Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary (with commentary) · Verses 21-40

21

'tasmāttatsaṃyogāt'; ityādi / tena puruṣeṇa yaḥ saṃyogastasmādacetanaṃ cetanāvadiva bhavati / yathāgnisaṃyogāllohamaṇirityucyate / liṅgaṃ mahadādisūkṣmaparyantaṃ vakṣyati //
yadi tadeva triguṇātmakaṃ kartṛ na pumān, kathaṃ puruṣo gacchatītyucyata ityāha- 'guṇakartṛtve 'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ'; iti / guṇānāṃ kartṛtvaṃ na puruṣasya / yathā puruṣasaṃyogādacetanaṃ liṅgaṃ cetanāvadiva bhavati, tathā guṇātmakaliṅgasaṃyogādakartāpi san karteva bhavati / udāsīnaḥ / yathā svāmī svayamayoddhāpi yaudhabhṛtyasaṃyogād yoddheti vyapadiśyate, tathā puruṣo 'pyupacāreṇa karteti /
tathā coktam -
pravarttamānān prakṛterimān guṇāṃstamo 'bhibhūto viparītadarśanaḥ /
ahaṃ karomītyabudho 'bhimanyate tṛṇasya kubjīkaraṇe 'pyanīśvaraḥ // iti // 20 //
kārikā 21
nanu pradhānapuruṣayoḥ kiṃ (kartṛtvaṃ) caitanyārthameva saṃyogaḥ, kiṃ vānyārthamapītyāha-
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya /
paṃgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ

22

'puruṣasya'; ityādi / puruṣasyārtho dvividhaḥ, viṣayopabhogaḥ kaivalyaṃ ca / tadubhayaṃ pradhānena sampādyam / viṣayopabhogaśca pradhānavibhūtimantareṇa na sambhavati, iti darśanārthaṃ puruṣaḥ pradhānena saṃyujyate / mānaṃ svāṃ vibhūtiṃ darśayitumasamarthātpuruṣeṇa saṃyujyate (?) / dṛṣṭvā sa sarvāṃ vibhūtimanubhūya virasatvād viraktaḥ puruṣaḥ pradhānena tyajyate / tyaktasya kaivalyamityato darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ ca dvayorapi saṃyogo matsyodakavadudumbaramaśakaśca //
'paṃgvandhavat'; iti / dṛṣṭāntaḥ / paṅguḥ sacakṣuḥ paśyati panthānaṃ na saṃcarati, andho 'pi saṃcarati na paśyati panthānam / tayoḥ svārthabhraṣṭayorgrāmaprāptyarthaḥ sambandho bhūtaḥ / tatra paṅgurandhaskandhamāruhya gatimān, andho 'pi draṣṭradhiṣṭhānāddṛṣṭimān jātaḥ / grāmaprāptayośca tayorviyogaḥ / evaṃ puruṣo niṣkriyaḥ pradhānena saṃyujya tadvibhūtidarśanāya devādiṣu saṃcarati / pradhānaṃ niścetanamapi puruṣādhiṣṭhānāccetanāvadiva dvayamapi sampādayati / tasmātpaṃgvandhavadubhayorapi saṃyogaḥ //
nanu ca saṃyogamātreṇa kathaṃ darśanaṃ kaivalyaṃ cetyāha- 'tatkṛtaḥ sargaḥ'; iti / saṃyogakṛto mahadādigrāmotpāda ityarthaḥ // 21 //
kārikā 22
tameva darśayannāha-
prakṛtermahāṃstato 'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ /
tasmādapi ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañca bhūtāni

23

'prakṛtermahān'; ityādi / prakṛtiḥ pradhānaṃ kāraṇamavyaktaṃ guṇasāmyaṃ tamobahulamavyākṛtamiti prakṛtiparyāyāḥ / tato mahānutpadyate sa tu tamobahulaḥ / mahān buddhirmatiḥ pratyaya upalabdhiriti buddhiparyāyāḥ / tato 'haṅkāra utpadyate / sa tu rajastamobahulaḥ / ahaṅkāraḥ suparṇapaṇi(!)statpuruṣa ityahaṅkāraparyāyāḥ //
'tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ'; iti / tasmādahaṅkārāt ṣoḍaśako gaṇa utpadyate / ekādaśendriyāṇi pañca tanmātrāṇītyarthaḥ / tāni hṛṣīkāṇīndriyāṇīti paryāyāḥ / sūkṣmā atiśayā aṇavaḥ (viṣā) iti tanmātraparyāyāḥ //
'tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni'; iti / ṣoḍaśād gaṇādyāni pañca tanmātrāṇi tebhya ekottaravṛddhyā pañca mahābhūtāni bhavanti / tatra śabdatanmātrādākāśamekaguṇam / śabdatanmātrapratisaṃhitāt sparśatanmātrāddviguṇo vāyuḥ / tābhyāṃ pratisaṃhitādrūpatanmātrāt triguṇaṃ tejaḥ / taiḥ pratisaṃhitādrasatanmātrāt caturguṇā āpaḥ / caturbhiḥ pratisaṃhitādgandhatanmātrāt pañcaguṇā pṛthivīti / etairekādaśādayaḥ sthūlā viśeṣā ucyante, yeṣvavasitāni caturviṃśatitattvāni // 22 //
kārikā 23
buddherlakṣaṇamāha-
adhyavasāyo buddhirdharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam /
sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmādviparyastam

24

'adhyavasāyaḥ'; ityādi / śabdādiṣu viṣaye 'dhyavasāyaśabdo 'yaṃ yāvat gandho 'yamiti subuddherlakṣaṇam (?) / tasyāścāṣṭau rūpāṇi //
'dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam'; iti / tatra yo 'yamaniviṣayamanuṣṭhānātmako 'dhavasāyassa dharmaḥ / yamāḥ pañca niyamāśca / yathoktaṃ sāṃkhyapravacane 'ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ'; / 'śaucasantoṣatapassvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ'; iti / tatra santoṣassanihitasādhanābhyāśādadhikasyānupāditsā / tapo jighatsāpipāsāśītoṣṇasthānasādhanājayaḥ kāṣṭhamaunākāramaune, vratāni ca kṛcchracāndrāyaṇādīni / svādhyāyo mokṣaśāstrādhyayanaṃ praṇavajapo vā / īśvarapraṇidhānaṃ viśiṣṭadevatārādhanam / asaṃsāribhistulyavṛttitvāditi / tadviparītānuṣṭhānamadharmaḥ / pañcaviṃśatitattvānāṃ svasaṃjñālākṣaṇyakatvaprayojanāvadhāraṇaṃ jñānam, guṇapuruṣāntarajñānam / śeṣamajñānam / viṣayaśarīrendriyebhyo doṣadarśanādvaimukhyaṃ virāgaḥ / teṣvabhilāṣo rāgaḥ / aiśvaryamaṣṭaguṇam- aṇimā, mahimā, laghimā, prāptiḥ, prākāmyam, īśitvaṃ, vaśitvam, yatrakāmāvasāyitvaṃ ceti / tatrāṇimāṇutvam, yena guṇena sūkṣmo bhūtvā vicarati / kārye kāraṇopacārādaṇimetyucyate / uttaratrāpyevaṃ yojyam / laghimā laghutvam, yena vāyuvallaghutaro bhavati / mahimā mahattvam, yena bhuvaneṣu dharmādiprāptiḥ, yena guṇeneṣitasya prāpaṇam / prākāmyaṃ pracurakāmitā yenaikamanekaṃ prākāmyate 'nekaṃ caikam / īśitvaṃ prabhutā (yena sthāvarādīni bhūtāni sandeśakārīṇi bhavanti / vaśitvaṃ vaśitā) yena svatantraścarati / yatrakāmāvaśāyitvaṃ (kāmenecchayāvaśetuṃ śīlaṃ yasya sa yatrakāmāvaśāyī / tasya bhāvaḥ yatrakāmāvaśāyitvam) / anekārthatvāddhātūnāṃ 'śī'; tiṣṭhatau varttate / yena guṇena divyantarikṣe bhūmau vāvasthāyitvamityarthaḥ /
'sāttvikametadrūpam'; iti / sattvatamobahulatvāt / buddheryadā sattvamutkaṭaṃ bhavati tadaitaccatuṣṭayaṃ bhavatītyarthaḥ /
'tāmasamasmādviparyastam'; iti / utkaṭalakṣaṇāt dharmādicatuṣṭayādviparītaṃ tamasyudrikte bhavatītyarthaḥ / adharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryaṃ ceti // 23 //
kārikā 24
ahaṅkāralakṣaṇamāha-
abhimāno 'haṅkāraḥ, tasmāddvividhaḥ pravarttate sargaḥ /
ekādaśaśca gaṇastanmātrapañcakaścaiva

25

'abhimānaḥ'; ityādi / abhimatirabhimānaḥ / rūpādiṣu viṣayeṣvabhimāno rūpavānaham, mamaite viṣayāḥ, ityahyaṅkāralakṣaṇam //
tasmādabhimānalakṣaṇādahaṅkārāt 'dvividhaḥ pravarttate sargaḥ'; iti / sṛjyata iti sargaḥ //
tameva dvividhaṃ darśayitumāha- 'ekādaśakaśca gaṇaḥ'; iti / ekādaśa parimāṇamasyetyekādaśaḥ śrotrādirgaṇaḥ //
'tanmātrāpañcakaṃ ca'; iti / tanmātraśabdādisvarūpamātra ityarthaḥ / tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ / mātrāgrahaṇaṃ bhūtasaṃśleṣanivṛttyartham / bhūteṣvapi śabdādisambhavāt // 24 //
kārikā 25
sa cāhaṅkārastrividha iti darśayannāha-
sāttvika ekādaśakaḥ pravarttate vaikṛtādahaṅkārāt /
bhūtādestanmātraḥ sa tāmasaḥ, taijasādubhayam

26

'sāttvikaḥ'; ityādi / yadā sattvamudriktaṃ tadāhaṅkāro vaikṛtābhimāno bhavati, rajaścodriktaṃ taijasaḥ, tamaścodriktaṃ bhūtādiriti / tatra vaikṛtādekādaśako gaṇaḥ pravarttate / sa ca sāttvikaḥ sattvabahulaḥ, svaviṣayagrahaṇatvāt //
bhūtādestāmasādahaṅkārāttanmātraḥ sa tāmasaḥ, tamobahulatvāt / tatastāmasāttanmātrāt gaṇāt tāmaso bhūtagaṇaḥ pravarttate //
('taijasādubhayam'; iti / etadāśayaḥ- pañcakañcaitadubhayamapi pravarttate) / ādikāla ubhayatrāpyasya sahāyatvāt / vaikṛtabhūtādi dvāvapi prakāśasthitiśīlatvāt na kriyāśīle / tatastaijasamahaṅkāraṃ kriyāśīlaṃ sahāyamapekṣyaikādaśakaṃ pañcakaṃ ca malājanayata (?) iti // 25 //
kārikā 26
kaḥ punarekādaśa ityāha-
buddhīndriyāṇi cakṣuḥśrotraghrāṇarasanatvagākhyāni /
vākpāṇipādapāyūpasthān karmendriyāṇyāhuḥ

27

'buddhīndriyāṇi'; ityādi / dvividhamindriyam / tatra cakṣuryena dṛśyate / śrotraṃ yena śrūyate / tvagyayā spṛśyate / rasanaṃ yena rasyate / nāsikā yayā ghrāyate / tā ākhyā yeṣāmindriyāṇāmiti śabdapradhāno nirdeśaḥ / tāni cakṣuḥśrotratvagrasanānāsikākhyāni pañca / buddhipūrvakaparyālocanamiti buddhīndriyāṇyāhuḥ sāṃkhyācāryāḥ / śabdavaśādatrākramaḥ kṛtaḥ / kramastu śrotratvakcakṣuriti //
'vākpāṇipādapāyūpasthān'; iti / karmendriyāṇi karmābhinirvartanāt / asmādeva prayogādupasthaśabdaḥ puṃliṅgo 'pyastīti jñāyate / sa ca straiṇaḥ pauruṣeyaśca / tatra vāgindriyaṃ kaṇṭhastham / anyāni prasiddhānyeva // 26 //
kārikā 27
ekādaśakamindriyaṃ darśayannāha-
ubhayātmakamatra manaḥ, saṅkalpakamindriyaṃ ca sādharmyāt /
guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedāśca

28

'ubhayātmakamatra manaḥ'; ityādi / atretyasminnindriyavaśe mana ubhayātmakamubhayasvabhāvam / buddhīndriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ ca svasvaviṣayagrahaṇakāle buddhīndriyaṃ karmendriyaṃ cetyarthaḥ / ubhayatrāpyasya vyāpārāditi lakṣaṇaṃ tadityāha- saṅkalpayatīti saṅkalpakam, idaṃ nedamiti //
kathamindriyamityāha- 'indriyaṃ ca sādharmyāt'; ityādi / indriyaistulyatvādityarthaḥ / yathānyadindraliṅgaṃ tathā mano 'pītyarthaḥ //
tatraikasmādahaṅkārādutpannānāṃ kathaṃ svarūpabhedaḥ ? / yacchrotrādibuddhīndriyam, tat pratiniyataviṣayaṃ netaraviṣayamapi / yadyāgādi karmendriyaṃ tat pratiniyatakarma, netarakarmāpi / manaścobhayātmakam, naikātmakamityāha- 'guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvam'; iti / ahaṅkārasthā ye guṇāḥ sattvādayasteṣāmanyo 'nyābhibhavāśrayā (dvidvāreṇa yaḥ pariṇāmaviśeṣastata evaiṣāṃ nānātvam / ta eva hi guṇāḥ pari)ṇāmaviśiṣṭā indriyavyapadeśabhājo nānāviṣayā bhavanti / kathaṃ deśaniyamo vṛttiniyamaśca ? tatra tvagindriyaṃ sarvaśarīrasthitabāhyābhyantaravṛtti, cakṣuḥśrotraghrāṇarasanāni śirasi bahiḥ pṛthak pṛthagavasthitāni bāhyavṛttīni / vāgāsye sthitā / pāṇyādayaśca bāhoradhastāt pṛthak pṛthagavasthitā bahiḥkarmaviṣayāḥ //
ityatāha- 'bāhyabhedāśca'; iti / ye cānye viṣayabhedā deśaniyamavṛtiniyamābhyāṃ te 'pi guṇapariṇāmaviśeṣādeva / nātrāntarā kāraṇamasti // 27 //
kārikā 28
eṣāmindriyāṇāṃ kasya kā vṛttirityāha-
śabdādiṣu pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiḥ /
vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām

29

'śabdādiṣu'; ityādi / ādiśabdena śabdasparśarūparasagandhāḥ / teṣu yathākramaṃ pañcānāṃ śrotrādīnāṃ buddhīndriyāṇāmālocanamātraṃ vṛttiriṣyate sāṃkhyācāryaiḥ / śrotrādīni hi viṣayasya prakāśanamātraṃ kurvanti, niścayaṃ tu buddhiḥ / tathā hi buddhyavasitamarthaṃ puruṣaḥ cetayata iti siddhāntaḥ / karmendriyāṇāmapi vāgādīnāṃ yathākramaṃ vasanādānādīni vṛttayaḥ karmāṇi / tatra vāgindriyasya nānāvidhavarṇoccāraṇaṃ karma, ādeyasyādānaṃ pāṇyoḥ, viharaṇaṃ deśāntaragamanaṃ pādayoḥ, utsarga āhāramalasyotsarjanaṃ pāyoḥ, ānandanamānado hlādaḥ śukravisṛṣṭisaṃsṛṣṭisukhaṃ tadupasthendriyavṛttiḥ // 28 //
kārikā 29
buddhyahaṅkāramanasāṃ kā vṛttirityāha-
svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya saiṣā bhavatyasāmānyā /
sāmānyakaraṇavṛtiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca

30

'svālakṣaṇyaṃ vṛttiḥ'; ityādi / svātmīyaṃ lakṣaṇaṃ yasya tat svalakṣaṇam / tasya bhāvaḥ svālakṣaṇyam / tadeva vṛttiḥ //
'trayasya'; iti / buddhyahaṅkāramanasāmityarthaḥ / adhyavasāyo buddheḥ, abhimāno 'haṅkārasya, saṅkalpo manasaḥ / ta evādhyavasāyābhimānasaṅkalpāstrayasya vṛttiḥ / eṣāṃ ca buddhyādīnāṃ trayodaśānāṃ caturvidhā vṛttiḥ, asāmānyāyugapatkramaśceti (?) //
tatra sāmānyāṃ darśayitumāha- 'saiṣā'; iti / yeyamuktā vṛttiḥ saiṣā bhavatyasāmānyā / yā yasya sā tasyaiva nānyeṣāmapītyarthaḥ / śrotrasya yacchabdaprakāśanaṃ tacchrotrasyaiva, nānyeṣāṃ tvagādīnāṃ dvādaśānām / evaṃ sarvatra yojyam //
sāmānyāmāha- 'sāmānyakaraṇavṛttiḥ'; iti sāmānyā cāsau karaṇavṛttiśceti sāmānyakaraṇavṛttiḥ //
'prāṇādyā vāyavaḥ pañca'; iti / prāṇā ādyā yeṣāṃ vāyūnāṃ te prāṇādyāḥ / prāṇāpānavyānodānasamānā iti pañca vāyavaḥ / tatra prāṇo yo mukhanāsikābhyāṃ nirgacchati / yo nābheradhaḥ sthitaḥ so 'pānaḥ / yena kāye 'gnirdīpita āhāraṃ ca pacati sa samānaḥ / yo nābhideśādudyataśirogatirnādaṃ janayati sa udānaḥ / yaḥ sarvaśarīraṃ vyāpya sthitaṃ sa vyānaḥ / ete trayodaśānāmapi karaṇānāṃ sāmānyavṛttiḥ // 29 //
kārikā 30
karaