Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary (with commentary) · Verses 41-60

41

'pūrvotpannam'; ityādi / pradhānenādisarge pratipuruṣamutpāditatvāt pūrvotpannam / asaktamapyāha / tanna kvacidvihanyate, parvatamapi bhittvā gacchati //
'niyatam'; / nityam, jñānotpatteḥ prāgityarthaḥ //
kiṃparimāṇamidamityāha- 'mahadādisūkṣmaparyantam'; iti / buddhirādiryasya tat, mahadādisūkṣmaviṣayāstanmātralakṣaṇāḥ paryantaṃ yasya tat sūkṣmaparyantam / buddhirahaṅkāra ekādaśendriyāṇi pañca tanmātrāṇītyetatparimāṇamityarthaḥ //
'saṃsarati'; / triṣu lokeṣu //
'nirupabhogam'; iti / bāhyena sthūlaśarīreṇa vikalatvādviṣayabhogasamarthaṃ na bhavatītyarthaḥ //
'bhāvairadhivāsitam'; iti / dharmādibhiruparaktamityarthaḥ //
'liṅgam'; itu / pralayakāle layaṃ gacchatīti kṛtvā // 40 //
kārikā 41
nanu karaṇamātrameva saṃsarati, kiṃ sūkṣmaśarīreṇetyāha-
citraṃ yathāśrayamṛte sthāṇvādibhyo vinā yathā cchāyā /
tadvadvinā 'viśeṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam

42

'citram'; ityādi / yathā kuḍyādikamāśrayamṛte citraṃ na tiṣṭhati //
'sthāṇvādibhyaḥ'; iti / ādiśabdena vṛkṣastambādayaḥ / 'pṛthagvinānānābhistṛtīyānyatarasyām'; iti pañcamyapi bhavati / tairvinā yathā cchāyā snigdhā paruṣā vā na tiṣṭhati //
'tadvadvinā 'viśeṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam'; iti / aviśeṣāstanmātrāṇi / liṅgaṃ trayodaśavidhaṃ karaṇamiha gṛhyate / na tiṣṭhati nirāśrayatvāt / (tairhi sūkṣmaśarīramārabdham, tadabhāvāttadapi nāstīti nirāśrayatvāt) / na saṃsarati / na ca nirādhāreṇa karaṇena puruṣasya saṃyogaḥ sambhavati / puruṣo 'pi niṣkriyatvānna saṃsarati // 41 //
kārikā 42
tadeva sūkṣmaśarīraṃ kimarthaṃ saṃsaratītyāha-
puruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgena /
prakṛtervibhutvayogānnaṭavadvyavatiṣṭhate liṅgam

43

'puruṣārthahetukam'; ityādi / puruṣārtho dvividha uktaḥ / sa heturyasyeti / samāsāntaḥ kap //
'idam'; iti / mahadādi sūkṣmaparyantaṃ liṅgamuktam, tannaṭavadavatiṣṭhate / yathaika eva naṭastaṃ taṃ viśeṣamāsthāya yavanikānto nirgatya rājāmātyaviduṣakādibhāvenānuviddho 'vatiṣṭhate, tathā liṅgamapi taṃ taṃ dehamāsthāya devamanuṣyatiryagbhāvena vyavatiṣṭhate //
tadeva kathaṃ bhavatītyāha- 'nimittanaimittikaprasaṅgena'; iti / nimittaṃ dharmādharmādi, naimittikamūrdhvādhogamanādi / vakṣyati ca / tayoḥ prasaṅgeneti //
kimetatsarvamīśvarāt kiṃ vā svabhāvādityatrāha- 'prakṛteḥ vibhutvayogāt'; iti / prakṛtiḥ pradhānam, tasyā vibhutvaṃ jagatkartṛtvam / tadyogāt naṭavadvyavatiṣṭhate / pradhānenaiva hi puruṣasyārthaḥ kartavya iti mahadādisūkṣmaparyantaṃ liṅgamutpādya dharmādibhiradhivāsayati / tadadhivāsitaṃ ca naṭavat vyavatiṣṭhate / neśvarānna svabhāvāditi bhāvairadhivāsitamityuktam // 42 //
kārikā 43
te punaḥ kiyantaḥ kimāśritā ityāha-
sāṃsiddhikāśca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāśca dharmādyāḥ /
dṛṣṭā karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaḥ kalalādyāḥ

