni catvāri dṛśyante nāṭyanṛttayoḥ
prayogastvantyayostajjñairiṣṭo nāṭyaikagocaraḥ
anye pañcavidhe'pyāhurnartane sthānakāni ṣaṭ
iti ṣaṭpuruṣasthānakāni
ghāmastālāntarastryasro dakṣiṇaścaraṇaḥ samaḥ
prasannaṃ vadanaṃ vakṣaḥ samunnatamanunnatā
kaṭīnitambago hasto dakṣiṇo'nyo latākaraḥ
yatrā''yataṃ tadākhyātaṃ kamalā cātra devatā
sthānaṃ cikīrṣitāsu syātkṣatāsu ca gatiṣvidam
ābhāṣaṇe ca kartavye sakhīpriyatamādibhiḥ
raṅgāvataraṇārambhe puṣpāñjalivisarjane
amarṣe pratiṣedhe ca kāryaṃ mānāvalambane
garvagāmbhīryamaune syādāvāhanavisarjane
pūrvaraṅge strībhireva prayojyaṃ kecidūcire
naro nāryo'thavā kuryuḥ praveśe sthānakaṃ striyāḥ
sthānaṃ yathābhineyaṃ syātpraviṣṭeṣviti cāpare
āyatānantaraṃ kāryā raṅgāvataraṇādayaḥ
hastapādapracārastu teṣu jñeyo yathocitam
bhaṭṭābhinavaguptasya matametadudīritam
ityāyatam
avahitthaṃ tadeva syādviparyāsena pādayoḥ
cintāvitarkayostoṣe saṃlāpe ca nisargaje
vismaye bhūrisaubhāgyagarvaje svāṅgavīkṣaṇe
līlāvilāsalāvaṇyavaramārgavilokane
kāryaṃ daurgamidaṃ sthānamavahitthasya sūcakam
ityavahittham
samasthaikasya pādasya pārṣṇideśaśato'paraḥ
sūcīpādaḥ svapārśve vā samastālāntare sthitaḥ
yatrāśvārohaṇārambhe tadaśvakrāntamucyate
skhalite vigaladvastradhāraṇe gopyagopane
prasūnastabakādāne taruśākhāvalambane
naisargike ca saṃlāpe vibhrame lalite tathā
prayoktavyamidaṃ sthānaṃ bhāratī cātra devatā
ityaśvakrāntam
gatyunmukhī ca yatraikaṃ padamuddhṛtya nartakī
udāste tadgatisthityornirodhātsyādgatāgatam
iti gatāgatam
śarīramīṣadvalitaṃ pādo valitadigbhavaḥ
kaniṣṭhāśliṣṭabhūranyo bhūlagnāṅguṣṭhako yadā
tadā valitamākhyātaṃ sābhilāṣavilokane
iti valitam
ekaḥ samo'ṅghriranyastu kuñcito'rdhatalāṅguliḥ
agre yadordhvagau hastau karkaṭau moṭitaṃ tadā
kāmāvasthāsu sarvāsu viniyogo'sya kīrtitaḥ
iti moṭitam
pṛṣṭhato'ṅgaparāvṛttyā tadeva vinivartitam
iti vinivartitam
svastiko haṃsakasthāne caraṇau kuñcitau yadā
mithaḥ śliṣṭakaniṣṭhau ca tadāhuḥ svastikaṃ budhāḥ
iti svastikam
vardhamāne tu caraṇau tiryañcau pārṣṇisaṃgatau
iti vardhamānam
asyaiva ceccaraṇayorantaraṃ syātṣaḍaṅgulam
vitastimātramathavā nandyāvartaṃ tadoditam
iti nandyāvartam
dehaḥ svābhāviko'ṅguṣṭhau pādayoścenmitho yutau
gulphau ca saṃhataṃ tatsyātpuṣpāñjalivisarjane
iti saṃhatam
vapuḥ svābhāvikaṃ pādau vitastyantaritāvṛjū
yatra tatsamapādākhyaṃ śārṅgadevaḥ samādiśat
iti samapādam
samasyāṅghrerjānumūrdhvaṃ bāhyapārśve yadītaraḥ
bāhyapārśvena lagno'ṅghrirekapādaṃ tadocyate
ityekapādam
bhūlagnāṅgulipṛṣṭho'ṅghriḥ paścādeko'paraḥ puraḥ
samo yatra tadādiṣṭaṃ pṛṣṭhottānatalaṃ budhaiḥ
iti pṛṣṭhottānatalam
nandyāvartasya cedaṅghryorbhavedaṣṭādaśāṅgulam
antaraṃ caturaiḥ sthānaṃ caturasraṃ tadoditam
iti caturasram
pārṣṇiraṅguṣṭhasaṃśliṣṭā pārṣṇividdhe vidhīyate
iti pārṣṇividdham
pārṣṇipārśvagate pārṣṇirantaḥ pārśvāntarasthitaḥ
iti pārṣṇipārśvagatam
samasyāṅghreḥ puraḥ kiṃcidaparaścaraṇo yadā
syādbāhyapārśvagastiryagekapārśvagataṃ tadā
ityekapārśvagatam
ekaḥ samo'ṅghriranyaścedantare caturaṅgule
tiryakkuñcitajānuḥ syādekajānunataṃ tadā
ityekajānunatam
parāvṛtte same syātāṃ pārṣṇyā'ṅguṣṭhakaniṣṭhike
iti parāvṛttam
pārṣṇijaṅghorusaṃlagnadharaṇī caraṇau yadā
tiryakprasāritau syātāṃ samasūci tadocyate
iti samasūci
sūcīpādau pṛthagyatra puraḥ paścātprasāritau
yugapadgaditaṃ tajjñaiḥ sthānaṃ viṣamasūci tat
bhūlagnajānugulphau tau caraṇau kecidūcire
iti viṣamasūci
eko'ṅghriḥ kuñcito'nyastu bhūsaṃlagnorupārṣṇikaḥ
tiryakprasārito yatra khaṇḍasūci tadocyate
iti khaṇḍasūci
ekaḥ samo'ṅghriranyaścetkuñcitīkṛtya pṛṣṭhataḥ
jānusaṃdhisamatvenotkṣipto brāhmaṃ taducyate
iti brāhmam
samamekaṃ vidhāyāṅghrimanyaścetkuñcito manāk
puraḥ prasāritastiryakpadaṃ syādvaiṣṇavaṃ tadā
iti vaiṣṇavam
aṅghreḥ samasya vāmasya jānuśīrṣasamo'paraḥ
uddhṛtaḥ kuñcitākāro yatra śaivaṃ taducyate
iti śaivam
ākuñcitaḥ puro vāmaḥ paścādanyastu jānunā
bhuvaṃ gatau yadā pādau gāruḍaṃ gaditaṃ tadā
iti gāruḍam
dakṣiṇaścaraṇo jānubāhyagulphamilatkṣitiḥ
vāmaḥ samo bhavedyatra kūrmāsanamado viduḥ
iti kūrmāsanam
yadopaviśya vāmoroḥ pṛṣṭhe nyasyati dakṣiṇām
jaṅghāṃ tadā nāgabandhamabhyadhātkaraṇāgraṇīḥ
iti nāgabandham
viyute saṃyute vā cejjānunī saṃsthite kṣitau
vṛṣabhāsanamākhyātaṃ sauṣṭhavādhiṣṭhitaṃ tadā
iti vṛṣabhāsanam
vistāritāñcitāvaṅghrī yatroraḥ kiṃcidunnatam
karāvūrukaṭinyastau svasthaṃ sthānaṃ taducyate
iti svastham
ekaḥ prasāritaḥ kiṃcidanyo'ṅghristvāsanāśritaḥ
śiraḥpāśvagataṃ yatra tanmadālasamiṣyate
made vipadi nirvede'thautsukye virahe bhavet
iti madālasam
hastau cibukavinyastau bāhuśīrṣaśritaṃ śiraḥ
īṣadbāṣpe ca nayane yatra krāntamado matam
nirjite nigṛhīte ca śokaglāne bhavedidam
iti krāntam
ūruvistāritau bāhū pādau vistāritāñcitau
yadā nimīlite netre viṣkambhaṃ bhaṇitaṃ tadā
yoge dhyāne bhavedetatsvabhāvena bhaṭāsane
iti viṣkambhitam
samāsanasamaṃ spṛṣṭabhūtalaṃ caraṇau samau
yadā tadotkaṭaṃ yogadhyānasaṃdhyājapādiṣu
ityutkaṭam
hastau srastau vimuktau ca śarīramalasaṃ yadā
locane mantharākāradhare srastālasaṃ tadā
hāniglānimadavyādhimūrchābhītiṣu tadbhavet
iti srastālasam
jānubhyāṃ bhūmisaṃsthābhyāṃ sthānaṃ jānugataṃ matam
home devārcane dīnayācane mṛgadarśane
kusattvatrāsane cedaṃ bhavetkruddhaprasādane
iti jānugatam
utkaṭasyaiva jānvaikaṃ dharāpṛṣṭhamadhiṣṭhitam
yatraitanmuktajānu syānmāninīnāṃ prasādane
havane sajjanānāṃ ca sāntvane sādhukartṛke
iti muktajānu
vimuktaṃ bhūprapatanaṃ hāvakrandādiṣu smṛtam
iti vimuktam
suptamuttānavaktraṃ ca srastamuktakaraṃ samam
iti samam
ākuñcitāṅgamāviddhajānvākuñcitamucyate
prayogastasya śītārtābhinaye śārṅgiṇoditaḥ
ityākuñcitam
upadhāya bhujāmekāṃ yatprasāritajānukam
suptaṃ prasāritaṃ sthānaṃ sukhasupte tadiṣyate
iti prasāritam
vivartitamadhovaktraṃ suptaṃ śastrakṣatādiṣu
iti vivartitam
skandhanyastaśiraḥ suptaṃ kūrparādhiṣṭhitakṣitiḥ
yattadudvāhitaṃ proktaṃ līlayā'vasthitau prabhoḥ
ityudvāhitam
īṣatprasṛtajaṅghaṃ yatsuptaṃ srastakaradvayam
tannataṃ sthānakaṃ khedaśramālasyādiṣu smṛtam
iti natam
vāṅmanaḥkāyajā ceṣṭā puruṣārthopayoginī
vṛttiḥ sā bhāratī sāttvatyārabhaṭyatha kaiśikī
caturvidheti vijñeyā tāsāmutpattirucyate
ṛgvedādbhāratī jātā yajurvedāttu sāttvatī
atharvaṇādārabhaṭī sāmavedāttu kaiśikī
vṛttiḥ saṃskṛtavākyaikapradhānā bharaitarnṛbhiḥ
prayujyamānā vāgvṛttiḥ prādhānyādbhāratī matā
sattvaprakāśakaṃ yatsyāttadyuktaṃ sattvamucyate
manastatprabhavā harṣaśauryatyāgāstu sāttvatāḥ
tatpradhānā sāttvatī syādvīraraudrādbhutotkaṭā
hīnā śṛṅgāranirvedakaruṇairuddhatāśrayāt
ārādutsāhino ye syurbhaṭāstatkāyasaṃbhavā
bhavedārabhaṭī vṛttī raudrādāvuddhate rase
māyendrajālabahulā citrayuddhapravardhinī
vāgaṅgābharaṇānāṃ yā saukumāryeṇa nirmitā
ullasadgītanṛttāḍhyā śṛṅgārarasanirbharā
niḥśaṅkaḥ kaiśikīṃ brūte tāṃ saundaryaikajīvitām
saundaryasaukumāryābhyāṃ raudrādāvapyasau bhavet
āmukhaṃ ca prahasanaṃ tathā vīthī prarocanā
aṃśāḥ syuriti catvāro ye bhāratyā munermatāḥ
udghātyakāvalagite kathodghātaḥ pravartakam
prayogātiśayaśceti bhedāḥ pañcā''mukhasya ye
utthāpakābhidho bhedaḥ sāttvatyāḥ parivartakaḥ
saṃlāpakaścaturthastu yaḥ saṃghātyakasaṃjñakaḥ
saṃkṣiptakaṃ cāvapātaḥ syādvastūtthāpanaṃ tathā
saṃpheṭaścā''rabhaṭyāṃ yaditi bhedacatuṣṭayam
kaiśikyāṃ yanmataṃ narma narmaspuñjastathā'paraḥ
narmasphoṭo narmagarbhaśceti bhedacatuṣṭayam
paricittākṣepakaṃ ca paropālambhakaṃ tathā
roṣerṣyāsūcakaṃ ceti narmabhedāstrayaśca ye
sodāharaṇalakṣmāṇaste'mī nāṭakagocarāḥ
vistaratrastacittena niḥśaṅkena na tenire
kāvyaṃ gītaṃ tathā nṛttaṃ vṛttihīnaṃ na śobhate
