Sangita Ratnakara · Chapter p4

saṅgītaratnākaraḥ
atha caturthaḥ prabandhādhyāyaḥ
rañjakaḥ svarasaṃdarbho gītamityabhidhīyate
gāndharvaṃ gānamityasya bhedadvayamudīritam

anādisaṃpradāyaṃ yadgandharvaiḥ saṃprayujyate
niyataṃ śreyaso hetustadgāndharvaṃ jagurbudhāḥ

yattu vāggeyakāreṇa racitaṃ lakṣaṇānvitam
deśīrāgādiṣu proktaṃ tadgānaṃ janarañjanam

tatra gāndharvamuktaṃ prāgadhunā gānamucyate
nibaddhamanibaddhaṃ taddvedhā nigaditaṃ budhaiḥ

baddhaṃ dhātubhiraṅgaiśca nibaddhamabhidhīyate
ālaptirbandhahīnatvādanibaddhamitīritā

sā cāsmābhiḥ purā proktā nibaddhaṃ tvadhunocyate
saṃjñātrayaṃ nibaddhasya prabandho vastu rūpakam

prabandhāvayavo dhātuḥ sa caturdhā nirūpitaḥ
udgrāhaḥ pathamastatra tato melāpakadhruvau
ābhogaśceti teṣāṃ ca kramāllakṣmābhidadhmahe

udgrāhaḥ prathamo bhāgastato melāpakaḥ smṛtaḥ
dhruvatvācca dhruvaḥ paścādābhogastvantimo mataḥ

dhruvābhogāntare jāto dhāturanyo'ntarābhidhaḥ
sa tu sālagasūḍastharūpakeṣveva dṛśyate

vātapittakaphā dehadhāraṇādbhātavo yathā
evamete prabandhasya dhātavo dehadhāraṇāt

tatra melāpakābhogau na bhavetāṃ kvacitkvacit
sa dvidhātustridhātuśca caturdhāturiti tridhā

prabandho'ṅgāni ṣaṭtasya svaraśca virudaṃ padam
tenakaḥ plāṭatālau ca prabandhapuruṣasya te

bhavantyaṅgavadaṅgāni maṅgalārthaprakāśake
tatra tenapade netre staḥ pāṭabirude karau

karābhyāmudbhavātkārye kāraṇatvopacārataḥ

prabandhagatihetutvātpādau tālasvarau matau
svarāḥ ṣaḍjādayasteṣāṃ vācakāḥ sarigādayaḥ

svarābhivyaktisaṃyuktāḥ svaraśabdena kīrtitāḥ
birudaṃ guṇanāma syāttato'nyadvācakaṃ padam

tenetiśabdastenaḥ syānmaṅgalārthaprakāśakaḥ
ॐ tatsaditi nirdeśastattvamasyādivākyataḥ

taditi brahma tenāyaṃ brahmaṇā maṅgalātmanā
lakṣitastena teneti pāṭo vādyākṣarotkaraḥ
tālastālaprakaraṇe saprapañco nirūpyate

medinyathā''nandinī syāddīpanī bhāvanī tathā
tārāvalīti pañca syuḥ prabandhānāṃ tu jātayaḥ

aṅgaiḥ ṣaḍjādibhirdvyantaiḥ keṣāṃcana mate śrutiḥ
nītiḥ senā ca kavitā campūrityuditāstu tāḥ

aniryuktaśca niryuktaḥ prabandho dvividho mataḥ
chandastālādyaniyamādādyaḥ syānniyamātparaḥ

punaḥ prabandhāstrividhāḥ sūḍasthā ālisaṃśrayāḥ
viprakīrṇāśca tatrā''dau sūḍalakṣaṇamucyate

elākaraṇḍheṅkībhirvartanyā jhombaḍena ca
lambharāsaikatālībhiraṣṭabhiḥ sūḍa ucyate

varṇo varṇasvaro gadyaṃ kaivāḍaścāṅkacāriṇī
kandasturagalīlā ca gajalīlā dviyadyapi

cakravālaḥ krauñcapadaḥ svarārtho dhvanikuṭṭinī
āryā gāthā dvipathakaḥ kalahaṃsaśca toṭakam

ghaṭo vṛttaṃ mātṛkā ca tathā rāgakadambakaḥ
pañcatāleśvarastālārṇava ityeṣu kaścana

sūḍakramasya madhye cedasāvālikramo bhavet
sūḍālikramasaṃbandhāddvātriṃśaditi kīrtitāḥ

tato'nye viprakīrṇāstānprasiddhānkaticidbruve
śrīraṅgaḥ śrīvilāsaḥ syātpañcabhaṅgirataḥ param

pañcānanomātilakau tripadī ca catuṣpadī
ṣaṭpadī vastusaṃjñaśca vijayastripathastathā

caturmukhaḥ siṃhalīlo haṃsalīlo'tha daṇḍakaḥ
jhumbaḍaḥ kandukaḥ syāttribhaṅgirharavilāsakaḥ

sudarśanaḥ svarāṅkaḥ śrīvardhano harṣavardhanaḥ
vadanaṃ cañcarī caryā paddhaḍī rāhaḍī tathā

vīraśrīrmaṅgalācāro dhavalo maṅgalastathā
ovī lolī ḍhollarī ca dantī ṣaṭtriṃśadityamī

aṅghrau khaṇḍadvayaṃ sānuprāsamekena dhātunā
tataḥ prayogastadanu pallavākhyaṃ padatrayam
dve sto vilambite tatra tṛtīyaṃ drutamānataḥ

evaṃ pādatrayaṃ geyamudgrāhe tulyadhātukam
kevalaṃ tu tṛtīye'ṅghrau saṃbodhakapadānvitaḥ

prayogo'ntyo vidhātavyo na pallavapadasthitiḥ
amuṃ prayogaṃ melāpaṃ prāhuḥ someśvarādayaḥ

stutyanāmāṅkito madhyavilambitapadatrayaḥ
dhruvastatastatra pūrvamekadhātupadadvayam

bhinnadhātu tṛtīyaṃ syādābhogastadanantaram
geyo vāggeyakāreṇa svābhidhānavibhūṣitaḥ

punargītvā dhruve tyāgo grahastu viṣamo bhavet
elāsāmānyalakṣmaitatpūrvācāryairudīritam

maṇṭhadvitīyakaṅkālapratitāleṣu kaścana
tālo'syāṃ tyāgasaubhāgyaśauryadhairyānuvarṇanam

elānāṃ bahavaḥ santi viśeṣāsteṣu kecana
vyutpattaye nirūpyante mataṅgādimatoditāḥ

akāre daivataṃ viṣṇurikāre kusumāyudhaḥ
lakṣmīrlakāra elānāmiti varṇeṣu devatāḥ

kāmamanmathavatkāntajitamattavikāriṇaḥ
māṃdhātṛsumatī śobhī suśobhī gītako nutaḥ

vicitro vāsavamṛdusucitrā iti ṣoḍaśa
nāmānyelāpadānāṃ syuḥ ṣoḍaśānāmanukramāt

padmālayā patriṇī ca rañjanī sumukhī śacī
vareṇyā vāyuvegā ca vedinī mohinī jayā

gaurī brāhmī ca mātaṅgī caṇḍikā vijayā tathā
cāmuṇḍailāpadeṣvetāḥ kramātṣoḍaśa devatāḥ

samāno madhuraḥ sāndraḥ kānto dīptaḥ samāhitaḥ

agrāmyaḥ sukumāraśca prasannaujasvināviti
māṃdhātrādipadeṣu syuḥ prāṇā daśa daśasvime

samāno'lpākṣaradhvāno madhurastvanādajaḥ
alpamūrchanayā yuktaḥ sāndrastu nibiḍākṣaraḥ

alpladhvanistāragatiḥ kāntaḥ kāntadhvanirmataḥ
dīptastu dīptanādaḥ syātsthāyisthastu samāhitaḥ

agrāmyo'kṣaranādānāmāvattyā samudāhṛtaḥ
sukumāro varṇanādamūrchanākomalatvataḥ

prasannaḥ syātpadasthānasvarādīnāṃ prasādataḥ
ojobahula ojasvītyebhiḥ sarvaguṇairyutaḥ

elā śrotuḥ prayoktuśca dharmakāmārthasiddhidā
gaṇamātrāvarṇadeśaviśiṣṭāstāścaturvidhāḥ

gaṇaḥ samūhaḥ sa dvedhā varṇamātrāviśeṣaṇāt
gururlaghuriti dvedhā varṇo'nusvārasaṃyutaḥ

savisargo vyañjanānto dīrgho yuktaparo guruḥ
vā padānte tvasau vakro dvimātro mātriko laghuḥ