44

'sāṃsiddhikāśca'; ityādi / ye prākṛtasvabhāvāste sāṃsiddhikā ucyante / te ca kapilasyaiva mahāmunernānyasya / tasya hyutpadyamānasyaivādisarge sahotpannā dharmajñānavairāgyaiśvaryasaṃjñakāścatvāro bhāvāḥ / ye tvādisargāduttarakālamutpannakāryakāraṇānāmasmadvidhānāṃ prayatnapūrvakā utpadyante, te vaikṛtāḥ //
te ca dvividhāḥ / yadāha- 'dharmādyā dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaśca kalalādyāḥ'; iti / dharmādayaścatvāraḥ, viparītāścādharmādayaścatvāra ityaṣṭau / ete trayodaśavidhaṃ karaṇamāśritya pravartante / kāryaṃ pañca, kukṣisthasyāsya nicchuritasya tu kaumārayauvanavārddhakāni trayaḥ, ityaṣṭau bhāvāḥ / tatra vaikṛte dharmādibhiradhivāsitaṃ saṃsaratīti jñeyam // 43 //
kārikā 44
nimittanaimittikaprasaṅgenetyuktam / tadubhayamapi darśayitumāha-
dharmeṇa gamanamūrdhvaṃ, gamanamadhastādbhavatyadharmeṇa /
jñānena cāpavargo, viparyayādiṣyate bandhaḥ

45

'dharmeṇa'; ityādi / dharmādinimittamūrdhvagamanādi naimittikam / tatra dharmeṇa yamaniyamalakṣaṇena gamanamūrdhvamiti, sūkṣmaśarīrasya devādivyavasthitirityarthaḥ //
'gamanamadhastādbhavayadharmeṇa'; iti / tiryagyoniṣu sthitiḥ / miśrānmanuṣyaloke sthitirityarthoktam //
'jñānena cāpavargaḥ'; iti / pradhānapuruṣāntarajñānākhyena jñānena liṅgaṃ nivartate / tataḥ kevalaḥ puruṣo bhavati //
'viparyayādiṣyate bandhaḥ'; iti / jñānaviparyayādajñānāt saṃsāracakrabandhaḥ, punaḥ punarāvartanam / sa ca triprakāraḥ - prakṛtibandhaḥ, dakṣiṇābandhaḥ, vikārabandhaśceti / yeṣāṃ prakṛtireva paratattvaṃ nānyat, teṣāṃ prakṛtivādināṃ prākṛtiko bandhaḥ / yeṣāmiṣṭāpūrtabhāvina eva divyādivyamānuṣabhogāḥ puruṣārtha iti, teṣāṃ karmavādināṃ dakṣiṇābandhaḥ / iṣṭāpūrtaṃ dakṣiṇeti / tathā coktam-
agnihotraṃ tapaḥ satyaṃ devānāṃ paripālanam /
atithirvaiśvadevaṃ ca iṣṭamityabhidhīyate //
puṣkariṇyaḥ sabhā vāpyo devatāyatanāni ca /
annapradānamārāmaḥ pūrtamityabhidhīyate //
yeṣāṃ vikāra evaiśvaryalakṣaṇaḥ puruṣārtha iti, teṣāṃ vikāratvavādināṃ vaikāriko bandhaḥ // 44 //
kārikā 45
vairāgyāt prakṛtilayaḥ, saṃsāro bhavati rājasādrāgāt /
aiśvaryādavighāto viparyayāttadviparyāsaḥ

46

'vairāgyāt" ityādi / yo viṣayādidarśanādvirakto yamaniyamaparisthito na jñānaṃ paryeṣate, tasya mṛtasya vairāgyādaṣṭāsyu prakṛtiṣu pradhānāditanmātraparyantāsu layaḥ, sthūlaśarīreṇa viṣayopabhoganimittena yogaḥ / tallīnaścātmānaṃ muktamiva manyate na tu muktam, sargakāle punaḥ saṃsaraṇāt / yadā tu jñānaṃ paryeṣyate tadā mucyata eva / tathā coktam-
jñānādatha virāgācca tathā kṛtsnasya saṃkṣayāt /
ityevaṃ jāyate mokṣo mukta ātmastha ucyate // iti //
'saṃsāro bhavati rājasādrāgāt'; iti / vairāgyaviṣayo 'śubhaviṣayābhiṣvaṅgo rājaso rāgaḥ, tasya śubhāśubhakarmākṣepakatvāt / tasmāddevādiṣvayaṃ janādyajibhāvena (?) saṃsarati //
'aiśvaryādavighātaḥ'; iti / anaiśvaryāttadviparyāsa iti / avighātaviparyāso vighātaḥ, prārthitānāmaprāptirityarthaha / muktistu durotsāritaiva // 45 //
kārikā 46
eṣāmaṣṭānāṃ buddhirūpāṇāmekena mokṣaḥ saptabhirbandhaḥ saṃsāra iti yadetannimittanaimittikaṃ ṣoḍaśamuktaṃ tatsaṃkṣepeṇa caturvidhamāha -
eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ /
guṇavaiṣamyavimardena tasya bhedāstu pañcāśat

47

'eṣaḥ'; ityādi / pratyayaśabdena buddhirucyate / tasya sargo yaḥ ṣoḍaśavidha uktaḥ, eṣa viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ / viparyayādīnāmākhyā yasya pratyayasargasya sa tathoktaḥ / tatra viparyayamajñānam, aśaktirjñānādhigamāsāmarthyaṃ satyāmapyadhijigāṃsāyām, tuṣṭirmokṣopāyeṣu vaimukhyam, siddhirjñānaprāptiḥ //
tasya catuvidhasya punaḥ pañcāśat bhedā bhavanti / kena prakāreṇetyāha- 'guṇavaiṣamyavimardena'; ityādi / sattvarajastamasāmanyo 'nyābhibhavadvāreṇa vaiṣamyaṃ viṣamabhāvaḥ, ekasya dvayorvādhikye 'nyasyānādhikyam / ekadvitriyogena ṣaḍvidhaṃ vaiṣamyam / tena dvayorvimardaḥ parasparakṣobhaḥ / tena hetunā bhavatītyarthaḥ // 46 //
kārikā 47
tān bhedān darśayannāha-
pañca viparyayabhedā bhavantyaśaktiśca karaṇavaikalyāt /
aṣṭāviṃśatibhedā tuṣṭirnavadhā 'ṣṭadhāsiddhiḥ

48

'pañca viparyayabhedāḥ'; ityādi / ajñānākhyasya sargasya bhedāḥ pañca- tamo moho mahāmohastāmisro 'ndhatāmisraśceti / ata eva sāṃkhyapravacane kleśā ucyante / 'avidyāsmitārāgadveṣābhiniveśāḥ kleśāḥ'; iti / tatrāvidyākṣetramuttareṣām //
'aśaktiśca'; iti / aśaktyākhyaḥ sargaḥ //
'karaṇavaikalyāt'; iti / karaṇaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca / tayorvaikalyādaṣṭāviṃśatibhedā yasyāḥ aśakteḥ sā bhavatīti vibhaktipariṇāmena yojyam / karaṇavaikalyaṃ ca guṇavaiṣamyavimardena bhavati //
'tuṣṭirnavadhā 'ṣṭadhā siddhiḥ'; / iti tuṣṭisargo navaprakāraḥ, siddhisargo 'ṣṭaprakāro bhavatītyarthaḥ / etaiḥ samudāyena pañcāśadbhedā iti // 47 //
kārikā 48
tānavāntarabhedasahitān darśayannāha-
bhedastamaso 'ṣṭavidho mohasya ca, daśavidho mahāmohaḥ /
tāmisro 'ṣṭādaśadhā, tathā bhavatyandhatāmisraḥ

49

'bhedastamasaḥ'; ityādi / tama ityavidyocyate / sā cottareṣāṃ prasavabhūmiḥ / sā ca prakṛtiḥ / tattvavedināṃ satyapi vairāgye nāpavarga iti, jñānasyābhāvāt / tataśca teṣāmaṣṭāsveva prakṛtiṣu layo bhavatīti aṣṭavidhā avidyā, viṣayasyāṣṭavidhatvāt //
mohasya cetiśabdenāṣṭavidho bheda ityanuvartate / moha ityasmitocyate / devā api vināśino 'pi, aṣṭaguṇamaiśvaryamāśritā ātmānamavināśinaṃ manyante / tataśca teṣāmaṣṭavidho mohaḥ, aiśvaryasyāṣṭavidhatvāt //
'daśavidho mahāmohaḥ'; iti sukhānuśayo rāgo mahāmoha ityucyate / sa ca divyādivyaviṣayeṣu vartamāno daśavidho bhavati / tatra sūkṣmāstanmātralakṣaṇāḥ pañca, sukhaikasvabhāvatvāddvivyāḥ / sthūlāḥ pṛthivyādayaḥ pañca, sukhaduḥkhamohātmakatvādadivyāḥ //
'tāmisro 'ṣṭādaśadhā'; iti / duḥkhānuśayo dveṣastāmisra ityucyate / sa cāṣṭaguṇaiśvarye daśavidhe ca viṣaye pratibhavatītyaṣṭādaśavidhaḥ //
'tathā bhavatyandhatāmisraḥ'; iti / yathā tāmisro 'ṣṭādaśadhā tathā 'yamapītyarthaḥ / maraṇatrāso 'ndhatāmisra ucyate / sa cāṣṭaguṇaiśvarye daśavidhe ca viṣaye pratibhavatītyaṣṭādaśavidhaḥ //
'tathā bhavatyandhatāmisraḥ'; iti / yathā tāmisro 'ṣṭādaśadhā tathā 'yamapītyarthaḥ / maraṇatrāso 'ndhatāmisra ucyate / sa cāṣṭaguṇaiśvarye daśavidhe viṣaya eva bhavatīti / evaṃ dviṣaṣṭibhedamajñānamuktam // 48 //
kārikā 49
aśaktiḥ karaṇavaikalyādityuktam, tasyā bhedān darśayitumāha-
ekādaśendriyavadhaḥ saha buddhivadhairaśaktirupadiṣṭā /
saptadaśadhā ca buddherviparyayāstuṣṭisiddhinām

50

'ekādaśa'; ityādi / ekādaśānāmindriyāṇāmekādaśaivopaghātāḥ / śrotracakṣurghrāṇānāṃ bādhiryāndhatvāghrātṛtvāni, vāco mūkatvam, jihvāyā jāḍyam, manasa unmādaḥ, pāṇipādopasthānāṃ kauṇyapaṅgutvaklaibyāni, tvagindriyasya kuṣṭhaḥ, pāyorudāvarta iti /
bādhiryamāndhyāghrātṛtve mūkatā jaḍatā tathā /
unmādakauṇyakuṣṭhāni klaibyodāvartapaṅgutāḥ // iti //
ata indriyavadhā aśaktirityupadiṣṭāḥ sāṃkhyācāryaiḥ //
'saha buddhivadhaiḥ'; iti / buddherapi vadhā aśaktirupadiṣṭā // te kiyanta ityāha- 'saptadaśadhā ca buddhervupayayāstuṣṭisiddhīnām'; iti / tuṣṭayo nava, siddhayaścāṣṭau / vakṣyamāṇāmbhasāṃ ye viparyayāste saptadaśavidhā buddherjñeyāḥ / evamaśaktiraṣṭāviṃśatibhedā yayā kramasvaśakto bhavati //
nanu pratyayasarga ityuktam, nāyamindriyavadhaḥ pratyayasargaḥ kiñcidahaṅkārasarga iti satyam, ahaṅkārasya pratyayasargatvāt tatsargo 'pi pratyayasarga ucyate / dharmo vā pratyayaḥ sargaḥ // 49 //
kārikā 50
tuṣṭibhedānāha-
ādhyātmikāścatasraḥ prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ /
bāhyā viṣayoparamāt pañca, nava tuṣṭayo 'bhimatāḥ