ato vṛttīrvijānīyādetā bharatabhāṣitāḥ
iti vṛttilakṣaṇam
yuddhe parātmaśastrāṇāṃ kramāccyāvanapātane
vidhātumucitā gātravartanā nyāya ucyate
bhārataḥ sāttvato vārṣagaṇyaḥ kaiśikasaṃjñakaḥ
bhedāstasyeti catvāraḥ kramādvṛtticatuṣṭaye
teṣāṃ lakṣaṇasiddhyarthaṃ pravicārānbruve'dhunā
yāḥ prakṛṣṭā vicitrāca gatayaste parikramāḥ
ta eva pravicārāḥ syuḥ śastramokṣaṇagocarāḥ
phalakaṃ vāmahastena khaḍgaṃ dakṣiṇapāṇinā
gṛhītvā'pasṛtau kṛtvā karāvākṣipya tau tataḥ
phalakabhrāmaṇaṃ kṛtvā pārśvayorubhayoratha
paritaḥ śirasaḥ śastraṃ bhrāmayitvā tu khaḍginam
karaṃ śiraḥkapolāntarudveṣṭya maṇibandhataḥ
phalakasyāpyupaśiraḥ paribhramaṇamācaret
vidhireṣa sakṛtkaṭyāṃ śastrapātaśca bhārate
sāttvate'pyevameva syācchastrabhrāntistu pṛṣṭhataḥ
kartavyaḥ śastrapātastu pādayoriha tadvidā
pravicāraḥ sāttvatavadvārṣagaṇye vidhīyate
pṛṣṭhataḥ phalakasyāpi bhrāmaṇaṃ syādihādhikam
skandhe vakṣasi vā śastrahastasyodveṣṭānaṃ tathā
prahārapātanaṃ cātra vakṣasthalagataṃ matam
kaiśike syādbhāratavacchastrapātastu mūrdhani
śaktikuntādiśastrāṇi dhanurvajrādikānyapi
nyāyeṣveṣu prayuñjīta sauṣṭhavena samanvitaḥ
pravicārā na śobhante sauṣṭhavena vinā kṛtāḥ
saṃjñāmātreṇa kartavyaḥ prahāro na tu vāstavaḥ
māyendrajālairathavā prahāramiva darśayet
ete nyāyāḥ prayoktavyāścārībhiḥ śastramokṣaṇe
ini nyāyalakṣaṇam
cārīcayaviśeṣaḥ prāṅmaṇḍalaṃ pratipāditam
tadbhedānadhunā dhīmānvakti śrīkaraṇāgraṇīḥ
bhramarāskanditāvartaśakaṭāsyāni cāḍḍitam
samosaritamadhyardhamelakākrīḍitaṃ tataḥ
piṣṭakuṭṭaṃ cāṣagataṃ bhaumānīti daśāvadan
atikrāntaṃ daṇḍapādaṃ krāntaṃ lalitasaṃcaram
sūcīviddhaṃ vāmaviddhaṃ vicitraṃ vihṛtaṃ tataḥ
alātaṃ lalitaṃ ceti vyomajāni daśābruvan
bhaumākāśikacārīṇāṃ prācuryānmaṇḍalānyapi
bhaumānyākāśikānīti vyapadeśaṃ prapedire
eteṣāṃ viniyogaśca vijñeyaḥ śastramokṣaṇe
nabhobhavānāṃ prādhānyaṃ bodhyaṃ yuddhaparikrame
cārīnāmnā'tra caraṇaṃ vakṣye cārīvivakṣayā
cārīṇāṃ nyūnatādhikyaṃ na dūṣayati maṇḍalam
dakṣiṇo janito vāmaḥ syandito dakṣiṇaḥ punaḥ
śakaṭāsyastathā vāmaḥ pādo'pasyandito'thavā
dakṣiṇo bhramaro vāmaḥ syandito'ṅghrirathetaraḥ
śakaṭāsyaścāṣagatirvāmo'nyo bhramaro bhavet
vāmānte syandito yatra tadūce bhramaraṃ budhaiḥ
iti bhramaram
dakṣiṇo bhramaro vāmo'ḍḍito'tha bhramaraḥ sa cet
dakṣiṇaḥ śakaṭāsyatvaṃ gatvorūdvṛttatāṃ gataḥ
vāmo vā'dhyardhikībhūya bhramaro dakṣiṇaḥ punaḥ
syanditaḥ śakaṭāsyastu vāmastenaiva bhūtalam
sphuṭamāsphoṭitaṃ dhīraistadāskanditamiṣyate
ityāskanditam
dakṣiṇo janito vāmaḥ sthitāvartastataḥ param
śakaṭāsyo bhavetpaścādelakākrīḍitāhvayaḥ
ūrūdvṛtto'ḍḍitaścārīṃ janitāmāśritastataḥ
samosaritamattalliḥ kramādaṅghristu dakṣiṇaḥ
śakaṭāsyaḥ kramādūrūdvṛttaśca syādathetaraḥ
pādaścāṣagatirdviḥ syāddakṣiṇaḥ syanditastataḥ
vāmāṅghriḥ śakaṭāsyaḥ syādanyo'ṅghrirbhramarastataḥ
vāmaścāṣagatiryatra tadāvartamavādiṣuḥ
ityāvartam
janitaḥ saptapūrvoktasthitāvartādibhedabhāk
krameṇa śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ syandito'paraḥ
śakaṭāsyastataḥ pādo yāvanmaṇḍalapūraṇam
krameṇa yatra tajjñeyaṃ śakaṭāsyābhidhaṃ budhaiḥ
iti śakaṭāsyam
udghaṭṭitastato baddhaḥ samosaritapūrvakaḥ
mattallirardhamattallirapakrāntaśca dakṣiṇaḥ
udvṛtto idyuddhāntaśca bhramaraḥ syanditaśca saḥ
vāmastu śakaṭāsyo'nyo dviḥ syāccāṣagatistataḥ
vāmo'ḍḍito'dhyardhikastu kramāccāṣagatiḥ paraḥ
samosaritamattallirmattallirbhramarastathā
vāmo'tha syandito bhūtvā bhūtaṭāsphoṭanaṃ yadā
kurute dakṣiṇaḥ prāhuraḍḍitaṃ maṇḍalaṃ tadā
ityaḍḍitam
sthānena samapādena sthitvā hastau prasārayet
nirantarāvūrdhvakṛtāvāveṣṭyodveṣṭyavatkṣipet
kaṭītaṭe tataḥ pādau bhrāmayeddakṣiṇe tataḥ
krameṇānantaraṃ vāmaṃ puraḥ pādaṃ prasārayet
evaṃ bhrāntvā kramādyatra maṇḍalabhramaṇaṃ bhavet
caturdikkaṃ tadākhyātaṃ samosaritasaṃjñakam
iti samosaritam
krameṇa dakṣiṇaḥ pādo janitaḥ syanditastataḥ
aḍḍitoktā caturbhedī vāmasyādhyardhikādikā
dakṣiṇaḥ śakaṭāsyaḥ syādyatrānte dikcatuṣṭaye
maṇḍalabhramaṇaṃ tattu niyuddhe'dhyardhamaṇḍalam
ityadhyardham
bhūyuktaiścaraṇaiḥ sūcīviddhaṃ karaṇamāśritaiḥ
sūcīviddhābhidhe cāryāvelakākrīḍitairatha
saṃpūrṇairbhramaraiḥ prāgvatsūcīviddhāṅghribhistataḥ
ākṣptairmaṇḍalabhrāntyā dikcatuṣṭayayuktayā
ante racitayā jñeyamelakākrīḍitāhvayam
ityelakākrīḍitam
sūcī dakṣiṇapādaḥ syādvāmo'pakrāntakastataḥ
savyavāmau ca bahuśo bhujaṃgatrāsitau kramāt
yatrānte maṇḍalabhrāntiḥ piṣṭakuṭṭaṃ taducyate
iti piṣṭakuṭṭam
caraṇaiścāṣagatibhiḥ samastairmaṇḍalabhramam
ante dadhaccāṣagataṃ niyuddhaviṣayaṃ bhavet
iti cāṣagatam
janitaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaścaraṇaḥ kramāt
vāmo'lāto dakṣiṇastu pārśvakrāntastato'paraḥ
sūcī sa eva bhramara udvṛtto dakṣiṇo bhavet
vāmastvalātako vā'ghrī chinnākhyakaraṇāśrayau
vāhyabhramarakaṃ yatra vāmāṅgaṃ recitaṃ bhavet
atikrāntastato vāmo daṇḍapādastu dakṣiṇaḥ
avocattadatikrāntaṃ maṇḍalaṃ śaṃkarapriyaḥ
ityatikrāntam
dakṣiṇo janito bhūtvā daṇḍapādo bhavedatha
sūcī ca bhramaro vāma udvṛtto dakṣiṇastataḥ
alāto vāmacaraṇaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsitaścāsau vāmo'tikrāntatāṃ gataḥ
dakṣiṇo daṇḍapādo'tha sūcī ca bhramaro'paraḥ
yatra taddaṇḍapādākhyaṃ maṇḍalaṃ babhaṇe budhaiḥ
iti daṇḍapādam
dakṣiṇaḥ sūcyapakrānto vāmo'ghrirdakṣiṇastataḥ
pārśvakrāntastathā vāmaḥ samantānmaṇḍalabhramaḥ
sūcī yatrātha vāmaḥ syādapakrāntastu dakṣiṇaḥ
taduktaṃ kṛtibhiḥ krāntaṃ svabhāvagatigocaram
iti krāntam
ūrdhvajānustathā sūcī dakṣiṇaścaraṇaḥ kramāt
vāmapādastvapakrāntaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
kramātsūcī bhramarako vāmaḥ pādo'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrāntastato vāmo'tikrānto dakṣiṇaḥ punaḥ
sūcyapakrāntako vāmaḥ pārśvakrānto'parastataḥ
syādvāmāṅghriratikrāntaścaraṇadvitayī tataḥ
syācchinnakaraṇoktā cedvāmāṅghriracitaṃ śritā
bāhyabhramarakaṃ vidyāttadā lalitasaṃcaram
iti lalitasaṃcaram
dakṣiṇaścaraṇaḥ sūcī bhramaraśca bhavettataḥ
pārśvakrānto'tha vāmāṅghrirapakrānto'tha dakṣiṇaḥ
sūcī vāmastvapakrāntaḥ pārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
yatra tanmaṇḍalaṃ proktaṃ sūcīviddhaṃ purātanaiḥ
iti sūcīviddham
sūcyaṅghrirdakṣiṇo vāmastvapakrānto'tha dakṣiṇaḥ
daṇḍapādo'tha sūcī syādvāmo bhramarakaśca saḥ
pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādākṣipto dakṣiṇetaraḥ
dakṣiṇo daṇḍapādaḥ syādūrūdvṛtto'pyanantaram
vāmaśca sūcī bhramaro'lātaśca kramato bhavet
pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādvāmo'tikrāntatāṃ vrajet
yatra tadvāmaviddhākhyaṃ maṇḍalaṃ śārṅgiṇoditam
iti vāmaviddham
dakṣiṇo janito'ṅghriḥ syādūrūdvṛttaśca vicyavaḥ
tataḥ samasthitāvartodvyāvartoditabhedabhāk
syandito vāmapādaḥ syātpārśvakrāntastu dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsito vāmo'tikrānto dakṣiṇo bhavet
udvṛttaścaiva vāmastu syādalāto'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrānto'thavā sūcī vāmo vikṣipya dakṣiṇam
vāmo'pakrāntatāṃ nītastadvicitraṃ pracakṣate
iti vicitram
dakṣiṇo vicyavo bhūtvā syandito'nantaraṃ bhavet
pārśvakrānto dakṣiṇo'ṅghrirvāmastu syanditastataḥ
udvṛtto dakṣiṇo'lāto vāmaḥ sūcī tu dakṣiṇaḥ
pārśvakrāntastu vāmāṅghrirākṣiptībhūya dakṣiṇaḥ
bhrāntvā savyāpasavyena daṇḍapādatvamāgataḥ
vāmaḥ krameṇa sūcī syāddhamaraścātha dakṣiṇaḥ
bhujaṃgatrāsito vāmo'tikrānto vihṛtābhidhe
iti vihṛtam
sūcīṃ ca bhramarīṃ vāme kramātpāde tu dakṣiṇe
bhujaṃgatrāsitāṃ cārīmalātāṃ dakṣiṇetare
ṣaṭkṛtvaḥ saptakṛtvo vā kṛtvā cārīrimāḥ kramāt
caturdikṣu drutaṃ bhrānnvā parimaṇḍalitākṛtiḥ
dakṣiṇāṅghrāvapakrāntāṃ vāme tu caraṇe kramāt