ṛjurlipau bhre ṣke ṣpe ca rahoryoge sa vā laghuḥ
e oiṃ hiṃ padānte vā prākṛte laghavo matāḥ

padamadhye'pyapabhraṃśe huṃhe e oimityamī
tatra varṇagaṇo varṇaistribhiraṣṭavidhaśca saḥ

mastriguḥ pūrvalo yaḥ syānmadhyalo ro'ntagustu saḥ
to'ntalo madhyago jaḥ syādgādirbhastrilaghustu naḥ

ityeṣāṃ devatā bhūmijalāgnimaruto'mbaram

sūryacandrasurāvāsāḥ kramātkuryuḥ phalāni te
śrīvṛddhinidhanasthānabhraṃśanirdhanatārujaḥ

śīrtimāyuśca varṇasya ślokagītādiyogataḥ
somo bhaumo budho jīvaḥ śukraḥ saurī ravistamaḥ

kramādakacaṭānāṃ tapayaśānāṃ ca devatāḥ
vargāṇāṃ ca phalānyeṣāmāyuṣkīrtī asadyaśaḥ

saṃpatsubhagatā kīrtirmāndyaṃ mṛtyuśca śūnyatā
prayoge ślokagītādau stutyasyoktāni sūribhiḥ

mātrā kalā laghurlaḥ syāttadgaṇāśchapacāstadau
syuḥ ṣaṭpañca catustridvisaṃkhyamātrāyutāḥ kramāt

yathā--' ' ' iti cchagaṇaḥ ' ' / iti pagaṇaḥ ' ' / iti
cagaṇaḥ ' / iti tagaṇaḥ ' iti dagaṇaḥ iti pañca mātrāgaṇāḥ /
atyuktāyāstu catvāro bhedā ratigaṇā matāḥ
kiṃtu tatra lapūrvā ye teṣvādāvadhiko laghuḥ

evaṃ madhyābhavā bhedā aṣṭau kāmagaṇāḥ smṛtāḥ
tadvadbāṇagaṇā bhedāḥ pratiṣṭhāyāstu ṣoḍaśa

iti mātrāgaṇāḥ
tatra varṇagaṇairjātā gaṇailā parikīrtitā
sā bhavettrividhā śuddhā saṃkīrṇā vikṛtā tathā

śuddhā caturvidhā nādāvatī haṃsāvatī tathā
nandāvatī ca bhadrāvatyathā''sāṃ lakṣma kathyate
gaṇādiniyamastvāsāmaṅghrikhaṇḍadvayāśrayaḥ

nādāvatī pañcabhirbhairnāntaiḥ syāṭṭakkamaṇṭhayoḥ
ṛgvedocchvāsitā viprā kaiśikīvṛttimāśritā
pāñcālī rītirbhāratyāḥ hprītyai śṛṅgāravardhanī

iti nādāvatī
ragaṇaiḥ pañcabhiḥ sāntaiḥ proktā haṃsāvatī budhaiḥ
dvitīyatāle hindole kṣattriyā yajurudbhavā

lohitārabhaṭīvṛttiṃ lāṭīrītiṃ ca saṃśritā
raudrarase caṇḍikāyāḥ prītaye viniyujyate

iti haṃsāvatī
pañcabhistagaṇairjāntairelā nandāvatī matā
pratitālena sā geyā rāge mālavakaiśike

sāmavedodbhavā pītā vaiśyā sātvatavṛttijā
gauḍīyarītirindrāṇyāḥ prītyai vīrarasāśritā

iti nandāvatī
bhadrāvatī pañcabhirmeryāntaiḥ kaṅkālatālataḥ
kakubhe'tharvavedotthā kṛṣṇā śūdrā ca bhāratīm

vṛttiṃ vaidarbharītiṃ ca śritā bībhatsasaṃbhṛtā
vārāhīdevatāprītyai śārṅgadevena kīrtitāḥ

iti bhadrāvatī
bahudhāsaṃkarādāsāṃ saṃkīrṇā bahudhā matāḥ
aprasiddhāstu tā lakṣye tena neha prapañcitāḥ

śuddhāḥ syurvikṛtāstisraādyā gaṇavikārataḥ
vāsavī saṃgatā tretā caturā bāṇasaṃjñitā

ekadvitricatuṣpañcavikārātpañcadheti tāḥ
pratyekaṃ vāsavī pañcavidhā rāmā manoramā

unnatā śāntisaṃjñā ca nāgaretyucyate budhaiḥ
gaṇānāṃ prathamādīnāṃ vikārātpañcamāvadhi

ramaṇīyā ca viṣamā samā lakṣmīśca kaumudī

kāmotsavā nandinī ca gaurī saumyā tataḥ param
ratideheti daśadhā saṃgatā gaditā budhaiḥ

ādyasya syurdvitīyādisahitasya vikārataḥ
catasrastā dvitīyasya tṛtīyādiyujastrayam

vikāreṇa tṛtīyasya caturthādiyujo dvayam
turyapañcamayostveko lakṣma tāsāṃ kramāditi

tretā daśavidhā proktā maṅgalā ratimaṅgalā
kalikā tanumadhyā ca vīraśrīrjayamaṅgalā

vijayā ratnamālā ca gurumadhyā ratiprabhā
ādyākṣareṇa grahaṇaṃ prathamāderiheṣyate

pradvitriṇāṃ pradvicānāṃ pradvipānāṃ pracatriṇām
pratripānāṃ pracapānāṃ dvitricānāṃ dvipatriṇām
cadvipānāṃ catripānāṃ vikṛteḥ syuḥ kramādimāḥ

tyaktvaikaikaṃ gaṇaṃ tvādyāccaturṇāṃ syādvikārataḥ
caturā pañcadhā tatra prathamā tūtsavapriyā
mahānandā malaharī jayā ca kusumāvatī

ādyātpañcavikāreṇa bāṇā syātpārvatīpriyā

pratyekamekatriṃśatte nādāvatyādiṣu sthitāḥ
bhedāstrinavatiryuktā anye pañcadaśa tvime

sāvitrī pāvanī vātasāvitrī ca tridhā matā
saṃgatā savituḥ kṣipte pavanasya gaṇe kramāt

dvitīye cā''dyabhedābhyāṃ dvividhā vāsavī matā
nādāvatyāmime bhedā haṃsāvatyāmapi tridhā

vyomajā vāruṇī vyomavāruṇī ceti saṃgatāḥ
taddaivatyagaṇopetā tathā syādvāsavī dvidhā

nandāvatyāṃ vahnijā ca vāruṇī vahnivāruṇī
tadgaṇaiḥ saṃgatā tredhā tathā dvedhā ca vāsavī

ityete vikṛtā bhedā aṣṭottaraśataṃ matāḥ

pārvatīmatāt
mātrāgaṇaistu mātrailā sā ca jñeyā caturvidhā
ratilekhā kāmalekhā bāṇalekhā tathā'parā

candralekheti tatrā''dye pāde rudrāḥ kalā yadi
dvitīye ca tṛtīye tu mātrā daśa tadā bhavet

ratilekhā ratigaṇaiḥ kāmalekhā tu mānmathaiḥ
dviguṇābhiḥ kalābhiḥ syānmātrātraiguṇyato bhavet

bāṇalekhā bāṇagaṇaiścandralekhā tu miśritaiḥ
gaṇairścaturguṇakalāścatasro'nyā bruve'dhunā

ādyendumatyatho jyotiṣmatī paścānnabhasvatī
vasumatyapi tatrendumatī chaiḥ pañcabhiḥ sataiḥ

pañcabhiḥ paiḥ sacagaṇairāhurjyotiṣmatīṃ budhāḥ
tribhiścaiḥ pagaṇenāpi cchādyantā syānnabhasvatī

sā syādvasumatī yasyāṃ dapacāḥ patrayaṃ chatau

nandimatāt
nādāvatyādayo mātrāścādyaiḥ svagaṇabhaṅgajaiḥ
gaṇāḥ pañca trimātro'nte gaṇāḥ saptāntimo laghuḥ

gaṇāḥ sapta laghuścānte trimātro'nte gaṇāṣṭakaḥ
lakṣmāṇīti kramāttāsāmityūce savyasācinā

ekadvitricatuṣpañcamātrāvṛddhiryadā'ṅghriṣu
tadā vicitramātrailāṃ tāṃ jagāda dhanaṃjayaḥ

nandinī citriṇī citrā vicitretyabhidhānataḥ
ratilekhādayaḥ proktāḥ kramādaniyatairgaṇaiḥ

elayorādyayoraṅghrī vyatyastāvayujāviha

iti viṃśatirmātrailāḥ
gaṇamātrādyaniyatā varṇailā varṇasaṃkhyayā
ṣaḍakṣarādaṅghrikhaṇḍādekonatriṃśadakṣaram
yāvadekaikavṛddhyailāścaturviṃśatirīritāḥ

prathamā madhukaryuktā susvarā karaṇī tataḥ

caturthī surasā proktā pañcamī tu prabhañjanī
ṣaṣṭhī madanavatyuktā śaśinī ca prabhāvatī

mālatī lalitākhyā ca matā bhogavatī tataḥ
tataḥ kusumavatyākhyā kāntimatyaparā bhavet

tataḥ kumudinī khyātā kalikā kamalā tathā
vimalā nalinī saṃjñā kālindī vipulā tataḥ

vidyullatā viśālā ca saralā taraleti tāḥ
atrāntyā varṇamātrailā dvādaśetyapare jaguḥ

maṇṭhadvitīyakaṅkālapratitāleṣu kaścana
tālastāsu vidhātavyo rāgādiniyamo na tu

ramaṇī candrikā lakṣmīḥ padminī rañjinī tathā
mālatī mohinī sapta mataṅgeneti kīrtitāḥ
yatimātreṇa bhinnāstā ityasmābhirna darśitāḥ

iti varṇailā
karṇāṭalāṭagauḍāndhradrāviḍānāṃ tu bhāṣayā
deśākhyailā budhaiḥ pañca proktā maṇṭhāditālataḥ

karṇāṭailā''dimadhyāntavartyanuprāsabhūṣitā
nādāvatyādikā eva karṇāṭīrapare viduḥ

ṣaṭprakāratvametāsāṃ vakṣyamāṇairviśeṣaṇaiḥ
brahmaṇaḥ pūrvavadanājjanma śaṃbhurgaṇādhipaḥ

ādyāṅghrī ādyanuprāso ratyantaṃ madanadvayam
pratyekaṃ ca tayorādimadhyaprāsastṛtīyakaḥ

catuṣkāmo ratiprāntaḥ surekhā syāttadā''dimā
dakṣiṇāsyājjanuryasyāḥ sāvitrī devatā hariḥ

gaṇādhipaścatuṣkāmaṃ pratyekaṃ caraṇadvayam
ādimadhyasthitaṃ prāsaṃ triprāso'ṅghristṛtīyakaḥ

aṣṭau kāmāḥ kāmalekhā proktā haṃsāvatī ca sā
paścimādvadanājjanma brahmā yasyā gaṇādhipaḥ

gāyatrī devatā'pyādimadhyaprāsāstrayo'ṅghrayaḥ
pṛthakcatuḥsmarāṃ nandāvatī sā svaralekhikā

janmottarāsyādgandharvo gaṇeśaḥ ṣaṭca manmathāḥ
bāṇāntāḥ pādayo yasyāḥ pratyekaṃ syustṛtīyake

aṣṭau kāmā ādimadhyaprāntaprāsāstrayo'ṅghrayaḥ
bhadrāvatī bhadralekhā sā syātkarṇāṭasaṃmatā

pañca kāmā ratiścaikā kāmo'nte caraṇatraye
pratyekaṃ tāsu cedetāśchandasvatyo'khilā matāḥ

gaṇādernyūnatādhikyādelābhāsā imā matāḥ

yadekasya dvayoraṅghryostrayāṇāṃ cāntataḥ kṛtam
aṅghripūrtyai tadanyaccettṛtīyāṅghrimitaṃ padam
śikhāpadaṃ tattṛtīye tvaṅghrau melāpakādayaḥ

iti karṇāṭailā
prāntaprāsā tu lāṭī syādbhūyo rasavirājitā
gamakaprāsanirmuktā gauḍī tvekarasā matā

nānāprayogarāgāṃśarasabhāvotkaṭāṅghrikā
bhūribhāvarasotkarṣā drāviḍī prāsavarjitā

iti deśākhyailā
tattallakṣmā yadā tāsu pādasturyo nibadhyate
tadaitā gaditāḥ sarvāśchandasvatyaḥ purātanaiḥ

dvāvaṅghrī prāsahīnau stastṛtīyaḥ prāsasaṃyutaḥ
dhruvābhogau ca teṣu syuścatasro yatayaḥ pṛthak
varṇailāvatparaṃ yasyāṃ sā vastvelā nirūpitā

ṣaṭpañcāśadyutaṃ proktamityelānāṃ śatatrayam
anantatvāttu saṃkīrṇā na saṃkhyāti harapriyaḥ

ityelālakṣaṇam
aṣṭadhā karaṇaṃ tatra svarādyaṃ pāṭapūrvakam
bandhādimaṃ padādyaṃ ca tenādyaṃ birudādimam
citrādyaṃ miśrakaraṇamityeṣāṃ lakṣma kathyate

yatrodgrāhadhruvau sāndrasvarabaddhau padaiḥ punaḥ
ābhogastatra nāma syādgātṛnetrorgrahaḥ punaḥ

iṣṭasvare'śe nyāsaḥ syādrāsatālo druto layaḥ
karaṇaṃ svarapūrvaṃ tattadvadanyānyapi sphuṭam
kiṃtu teṣāṃ svarasthāne bhedakāni pracakṣmahe

svaraiḥ sahastapāṭaistu syātpāṭakaraṇaṃ dhruvam
kramavyatyāsabhedena taddvidhā parikīrtitam

svarairmurajapāṭairyattadbandhakaraṇaṃ matam
svaraiḥ padaiśca baddhaṃ yatkaraṇaṃ tatpadādimam

yatsvarairvirudairbaddhaṃ karaṇaṃ virudādi tat
svaraiḥ satenakairyattu tattenakaraṇaṃ matam

svaraiḥ sakarapāṭairyannibaddhaṃ murajākṣaraiḥ
padaistaccitrakaraṇamabhidhatte harapriyaḥ

syānmiśrakaraṇaṃ baddhaṃ svaraiḥ pāṭaiḥ satenakaiḥ

maṅgalārambha ānandavardhanaṃ kīrtipūrvikā
laharīti tridhā tāni pratyekaṃ gānabhedataḥ

dvirudgrāhaṃ dhruvābhogau sakṛdgītvā punaḥ sakṛt
gīyate ceddhruvodgrāhau maṅgalārambhakastadā

udgrāhadhruvakau prāgvaddhruvārdhaṃ paścimaṃ tataḥ
ābhogadhruvakodgrāhāḥ sakṛdānandavardhane

udgrāhasya dvitīyārdhaṃ dhruvārdhasthānagaṃ yadi
itaratpūrvavatkīrtilaharī kīrtitā tadā

iti saptaviṃśatiḥ karaṇāni
iti karaṇaprabandhaḥ
dvirgītvodgrāhapūrvārdhamuttarārdhaṃ sakṛttataḥ
melāpakaḥ prayogātmā na vā syāttāvubhāvapi
atālau ḍheṅkikātāle kaṅkāle vā vilambite

layāntare'nyatālena dhruvābhogau dhruvastviha

trikhaṇḍastatra khaṇḍe dve gīyete samadhātunī
tṛtīyamuccameṣa dvirābhogastu sakṛttataḥ

punargītvā dhruve nyāso yasyāṃ sā ḍheṅkikā matā
caturdhā ḍheṅkikā muktāvallī syādvṛttabandhinī
yugminī vṛttamālā ca tāsāṃ lakṣmāṇyamūnyatha