51

'ādhyātmikāḥ'; ityādinā / prakṛtyādīnyākhyā yāsāṃ tuṣṭīnāṃ tāstathoktāḥ / tatra prakṛtiḥ pradhānam / saiva vyaktātmanā pariṇamya bandhamokṣau kuruta ityetāvanmātropadeśāt tuṣṭo bhavati yastasya prakṛtyākhyā tuṣṭirambha ityucyate //
upādīyate prāpyate mokṣo 'nenetyupādānam / pravrajyāliṅgaṃ cātra daṇḍādi / na prakṛtijñānamātreṇa muktiḥ / 'upādānena cāpare'; ityasmādadvitīyādupadeśādihaiva muktiḥ prāptavyeti parituṣṭaḥ pravrajito 'yaṃ tasya dvitīyā upādānākhyā tuṣṭiḥ salilamucyate //
kalyata iti kālā / mahadādisūkṣmaparyantena liṅgena saṃsaratā 'pareṇa mokṣo na prakṛtyupādānamātrādihaiva janmanīti tasmāttṛtīyādupadeśāt tuṣṭo yaḥ kālāpekṣī sthitastasya kālākhyā tuṣṭirodha ityucyate //
yasyāparaṃ bhāgyamasti tasya mokṣaḥ, prakṛtyupādānakālamātreṇa na, kaścidviparītabhāgadheyo 'stīti tasmāccaturthādupadeśāt tuṣṭo yo bhāgyāpekṣī sthitastasya caturthī vṛṣṭirityucyate / etāścatasra ātmānamadhikṛtya bhavantītyādhyātmikāḥ ātmanā moktavyamiti kṛtvā //
'bāhyaviṣayoparamācca'; iti / śabdādibhyo vyāvṛttiruparamaṇaṃ pañcadhā bhavati / ārjanarakṣaṇakṣayasaṅgahiṃsādoṣadarśanāt / tatra viṣayārjane mahadduḥkhaṃ tadalpaviṣayebhya ityārjanadoṣadarśanānnivṛttasya tuṣṭiriyaṃ pañcamī sutāramityucyate //
viṣayā ārjituṃ śakyāḥ, rakṣaṇaṃ tu duḥkhaṃ bahubhiḥ tajjanyamānānāṃ (?) syāditi rakṣaṇadarśanānnivṛtasya tuṣṭiriyaṃ ṣaṣṭhī supāramityucyate //
viṣayā ārjituṃ rakṣituṃ kṣaye ca pratividhātuṃ śakyāḥ, kintūpabhujyamānā mahatīmātmasaktiṃ kurvanti, tadaprāptau ca mahadduḥkhamiti saṅgadoṣadarśanāduparastasyāṣṭamī tuṣṭiranuttamāmbha ityucyate //
sarvaṃ śakyaṃ kintvanupahatya bhūtāni na bhogaḥ sambhavati / bhūtopaghātānmahadaniṣṭaphalamiti hiṃsādoṣadarśanāduparatasya tuṣṭiriyaṃ navamī uttamāmbha ityucyate / etāḥ pañca viṣayadvāreṇeti bhavantīti bāhyāḥ / tatpūrvikāścādhyātmikāḥ, viṣaye tatparasyādhyātmikatuṣṭyasambhavāt //
tatra prakṛtyupādānakālā na mokṣopāyā ityupadiṣṭamapi yo vaimukhyānna pratipadyate tasyādhyātmikāścatasraḥ, viṣayoparamācca bāhyāḥ pañceti nava tuṣṭayaḥ / tā buddhivadhā ityucante / teṣāṃ śakterantarbhavati [?] / tāsāṃ catuṣṣaṣṭīnāṃ mahatprabhṛtayo viparyayeṇa saṃjñā / tadubhayamapi buddhāvantarbhūtaṃ tatsargatvāt // 50 //
kārikā 51
katibhedā jñānājñānalakṣaṇā siddhirityāha-
ūhaḥ śabdo 'dhyayanaṃ duḥkhavighātāstrayaḥ suhṛtprāptiḥ /
dānaṃ ca siddhayo 'ṣṭau, siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ

52

'ūhaḥ śabdo 'dhyayanam'; ityādi / siddhirjñānaprāptiḥ, tasyā bhedā upāyabhedāt / ūha iti / janmāntarasaṃskṛtadhiyo yasya bandhamokṣakāraṇamutprekṣamāṇasya pradhānapuruṣāntarajñānamutpadyate tasya siddhirūhahetukā prathamā tāramityucyate //
yasya sāṃkhyaśāstrapāṭhamanyadīyamākarṇya tattvajñānamutpadyate, sā siddhiḥ śabdahetukā dvitīyā sutāramityucyate //
yasya śiṣyācāryasambandhena sāṃkhyaśāstraṃ śabdato 'rthataścādhītya jñānamutpadyate, tasyādhyayanahetukā / adhyayanena hi tatparijñānāt / eṣā tṛtīyā tāravi ityucyate //
'duḥkhavighātāstrayaḥ'; iti / yo 'pyādhyātmikenādhibhautikenādhidaivikena vā bhāvitastadvighātārthaṃ jñānaṃ paryeṣyati, ūhena śabdenādhyayanena vā, tasya tadvighātahetukāḥ pramādapramuditamodanākhyāstisraḥ, upāyasya tritvāditi / pūrvā yāstisraḥ siddhyayastā na duḥkhahetukā iti boddhavyāḥ //
'suhṛtprāptiḥ'; iti / yo 'dhigatatattvaḥ suhṛdaṃ prāpya jñānamadhigacchati, tasya suhṛtprāptipūrvikā / mitraṃ hi snehāt jñānaṃ prakāśayati / iyaṃ saptamī ramyakamityucyate //
dānaṃ ca siddhihetuḥ / dānena hyārādhito jñānī jñānaṃ prayacchati / iyamaṣṭamī sadāpramuditamityucyate //
tadviparītā asiddhayaḥ / mandabuddhitvānnohate yastasyānūhahetukā asiddhiḥ / yaḥ śakto 'pi sāṃkhyaśāstraṃ śṛṇvannapi buddhidaurbalyānna buddhyati tasya śabdahetukā asiddhiḥ / buddhidoṣa evāyam / yasya gurupūrvakaṃ nādhyayanaṃ buddhidoṣādeva tasyānadhyayanahetukā asiddhiḥ / na yatra mitrasaṃgraho na ca dānamityaṣṭāvasiddhayo buddhivadhā aśaktāvantarbhūtāḥ / tāsāṃ cāsiddhīnāṃ moṣamuṣṇāmānoramityādyāḥ [?] saṃjñāḥ / buddhāvantarbhūtaṃ tatsargatvāt //
'siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ'; iti / tasyā aṣṭavidhāyāḥ siddheryaḥ pūrvo viparyayāśaktituṣṭyākhyastrividha uktaḥ so 'ṅkuśa ivetyaṅkuśa uktaḥ / tena hyasvatantrīkṛto lokaḥ saṃsāracakre 'vatiṣṭhate / tatra viparyayādiṣyate bandha iti vacanāt pañcavidhamajñānamaṅkuśaḥ / aśaktiḥ karaṇavaikalyam, tato hi jñānāprāptirityaṅkuśaḥ / tuṣṭirapyaṅkuśaḥ / tadā prakṛtyupādānakālabhāgyā mokṣopāyā iti, viṣayoparamācca mukta ityetāvanmātrādupadeśāt tuṣṭo na jñānaṃ paryeṣyati / yadā tu paryeṣyati tadā 'naṅkuśa ityarthaḥ / ete pratyayasargabhedāḥ pañcāśat padārthāḥ, astitvādayaśca daśa / te cāsyāmeva saptatyāṃ nirdiṣṭāḥ / tathā cāha saṃgrahakāraḥ-
astitvamekatvamathārthavattvaṃ pārārthyamanyatvamakartṛbhāvaḥ /
yogo viyogo bahavaḥ pumāṃsaḥ sthitiḥ śarīrasya ca śeṣavṛttiḥ // iti //
ekatvamarthavattvaṃ pārārthyaṃ ceti pradhānamadhikṛtyoktam / anyatvamakartṛtvaṃ bahutvaṃ ceti puruṣamadhikṛtya / astitvaṃ yogo viyogaścetyubhayamadhikṛtya / sthitirmūlasūkṣmamadhikṛtya / vakṣyati- 'tiṣṭhati saṃskāravaśāt'; iti / ete ṣaṣṭi padārthāḥ, tadarthaṃ śāstraṃ ṣaṣṭitantramityucyate // 51 //
kārikā 52
pūrvotpannaṃ liṅgaṃ bhāvairadhivāsitaṃ saṃsaratītyuktam, tatra kiṃ bhāvā api pūrvamutpannāḥ kiṃ liṅgamevetyatrāha-
na vinā bhāvairliṅgam, na vinā liṅgena bhāvaniṣpattiḥ /
liṅgākhyo bhāvākhyastasmāddvividhaḥ pravartate sargaḥ

53

'na vinā'; ityādi / yadi bhāvā na pūrvotpannāstairvinā liṅgamapi nāsti / saṃsaraṇārthaṃ liṅgaṃ saṃsāranimittaṃ ca bhāvāḥ //
'na vinā liṅgena bhāvaniṣpattiḥ'; iti / liṅgaṃ vinā na bhāvāniṣpattiḥ, liṅgāśritatvādbhāvānām / yasmādevaṃ tasmāt liṅgākhyo bhāvākhyaśca dviprakāraḥ pradhānatvāt sargo bhavatīti / sṛjyata iti sargaḥ // 52 //
kārikā 53
yathā dvāvetau pūrvotpannau tatha bhūtasargo 'pīti darśayannāha-
aṣṭavikalpa daivastairyagyonyaśca pañcadhā bhavati /
mānuṣyacaikavidhaḥ, samāsato bhautikaḥ sargaḥ