atikrāntā bhramarike lalitaiścaraṇakramaiḥ
karoti yatra tatprāhuralātaṃ maṇḍalaṃ budhāḥ
ityalātam
sūcyaṅghrirdakṣiṇo vāgastvapakrānto'tha dakṣiṇaḥ
pārśvakrāntatvamāgatya bhujaṃgatrāsito bhavet
atikrāntastu vāmāṅghrirākṣipto dakṣiṇastataḥ
vāmo'tikrāntatāṃ nītvorūdvṛtto'lātakaḥ kramāt
pārśvakrānto dakṣiṇaḥ syādvāmaḥ sūcyatha dakṣiṇaḥ
apakrānto vāmapādastvatikrāntīkṛto yadā
lalitaṃ saṃcareduktaṃ lalitaṃ maṇḍalaṃ tadā
iti lalitam
iti daśā''kāśikamaṇḍalāni
cāliścālivaḍaścātha laḍhiḥ sūkamuroṅgaṇam
dhasakaścāṅgahāraḥ syādoyāro vihasī manaḥ
lāsyāṅgāni daśaitāni deśyāṃ deśīvido viduḥ
komalaṃ savilāsaṃ ca madhuraṃ tālalāsyayuk
nātidrutaṃ nātimandaṃ tryasratāpracuraṃ tathā
pādorukaṭibāhūnāṃ yaugapadyena cālanam
cāliḥ sā śaighryasāṃmukhyaprāyā cālivaḍo bhavet
sukumāraṃ tiraścīnaṃ vilāsarasikaṃ ca yat
yugapatkaṭibāhūnāṃ cālanaṃ sā laḍhirmatā
karṇayorhāvabahulaṃ lasallīlāvataṃsayoḥ
vilambenāvilambena sūkaṃ tallayacālanam
vilambenāvilambena kucayorbhujaśīrṣayoḥ
lalitaṃ cālanaṃ tiryaktajjñāḥ prāhururoṅgaṇam
dhasakaḥ syātsulalitaṃ stanādhonayanaṃ layāt
satālalalitopetā kramātkāryā dvayornatiḥ
dhanurvadaṅgahāraḥ syāditi niḥśaṅkabhāṣitam
kiṃcittiryagadho mūrdhno gatiroyārako mataḥ
smitaṃ syādvihasī yastu śṛṅgārarasanirbharaḥ
abhyastādanya evātisūkṣmapratyagrabhāṅgibhāk
gītāderāgataḥ sthāyastallayāttanmano matam
iti daśa lāsyāṅgāni
śironetrakarādīnāmaṅgānāṃ melane sati
kāyasthitirmanonetrahārī rekhā prakīrtitā
iti rekhālakṣaṇam
vighneśaṃ bhāratīṃ devīṃ brahmaviṣṇumaheśvarān
raṅgaṃ taddevatāstālavādyabhāṇḍāni ca kramāt
upādhyāyaṃ nṛttakanyāḥ stambhayugmaṃ ca daṇḍikām
kastūrikācandanādyaiḥ sāmodairanulepanaiḥ
śubhrairaḥ sugandhibhiḥ puṣpairdhūpairānātrikairapi
naivedyairvividhairvastraistāmbūlairbalibhistathā
arcayitvā śubhe lagne prārabheta śramaṃ sudhīḥ
stambhadvayoparinyasyetkṛtvā hṛdayasaṃmitām
hastagrāhyāṃ tiraścīnāmavaṣṭambhāya daṇḍikām
vasitvā vasanaṃ śubhraṃ dṛḍhamādāya kañcukam
daṇḍikālambinī kanyā'bhyasyedaṅgavivartanam
valanaṃ sthāpanaṃ rekhāṃ tālasāmyaṃ layānapi
aṅgādīni puroktāni lāsyāṅgānyakhilānyapi
gītavādyānugamanaṃ śikṣeta sumanāḥ satī
iti śramavidhiḥ
pātraṃ syānnartaādhāro nṛtte prāyeṇa nartakī
mugdhaṃ madhyaṃ pragalbhaṃ ca pātraṃ tredheti kīrtitam
mugdhāderlakṣaṇaṃ proktaṃ yauvanatritayaṃ kramāt
līnādharastanābhogakapolajaghanorukam
surataṃ prati sotsāhaṃ prathamaṃ yauvanaṃ matam
pīnorujaghanaṃ pīnakaṭhinoccaghanastanam
jīvitaṃ manmathasyoktaṃ dvitīyaṃ yauvanaṃ budhaiḥ
unmādakaṃ śriyā juṣṭaṃ saṃpannaratinaipuṇam
kāmaśikṣitabhāvaṃ ca tṛtīyaṃ yauvanaṃ viduḥ
yauvanaṃ turyamapyasti mandotsāhamano bhavet
mlānādharastanābhogakapolajaghanaṃ ca tat
atipragalbhametasmādyauvanātpātramucyate
tajjarābhimukhaṃ śobhāvikalaṃ nā''dṛtaṃ budhaiḥ
bālaṃ manovihīnatvānna pātraṃ tajjñarañjakam
iti pātralakṣaṇam
sauṣṭhavaṃ rūpasaṃpattiścāruvistīrṇavaktratā
viśālanetratā bimbādharatā kāntadantatā
sukaṇṭhakambutā vellallatāsarasabāhutā
tanumadhyonnatisthūlanitambakarabhorutā
atyuccakharvapīnatvarāhityamaśirālatā
lāvaṇyakāntimādhuryadhairyaudāryapragalbhatā
gauratā śyāmatā veti tajjñaiḥ pātraguṇā matāḥ
yatpātraṃ gātravikṣepaiḥ komalairvilasallayaiḥ
sutālairakṣarāṇīva prodgiradgītavādyayoḥ
gītavādyadhvaniṃ cāṅgaiścākṣuṣatvamivā''nayat
sumanāṃsīva gātrāṇi rasapūrṇatayā dadhat
nṛtyatyuttamamācaṣṭa tadidaṃ karaṇāgraṇīḥ
iti pātraguṇāḥ
vyastānāṃ vā samastānāmeṣāṃ doṣo viparyayaḥ
guṇadoṣau parīkṣeta pātre nṛttasya siddhaye
mārkaṇḍeyapurāṇoktā nṛtte pātraikatantratā
nṛttenālamarūpeṇa siddhirnānyena rūpataḥ
cārvadhiṣṭhānavannṛttaṃ nṛttamanyadviḍambanā
iti pātradoṣāḥ
sulīnasnigdhavistīrṇakeśapāśaniveśitaḥ
granthirvilulitaḥ pṛṣṭhe lasatpuṣpāvataṃsakaḥ
veṇī vā saralā dīrghā muktājālavirājitaiḥ
kalitaṃ kuntalairbhālaṃ kastūrīcandanādinā
racitaṃ citrakaṃ bhāle netre tanvañjanāñcite
ullasatkāntivalaye tālapatre ca karṇayoḥ
dantapaṅktiḥ prabhājālaprojjvalīkṛtaraṅgabhūḥ
kastūrīpatrabhaṅgāṅkau kapolau kaṇṭhalambitā
tārāhārāvalī sthūlamauktikā stanamaṇḍanā
prakoṣṭhau nyastasadratnasauvarṇavalayānvitau
aṅgulyo dhṛtamāṇikyanīlavajrādimudrikāḥ
candanairdhūsaraṃ gātraṃ yadvā kuṅkumarañjitam
kṣīrodakaṃ dukūlādi vastraṃ kūrpāsakastanuḥ
sakañcukaṃ vā calanaṃ tattaddeśānusārataḥ
etanmaṇḍanamanyadvā pātrayoḥ śyāmagaurayoḥ
yathocitaṃ vidhātavyamityāha śivavallabhaḥ
iti pātramaṇḍanāni
rūpavānnṛttatattvajño grahamokṣavicakṣaṇaḥ
samādigrahavijñaśca vādyavādanaveditā
saṃpradāyāgatajñāno dhvanimādhuryatattvavit
sthāyādhikyonatābhijñaḥ kuśalo layatālayoḥ
vādyaprabandhanirmātā mukhavādyeṣu kovidaḥ
udbhettā nūtnabhaṅgīnāṃ śiṣyaśikṣaṇadakṣiṇaḥ
pratiṣṭhāpayitā nṛttagītavādyavyavasthiteḥ
praviṣṭo hṛdayaṃ yadvā pātrasya hṛdi ca svayam
rañjakaḥ syādupādhyāyo nṛttadoṣavidhānavit
ityupādhyāyalakṣaṇam
yatraiko mukharī śreṣṭhastathā pratimukharyapi
dvāvaḍāvajinau skandhāvajinau karaṭādharau
dvātriṃśanmardaladharā varāstāladharadvayam
kāṃsyatāladharāstvaṣṭāviṣṭāḥ kāhalikadvayam
vāṃśikau rasikau vyaktasuraktapracuradhvanī
catvāro madhuradhvānā bhavantyete karāstayoḥ
dvau mukhyagāyanau sārdhamaṣṭabhiḥ saha gāyanaiḥ
mukhyagāyanike cāṣṭau sahagāyanikāstayoḥ
saṃpradāyasamullāsi pātramekaṃ guṇānvitam
sarve'mī rūpavantaḥ syuścitrālaṃkaraṇānvitāḥ
gītādisāmyanipuṇāḥ praharṣotphullacetasaḥ
uttamaḥ saṃpradāyo'sau loke kuṭilamucyate
tadardhaṃ madhyamo nyūno'smātkaniṣṭho nigadyate
iti saṃpradāyalakṣaṇam
anuvṛttirmukhariṇastalayornyūnapūraṇam
tālānuvṛttirityete catvāraḥ kuṭile guṇāḥ
saṃpradāyasya doṣaḥ syādetadguṇaviparyayaḥ
iti saṃpradāyaguṇadoṣāḥ
saṃgītajñairbudhaiḥ sārdhaṃ nāyake prekṣake sthite
praviśya raṅgabhūmiṃ te tiṣṭhantaḥ sāṃpradāyikāḥ
vādyānāṃ nādasāmyaṃ ca kṛtvā'vasthitamānasāḥ
melāpakaṃ vādayeyuḥ prabandhaṃ gajaraṃ tataḥ
tato javanikāntardhau dadhānaṃ kusumāñjalim
pātraṃ tiṣṭhedadhiṣṭhāya sthānakaṃ sauṣṭham̐vānvitam
tataścopasamārambhe'ntardhāne cāpasārite
sabhājanamanohāri pātraṃ raṅgabhuvaṃ viśet
vādyamāne prabandhe copaśamādau ca vādakaiḥ
suptāṅgairaṅgapīṭhasya madhye puṣpāñjaliṃ kṣipet
yataḥ svayaṃ surajyeṣṭho madhyeraṅgamadhiṣṭhitaḥ
tataḥ praharṣasaṃpannaṃ suptāṅgaireva kevalaiḥ
vādyenopaśamenātra nṛtyetpātraṃ manonvitam
padamotā ca kavitaṃ malapāvatsakāvapi
rigoṇī tuḍuketyebhiḥ pravandhairniyatakramaiḥ
svecchākṛtakramairyadvā vādyamānaiḥ samantataḥ
samāṅgairviṣamāṅgairvobhayairvā nṛttamācaret
tataḥ śuddhaprabandhaiśca gīyamānairnijecchayā
pātraṃ vidhāya trividhaṃ nartanaṃ sthānamācaret
gajarānantaraṃ nāsti yadopaśamanādṛte
pātraṃ pādo parā rambhe praviśediti tadvidaḥ
iti paddhatirukteyaṃ proktā pariviḍirjane
vādanaṃ samahastasya prākpraveśātpare jaguḥ
samahastādibhiḥ pāṭaiḥ suvṛttaiḥ pṛṣṭhasauṣṭhavaiḥ
sthitena samapādena praveśaṃ ca pracakṣate
kecidāhuḥ kevalayoḥ prayogaṃ gītavādyayoḥ
ekaikaśaḥ prayogo'pi gītādeḥ kaiścidiṣyate
iti śuddhapaddhatiḥ
vādyaprabandhaiḥ kaṭhinaistyaktamelādibhistathā
gītaiḥ sālagasūḍasthaiḥ prabandhairyaddhruvādibhiḥ
lāsyāṅgaiḥ kevalairaṅgaiḥ komalaiścaiva nṛtyati
svayaṃ gāyati vādyaṃ ca trivalīṃ vādayetsvayam
tatpātraṃ gauṇḍalī kecidvādanaṃ nātra manvate
trivalīdhāraṇaṃ skandhe grāmyatvaṃ kurute striyāḥ
agāyantī tvaśārīrā saiva syānmūkagauṇḍalī
gauḍalyā maṇḍalaṃ proktaṃ tajjñaiḥ karṇāṭadeśajam
tasyāśca nartanaṃ prāhurgauṇḍalīṃ lakṣaṇāśrayāt
tatratyāṃ paddhatiṃ prāhustadvido gauṇḍalīvidhim
sā deśīpaddhatistūktā tallakṣma brūmahe'dhunā
karṇāṭamaṇḍalairyuktāstatra syuḥ sāṃpradāyikāḥ
pūrvavatsamanādatvamātodyānāṃ vidhīyate
melāpakaṃ vādayeyurekatālyā samāhitāḥ