abhāvaśchandasāṃ vṛttaṃ vṛtte vṛttāni ca kramāt

tridhā tisro dvitīyādyā varṇikā gaṇikā tathā
mātrikā varṇajairvṛttairgaṇajairmātrikairapi

daśāpi syuḥ punastredhā samālaṃkaraṇā tathā
viṣamālaṃkṛtiścitrālaṃkṛtirlakṣaṇāni tu

samā'laṃkārasaṃkhyā ca viṣamā miśritā kramāt

iti triṃśaḍḍheṅkyaḥ
iti ḍheṅkīprabandhaḥ
svarādyakaraṇasyeva vartanyā lakṣma kiṃ tviha
rāsakādanyatālaḥ syāllayo jñeyo vilambitaḥ

dvarudgrāho dhruvābhogau sakṛnmokṣo dhruve bhavet
kaṅkāle pratitāle ca kuḍukke drutamaṇṭhake
racitā cettadā jñeyā vartanyeva vivartanī

iti vartanī
iti vartanīlakṣaṇam
dviryatrodgrāhapūrvārdhamuttarārdhaṃ sakṛttataḥ

melāpakaḥ prayogādyaḥ sarvā syāddvistato dhruvaḥ
ābhogaṃ tu sakṛdgītvā dhruve nyāsaḥ sa jhombaḍaḥ

niḥsārukaḥ kuḍukkaśca tripuṭapratimaṇṭhakau
dvitīyo gārugīrāsayatilagnāḍḍatālikāḥ

ekatālītyamī tālā jhombaḍe niyatā daśa
kecinmaṇṭhamapīcchanti naiṣa lakṣyeṣu lakṣyate

tārajo'tārajaśceti jhombaḍo dvividho mataḥ
tāro dhvanisthānakaṃ syāttadyuktastārajo mataḥ

sa caturdhā sthānakasyodgrāhadiṣu niveśane
atārajastārahīnaḥ sarvo'pyeṣa dvidhā mataḥ

tridhātuśca caturdhāturiti bhūyo bhaveddvidhā
prabhūtagamakaḥ stokagamakaścetyamī sphuṭāḥ

prāyogikaḥ kramākhyaśca tataḥ kramavilāsakaḥ
citro vicitralīlaścetyamīṃ syuḥ pañcadhā pṛthak
caturādyaṣṭaparyantaṃ gaṇaniṣpāditāḥ kramāt

mātṛkaḥ śrīpatistadvatsomo rucirasaṃgatau
te lakṣyeṣvapravṛttatvādasmābhirna prapañcitāḥ

viniyogavaśādeṣāṃ trayodaśa bhidāḥ pṛthak

upamārūpakaśleṣairbrahmā vīravilāsayoḥ
viṣṇuścakreśvaro vīre bībhatse caṇḍikeśvaraḥ

narasiṃho'dbhutarase bhairavastu bhayānake
hāsyaśṛṅgārayorhaṃsaḥ siṃho vīrabhayānake

vipralambhe tu sāraṅgaḥ śekharaḥ karuṇe rase
saśṛṅgāre puṣpasāraḥ śṛṅgāre parikīrtitaḥ
raudre pracaṇḍo nandīśaḥ śānte dhīrairudīritaḥ

gadyajāḥ padyajā gadyapadyajā iti te tridhā

jhombaḍā iti saṃkhyātā viyaccandraśarāgnayaḥ

iti jhombaḍāḥ
iti jhombaḍalakṣaṇam
udgrāho dviḥ sakṛdaikakhaṇḍo dviśakalo'thavā
yatra dhruvo dvirvā''bhogo dhruve muktiḥ sa lambhakaḥ

bhāgo'smiñjhombaḍe'pyūrdhvaṃ dhruvādudgrāhasaṃnibhaḥ
dhruvābhogadhruvā geyāstata ityūcire pare

udgrāhastālaśūnyaścetsa syādālāpalambhakaḥ
sa pralambho dhruvasthāne yatrodgrāho'nyadhātukaḥ

yatra bhāgo bhavellambhe bhāgalambhaḥ sa bhaṇyate
triścatuṣpañcavāraṃ vā bhinnodgrāhasamanvitaḥ
dhruvako gīyate yatra sa lambhapadamucyate

dhruvabhede'nulambho'sau dvibhede tūpalambhakaḥ

ete trayo'pyanābhogā vilambhastu sa ucyate
udgrāhā bahavo yasmindhruvābhogavivarjitāḥ
ete sālagasūḍasthaistālairākalitā matāḥ

ityaṣṭau lambhakāḥ
iti lambhalakṣaṇam
yo jhombaḍagataṃ lakṣma gamakasthānakairvinā
bhajate rāsakaḥ so'yaṃ rāsatālena gīyate
gaṇairvarṇaiśca mātrābhiḥ kecidenaṃ tridhā jaguḥ

syādrāsavalayo haṃsatilako ratiraṅgakaḥ
caturthastatra madanāvatāraśchagaṇādijāḥ

ṣaḍakṣarāṅghritastriṃśadakṣarāvadhivarṇajāḥ
pañcaviṃśatirākhyātāścaraṇādaṣṭamātrikāt

ṣaṣṭimātrāvadhi proktāstripañcāśattu mātrikāḥ
lakṣye prasiddhivaidhuryātteṣvasmākamanādaraḥ

iti rāsakalakṣaṇam
iti rāsa lakṣaṇam
dvirudgrāho dhruvo'pi dvirābhogadhruvakau tataḥ
gītvā nyāso yatra sā syādekatālyekatālikā

asyāmālāpamātreṇa kecidudgrāhamūcire

ityekatālī / iti sūḍakramaḥ
ityekatālīlakṣaṇam
iti śuddhasūḍakramaḥ
birudairvarṇatālena varṇaḥ karṇāṭabhāṣayā
tālatraividhyatastasya traividhyaṃ gaditaṃ budhaiḥ

iti varṇaḥ
iti varṇaprabandhaḥ
svaraiḥ pāṭaiḥ padaistenai racanā vāñchitakramāt
yasya syāttenakairnyāsaḥ sa varṇasvara ucyate

svarāderādivinyāsabhedādeṣa caturvidhaḥ

iti varṇasvaraḥ
gadyaṃ nigadyate chandohīnaṃ padakadambakam
tatṣoḍhotkalikā cūrṇaṃ lalitaṃ vṛttagandhi ca
khaṇḍaṃ citraṃ ca teṣāṃ ca prabhavaḥ sāmavedataḥ

gātavyotkalikā vīre raktā rudrādhidevatā
gauḍīyarītirucirā vṛttimārabhaṭīṃ śritā

cūrṇaṃ śānte rase pītaṃ gātavyaṃ brahmadaivatam
vaidarbharītisaṃpannaṃ sātvatīṃ vṛttimāśritam

sitaṃ madanadaivatyaṃ śṛṅgārarasarañjitam
lalitaṃ kaiśikīṃ vṛttiṃ pāñcālīṃ rītimāśritam

vṛttagandhi rase śānte pītaṃ ca munidaivatam
pāñcālarītau bhāratyāṃ padyabhāgavimiśritam

khaṇḍaṃ gaṇeśadaivatyaṃ sātvatīṃ vṛttimāśritam
śvataṃ hāsyakṛdārabdhaṃ vaidarbhībhaṅgisaṃbhavam