54

'aṣṭavikalpaḥ'; ityādi / devānāmayaṃ daivaḥ / so 'ṣṭavidhaḥ / tadyathā brāhmaḥ, prājāpatyaḥ, sauraḥ, āsuraḥ, gāndharvaḥ, yākṣaḥ, rākṣasaḥ, paiśācaśceti //
'tairyagyonyaśca pañcadhā bhavati'; iti / tiryagyonīnāmayaṃ tairyagyonyaḥ / paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarabhedāt pañcavidhaḥ / tatra gavādyā rāsabhāntāḥ paśavaḥ / siṃhādyā biḍālāntā mṛgāḥ / haṃsādyā maśakāntāḥ pakṣiṇaḥ / sarpādayaḥ kṛmyantāḥ sarīsṛpāḥ / vṛkṣādayaḥ sthūṇāntāḥ sthāvarā iti //
'mānuṣyaścaikavidhaḥ'; iti / manuṣyāṇāmayaṃ mānuṣyaḥ / evaṃvidhasaṃsthānasyaikavidhatvāt / brāhmādibhedo 'pi sattvarajastamasāṃ vikalpāt kālavyavahāranimittam //
'samāsataḥ'; iti / saṃkṣepeṇa / vistaraṃ...tastasyaiva (?) - jarāyujāṇḍajoṣmajodbhijjākhyāścatvāro bhedāḥ śāstrāntare draṣṭavyāḥ / udbhijjāḥ sthāvarāḥ //
'bhautikaḥ sargaḥ'; iti / bhūteṣu bhavo bhautikaḥ, lokotpāda ityarthaḥ / sa ca dvividhaḥ // 53 //
kārikā 53
sthūlaśarīre sattvayi kaścideva kvacidadhikyena vartata iti darśayannāha-
ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ /
madhye rajoviśālo, brahmādistambaparyantaḥ

55

'ūrdhvam'; ityādi / brahmā ādiryasya sargasya stambaśca tṛṇaviṭapaparyantaḥ, sa brahmādistambaparyantaḥ sargaḥ / sa ūrdhvaḥ sattvaviśālaḥ / ūrdhvaṃ devalokastasyotkṛṣṭatvāt tatra sāttvika ityarthaḥ / devalokasya sattvabahulatvāt //
'tamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ'; iti / tairyagyono mūlam, tasyādhamatvāt / tasmin mūle tamo 'dhikaṃ tamobahulatvāt //
'madhye rajoviśālaḥ'; iti / manuṣyaloke madhye / uttarādharabhāvāt tatra duḥkhabahulatvāt // 54 //
kārikā 55
yadi triṣu lokeṣu liṅgaṃ saṃsarati, tadeva tarhi sāṃsārikaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vāpnoti, tasyaiva sāṃsārikatvādityāha-
tatra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ /
liṅgasyāvinivṛttestasmād duḥkhaṃ svabhāvena

56

'tatra'; ityādi / teṣu lokeṣu jarāmaraṇakṛtamiti caturduḥkhopalakṣaṇārtham / garbhaduḥkham, janmaduḥkham, jarāduḥkham, maraṇaduḥkhamiti / tatra mātuḥ kukṣau andhatamasīva praviṣṭasya saṅkucanaprasāraṇaduḥkhaṃ garbhaduḥkham / jāyamānasya māturudarānnirgacchato janmaduḥkham / va.....pālataskhalanādiduḥkhaṃ jarāduḥkham / maraṇāvasthāyāṃ sthūlaśarīraṃ tyajato maraṇaduḥkham / etattvādhyātmikaṃ duḥkhe 'ntarbhūtamaprītaduḥkhaṃ buddhyādhyavasitaṃ puruṣaḥ prāpnoti tasya cetanatvāt, na tu liṅgamacetanatvāditi bhāvaḥ //
kiyantaṃ kālamityāha- 'liṅgasyāvinivṛtteḥ'; iti / yāvalliṅgasyāvinivṛttistāvadityarthaḥ / tasya ca nivṛttiḥ pradhānapuruṣāntarajñānāt / yataścaivaṃ tasmādduḥkhaṃ svabhāvena / liṅgagarbhādyavasthāsu svabhāvato duḥkhamityarthaḥ / lokatraye sukhamapi prāpnoti, tannoktaṃ tasyāniyatatvāt / jarādiduḥkhaṃ tu niyatamiti // 55 //
kārikā 56
yo 'yaṃ bhāvaliṅgabhūtatatsargaḥ sa kimīśvarāt, yathocyate-
īśvaraprerito gacchet svargaṃ vā śvabhrameva vā /
iti, kiṃ vā puruṣāt, yathocyate-
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam /
iti, kiṃ vā svabhāvāt, yathocyate-
svabhāvikamevedaṃ sarvaṃ jagannahi marudādayaḥ kenacit kriyante /
ityatrāha-
ityeṣa prakṛtikṛto mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ /
pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārtha iva parārtha ārambhaḥ