yena kenāpi tālena gajare vādite sati
niḥsāraṇaikatālyā vā''rabdhasyopaśame sati
pātraṃ praviśya raṅgasya madhye puṣpāñjaliṃ kṣipet
āviṣkurvatsavyavāmapuroṅgāṇyatha nṛtyataḥ
gajaropaśamenaiva tataḥ sarvāṅganartanam
aḍḍatālaṃ nisāruṃ caikatālīṃ śritayā tataḥ
rigoṇyā tālaniyamarahitābhyāmataḥparaḥ
avatsakavitābhyāṃ ca kramānnartanamācaret
nānāvidhaṃ punarnṛtyedrigoṇyoṭṭavaṇātmanā
nivāriteṣu vādyeṣu datte sthāne'tha vāṃśikaiḥ
saha gāyati saṃyuktaistaiḥ sārdhamatha gauṇḍalī
uccārya sthāyinaṃ kuryādrāgālaptiṃ caturvidhām
anyā vā gāyanī mukhyā vividhālaptimācaret
maṇṭhakātpratimaṇṭhācca tālenānyena saṃyutam
sakalaṃ dhruvakaṃ gītvā jakkayā vādyamānayā
ślakṣṇaṃ dhruvākhyakhaṇḍena gīyamānena saṃtatam
gāyanairmelakopetairmanovyaktimanoharam
nṛttaṃ kiṃcidvidhāyātha śāntayorgītavādyayoḥ
vidhāya vividhasthāyānmuhurdhruvapadaṃ vrajet
kāṃścidgītasya tālena gītatālākṣaraiḥ parān
nātidīrghānnātinīcānmādhuryaprauḍhipeśalān
raktiyuktānvitāṃstālaṃ yadi vā''dau vidhāya tān
sutālakalitaprāntāndhruvakhaṇḍe kalāsayet
kalāse vādyaghātaṃ ca kuryuḥ sāmyena vādakāḥ
kalāseṣu bhavetpātraṃ līnaṃ citrārpitaṃ yathā
evaṃ kurvatprakriyāyāṃ kṛtāyāṃ pūrvavatpunaḥ
nṛttaṃ samācaretpātraṃ gīyamāne dhruvāṃśake
ābhogenātha nṛtyecca vādyamānena vādakaiḥ
gauṇḍalyojonvitā sā syāttyāge saṃnihite sati
nānāvidhaprauḍhacārīcālakaṃ nṛttamācaret
atra praharaṇaṃ vādyamābhoge'pyetadiṣyate
kṛtvā'tha vādyasāmyena tyāgaṃ viśrāntimācaret
kṛtvā nṛttaṃ dhruveṇaivaṃ dhruvavanmaṇṭhakādibhiḥ
kramānnṛtte viśeṣastu teṣāmeṣo'bhidhīyate
maṇṭhāderdhruvakhaṇḍena kevalaṃ nartanaṃ bhavet
maṇṭhe tu maṇṭhatālena prārambhe nartanaṃ matam
tataḥ syādekatālyaiva maṇṭhanṛttaṃ kramātkramāt
nartanaṃ pratimaṇṭhādau svatālenaiva kīrtitam
eṣu sālagagīteṣu nṛttaṃ drutalayāśrayam
vilambito layastūktastāṇḍave paṇḍitaiḥ sadā
rūpakairekatālyantairevaṃ sālagasūḍagaiḥ
nartitvā kriyate tyāgo yatrāsau gauṇḍalīvidhiḥ
iti gauṇḍalīvidhiḥ
bhasmādiśvetaliptāṅgo bibhranmuṇḍaṃ śiraḥ śikhām
bhrājadghargharikājālajaṅghaḥ śārīrapeśalaḥ
pañcāṅgakuśalastālakalālayavicakṣaṇaḥ
sabhājanamanohārī yo nṛtyati sa peraṇī
ghargharo viṣamaṃ bhāvāśrayaśca kavicārakaḥ
gītaṃ ceti samācaṣṭa pañcāṅgāni harapriyaḥ
tatra ghargharikāvādye vahanirghargharo mataḥ
paṭivāṭaścāpaḍapaḥ siripiṭyalagādimaḥ
vāṭaḥ sirihirākhyaśca tataḥ khaluhulāhvayaḥ
iti ghargharabhedāḥ syuḥ ṣaḍamī tadvidāṃ matāḥ
bhūmilagnāgrayoraṅghryoḥ paryāyādbhūmikuṭṭanam
pārṣṇidvayena pārṣṇyā vaikayā syātpaṭivāṭakaḥ
bhaveccāpaḍapaḥ pādatalenāvanikuṭṭanam
talena bhūmilagnena pādasya saraṇaṃ puraḥ
tathā'pasaraṇaṃ paścānmuhuḥ siripiṭī bhavet
dvayoścaraṇayorvyomni paryāyeṇa prakampanam
yatkṛtaṃ komalaṃ so'trālagavāṭaḥ prakīrtitaḥ
satyekasminsame pāde'ṅghriḥ puraḥ prerito bhavet
yastasya jaṅghayā kampaḥ proktaḥ sirihiro budhaiḥ
yadā dvayoḥ svabhāvena tiṣṭhatoḥ pādayorbhuvi
jaṅghayoḥ kampanaṃ prāhurdhīrāḥ sirihira tadā
bhūlagnāgrasya vāmāṅghreḥ pārṣṇyā yadbhūmikuṭṭanam
bhūlagnāgrasya cānyasya bhramaḥ savyāpasavyataḥ
yo'sau khaluhulaḥ prokto ghargharo nṛttakovidaiḥ
diśā'nayā pare'pyūhyā ghargharāḥ śobhayā'nvitāḥ
sarve ghargharabhedāste kāryāstālānugāminaḥ
atra cotplutapūrvaṃ syātkaraṇaṃ viṣamābhidham
vikṛtārthānukārastu budhairbhāvāśrayo mataḥ
kavicāro bhavedatrottamanāyakavarṇanam
atra syātsālagaṃ gītaṃ yaduktaṃ gauṇḍalīvidhau
iti peraṇilakṣaṇam
gauṇḍalīvidhivaccātra raṅgasthāḥ sāṃpradāyikāḥ
kuryurgambhīramātodyadhvaniṃ dhidhidhidhīti te
tato vilambitaprāye rigoṇyuṭṭavaṇāśraye
pādatraye vādyamāne dvirdvirniḥsārutālataḥ
viśedvikṛtavāgveṣabhūṣo raṅge'ṭṭaboḍakaḥ
tasminnṛtyati hāsyaikarase viśati peraṇī
rigoṇyupaśamenaiṣa praviṣṭo nṛttamācaret
praśānte vādyasaṃghāte tatastāladharaiḥ samam
vādyamāne sunipuṇaṃ tāle gārugisaṃjñake
yadvā sarasvatīkaṇṭhābharaṇe vādakaistathā
kriyamāṇe mardalādermaṇḍitālasamadhvanau
peraṇī ghargharānkuryānnānā cāpaḍapādikān
tataḥ kūṭanibaddhena yadvā varṇasarātmanā
kavitenaiṣa viṣamaṃ nṛtyenniḥsārutālataḥ
tataḥ sālagasūḍena nṛtte tatra ca darśayet
rekhāṃ ca sthāpanāṃ hṛdyā vahanīrgītanartanam
viṣamaṃ ca praharaṇānugamābhogavādane
kavicārāṃstathā bhāvāśrayānperaṇipaddhatau
iti peraṇīpaddhatiḥ
tauryatraye lakṣyalakṣmavedyācāryaḥ prakīrtitaḥ
vāggmī surūpaveṣo'sau surasastutikovidaḥ
sabhāsu parihāsajño bhavedvādanavādyavit
ityācāryaḥ
caturdhābhinayābhijño naṭo bhāṇādibhedavit
iti naṭaḥ
nartakaḥ sūribhiḥ prokto mārganṛtte kṛtaśramaḥ
iti nartakaḥ
sarvabhāṣāviśeṣajño janānāṃ narmakarmadaḥ
paṭuḥ parāpavādeṣu smṛto vaitāliko budhaiḥ
iti vaitālikaḥ
kiṅkiṇīvādyavedī ca vṛtto vikaṭanartakaiḥ
marmajñaḥ sarvarāgeṣu caturaścāraṇo mataḥ
iti cāraṇaḥ
bhārasya bhūyaso voḍhā prauḍho bhramarikādiṣu
rajjusaṃcāracaturaśchurikānartane kṛtī
śastrasaṃkaṭasaṃpātapaṭuḥ kohlāṭiko mataḥ
iti kohlāṭikaḥ
madhyasthāḥ sāvadhānāśca vāggmino nyāyavedinaḥ
truṭitātruṭitābhijñā vinayānamrakaṃdharāḥ
agarvā rasabhāvajñāstauryatritayakovidāḥ
asadvādaniṣeddhāraścaturā matsaracchidaḥ
amandarasaniṣyandihṛdayāḥ syuḥ sabhāsadaḥ
iti sabhāsadaḥ
śṛṅgārī bhūrido mānyo mānyapātravivecakaḥ
śrīmānguṇalavasyāpi grāhakaḥ kautuke rataḥ
vāggmī nirmatsaro narmanirmāṇanipuṇaḥ sudhīḥ
gambhīrabhāvaḥ kuśalaḥ sakalāsu kalāsu ca
samastaśāstravijñānasaṃpannaḥ kīrtilolupaḥ
priyavākparicittajño medhāvī dhāraṇānvitaḥ
tūryatrayaviśeṣajñaḥ pāritoṣikadānavit
sarvopakaraṇopeto deśīmārgavibhāgavit
hīnādhikavivekajñaḥ prājño madhyasthadhīradhīḥ
svādhīnaparivāraśca bhāvako rasanirbharaḥ
satyavādī kulīnaśca prasannavadanottaraḥ
sthirapremā kṛtajñaśca karuṇāvaruṇālayaḥ
dharmiṣṭhaḥ pāpabhīruśca vidvadbandhuḥ sabhāpatiḥ
iti sabhāpatilakṣaṇam
vicitrā nṛtyaśālā syātpuṣpaprakaraśobhitā
nānāvitānasaṃpannā ratnastambhavibhūṣitā
tasyāṃ siṃhāsanaṃ ramyamadhyāsīnaḥ sabhāpatiḥ
vāmato'ntaḥpurāṇi syuḥ pradhānā dakṣiṇena tam
pṛṣṭhabhāge pradhānānāṃ kośaḥ śrīkaraṇādhipaḥ
tatsaṃnidhau tu vidvāṃso lokavedaviśāradāḥ
rasikāḥ hkavayo'pyatra caturāḥ sarvarītiṣu
mānyāñjyotirvido vaidyānvidvanmadhye niveśayet
syādvāmetarabhāge tu mantriṇāṃ parimaṇḍalam
tatraiva sainyamānyānāmanyeṣāmupaveśanam
vilāsino vilāsinyaḥ parito'ntaḥpurāṇi ca
purato'pi nṛpasya syuḥ pṛṣṭhabhāge tu bhūpateḥ
cārucāmaradhāriṇyo rūpayauvanasaṃbhṛtāḥ
svakaṅkaṇajhaṇatkāranirvāṇajanamānasāḥ
agrimā vāmabhāge syuragre vāggeyakārakāḥ
kathakā bandinaścātra vidyāvantaḥ priyaṃvadāḥ
praśaṃsākuśalāścānye caturāḥ sarvamātuṣu
tataḥ paraṃ tu paritaḥ parivāropaveśanam
adhiṣṭhitaṃ sadaḥ kāryaṃ dakṣairvetradharairnaraiḥ
aṅgarakṣāstu tiṣṭheyuḥ sarvataḥ śastrapāṇayaḥ
saṃniveśya sabhāmevaṃ netā saṃgītamīkṣate
iti sabhāsaṃniveśaḥ
rasapradhānamicchanti tauryatrikamidaṃ vidaḥ
tatsāmānyaviśeṣābhyāmadhunā'bhidadhe rasam
vibhāvairanubhāvaiśca naṭasthairvyabhicāribhiḥ
janitā''tmaparāmitramitrādyāśrayatāṃ vinā
avasthādeśakālādibhedasaṃbhedavarjitam
kevalaṃ ratihāsādisthāyirūpaṃ pragṛhṇatī
ato nirantarāyatvātparāṃ viśrāntimāśritā
pratibhānubhavasmṛtyādyanyabodhavilakṣaṇā
brahmasaṃvidvisadṛśī nānāratyādisaṃgamāt
sukharūpā svasaṃvedyā saṃvidāsvādanābhidhā
rasaḥ syādathavā sthāyī rasastadgocarībhavan
dadhyādivyañjanaiścaiva haridrādibhirauṣadhaiḥ
madhurādirasopetairyadvaddravyairguḍādibhiḥ
yuktaiḥ pākaviśeṣeṇa ṣāḍavākhyo'paro rasaḥ
utpādyate vibhāvādyaiḥ prayogeṇa tathā rasaḥ
śṛṅgārahāsyau karuṇo raudro vīro bhayānakaḥ
bībhatsaścādbhutaḥ śānto navadheti raso mataḥ
śāntasya śamasādhyatvānnaṭe ca tadasaṃbhavāt
aṣṭāveva rasā nāṭyeṣviti kecidacūcudan
tadacodyaṃ yataḥ kiṃcinna rasaṃ svadate naṭaḥ
sāmājikāstu lihate rasānpātraṃ naṭo mataḥ
te śuddhahṛdayāḥ śāntaṃ svavibhāvavibhāvitam
ekāgracetasaḥ santo'nubhavantīti yujyate
ratihāsaśucaḥ krodhotsāhau bhayajugupsane
vismayaścātha nirvedaḥ sthāyibhāvā navetyamī
jugupsāṃ sthāyibhāvaṃ tu śāntaṃ kecidbabhāṣire
utsāhamāhuranye'nye śamaṃ sarvānpare viduḥ
uddiśya sthāyinaḥ prāpte samaye vyabhicāriṇām
amaṅgalamapi brūte pūrvaṃ nirvedameva yat
munirmene'sya tannūnaṃ sthāyitāvyabhicārite
pūrvāparānvayo hyasya madhyasthasyānuṣaṅgataḥ
sthāpī syādviṣayeṣveṣa tattvajñānodbhavo yadi
iṣṭāniṣṭaviyogāptikṛtastu vyabhicāryasau
nirvedaglāniśaṅkaugryadainyāsūyādamaśramāḥ
cintā dhṛtiḥ smṛtirvrīḍāmohālasyāni cāpalam
harṣāmarṣaviṣādāścāpasmāro jaḍatā tathā
vitarkasuptamautsukyamavahitthaṃ tathā matiḥ
vibodho vyādhirunmādo garvāvegau mṛtistathā
trāso nidrā trayastriṃśaditi syurvyabhicāriṇaḥ
stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhedo'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralayo'ṣṭau bhāvāḥ sāttvikā iti
vibhāvādyairanucitaḥ sthānatvādvikṛtiṃ gataiḥ
śṛṅgārādirasābhāsāḥ kṛtā hāsyasya hetavaḥ
phalaṃ bandhuvadho raudre vibhāvaḥ karuṇe ca saḥ
jagadustadvido raudramataḥ karuṇakāraṇam
raudraṃ bhayānake hetumata eva pracakṣate
śṛṅgārādvipralambhākhyātkaruṇotpattiriṣyate
bhayānake'dbhute hetuṃ vīraṃ dhīrā babhāṣire
vidūṣakasya hāsastu nāyake hāsyakāraṇam
sāmyādrudhiramohādivibhāvādvyabhicāriṇām
bībhatse sati bhīrūṇāmutpadyeta bhayānakaḥ
anyonyajanyajanakā bhavantyevamime rasāḥ
śyāmaḥ sito dhūsaraśca rakto gauro'sitastathā
nīlaḥ pītastataḥ śveto rasavarṇāḥ kramādime
viṣṇumanmathakīnāśarudrendrāḥ kālasaṃjñakaḥ
mahākālaḥ kramādbrahmā buddhaśca rasadevatāḥ
śṛṅgāre devatāmāhurapare makaradhvajam
vakṣye viśeṣalakṣmāṇi rasāderadhunā kramāt
vibhāvairvarakāntādyaiḥ svakāvye kavigumphitaiḥ
sākṣātkāramivā''nītairnaṭena svaprayogataḥ
nīto ratisthāyibhāvaḥ sadasyarasanīyatām
naṭena kāntadṛṣṭyādyairanubhāvaiḥ pradarśitaiḥ
āveśātiśayaṃ nītaścitrito vyabhicāribhiḥ
harṣacintādibhiḥ proktaḥ śṛṅgāraḥ sūriśārṅgiṇā
saṃbhogavipralambhau vā'vasthe dve tasya kīrtite
kāntāsaṃyogavirahau lakṣaṇe ca tayoḥ kramāt
strīpuṃsayoruttamayoryūnoḥ pūrṇasukhodayā
prārambhātphalaparyantavyāpinī smarasaṃbhṛtā
saṃvidoraikyasaṃpattyā krīḍā'tra sthāyinī ratiḥ
loke sthāyyādibhāvānāṃ dṛṣṭaye janmahetavaḥ
upanītāḥ kavivarairnaṭaiḥ sākṣātkṛtā iva
rasānprasunvate te syurvibhāvāstadvibhāvanāt
kāntau tīvrasmarākrāntau dūtīsakhyādayo janāḥ
tattadyogyo'pyalaṃkāraḥ kirīṭakaṭakādikaḥ
samayo'pi vasantādirviṣayāścandanādayaḥ
gītādayaśca deśo'pi ramyaharmyavanādikaḥ
kāntānukaraṇaṃ haṃsayugmacitrādidarśanam
jalakelītyevamādyāḥ śrutā yadvā vilokitāḥ
vibhāvatvena vikhyātā rase śṛṅgāranāmani
bhāvānāṃ yāni kāryāṇi nāṭyante kuśalairnaṭaiḥ
anubhāvā hetavaste svahetvanubhave yataḥ
te bhāvānābhimukhyena nayanti gamayanti hi
ato'bhinayaśabdenāpyucyante kṛtrimā naṭaiḥ
kāntā dṛṣṭiḥ kaṭākṣākhyaṃ tārakākarma śarmakṛt
cature ca bhruvau cārugocarā madhurā giraḥ
romāñcamukharāgādiracitaḥ sāttvikotkaraḥ
anubhāvā bhavantyete śṛṅgārarasapoṣiṇaḥ
ālasyaugryajugupsābhyo'nye'tra syurvyabhicāriṇaḥ
ālasyāditrayaṃ varjyaṃ svavibhāvaikagocaram
eṣa saṃbhogaśṛṅgāragataḥ parikaro mataḥ
vipralambhe nānubhāvaḥ kāntā dṛṣṭyādiriṣyate
cintāsūyāśramautsukyanirvedaglānimṛtyavaḥ
unmādavyādhyapasmāravibodhajaḍatāstathā
dainyaṃ nidrā tathā svapnasuptacintādayaśca ye
tadīyairanubhāvaistu vipralambho'bhinīyate
unmādādidaśāṃ cātikaṣṭāṃ nātra pradarśayet
na cātra maraṇaṃ sākṣāddarśayettasya sūcikām
tadanantarajātāṃ tu darśayetsukhinīṃ daśām
daśāṃ vā bhāvinidhanāṃ sūcayenna tvimāṃ vadet
nanu duḥkhātmakaḥ kasmādvipralambho raso mataḥ
maivaṃ ratyanusaṃdhānaṃ vipralambhe'pi dṛśyate
vipralambhodbhavā śaṅkā saṃbhoge dustyajā dhruvam
itaretaracitratvādrasatvaṃ sulabhaṃ tayoḥ
naikarūpe cirāsvādyaḥ śarkarāvadbhavedasau
saṃbhoge'pi na nidrā'sti nanvanyonyābhilāṣiṇoḥ
vibodhastvastyasau kasmādvipralambhaikagocaraḥ
naitannidrāvināśo hi vibodhastāmṛte kutaḥ
ratiśramakṛtā nidrā saṃbhoge'pyasti cenna tat
bhavantyapi na sodbhāvyā ratyutkarṣavirodhinī
karuṇe vipralambhe ca cintādivyabhicāriṇām
sāṣāraṇyāttayorbhedo nāsti cettadasāṃpratam
śoko hi karuṇe sthāyī vipralambhe ratirmatā
sthāyibhedādvibhāgo'tastayoruttamapūruṣe
natu nīce tu mālyādivibhāvānāmasaṃbhavāt
ratyabhāve vipralambhaḥ śṛṅgāro jāyate katham
ataḥ syātkaruṇaḥ spaṣṭastatreṣṭavirahodbhavaḥ
mālyādyasaṃbhavānnīce saṃbhogāsaṃbhavo'pi cet
tanna nīcaratiryasmānnārīmātravibhāvajā
viyoge'pi tathā mālyādyabhāvena kathaṃ ratiḥ
āśābandhaślathībhūtacintādivyabhicārikaḥ
virahaḥ karuṇādbhinnaḥ priyanairāśyakāritāt
kāmasūtre ca śṛṅgāro daśāvasthaḥ pradarśitaḥ
abhilāṣastataścintānusmṛtirguṇakīrtanam
udvego'tha vilāpaḥ syādunmādo vyādhisaṃbhavaḥ
jaḍatā maraṇaṃ ceti daśāvasthāḥ prakīrtitāḥ
bhoktā pradhāno bhogyā tu kāntā tadupasarjanam
ato narāntarāsaktistasyāḥ śṛṅgārabhaṅgakṛt
bhoktastvaparatantratvātkāntāntaramabhañjakam
vāṅnepathyāṅgaveṣṭābhiḥ śṛṅgārastrividho mataḥ
rāmādivyañjako veṣo naṭe nepathyamiṣyate
iti śṛṅgāraḥ
veṣālaṃkāragamanagaditānāṃ vikāritā
eteṣāṃ ca parasthānāmanukāro vilajjatā
viṣaye'rucitā dṛṣṭyā'pyasaṃgatavibhāṣaṇam
hāsanīyasya kakṣādisaṃsparśaḥ kuhanāvahaḥ
ityādayo vibhāvāḥ syuranubhāvāstu netrayoḥ
kapolayoroṣṭhayośca spando dṛṣṭyorvikāsanam
atyantamīlanaṃ kiṃcitkuñcanaṃ pārśvapīḍanam
prasvedamukharāgādyā yasyātha vyabhicāriṇaḥ
svapno'vahitthamālasyanidrātandrādayo'pare
ete smitādibhedeṣu yathāyogaṃ vyavasthitāḥ
sthāyibhāvaśca hāsaḥ syādasau hāsyaḥ prakīrtitaḥ
ātmasthaḥ parasaṃsthaścetyasya bhedadvayaṃ matam
ātmastho draṣṭurutpanno vibhāvekṣaṇamātrataḥ
hasantamaparaṃ dṛṣṭvā vibhāvaiścopajāyate
yo'sau hāsyarasastajjñaiḥ parasthaḥ parikīrtitaḥ
uttamānāṃ madhyamānāṃ nīcānāmapyasau bhavet
tryavasthaḥ kathitastasya ṣaḍbhedāḥ santi cāpare
smitaṃ ca hasitaṃ proktamuttame puruṣe budhaiḥ
bhavedvihasitaṃ copahasitaṃ madhyame nare
nīce'pahasitaṃ cātihasitaṃ parikīrtitam
īṣatphullakapolābhyāṃ kaṭākṣairapyanulbaṇaiḥ
adṛśyadaśano hāsyo mantharasmitamucyate
vaktranetrakapolaiścedutphullairupalakṣitaḥ
kiṃcillakṣitadantaśca tadā hasitamiṣyate
saśabdaṃ madhuraṃ kālāgataṃ vadanarāgavat
ākuñcitākṣigaṇḍaṃ ca vidurvihasitaṃ budhāḥ
nikuñcitāṃsaśīrṣaśca jihmadṛṣṭivilokanaḥ
utphullanāsiko hāsyo nāmnopahasitaṃ mataḥ
asthānajaḥ sāśrudṛṣṭirākampraskandhamūrdhakaḥ
śārṅgadevena gadito hāsyo'pahasitāhvayaḥ
sthūlakarṇaḥ kaṭudhvāno bāṣpapūraplutekṣaṇaḥ
karopagūḍhapārśvaśca hāsyo'tihasitaṃ mataḥ
pūrvāṇi svasamutthāni smitādiyugalatraye
parāṇi tvaparasthāni pūrvasaṃkrāntijatvataḥ
hāsyaraudrāvapi tredhā vāṅnepathyāṅgaceṣṭitaiḥ
upalakṣaṇametattu teṣāṃ sarveṣu saṃbhavāt
iti hāsyaḥ
iṣṭabandhviyogaśca śrīnāśo vadhabandhane
vyasanaprabhavo'narthaḥ sutādinidhanaṃ tathā
deśabhraṃśādayaścaite śrutā yadvā vilokitāḥ
vibhāvāḥ saṃmatāḥ puṃsāmuttamānāṃ parāśritāḥ
madhyamādhamapuṃsāṃ tu te syurātmaikagocarāḥ
aśrupāto mukhe śoṣo vilāpaḥ paridevanam
stambho vivarṇatā srastagātratā pralayastathā
śvāsocchvāsau dehapātaghātorastāḍanādayaḥ
ete yatrānubhāvāḥ syuratha glāniḥ śramo bhayam
moho viṣādanirvedau cintautsukye ca dīnatā
jaḍatā vyādhirunmādālasyāpasmāramṛtyavaḥ
stambhakampāśruvaivarṇyasvarabhaṅgādayastathā
yatra saṃcāriṇaḥ sthāyī śokaḥ sa karuṇo mataḥ
vyavasthā'trānubhāvānāṃ yogyatvāduttamādiṣu
vilāpo rodanaṃ śocyaguṇastavapuraḥsaram
syāddaivātmaparāṇāṃ yadupālambhena rodanam
paridevanamityuktaṃ tadidaṃ śabdakovidaiḥ
dharmopaghātajo vittanāśajo bandhunāśajaḥ
karuṇastrividhasteṣāmuttameṣveva pūrvajaḥ
tredhā ruditamānandārtīrṣyāhetukṛtaṃ bhavet
duḥkhasmṛtiyutānandājjātaṃ phullakapolakam
saromāñcamapāṅgasthabāṣpamānandajaṃ matam
uccaiḥ svaravilāpaṃ ca sabhrūprāntavivartitam
srutāśrudhāramasvasthaceṣṭāṅgaṃ cā''rtijaṃ matam
śiraḥkalpitaniśvāsaṃ sphuradoṣṭhakapolakam
kaṭākṣabhrukuṭīvakraṃ strīṇāmīrṣyākṛtaṃ bhavet
dhairyāduttamamadhyānāṃ nāśru svavyasane sravet
parasthe tu sravennārīnīcānāṃ tūbhayatra tat
iti karuṇaḥ
hantṛprakṛtayo rakṣodaityādyanyāyakāriṇaḥ
yuddhaṃ krodho'nṛtaṃ vākyaṃ paradārādidharṣaṇam
deśajātikulācāravidyānindā parasya
vadhānyadārayātrādipratijñāparuṣoktayaḥ
gṛhādibhañjanaṃ rājyaharaṇaṃ matsarastathā
jighāṃsādyāśca yatra syurvibhāvāḥ kavikīrtitāḥ
bhrukuṭīraktanetratvaṃ kapolasphuraṇaṃ tathā
dantoṣṭhapīḍanaṃ hastaniṣpeṣo'thānyavigrahe
talādyaistāḍanaṃ chedo mardaḥ pāṭanamoṭane
śastrāṇāṃ grahaṇaṃ pātaḥ prahāro rudhirasrutiḥ
ete'nubhāvāsteṣāṃ tu karma yattāḍanādikam
na tatsākṣātprayoktavyaṃ kīrtanīyaṃ paraṃ naṭaiḥ
utsāhasamyagbodhau cāmarṣāvegaugryacāpalam
svedavepathuromāñcagadgadasvaratādayaḥ
sākṣātsvedo'bhineyo vā vyajanagrahaṇādinā
utsāhastvatra saṃcārī na tasmādvīrasaṃkaraḥ
nanu cāvyabhicāreṇa bhāvasya sthāyitā matā
sthāyī tatkathamutsāho vīre'pyeṣa bhaviṣyati
maivaṃ kṣaṇikavidyotā vidyudvadvyabhicāriṇaḥ
sthirāḥ syuḥ sthāyinastena dvirūpo'yaṃ rasadvaye
nanu sthāyyapi bhāvatvānnisargātkṣaṇiko bhavet
satyaṃ kiṃtu sa saṃskārarūpeṇa sthāyitāṃ gataḥ
tattiraskṛtasaṃskārāstvanye tatsthairyayoginaḥ
āvirbhāvatirobhāvadharmāṇaścātra yantritāḥ
gurau priye ripau bhṛtye bhavetkrodhaścaturvidhaḥ
gurāvavyaktaceṣṭaḥ syātkrodho vinayayantritaḥ
apāṅganirgatālpāsro bhrukuṭīkuṭilānanaḥ
sphuritoṣṭho mṛgākṣīṇāṃ kopaḥ praṇayajaḥ priye
daṣṭoṣṭho hastaniṣpeṣī vikaṭabhrukuṭīpuṭaḥ
svabhujaprekṣaṇaiḥ śatrau bhavetkrodho nirargalaḥ
vikṛtaprekṣaṇairakṣivistārairbhūribhartsanaiḥ
bhṛtye kāryavaśātkopaḥ kṛtrimaḥ krūratojjhitaḥ
avismayādasaṃmohādaviṣādācca yaḥ satām
dharprādyarthaviśeṣeṣu kāryastattvaviniścayaḥ
nayaśca vinayaḥ kīrtiḥ parākramaṇaśaktatā
pratāpaḥ prabhuśaktiśca durdharṣaprauḍhasainyatā
mantraśaktiśca saṃpannadhanābhijanamantritā
ityādayo vibhāvāḥ syurnaṭe kāvyasamanvitāḥ
sāmādīnāmupāyānāṃ yathāsvaṃ viniyojane
vijñatvaṃ sthairyadhairye ca śauryaṃ tyāgo yathocitam
bhāṣaṇaṃ bhāvagambhīravākyasyetyevamādayaḥ
sarve garvānubhāvāścānubhāvāḥ syuratha smṛtiḥ
augryamāvegaromāñcāvamarṣaśca dhṛtirmatiḥ
evaṃprabhṛtayo bhāvā yatra syurvyabhicāriṇaḥ
utsāhaḥ sthāyibhāvaśca dhīrā vīraṃ tamūcire
uttamaprakṛtiṣveva puruṣeṣveṣa jāyate
samyagvijñāya ṣāḍguṇyaprayogo gīyate nayaḥ
saṃdhiśca vigraho yānamāsanaṃ saṃśrayastathā
dvaidhībhāva iti proktā nītiśāstreṣu ṣaḍguṇāḥ
indriyāṇāṃ jayaṃ prāha vinayaṃ śaṃkarapriyaḥ
pratāpaḥ pauruṣodbhūtā prasiddhiḥ śatrutāpinī
kīrtiḥ suhṛdudāsīnajanānandapradaṃ yaśaḥ
sāmadāne bhedadaṇḍāvityupāyacatuṣṭayam
sthairyaṃ tvacalacittatvaṃ dhairyaṃ gāmbhīryaśālitā
śauryaṃ bhavedanudbhūtabhayaṃ yuddhapravartanam
vīraḥ syāducite yuddhe raudrastvanucite bhavet
dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti tridhā
vīro dānādayastatra vibhāvāḥ pratināyake
nāyake tvanubhāvāḥ syurvīrasyeti vidāṃ matam
iti vīraḥ
rakṣaḥpiśācabhallūkaprabhṛterbhīṣaṇākṛteḥ
darśanaṃ śravaṇaṃ śūnyāgārāraṇyapraveśayoḥ
vikṛtasya dhvanestrāsodvegayoḥ parasaṃsthayoḥ
śravaṇaṃ cānusaṃdhānaṃ bandhūnāṃ vadhabandhayoḥ
evamādyā vibhāvāḥ syuratha netrakarāṅghriṇaḥ
madhye madhye stambhakampau romāñcanicayastathā
śuṣkoṣṭhatālutā kamprahṛdayatvaṃ vivarṇatā
mukhasya svarabhedaśca gātrasraṃso vilakṣyatā
kāṃdiśīkatayā dṛṣṭeranubhāvā bhavantyamī
atha stambhādayo'pyaṣṭau dainyamāvegacāpale
śaṅkāmohāvapi trāsāpasmāramaraṇādayaḥ
yatra saṃcāriṇaḥ sthāyi bhayaṃ sa syādbhayānakaḥ
vāstavaṃ kṛtrimaṃ ceti bhayaṃ dvedhā nigadyate
strīṇāṃ ca nīcaprakṛteḥ puṃsaḥ syādvāstavaṃ bhayam
madhyame cottame puṃsi kṛtrimaṃ tadudāhṛtam
svabhāvādabhayau tau hi svāminaṃ ca guruṃ prati
bhayaṃ vinayabodhāya darśayetāmatāttvikam
nīcaiḥ svabhāvabodhārthaṃ tatkāryaṃ mṛduceṣṭitaiḥ
svahetūtthaḥ kṛtrimaśca vitrāsitakamityapi
bhayānakastridhā tatra prathamo'nvarthanāmakaḥ
kṛtrimastūttamakṛto gurvādīnpratyavāstavaḥ
vibhīṣikārtho bālādervitrāsitakamiṣyate
iti bhayānakaḥ
svabhāvāddhātudoṣādvā vastvatyantāpriyātmakam
niṣiddhamatitṛpteścārucitaṃ malamiśritam
aniṣṭaphaladānena muhurudvegadāyakam
syādvibhāvo'thānubhāvā utkampo gātradhūnanam
saṃkocanaṃ ca nāsoṣṭhahanūnāṃ ṣṭhīvanaṃ tathā
padanyāso'pyaniyataḥ pidhānaṃ nāsayordṛśoḥ
atha saṃcāriṇo mohāvegāpasmāramṛtyavaḥ
vyādhiśca yatra bībhatsaḥ sa sthāyinyā jugupsayā
śuddho'śuddho'tyantaśuddho bībhatsastrividho mataḥ
ādyau rudhiraviṣṭhādiśuddhāśuddhavibhāvajau
śuddhadharmodbhavo'tyantaśuddhaḥ saṃsāragocaraḥ
iti bībhatsaḥ
durlabhābhīṣṭasaṃprāptiḥ khecarāṇāṃ vilokanam
vimānānāṃ ca māyānāmindrajālasya darśanam
prāsādopavanāderapyapūrvasyātiśāyinaḥ
darśanaṃ śravaṇaṃ vākyaṃ śilpādyatiśayānvitam
ete yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu netrayoḥ
vistāraṇaṃ nirnimeṣamīkṣaṇaṃ pulakodgamaḥ
sādhuvādollukasane cā''nandāddhāravastathā
gadgadaṃ vacanaṃ svedavepathū harṣagocarāḥ
sparśagrahāśritāścānubhāvāḥ saṃcāriṇastvamī
stambhaḥ svedaśca romāñcaḥ pralayo gadgadaṃ vacaḥ
āvegasaṃbhramau jāḍyamiti yatrātha vismayaḥ
sthāyī tamadbhutaṃ prāha śrīmatsoḍhalanandanaḥ
māyā mithyāprakaṭitaṃ rūpādiparivartanam
asaṃbhāvyasya sattvasya darśanaṃ vividhauṣadhaiḥ
hastalāghavato mantrairindrajālaṃ prakīrtitam
gātroddhūnanamāhlādādatrollukasanaṃ matam
kiṃcidākuñcite netre sparśaḥ skandhakapolayoḥ
bhrūkṣepaṇaṃ cānubhāvāstatra sparśagrahāśritāḥ
ānandajastathā divyo dvividho'bhidadhe'dbhutaḥ
ādyo manorathāvāpterdivyavastūdbhavo'paraḥ
ityadbhutaḥ
saṃsārabhīrutā doṣadarśanaṃ viṣayeṣu ca
yogisaṅgo munīnāṃ ca śrutāḥ śamadamakṣamāḥ
adhyātmaviṣayā goṣṭhī tāpasāstāpasāśramāḥ
bhūrinirjharajhāṃkāri vāri tīrthāni tīrthikāḥ
saritaḥ puṇyapayaso nīvārāṅkitasaikatāḥ
śaivaṃ ca vaiṣṇavaṃ kṣetraṃ vijanāni vanāni ca
bhaktā bhaktirasonmattāḥ śaṃkarasya harerapi
viṣṇubhaktiprabhāvādyā vibhāvā yatra saṃmatāḥ
mandaspandaṃ bahiścittamānandāśruplute dṛśau
romāñcakañcukā mūrtirmokṣaśāstrārthacintanam
brahmavidyopadeśaśca saṃvādastattvagocaraḥ
nāsāgrānugate netre jñānamudrāpradarśanam
ityādayo'nubhāvāḥ syurime tu vyabhicāriṇaḥ
unmādaḥ paramānandarasapānasamudbhavaḥ
harṣo dhṛtiḥ samīcīno vibodhaśca smṛtirmatiḥ
nirvedastattvabodhotthaḥ sthāyī śānto bhavedasau
ratyādibhedavidhuro viṣayopaplavojjhitaḥ
parānandaghanaikātmanirbhāsaḥ śānta ucyate
svato viṣayavaimukhyaṃ śamaḥ sthāyyathavā bhavet
nāṭyanirvāhako madhye madhye saṃcārisaṃbhavaḥ
svabhāve'bhinayāḥ pūrvamāṅkikā ye nirūpitāḥ
te śāntaviṣayā yasmācchāntaḥ prakṛtirātmanaḥ
vihāya viṣayaunmukhyaṃ nijānandasthitiryataḥ
ātmanaḥ kathyate śāntaḥ svabhāvo'sau matastataḥ
iti śāntaḥ
bhaktiṃ snehaṃ tathā laulyaṃ kecittrīnmanvate rasān
śraddhārdratābhilāṣāṃśca sthāyinasteṣu te viduḥ
tadasadratibhedau hi bhaktisnehau nṛgocarau
vyabhicāritvamanayornṛnāryoḥ sthāyinau tu tau
ayuktaviṣayā tṛṣṇā laulyaṃ taddhāsyakāraṇam
ato rasā navaiveti muninā saṃpradhāritam
ratyādayaḥ sthāyibhāvāḥ syurbhūyiṣṭhavibhāvajāḥ
stokairvibhāvairutpannāsta eva vyabhicāriṇaḥ
rasāntareṣvapi tadā yathāyogaṃ bhavanti te
yathā hi hāsaḥ śṛṅgāre ratiḥ śānte ca dṛśyate
vīre krodho bhayaṃ śoke jgupsā ca bhayānake
utsāhavismayau sarvaraseṣu vyabhicāriṇau
śamaḥ sarvaraseṣvasti sthairyatve'vyabhicāryasau
iti navarasalakṣaṇam
atha vyabhicāriṇāṃ nirvedādīnāṃ lakṣaṇam
ākrośanamadhikṣepo vyādhikrodhau ca tāḍanam
dāridryamiṣṭavirahaḥ paravṛddheśca darśanam
nīceṣviti vibhāvāḥ syuruttame tvapamānanam
tattvabodhaśca yatra syādanubhāvāstu rodanam
niśvāsocchvasite dīnamukhatā saṃpradhāraṇam
ityādayaḥ sa nirvedo bhāvaḥ sūribhiriṣyate
iti nirvedaḥ
vyādhirvāntirvirekaścopavāso niyamastapaḥ
manastāpo'tipānāṭivyāyāmasuratāni ca
nidrāchedo'dhvagamanaṃ kṣutpipāsādayastathā
vibhāvāḥ syuratha srastādharanetrakapolatā
mandāvutkṣepanikṣepau pādayostanugātratā
vivarṇaśithilāṅgatvaṃ kampānutsāhatādayaḥ
yatra bhāvānubhāvāḥ syuḥ sā glānirabhidhīyate
iti glāniḥ
cauryarājāparādhāderakāryādgrahaṇaṃ nṛṇām
anyeṣu tatsahāyeṣu vibhāvaścedathā''tmanaḥ
anyenādarśane yatra pārśvayormuhurīkṣaṇam
kaṇṭhoṣṭhamukhaśoṣaśca jihvāyāḥ parilehanam
vepathurmukhavaivarṇyaṃ guruvihvalajihvatā
unmukhekṣaṇamityādiranubhāvagaṇo yadā
nīceṣūttamamadhyeṣu nareṣu mṛduceṣṭitaiḥ
sottamānāmapi strīṇāṃ bhīrutvādbhayakṛdbhavet
priyavipriyajā śaṅkā śṛṅgāre śārṅgiṇoditā
cauryarājāparādhādiprabhavā tu bhayānake
parasthā svasamutthā ca dvedhā śaṅkā nigadyate
nṛṣu bhīrusvabhāveṣu taralālokanādibhiḥ
sāparādhatvaśaṅkā yā'nyeṣāṃ sā parasaṃsthitā
svasamutthā pare jñāsyantyaparādhaṃ mametyasau
svaśaṅkāyāṃ parajñānaśaṅkā yā svasamutthitā
sahabhāvo'vahitthena śaṅkāyā dṛśyate rase
iti śaṅkā
nṛpāparādho'saddoṣakīrtanaṃ copadhāraṇam
vibhāvāḥ syuratho bandho vadhastāḍanabhartsane
ete yatrānubhāvāstadaugryaṃ nirdayatātmakam
ityaugryam
cintautsukyānmanastāpāddaurgatyācca vibhāvataḥ
anubhāvāttu śiraso vyāvṛttergātragauravāt
dehopaskaraṇatyāgāddainyaṃ bhāvaṃ vibhāvayet
iti dainyam
nānāparādho vidveṣaḥ parasyaiśvaryasaṃpadām
saubhagyamedhāvidyāderdarśanaṃ ca vibhāvakam
anubhāvāstvamarṣādidoṣoktirguṇanihnavaḥ
guṇasya doṣīkaraṇamaprekṣaṇamadhomukham
avajñābhrukuṭītyādyā yatrāsūyāmamūṃ viduḥ
ityasūyā
madyapānaṃ vibhāvo'thānubhāvāḥ pañca yatra ca
śayanaṃ hasanaṃ gānaṃ rodanaṃ parūṣoktayaḥ
uttame puruṣe svāpo hāsagāne tu madhyame
rodanaṃ puruṣoktiśca bhavataḥ puruṣe'dhame
sa syānmadaḥ sa ca tredhā taruṇo madhyamo'dhamaḥ
taruṇo'lpo'dhamastvatra pravṛddho'dhamasaṃśrayāt
sarveṣāṃ taruṇaḥ prokto madhyamo madhyanīcayoḥ
pumāṃso'dhamasattvā ye teṣāmevādhamo madaḥ
avyaktāsaṃgatairvākyai romāñcanicayaistanoḥ
sukumāraskhaladgatyā'bhinayettaruṇaṃ madam
srastavyākulavikṣiptau bhujau skhalitaghūrṇite
netre gatiśca kuṭilā'nubhāvā madhyame made
gatibhaṅgaḥ smṛternāśo hikkā chardiḥ kaphasnutiḥ
gurvī jihvā ṣṭhīvanaṃ cānubhāvāḥ syurmade'dhame
raṅge vidhāya pānaṃ tu nāṭayenmadavardhanam
pītvā raṅgapraveśe tu madakṣaiṇyāya buddhimān
harṣaśokabhayopāyānyugapaddarśayedbahūn
iti madaḥ
adhvavyāyāmasevādyairvibhāvairanubhāvakaiḥ
gātrasaṃvāhanairāsyasaṃkocairaṅgamoṭanaiḥ
niśvāsairjṛmbhitairmandaiḥ pādakṣepaiḥ śramo yataḥ
iti śramaḥ
vibhāvā yatra dāridryamaiśvaryaṃ bhraṃśanaṃ tathā
iṣṭārthāpahṛtiścātha śvāsocchvāsāvadhomukham
saṃtāpaḥ smaraṇaṃ dhyānaṃ kārśyaṃ dehānupaskṛtiḥ
adhṛtiścānubhāvāḥ syuḥ sā cintā parikīrtitā
vitarko'syāḥ kṣaṇe pūrve pāścātye vopajāyate
iti cintā
vivekaḥ śrutisaṃpattirgurubhaktistapasvitā
ete viṣayabhāvena karaṇatvena ca sthitāḥ
iṣṭādhikānāmiṣṭānāṃ lābhastu viṣayatvataḥ
krīḍā karaṇabhāvena vibhāvā yatra saṃmatāḥ
prāptabhāgyopabhogasya tvaprāptātītabhogayoḥ
jīrṇe naṣṭe cāviṣādo na tu śocanamityapi
anubhāvadvayaṃ yatra dhṛtiṃ tāṃ bruvate budhāḥ
iti dhṛtiḥ
paścimaprahare rātreḥ svāsthyaṃ nidrākṣayastathā
dhyānaṃ ca muhurabhyāsaḥ sadṛśaḥ śrutidarśane
ete yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu kampitam
udvāhitaṃ ca śīrṣasyāsadṛśasyāvalokanam
bhrūnatiśca smṛtiḥ sā syātsukhaduḥkhapradāyinām
ciravismṛtavastūnāṃ smaraṇaṃ smṛtirucyate
iti smṛtiḥguruvyatikramo'vajñā kṛte tyāge'nutāpitā
pratijñātārthanirvāho vibhāvairebhirudgatā
mukhāvanamanaṃ gūḍhavacanaṃ ca vicintanam
vastrāṅgulīyakasparśo nakhānāṃ kartanaṃ muhuḥ
bhuvi lekhanamityādyairvrīḍābhāvo'nubhāvyate
vrīḍānutāpaśucibhirdṛṣṭā kārye kṛte sati
iti vrīḍā
devajopadravāddehapīḍeṣṭavirahādikam
marmaprahāro'pyasthāne ghoracorādijaṃ bhayam
tatpratīkāraśūnyasya vairānusmaraṇādayaḥ
vibhāvāḥ santi yatrātha patanaṃ dehaghūrṇanam
hṛdayasmānavasthānamindriyāṇāmaceṣṭatā
ityādayo'nubhāvāstaṃ mohamāhurmanīṣiṇaḥ
paśyato bhītihetuṃ tatpratīkāramapaśyataḥ
kāryāniścayinī cittavṛttirmoho'bhidhīyate
iti mohaḥ
atitṛptiḥ svabhāvaśca garbhavyādhiśramādayaḥ
vibhāvā anubhāvāstu nidrā tandrāsanāśanāt
ṛte sarvakriyādveṣo yatrā''lasyaṃ taducyate
ityālasyam
amarṣaprātikūlyerṣyārāgadveṣāśca matsaraḥ
iti yatra vibhāvāḥ syuranubhāvāstu bhartsanam
vākpāruṣyaṃ prahāraśca tāḍanaṃ vadhabandhane
taccāpalamanālocyākāryakāritvamiṣyate
iti cāpalam
devabhartṛgurusvāmiprasādaḥ priyasaṃgamaḥ
manorathāptiraprāpyamanorathadhanāgamaḥ
samutpattiśca putrādervibhāvo yatra jāyate
netravaktraprasādaśca priyoktiḥ pulakodgamaḥ
aśrusvedādayaścānubhāvā harṣaṃ tamādiśet
iti harṣaḥ
vidyādhanabalaiśvaryādhikairmadhyesabhaṃ nṛbhiḥ
adhikṣepādamarṣaḥ syātpratīkāraspṛhātmakaḥ
nṛṇāmutsāhināmeva sa syāttasyānubhāvakaḥ
svedo'dhomukhatā mūrdhakampo nirlakṣacittatā
upāyānveṣaṇaṃ cittotsāhastasyānubhāvakāḥ
ityamarṣaḥ
satyupāye'pi kāryasyāsiddhirdurdaivakāritā
nṛpāparādhaścauryādigrahaṇaṃ ca vibhāvakāḥ
sahāyānveṣaṇopāyacintane vimanaskatā
uttame madhyame cānubhāvāścotsāhasaṃśrayāḥ
adhame dhāvanaṃ dhyānaṃ mukhaśoṣavilokane
nidrā niḥśvasitaṃ sṛkkalehanaṃ cānubhāvakāḥ
santi yatra viṣādo'sau bhāvo bhāvavidāṃ mataḥ
iti viṣādaḥ
devairnāgaistathā yakṣaiḥ piśācairbrahmarākṣasaiḥ
bhūtādyaiśca grahairugrairāveśastatsmṛtistathā
aśuceścirasaṃsthānaṃ śūnyāgārasya sevanam
dhātuvaiṣamyamityādyairvibhāvairanubhāvakaiḥ
spandanaṃ kampaniḥśvāsau dhāvanaṃ patanaṃ bhuvi
jihvāyā lehanaṃ svedaḥ stambho vaktraṃ ca phenilam
niḥsaṃjñatetyādibhiścāpasmāramupalakṣayet
ityapasmāraḥ
kāryāviveko jaḍatā paśyataḥ śṛṇvato'pi vā
tadvibhāvāḥ priyāniṣṭadarśanaśravaṇe rujā
anubhāvāstu caivāsyāḥ prativādāvabhāṣaṇe
iṣṭāniṣṭāparijñānaṃ cānimeṣekṣaṇādayaḥ
sā pūrvaṃ parato vā syānmohāditi vidāṃ matam
iti jaḍatā
yatra vipratipattiḥ syātsaṃśayo'pi vimarśanam
pakṣayorubhayorukte māne sādhakabādhake
vibhāvāḥ syurime cānubhāvāḥ śīrṣasya kampanam
bhrūkṣepaścaturo hastastaṃ vitarkaṃ pracakṣate
yo vitarkānvitasthāyī so'vahitthena yujyate
iti vitarkaḥ
nidrāvibhāvajaṃ suptaṃ suptāvasthātmakaṃ matam
tasyānubhāvā nibhṛtaṃ gātraṃ netranimīlitam
svapnapralāpanaṃ śvāsocchvāsau bāhyākṣalīnatā
iti suptam
saṃjātamiṣṭavirahāduddīptaṃ priyasaṃsmṛteḥ
nidrayā tandrayā gātragauraveṇa ca cintayā
anubhāvitamākhyātamautsukyaṃ bhāvakovidaiḥ
ityautsukyam
anubhāvapidhānārtho'vahitthaṃ bhāva ucyate
tadvibhāvyaṃ bhayavrīḍādhārṣṭyakauṭilyagauravaiḥ
garvādagaṇanenāpi tasyete tvanubhāvakāḥ
priyādigocarakathābhaṅgo dhairyaṃ ca kṛtrimam
anyathākathanaṃ tadvadanyathā vekṣaṇādayaḥ
ityavahittham
a pūrvapratibhānaṃ syānmatistāṃ tu vibhāvayet
anvayavyatirekotthaiḥ pratyayaiḥ śāstracintanaiḥ
ūhāpohaiśca vividhairatha tāmanubhāvayet
saṃdaṃśacaturādyaiśca karairutkṣepaṇairbhruvoḥ
nānāśāstrārthaviṣayaiḥ śiṣyāṇāmupadeśanaiḥ
tarkākhyau pratyayāvūhāpohau vidhiniṣedhayoḥ
iti matiḥ
svapnāntanidrāchedābhyāmāhārapariṇāmataḥ
śabdasparśādibhiḥ svapnaiḥ smṛtairvā jāgrati sthitaiḥ
vibhāvyate'tha jṛmbhākṣimardanaiḥ śayanodgamaiḥ
aṅgulitroṭanairaṅgavalanairyo'nubhāvyate
bhujavikṣepaṇaiḥ śvāsairvibodhapratibodhanam
samyagbodho'thavā lokāttadvibhāvānubhāvadhīḥ
iti bodhaḥ
ekaikaśo dvaṃdvaśo vā trayāṇāṃ vā prakopataḥ
vātapittakaphānāṃ bhāvo vyādhirityabhidhīyate
stambhāṅgasraṃsavikṣiptagātrasaṃkucitānanaiḥ
utkrośakampastanitaiścābhineyo jvaraḥ punaḥ
kāmajo'pyasti sa dvedhā śītadāhapravartanāt
hanucālena sarvāṅgakampena mukhaśoṣataḥ
paridevanaromāñcamukhasaṃkocanādibhiḥ
śītajvaro'bhineyo'tha dāhako'mbupipāsayā
karāṅgagātravikṣepādbhūmiśayyābhilāṣataḥ
śītānulepanākāṅkṣāvikṛṣṭaparidevanaiḥ
iti vyādhiḥ
uttamānāṃ vipralambhe bhavetpriyaviyogataḥ
nīcānāṃ vibhavabhraṃśātsarveṣāṃ saṃnipātataḥ
abhighātāttathonmādastamebhiranubhāvayet
vinā nimittaṃ hasitaṃ ruditaṃ paṭhitaṃ tathā
nṛttaṃ gītaṃ ca śayanopaveśotthānadhāvanam
asaṃbaddhapralapanaṃ codvṛttirdhūlibhasmanoḥ
kapālacīranirmālyādyalaṃkaraṇamityapi
unmādaḥ pṛthagukto'yaṃ vyādhiṣvantarbhavannapi
ayaṃ hi vipralambhādau vaicitryaṃ kurute tamām
apasmāro'pyevameva bībhatse ca bhayānake
ityunmādaḥ
kularūpabalaiśvaryavidyādraviṇayauvanaiḥ
nīcānāṃ jāyate garvaḥ prādhānyena muhurmuhuḥ
vidyudvaduttamānāṃ tu bāhulyāttveṣa yoṣitām
udgrīvāvekṣaṇāvajñāsūyānuttaradānataḥ
abhāṣaṇādamarṣācca pāruṣyādvibhramādapi
aṅganetravikārāccādhikṣepātikramādguroḥ
tasyābhinayanaṃ kāryamityāha karaṇāgraṇīḥ
vāgaṅgasāttvikāhāryakriyāvyatyāsanaṃ bhavet
vibhramo yoṣitāṃ harṣānurāgamadagarvajaḥ
iti garvaḥ
adhīrāṇāṃ jātamātre śoke'nantaramudbhavet
āvegaḥ prabalo'yaṃ tu dhīrairdhairyānnirūpyate
asau prativibhāvaṃ ca pṛthakcitrānubhāvabhāk
ato vibhāvarūpāṇāṃ hetūnāṃ bhedato'ṣṭadhā
utpātavātavarṣāgnikuñjaroddhamaṇāni ca
priyāpriyaśrutirvairavyasanaṃ ceti hetavaḥ
vidyudulkānipātābhyāṃ nirghātādbhūmikampanāt
sūryacandroparāgābhyāmāvegaḥ ketudarśanāt
utpātajo'syānubhāvo vaivarṇyaṃ srastagātratā
viṣādavismayagatānubhāvāśceha saṃmatāḥ
vātaje tvatra vastreṇa pidhānaṃ netramardanam
tvaritāgamanaṃ cānubhāvāḥ syurvarṣaje punaḥ
sarvāṅgapīḍanaṃ gehādyāśrayaḥ śīghradhāvanam
agnije dhūtiraṅgānāṃ dhūmākulitanetratā
cāryā'tikrāntayā cāpakrāntayā caraṇaṃ bhavet
kuñjarāṇāṃ niravadhibhramaṇādyastu jāyate
saraṇāpasṛtī tatra tvarite bhayavepathuḥ
vismayo vīkṣaṇaṃ paścātpriyaśravaṇaje punaḥ
vastrābharaṇadānaṃ cābhyutthānaṃ parirambhaṇam
kathāyāmaśruromāñcāścāpriyaśrutije tvamī
vilāpaḥ patanaṃ bhūmau calanaṃ parivartanam
paribhāvanamityādyā vairivyasanaje tvamī
sahasā'pasṛtiḥ śastracarmavarmādidhāraṇam
gajānāṃ turagāṇāṃ cā''rohaṇaṃ saṃpradhāraṇam
pṛthagityanubhāvāḥ syurāvege saṃbhramātmake
ityāvegaḥ
maraṇaṃ dvividhaṃ proktaṃ vyādhijaṃ cāpaghātajam
doṣavaiṣamyajairgaṇḍajvarādyairvyādhijaṃ bhavet
vātapittakaphā duṣṭā doṣatveneha saṃmatāḥ
śastrādiviṣatoyebhyaḥ śvāpadātturagādgajāt
agnyuccapatanādibhyo jātaṃ syādabhighātajam
niśceṣṭaprasṛtairaṅgairmīlanena ca netrayoḥ
hikkordhvaśvāsavamanajanatāparivāraṇaiḥ
avyaktākṣarabhāṣādyairvyādhijasyānubhāvanam
śastraje sahasā bhūmau patanaṃ ca vikampanam
sphuraṇādi prayoktavyamathāhiviṣapānaje
anubhāvā bhavantyaṣṭau viṣavegātkramādime
kārṣṇyavepathudāhāśca hikkāphenaśca pañcamaḥ
skandhabhaṅgaśca jaḍatā maraṇaṃ ceti saṃmatāḥ
abhighātāntarodbhūte'nubhāvāḥ śastrajātavat
vyādhyāderanivartyatvānniścite maraṇe sati
atra prāṅnidhanāccittavṛttirmaraṇamiṣyate
iti maraṇam
gātrotkampī camatkāraḥ sahasā trāsa ucyate
tasyotpātādghoranādaśruterbhīṣaṇadarśanāt
utpattiranubhāvāstu gātrasaṃkocakampane
stambho gadgadaśabdaśca romāñcāḥ srastagātratā
nimīlanaṃ locanayoḥ pralayaśceti kīrtitāḥ
pūrvāparavicārotthaṃ bhayaṃ trāsātpṛthagbhavet
iti trāsaḥ
nidrendriyāṇāṃ prathamā nivṛttiḥ svasvagocarāt
atyāhāraḥ svabhāvaśca cintālasye madaḥ klamaḥ
vyākhyānādiprayāsena vailakṣaṇyaṃ ca hetavaḥ
nidrāyāmanubhāvāḥ syurjṛmbhāvadanagauravam
śarīralolanaṃ netraghūrṇanaṃ gātramoṭanam
niḥśvāsocchvasitaṃ srastagātratā'kṣinimīlanam
iti nidrā
trayastriṃśadvicitratvakāritvātsthāyinaṃ rasam
kurvantīti mayā proktāḥ santi tvanye sahasraśaḥ
antarbhāvo'sti keṣāṃcidabhilāṣasya vā ratau
avahitthe tu dambhasya glānau kṣuttṛṣṇayoryathā
udvegasya tu nirvede'nyeṣāmapyevamūhyatām
iti trayastriṃśadvyabhicāribhāvāḥ
atha sāttvikalakṣaṇam
uktai ratyādibhirbhāvaiḥ saṃvidvikriyate yadā
prāṇe'dhyasyati sā''tmānaṃ dehaṃ prāṇastanoti saḥ
tadā stambhādayo dehe vikārāḥ prabhavantyamī
evaṃ sati svādyamānaratyādisvairvibhāvakaiḥ
vibhāvitā dehasaṃsthaiḥ stambhādyairanubhāvitāḥ
adhyastasaṃvidi prāṇe prakāśante'ntare bhavāḥ
ete syuḥ sāttvikā bhāvāḥ sattvaprāṇaprakāśanāt
sāṃkhyokto vā guṇaḥ sattvaṃ sādhutvaṃ vā taducyate
nirmalaprāṇadehatvaṃ sādhutvamiha saṃmatam
tatra sattve bhavā bhāvāḥ sāttvikāḥ saṃmatāḥ satām
catvāri kṣmādibhūtāni prādhānyenāvalambate
kadācitsvapradhānaḥ sandehe prāṇaścaratyayam
yadā'dhyāste dharāṃ stambhaṃ bhāvaṃ bhāvayate tadā
prāṇājjalasthādaśrūṇi tejaḥsthāttu vivarṇatā
svedaścā''kāśaniṣṭhāttu pralayo jāyate tataḥ
svatantro'sau kramānmandamadhyatīvratvabhedabhāk
romāñcaṃ vepathumatha svarabhedaṃ ca bhāvayet
bāhyāḥ stambhādayo dehe nṛṇāṃ dehātmamāninām
sulabhā durlabhāstvete satāmanabhimāninām
harṣādrāgādbhayādduḥkhādviṣādādvismayādruṣaḥ
vikṣepācca bhavetstambho'nubhāvā jāḍyaśūnyate
niḥsaṃjñastabdhagātratve niśceṣṭatvāprakampane
iti stambhaḥ
manastāpo rujā harṣo lajjā krodho bhayaṃ śramaḥ
pīḍā''ghātātapau mohavyāyāmau ca vibhāvakāḥ
vyajanagrahaṇaṃ svedo'pyarālo bhālamārjakaḥ
ityete'bhinayā yatra taṃ svedaṃ jagadurbudhāḥ
iti svedaḥ
āliṅganācchuritake śītaharṣabhayakrudhaḥ
vibhāvayanti romāñcaṃ vyaktasyābhinayāstvamī
gātrasparśollukusane muhuḥ kaṇṭakitā tanuḥ
iti romāñcaḥ
augryarogajarākrodhabhayaharṣamadādayaḥ
vibhāvā visvaro bhinno gadgadaśca dhvanirbhavet
anubhāvastadā bhāvaḥ svarabhedo'bhidhīyate
sthānabhraṣṭo visvaraḥ syādvicchinno bhinnasaṃjñakaḥ
avyavasthitatānoccanīcabhāvastu gadgadaḥ
iti svarabhedaḥ
āliṅganācchuritake harṣo roṣo bhayaṃ jarā
vibhāvāḥ śītarogau ca yatraite tvanubhāvakāḥ
vepanaṃ sphuraṇaṃ kampo vepathuṃ kathayanti tam
vepanādyāḥ kampabhedāḥ pūrvātsātiśayaḥ paraḥ
iti vepathuḥ
rogamohabhayakrodhaśītatāpaśramairbhavet
vaivarṇyamasyābhinayo nāḍīpīḍanayogataḥ
sindūrādyena vā varṇāntarasaṃcāraṇaṃ mukhe
iti vaivarṇyam
harṣāmarṣāñjanāddhūmādbhayācchokācca jṛmbhaṇāt
animeṣekṣaṇācchītādrogādbhāvo'śru jāyate
taṃ cānubhāvayedaśrusravaṇairnetramārjanaiḥ
ityaśru
madamūrchābhighātebhyo nidrāmohaśramādibhiḥ
pralayaḥ syādabhinayenmahīnipatanena tam
iti pralayaḥ
ityuktāstrividhā bhāvāḥ sthāyino vyabhicāriṇaḥ
sāttvikāśca raseṣu syuḥ sarve sarveṣu sāttvikāḥ
ekaḥ kāryo rasaḥ sthāyī rasānāṃ nāṭake sadā
rasāstadanuyāyitvādanye tu vyabhicāriṇaḥ
virodhino rasāsteṣu saṃdarbhyaḥ pṛthagāśrayaḥ
gumphaścitro rasānāṃ syānnāṭye kusumagumphavat
sthāyī tu sūtrasthānīyo raso rasavidāṃ mataḥ
sūriśrīśāraṅgadevena nāṭyavedāmbudheridam
samastamuddhṛtaṃ sāraṃ dhīrairātṛpti sevyatām
granthe madīye yadi kaścidasti guṇastatastasya parigrahāya
nābhyarthaye vaḥ sudhiyaḥ pareṣāṃ guṇo'ṇurapyadrisamo bhavatsu
sāvadyatā vā niravadyatā'stu granthe mayā'tra grathite tayā kim
ārādhane vaḥ pravaṇā matirme santo guṇaḥ kaṃ nanu nātiśete
yuṣmatkṣodakṣamaṃ vastu kiyatrāsti jagattraye
kiṃ tumatpremataḥ santaḥ puraskuruta me kṛtim
yadvā purāṇaṃ panthānaṃ munīnāmahamanvagām
snihyanti ca nisargeṇa santaḥ sanmārgagāmini
ārirādhayiṣoḥ sādhūnkiṃ prajñāvibhavena me
rāmamānandayanti sma tiryañco'pi kapīśvarāḥ
na vidyādarpato granthapravṛttirmama kiṃ tvidam
vidvanmānasavāsāya gantuṃ pātheyamāsthitam
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśrīśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare saptamo nartanādhyāyaḥ samāptaḥ
Original text: saṅgītaratnākaraḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0