śṛṅgāre vaiṣṇavaṃ citraṃ citrakaiśikavṛttijam
vaidarbhyā racitaṃ rītyā nānārītivicitrayā

veṇī miśramiti prāhuranye bhedadvayaṃ param
veṇī sarvaiḥ kṛtā miśraṃ cūrṇakairvṛttagandhibhiḥ

drutā vilambitā madhyā drutamadhyā tathā parā
gatirdrutavilambā syātṣaṣṭhī madhyavilambitā
iti gadyasya ṣaṭproktā gatayaḥ pūrvasūribhiḥ

laghubhirbahulairalpaiḥ samairādyatrayaṃ kramāt
pṛthaglagatve miśraistu lagaistadvatparaṃ trayam

pratyekaṃ gatiṣaṭikena ṣaṭtriṃśadgadyajā bhidāḥ

praṇavādyamatālaṃ ca gamakairakhilairyutam
varṇaiścātālaśabdānāṃ svarairante'ntarā'ntarā

prabandhāṅkaṃ satālaṃ ca padadvaṃdvaṃ pṛthaktataḥ
dvirgītvā gīyate yatra prayogo'pi vilambitaḥ

gātṛnāma satālaṃ ca satālaṃ varṇyanāma ca
vilambitena mānena punarapyavilambitam
gītvā vilambitālena nyāso gadyaṃ tadiṣyate

iti gadyam
iti gadyaprabandhaḥ
pāṭaiḥ syātāṃ dhruvodgrāhau kaivāḍe nyasanaṃ grahe

sārthakairarthahīnaiśca pāṭaiḥ sa dvividho mataḥ
sa śuddhairmiśritaiḥ pāṭaiḥ śuddho miśra iti dvidhā

iti kaivāḍaḥ
vīraraudrāśritairbaddhā birudairaṅkacāriṇī
varṇyanāmānvitābhogā tāleneṣṭena gīyate

vāsavī kalikā vṛttā tato vīravatī bhavet
vedottarā jātimatī ṣaṭprakāreti sā matā

ekadvitricatuṣpañca tālāḥ syurvirudāni tu
aṣṭau ṣoḍaśa tadvacca dvātriṃśaddvyadhikā kramāt

pañcāśañca caturyuktaṃ śatamādyāsu pañcasu
niyamo jātimatyāṃ tu na tālabirudāśrayaḥ

ityaṅkacāriṇī
karṇāṭādipadaiḥ pāṭairvirudaistālavarjitaḥ
āryāgītau rase vīre kandaḥ syātpāṭamuktikaḥ

pavano ravisaṃjñaśca dhanado havyavāhanaḥ
suranāthaḥ samudraśca varuṇaḥ śaśiśailakau

madhumādhavanāmānau tato'pi madanadhvajaḥ
jayanto madhupaścātha śukasārasakekinaḥ

hariśca karabho hastī kādambaḥ kūrmako nayaḥ
vinayo vikramotsāhau dharmārthaḥ kāma ityamī
ekonatriṃśadākhyātāḥ kandabhedāḥ purātanaiḥ

triṃśādgurorā dviguroḥ kramādekaikabhaṅgataḥ

iti kandaḥ
hayalīlena tālena hayalīlā dvidhā ca sā
gadyajā padyajā ceti padyajā tu caturvidhā

pūrvārdhamuttarārdhaṃ vā dvedhā tālayutaṃ yadi
āryāyāḥ syustadā tisraścaturthī tvādime dale
svaraiḥ padaistu birudaiḥ satāle racitā matā

kecittu hayalīlena cchandasā tāṃ vidurbudhāḥ

iti nava turagalīlāḥ
iti hayalīlālakṣaṇam
tālena gajalīlena gajalīlā nigadyate
chandohīnetarallakṣma hayalīlāgataṃ matam
iti gajalīlālakṣaṇam
śuddhā khaṇḍā ca mātrādiḥ saṃpūrṇeti caturvidhā
dvipadī karuṇākhyena tālena parigīyate

pāde chaḥ pañca bhā go'nte jau staḥ ṣaṣṭhadvitīyakau
caturbhirīdṛśaiḥ pādaiḥ śuddhā dvipadikocyate
ardhānte'nye svarānāhuḥ khaṇḍā syācchuddhayā'rdhayā

ṣaṣṭhenaikena guruṇā mātrādvipadikā matā
jñeyā śuddhaiva saṃpūrṇā guruṇā'nte'dhikena tu

plunaścaturdhā dvipadī mānavī candrikā dhṛtiḥ
tāreti mānavī chena tadvayena kṛtāṅghrikā

yadvayaṃ nagaṇaścānte lagau ceccandrikā matā
chagaṇena caturmātraistribhiśca dhṛtirucyate
tārā chena caturbhiśca yagaṇairantimae gurau

iti dvipadī
pūrvapūrvākṣaravrāte yo'ntyo varṇacayaḥ sa cet
uttarottarasaṃghādau cakravālastadocyate
gadyapadyaprabhedena sa dvidhā gadito budhaiḥ

iti cakravālaḥ
padaiḥ svaraiḥ krauñcapadaḥ pratitālena gīyate
svaranyāsaḥ sa tannāmnā chandasā muktako'thavā

iti krauñcapadaḥ
iti krauñcapadalakṣaṇam
yatra svarākṣaraireva vāñchito'rtho'bhidhīyate
sa svarārtho dvidhā śuddho miśrastaiḥ śuddhamiśritaiḥ

grahanyāso'sya bhūyo'sau saptadhaikādikaiḥ svaraiḥ
kramotkramābhyāṃ bahuśo bhidyante dvisvarādayaḥ

iti svarārthaḥ
iti svarārthalakṣaṇam
dhruvodgrāhau bhinnatālau maṇṭhakaṅkālavarjitau

yasyāṃ samāsu mātrāsu yatirmelāpako na ca
tāladvayena sā geyā ḍheṅkīvaddhvanikuṭṭinī

iti dhvanikuṭṭinī
ardhānte caraṇānte vā svarānnyasyārdhamādimam
dvirāryāchandaso gītaṃ sakṛdgītaṃ dalāntaram
yatrā''bhoge gātṛnāma sā''ryā syādgrahamuktikā

lakṣmīḥ syādvṛddhibuddhī ca līlā lajjā kṣamā tathā
dīrghā gaurī tato rājī jyotsnā chāyā ca kāntikā

mahī matistataḥ kīrtiratha jñeyā manoramā
syādrohiṇī viśālā ca vasudhā śivayā saha

hariṇī cātha cakrākhyā sārasī kurarī tathā
haṃsī vadhūriti proktā āryāḥ ṣaḍviṃśatiḥ kramāt

ṣaṣṭhādanyairgaṇaiḥ sarvagurubhiḥ prathamā parāḥ
ekādigurubhaṅgena kramāllakṣmāṇyamūni tu

chandolakṣaṇato jñeyāḥ śeṣā bhūritarā bhidāḥ

ityāryā
āryaiva prākṛte geyā syātpañcacaraṇā'thavā
tripadī ṣaṭpadī gāthetyapare sūrayo jaguḥ

iti gāthā
chandasā dvipathena syāddvipathaḥ svaramuktikaḥ
tālahīnaḥ satālo vā sa ca jñeyaścaturvidhaḥ

svaraireko'nyaḥ prayogaiḥ sobhayānubhayau parau
prākṛte dohasaṃjño'sau tasya bhedā nava tvime

sāraso bhramaro haṃsaḥ kuraraścandralekhakaḥ
kuñjarastilako haṃsakrīḍo'pyatha mayūrakaḥ

trayodaśāyuji same mātrā dvādaśa sārase
oje'ṅghrau manavo mātrā bhramare ravayaḥ same

mātrāḥ pañcadaśāyugme haṃse yugme trayodaśa
trayodaśāyuji kalāḥ kurare manavo yuji

oje kalāścandralekhe tithayo ravayaḥ same
trayodaśāyuji kalāḥ kuñjare tithayaḥ same

mātrāḥ pañcadaśāyugme tilake manavaḥ same
trayodaśāsame haṃsakrīḍe yugme kalāḥ kalāḥ

yadyeṣāmardhayorante pañcādilaghubhiḥ śikhā
taṃ śikhādvipathaṃ prāhurmayūramapi sūrayaḥ
eteṣu vyatyayenāpi caraṇānāṃ sthitirbhavet

bhavantyekādipādānāṃ sakṛddvirgānabhedanaḥ
dvipathā bhūribhedāste lakṣyā lakṣyeṣu sūribhiḥ

iti dvipathaḥ
chandasaḥ kalahaṃsasya pādairante svarānvitaiḥ
kalahaṃsaḥ svare nyāso geyo jhampāditālataḥ

varṇajo mātrikaśceti kalahaṃso dvidhā mataḥ
gadyātmā cetsvarāngītvā tataḥ padaniveśanam

iti kalahaṃsaḥ
toṭakacchandasā nyastasvaro'ṅghryante tu toṭakaḥ
nanu vṛtte vakṣyamāṇe punarukto'tra toṭakaḥ

satyaṃ kiṃtu mate yeṣāṃ vṛttaṃ vṛttākhyavṛttataḥ
tanmate toṭakasyeha naivāsti punaruktatā

iti toṭakaḥ
tenairardhaṃ dvipadyardhaṃ ghaṭe tenakamuktike

iti ghaṭaḥ
chandasā yena kenāpi tāleneṣṭena gīyate
vṛttaṃ tasya ca pādānte vṛttānte vā svarānkṣipet

svarahīnaṃ tadityanye vṛttaṃ chandasi cāpare
chandaścityāṃ vicetavyāśchandasāṃ bahavo bhidāḥ

iti vṛttam
ekaikamātṛkāvarṇapūrvakāṇi padāni cet
krameṇa parigīyante mātṛkā sā tridhā matā

divyā ca mānuṣī divyamānuṣī ceti tatra tu
divyā saṃskṛtayā vācā mārgatālaiśca gīyate

mānuṣī prākṛtagirā deśītālaiśca nirmitā
ubhayormiśraṇāduktā mātṛkā divyamānuṣī

anibaddhā nibaddhā ca dvidhā sā gadyapadyajā
sarvamantramayī hyeṣā sarvasiddhipradāyinī
gātavyā niyatairnityaṃ gīrvāṇagaṇavallabhā

iti mātṛkā
nandyāvartaḥ svastikaśca dvidhā rāgakadambakaḥ
caturvṛttaścatustālo rāgarājivirājitaḥ
nandyāvarto bhavettasya tālamānadvayena vā

udgrāheṇāthavā nyāso gadyenainaṃ pare jaguḥ

tālenaikena kecittu svastiko dviguṇastataḥ
abjapatro'bjagarbhaśca bhramarāmreḍitau mate
keṣāṃcitpūrvapūrvasmāddviguṇaḥ syātparaḥ paraḥ

iti rāgakadambakaḥ
ālāpaḥ prāgatālaḥ syātpṛthagdviḥ padapañcakam
caccatpluṭena tenaiva svarāḥ pāṭāstataḥ param

dvicaccatpluṭamānena pāṭaiḥ paṭahasaṃbhavaiḥ
kāryo'ntarastataścācatpuṭena padapañcakaḥ

tadvattena svarāḥ pāṭāstadvimānena cāntaraḥ
huḍukkapāṭaistadanu ṣaṭpitāputrakeṇa ca

pṛthakpadāni pañca dvistenaiva svarapāṭakam
tadvimānācchaṅkhapāṭairantaraḥ syāttatastu ṣaṭ

pratyekaṃ dviḥ padāni syuḥ saṃpakveṣṭākatālataḥ
tatastadvatsvarāḥ pāṭāstadvimānena cāntaraḥ

kāṃsyatālodbhavaiḥ pāṭairathodghaṭṭe padāni ṣaṭ
prāgvattathā svarāḥ pāṭāḥ pāṭairmurajasaṃbhavaiḥ

antaraḥ pūrvavatpaścādābhogaścāvilambitaḥ
prabandhanāmnā prāṅmānaṃ netṛnāmātha maṅgalam
vākyamālāpake nyāsaḥ pañcatāleśvaro bhavet

vīrāvatāraḥ śṛṅgāratilakaśceti sa dvidhā
vīraśṛṅgārayostena prīyante sarvadevatāḥ

iti pañcatāleśvaraḥ
ityālikramaprabandhāḥ
tālārṇavo bhūritālaḥ sa dvedhā gadyapadyataḥ

iti tālārṇavaḥ
ityālikramaprabandhalakṣaṇāni
tālai rāgaiścaturbhiḥ syācchrīraṅgo'nte padānvitaḥ

iti śrīraṅgaḥ
svarāntaḥ śrīvilāsaḥ syāttālai rāgaiśca pañcabhiḥ

iti śrīvilāsaḥ
tenakāntaḥ pañcabhaṅgiḥ pāṭaiḥ pañcānano'ntagaiḥ

rāgābhyāmapi tālābhyāṃ
iti pañcabhaṅgipañcānanau
syādumātilakaḥ punaḥ
birudāntastribhistālai rāgaiḥ sarvāṅgikā ime

ityumātilakaḥ
ādyau dvidvigaṇau pādau tṛtīyaśca caturgaṇaḥ
caturthastrigaṇaḥ pādeṣvekādaśa gaṇā ime

rateḥ ṣaṣṭhaśca daśamaḥ śeṣāḥ syurmānmathā gaṇāḥ
gītvā''dyapādau tadanu kiṃciccheṣaṃ tṛtīyakam

tataḥ samagraṃ taṃ gītvā caturtho yadi gīyate
tadā syāttripadī tālahīnā karṇāṭabhāṣayā

iti tripadī
same ṣoḍaśa mātrāḥ syuḥ pāde pañcadaśāyuji
yasyāṃ bhinnau ca yamakāvardhayoḥ sā catuṣpadī
svaratenakasaṃyuktā tenakanyāsasaṃyutā

iti catuṣpadī
ṣaṣṭhastṛtīyastrigaṇaḥ pṛthagdvidvigaṇāḥ pare
catvāraścaraṇā bāṇaprāntau ṣaṣṭhatṛtīyakau

iti ṣaṭpadī
śeṣāstu manmathagaṇā yasyāṃ sā ṣaṭpadī matā
karṇāṭabhāṣayā tālavarjitā nādamuktikā

iti ṣaṭpadī
bhedā vedyāstripadyādeśchandolakṣmaṇi bhūrayaḥ

mātrāḥ pañcadaśā''dye'ṅghrau tṛtīye pañcame tathā
sūryāsturye dvitīye ca svarapāṭāntamādimam

aparaṃ svaratenāntamardhaṃ tadanu dohakaḥ
yasya syāttenake nyāsastadvastu kavayo viduḥ

iti vastu
yatra tenaiḥ svaraiḥ pāṭaiḥ padairvijayatālataḥ
gīyate vijayastenairnyāsaḥ sa vijayo mataḥ

iti vijayaḥ
pādatrayaṃ tripathake pāṭaiśca birudaiḥ svaraiḥ

iti tripathakaḥ
svaraiḥ pāṭaiḥ padaistenairvarṇaiḥ sthāyyādibhiḥ kramāt
catvāraścaraṇā geyā grahe nyāsaścaturmukhe

iti caturmakhaḥ
svaraiḥ pāṭaiśca birudaistenakairyo viracyate
siṃhalīlena tālena siṃhalīlaḥ sa ucyate

iti siṃhalīlaḥ
svanāmatālake haṃsalīle'ṅghrī padapāṭajau

iti haṃsalīlaḥ
pādaiḥ svarairdaṇḍakena cchandasā daṇḍako mataḥ
tasya bhūritarā bhedāśchandolakṣmaṇi bhāṣitāḥ

iti daṇḍakaḥ
jhampaṭacchandasā geyaṃ krīḍātālena jhampaṭam

iti jhampaṭaḥ
padaiḥ pāṭairśca birudaiḥ kandukaḥ parigīyate

iti kandukaḥ
svaraiḥ pāṭaiḥ padairuktastribhaṅgiḥ sa ca pañcadhā
ekastribhaṅgitālena vṛttenānyastribhaṅginā

tālai rāgaistribhiryadvā yadvā vṛttatrayānvitaḥ
yadvā devatrayastutyā tāladvaiguṇyamuktikaḥ

iti tribhaṅgiḥ
padaiśca birudaiḥ pāṭaistenairharavilāsakaḥ

iti haravilāsaḥ
padaiśca birudaistenairnirdiśanti sudarśanam

iti sudarśanaḥ
padaiḥ svaraiśca birudairudgrāhādi trayaṃ kramāt
ekadvitrāśca tālāḥ syuḥ svarāṅke nyasanaṃ svaraiḥ

iti svarāṅkaḥ
śrīvardhanaḥ syādbirudaiḥ pāṭairapi padaiḥ svaraiḥ
tālamānadvayanyāsau niḥśaṅkeneti kīrtitam

iti śrīvardhanaḥ
padaiśca birudairharṣavardhanaḥ svarapāṭakaiḥ

iti harṣavardhanaḥ
chapadvayaṃ do vadanaṃ svarapāṭayutāntaram
tathopavadanaṃ proktaṃ chagaṇācchadatairyutam
tathaiva vastuvadanaṃ chayugāddacachaiḥ kṛtam

iti trividhavadanam
rāgo hindolakastālaścaccarī bahavo'ṅghrayaḥ
yasyāṃ ṣoḍaśamātrāḥ syurdvau rdvau ca prāsasaṃyutau

sā vasantotsave geyā caccarī prākṛtaiḥ padaiḥ
caccarīchandasetyanye krīḍātālena vetyapi
ghuttādicchandasā vā'sya cchandolakṣmoditā bhidāḥ

iti caccarī
paddhaḍīprabhṛticchandāḥ pādāntaprāsaśobhitāḥ
adhyātmagocarā caryā syāddvitīyāditālataḥ

sā dvidhā chandasaḥ pūrtyā pūrṇā'pūrṇā tvapūrtitaḥ
samadhruvā ca viṣamadhruvetyeṣā punardvidhā
āvṛttyā sarvapādānāṃ gīyate sā dhruvasya vā

iti caryā
yugmapādāntagaprāsā paddhaḍīchandasā yutā
birudaiḥ svarapāṭāntai racitā paddhaḍī matā

iti paddhaḍī
yatra vīrarasena syātsaṅgrāmaracitastutiḥ
bahubhiścaraṇaiḥ sā'tra rāhaḍī parikīrtitā

iti rāhaḍī
padaiśca birudairbaddhā vīraśrīriti gīyate

iti vīraśrīḥ
yastu gadyena pladyena gadyapadyena vā kṛtaḥ
kaiśikyāṃ maṅgalācāraḥ saniḥsāro svarānvitaḥ

iti maṅgalācāraḥ
trividho dhavalaḥ kīrtirvijayo vikramastathā
caturbhiścaraṇaiḥ ṣaḍbhiraṣṭabhiśca kramādasau

viṣame ḍācca yugmaṃ cetto vā do vā'dhikaḥ same
tadā syātkīrtidhavalo vijaye tvādyaturyayoḥ
kodaḥ ṣaṣṭhe dvitīye ca śeṣau dvau chena pena vā

prathame catrayaṃ daḥ syāttṛtīye dāstrayastu ca
turyadvitīyayośco'ntaḥ pañcame saptame tathā

ṣaṣṭhe'ṣṭame dāścatvāro yasyāsau vikramo mataḥ
āśīrbhirdhavalo geyo dhavalādipadānvitaḥ

yadṛcchayā vā dhavalo geyo lokaprasiddhitaḥ

iti dhavalaḥ
kaiśikyāṃ boṭṭarāge vā maṅgalaṃ maṅgalaiḥ padaiḥ
vilambitalaye geyaṃ maṅgalacchandasā'thavā

iti maṅgalaḥ
khaṇḍatrayaṃ prāsayutaṃ gīyate deśabhāṣayā
ovīpadaṃ tadante cedovī tajjñaistadoditā

trayāṇāṃ caraṇānāṃ syurekādyāvṛttito bhidāḥ
ādimadhyāntagaiḥ prāsairekādyaiśca pade pade

chandobhirbahubhirgeyā ovyo janamanoharāḥ
sānuprāsaistribhiḥ khaṇḍairmaṇḍitā prākṛtaiḥ padaiḥ
prānte lolīpadopetā lolī geyā vicakṣaṇaiḥ

iti lolī
dohaḍaḥ syādyadā prānte prollasaḍhḍhollarīpadāḥ
ḍhollarī nāma sā proktā lāṭabhāṣāvibhūṣitā

iti ḍhollarī
anuprāsapradhānaṃ cetkhaṇḍatrayasamanvitam
dantīpadānvitaṃ prānte tadā dantī nigadyate

iti dantī
anuktābhogavastūnāṃ padairābhogakalpanā
ovyādayastu catvāro bhavantyābhogavarjitāḥ

iti ṣaṭtriṃśadviprakīrṇaprabandhāḥ
śuddhaśchāyālagaśceti dvividhaḥ sūḍa ucyate
elādiḥ śuddha ityukto dhruvādiḥ sālago mataḥ

chāyālagatvamelāderyadyathā''cāryasaṃmatam
loke tathā'pi śuddho'sau śuddhasādṛśyato mataḥ

jātyādyantarabhāṣāntaṃ śuddhaprakaraṇānvitam
tatroktaḥ śuddhasūḍaḥ prāksālagastvadhunocyate

ādyo dhruvastato maṇṭhapratimaṇṭhanisārukāḥ
aḍḍatālastato rāsa ekatālītyasau mataḥ

ekadhāturdvikhaṇḍaḥ syādyatrodgrāhastataḥ param
kiṃciduccaṃ bhavetkhaṇḍaṃ dvirabhyastamidaṃ trayam

tato dvikhaṇḍa ābhogastasya syātkhaṇḍamādimam
ekadhātu dvikhaṇḍaṃ ca khaṇḍamuccataraṃ mparam

stutyanāmāṅkitaścāsau kvaciduccaikakhaṇḍakaḥ
udgrāhasyā'dyakhaṇḍe ca nyāsaḥ sadhruvako bhavet

ekādaśākṣarātkhaṇḍādekaikākṣaravardhitaiḥ
khaṇḍe dhruvāḥ ṣoḍaśa syuḥ ṣaḍviṃśatyakṣarāvadhi

jayantaśekharotsāhāstato madhuranirmalau
kuntalaḥ kāmalaścāro nandanaścandraśekharaḥ

kāmodo vijayākhyaśca kaṃdarpajayamaṅgalau
tilako lalitaśceti saṃjñāścaiṣāṃ kramādimāḥ

āditālena śṛṅgāre jayanto gīyate budhaiḥ
sa netṛśrotṛgātṝṇāmāyuḥśrīvardhano mataḥ

ṛddhisaubhāgyado vīre niḥsārau śekharo bhavet
pratimaṇṭhena hāsye syādutsāho vaṃśavṛddhikṛt

madhuro bhogado geyaḥ karuṇe hayalīlayā
krīḍātālena śṛṅgāre nirmalastanute prabhām

laghuśekharatālena kuntalo'bhīṣṭado'dbhute
kāmalo vipralambhe syājjhampātālena siddhidaḥ

harṣotkarṣapradaścāro vīre niḥsāratālataḥ
nandano vīraśṛṅgāra ekatālyeṣṭasiddhidaḥ

vīre hāsye ca śṛṅgāre pratimaṇṭhena gīyate
abhīṣṭaphaladaḥ śrotṛgātṝṇāṃ candraśekharaḥ

plratimaṇṭhena śṛṅgāre kāmodo'bhīṣṭakāmadaḥ
hāsye dvitīyatālena vijayo neturāyuṣe

hāsyaśṛṅgārakaruṇeṣvāditālena gīyate
kaṃdarpo bhogado nṛṇāṃ śrīsadāśivasaṃmataḥ

krīḍātālena śṛṅgāre vīre ca jayamaṅgalaḥ
jayotsāhapradaḥ puṃsāṃ dhruvakastilakābhidhaḥ

rase vīre ca śṛṅgāra ekatālyā pragīyate
pratimaṇṭhena śṛṅgāre lalitaḥ sarvasiddhaye

syādvarṇaniyamaḥ sarvakhaṇḍaḥ khaṇḍadvaye tathā
yathoktānyo jayantādīngāyennipuṇayā dhiyā
sarvakratuphalaṃ tasyetyavocanmunisattamaḥ

iti dhruvalakṣaṇam
dviyatyekavirāmaṃ vā yasyodgrāhākhyakhaṇḍakam
tataḥ khaṇḍaṃ dhruvākhyaṃ dvistato vaikalpiko'ntaraḥ

taṃ gītvā dhruvamāgatya vā''bhogo gīyate sakṛt
dhruve nyāsastataḥ proktaḥ sa maṇṭho maṇṭhatālataḥ

jayapriyo mnaṅgalaśca sundaro vallabhastathā
kalāpaḥ kamalaśceti ṣaḍbhedā maṇṭhake matāḥ

ṣaṭprakāro maṇṭhatālo rūpakaṃ tena bhidyate
vīre jayapriyo geyo maṇṭhena jagaṇātmanā

maṅgalo bhena śṛṅgāre sundaraḥ sena tadrasaḥ
vallabho reṇa karuṇe kalāpo nagaṇena tu

virāmāntena gātavyo rase hāsye vicakṣaṇaiḥ
virāmāntadrutadvaṃdvāllaghunā kamalo'dbhute

iti maṇṭhalakṣaṇam
maṇṭhavatpratimaṇṭhāderlakṣmodgrāhādikaṃ matam
teṣāmeṣa viśeṣastu pratyekaṃ pratipādyate

tatra ca pratimaṇṭhena tālena pratimaṇṭhakaḥ
caturdhā so'marastāro vicāraḥ kunda ityapi
amaro guruṇaikena śṛṅgāre sa vidhīyate

ityamaraḥ
virāmāntadrutadvaṃdvāllaghudvaṃdvena jāyate
tārākhyaḥ pratimaṇṭho'sau rasayorvīraraudrayoḥ

iti tāraḥ
laghutrayādvirāmāntādvicāraḥ karuṇe bhavet
iti vicāraḥ
kundo virāmamadhyena latrayeṇādbhute bhavet

iti kundaḥ
te śṛṅgāre'pi catvāro gīyante lakṣmavedibhiḥ

iti caturvidhapratimaṇṭhalakṣaṇam
baddho niḥsārutālena prokto niḥsāruko bidhaiḥ
vaikundānandakāntārāḥ samaro vāñchitastathā

viśālaśceti sa proktaḥ ṣaḍvidhaḥ sūriśārṅgiṇā
drutadvaṃdvāllaghudvaṃdvādvaikundo maṅgale bhavet
kuryādānandamānande virāmāntadrutadvayāt

iti vaikundānandau
kāntāro lagurubhyāṃ syādvipralambhe sa gīyate
iti kāntāraḥ
laghudvayādvirāmāntātsamaro vīragocaraḥ

iti samaraḥ
laghutrayāddrutadvaṃdvādvāñchito vāñchitapradaḥ
iti vāñchitaḥ
saṃbhoge syādviśālākhyo lāddrutadvayato laghoḥ

iti viśalaḥ
iti ṣaḍvidho niḥsārukaḥ
aḍḍatālena tālenāḍḍatālaḥ parikīrtitaḥ
niśaṅkaśaṅkaśīlāśca cāro'tha makarandakaḥ

vijayaśceti sa proktaḥ ṣoḍhā soḍhalamūnunā
lagurubhyāṃ drutadvaṃdvānniḥśaṅko vismaye bhavet

iti niḥśaṅkaḥ
laghordrutadvayena syācchaṅkaḥ śṛṅgāravīrayoḥ
iti śaṅkaḥ
śānte śīlo virāmāntadrutadvaṃdvāllaghorbhavet

iti śīlaḥ
drutadvaṃdvāllagābhyāṃ syāccāro vīre'dbhute rase
iti cāraḥ
śṛṅgāre makarandaḥ syāddrutadvaṃdvātpare gurau

iti makarandaḥ
vijayākhyo rase vīre drutābhyāṃ laghunā bhavet

iti vijayaḥ
iti ṣaḍvidho'ḍḍatālaḥ
rāsako rāsatālena sa caturdhā nirūpitaḥ
vinodo varado nandaḥ kambujaśceti śārṅgiṇā
ālāpāntadhruvapadādvinodaḥ kautuke bhavet

iti vinodaḥ
dhruvādālāpamadhyāttu varado devatāstutau

iti varadaḥ
khaṇḍamādyaṃ dvikhaṇḍasyodgrāhasyā''lāpanirmitam
yasyāsau rāsako nando gīyate'bhyudayapradaḥ

iti nandaḥ
ālāpāderdhruvapadātkambujaḥ karuṇe bhavet
iti kambujaḥ
sarveṣu rāsakeṣveṣu dvikhaṇḍodgrāhakalpanā

iti caturvidharāsakalakṣaṇam
ekatālī bhavettālenaikatālyā tridhā ca sā
ramā ca candrikā tadvadvipuletyatha lakṣaṇam

sakṛdviratirudgrāho'ntarastvakṣaranirmitaḥ
yasyāmasau ramā sā ca gātṛśrotroḥ śriye bhavet

iti ramā
udgrāho dvidalo yasyāmālāparacito'ntaraḥ
ghanadrutā ghanayatirghanānuprāsayoginī
candrikā saikatālī syādbhūrisaubhāgyadāyinī

iti candrikā
ālāpapūrvakodgrāhā vipulānandadāyinī
ālāpo gamakālaptirakṣarairvarjitā matā
saiva prayogaśabdena śārṅgadevena śabditā

iti vipulā
iti trividhaikatālīlakṣaṇam
iti sālagasūḍalakṣaṇam
guṇānvitaṃ doṣahīnaṃ navaṃ rūpakamuttamam

rāgeṇa dhātumātubhyāṃ tathā tālalayauḍuvaiḥ
nūtanai rūpakaṃ nūtnaṃ rāma sthāyāntarairnavaḥ

dhātu rāgāṃśabhedena mātostu navatā bhavet
pratipādyaviśeṣeṇa rasālaṃkārabhedataḥ

layagrahaviśeṣeṇa tālānāṃ navatā matā
tālaviśrāmato'nyena viśrāmeṇa layo navaḥ

chandogaṇagrahanyāsaprabandhāvayavairnavaiḥ
auḍuvāparaparyāyā racanā navatāṃ vrajet

rūpakaṃ trividhaṃ jñeyaṃ parivṛttaṃ paṭāntaram
bhañjanīsaṃśritaṃ ceti śārṅgadevena kīrtitam

khallottārānusārau tu rūpakeṣvadhamau matau
rūpakaṃ pūrvasaṃsiddhaṃ svasthānena navena yat

yadvā rāgeṇa tālena kṛtaṃ tatparivṛttakam
yatra sthāyini yatsthānaṃ rūpakaṃ racitaṃ purā

tatsvasthānaṃ tadanyattvaṃ sthāyyaiva parivartanam
parivṛttaṃ rāgatālaparivartabhavaṃ sphuṭam

tasminneva rase rāge tāle ca racitaṃ bhavet
mātusthāyavicitratvādguṇodāraṃ paṭāntaram

kenāpi rūpakaṃ gītaṃ nijādanyena dhātunā
yena tasyānyadhātutvādbhañjanīsaṃśritaṃ matam

prāgrūpakagatāsthāyāḥ sthānāntaragatā yadi
mātvantareṇa racyante khallottārastadā bhavet

rāge tāle ca tatraiva kiṃciddhātuvilakṣaṇaḥ
mātvantareṇānusāro guṇotkarṣavivarjitaḥ

iti pañcarūpakabhedalakṣaṇam
vyaktaṃ pūrṇaṃ prasannaṃ ca sukumāramalaṃkṛtam
samaṃ suraktaṃ ślakṣṇaṃ ca vikṛṣṭaṃ madhuraṃ tathā

daśaite syurguṇā gīte tatra vyaktaṃ sphuṭaiḥ svaraiḥ
prakṛtipratyayaiścoktaṃ chandorāgapadaiḥ svaraiḥ

pūrṇaṃ pūrṇāṅgagamakaṃ prasannaṃ prakaṭārthakam
sukumāraṃ kaṇṭhabhavaṃ tristhānotthamalaṃkṛtam

samavarṇalayasthānaṃ samamityabhidhīyate
suraktaṃ vallakīvaṃśakaṇṭhadhvanyaikatāyutam

nīcoccadrutamadhyādau ślakṣṇatve ślakṣṇamucyate
uccairuccāraṇāduktaṃ vikṛṣṭaṃ bharatādibhiḥ
madhuraṃ dhuryalāvaṇyapūrṇaṃ janamanoharam

iti gītaguṇāḥ
duṣṭaṃ lokena śāstreṇa śurtikālavirodhi ca
punaruktaṃ kalābāhyaṃ gatakramamapārthakam
grāmyaṃ saṃdigdhamityevaṃ daśadhā gītaduṣṭatā

iti gītadoṣāḥ
iti śrīmadanavadyavidyāvinodaśrīkaraṇādhipatiśrīsoḍhaladevanandananiḥśaṅkaśrīśārṅgadevaviracite saṃgītaratnākare prabandhādhyāyaścaturthaḥ samāptaḥ