57

'ityeṣa prakṛtikṛtaḥ'; ityādi / ārabhyata ityārambhaḥ / prakṛtikṛta iti pradhānakṛtaḥ, neśvarādikṛta ityarthaḥ / lokatrayaṃ triguṇātmakaṃ bhavati, tacca triguṇāyā eva prakṛterutpadyate / napai svabhāvikam, viparītaguṇadoṣaprasaṅgāddeśāniyamayogācca //
sa kiṃsvarūpa ityāha- 'mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ'; iti / buddhirādiryasyārambhasya / bhūtāni lokatraye yānyabhinnasaṃsthānāni sthūlaśarīrākhyāni / viṣayāśca / bāhyāśca viṣayāḥ sūkṣmāḥ sthūlāḥ / te paryante 'vasāne yasya sa tathoktaḥ / anena bhāvaliṅgabhūtasargākhyāstraya ākhyātāḥ //
kimarthamayaṃ pradhānasyārambha ityatrāha- 'pratipuruṣavimokṣārtham'; iti / ekaikasya puruṣasya puruṣasya vimuktyarthamārambhaḥ, puruṣāṇāṃ bahutvāt / bhāvasarge bhūtasarge cāneka iti darśayati / tathāhi mokṣārthaṃ viṣayopabhogārthaṃ cāyamārambha iti draṣṭavyam / pradhānena hi puruṣārthaḥ kartavyaḥ / sa ca dvividhaḥ / viṣayopabhogaḥ kaivalyaṃ ca / tadubhayaṃ kṛtvā nivartata iti //
'svārthaḥ'; iti / yaḥ kaścit devadattasvārtha eva parārtho rahititaṃ pravartate na parastapastakaroti (?) tathā pradhānamapītyarthaḥ // 56 //
kārikā 57
nanu ca sacetanasya buddhipūrvikā pravṛttirbhavati, pradhānasyācetanatvātkathaṃ lokatraye puruṣaṃ viṣayaiḥ saṃyojya dhyānena vipramocya nivarteta / kathamevaṃvidhā pravṛttiḥ / nāyaṃ niyamaḥ, acetanānāmapi loke pravṛttidarśanāt / yadāha-
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya /
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya

58

'vatsavivṛddhinimittam'; ityādi / vatsasya vivṛddhiḥ puṣṭiḥ / tasyā nimittam //
'kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya'; iti / acetanasya / yathā tṛṇadikamacetanaṃ gavāśitaṃ pītaṃ ca, vatsasya puṣṭiḥ kartavyeti, kṣīrātmanā pariṇamati kṛtārthaṃ ca nivartata iti // 57 //
kārikā 58
yadi puruṣavimokṣārthaṃ pradhānasya pravṛttiḥ, pravṛtteḥ prāk puruṣasya kaivalyaṃ sthitameva, tat kiṃ tena pravṛttena? tathā cāhuḥ -
madhvarthaṃ prasthitaḥ kaścid grāmābhyāśe tu mākṣikam /
akke cenmadhu vindeta kimarthaṃ parvataṃ vrajet // iti //
atrāha-
autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ /
puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktam

59

'autsukyam'; ityādi / yathautsukyanivṛttyarthamabhimatakriyāsu lokaḥ pravartate, tadvat pralayāvasthāyāṃ puruṣo 'pi mokṣanimittaṃ yadautsukyaṃ tannivṛttaye pravartayetpradhānamiti // 58 //
kārikā 59
udāharaṇāntaramāha-
raṅgasya darśayitvā nivartate narttakī yathā nṛttāt /
puruṣasya tathā '; 'tmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ

60

'raṅgasya'; ityādi / nṛtyatīti narttakī / sā tathā raṅgasya nṛttaṃ darśayitvā tasmānnṛttānnivartate viramati, dṛṣṭāhamaneneti kṛtaprayojanā satī, tathā puruṣasyātmānaṃ saṃprakāśya devādibhāvarūpaṃ gatā nivartate prakṛtiḥ pradhānamityarthaḥ // 59 //
kārikā 60
nanu ca naṭī raṅgāt svārthaṃ sādhayati, prakṛtestu puruṣārthaḥ svārtho yenaivamācarayatītyāha-
nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ /
guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati

Original text: Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary · Edition: H. Sarma: Jayamaṅgalā nāma Sāṃkhyasaptatiṭīkā, Calcutta 1926 (Calcutta Oriental Series, 19) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc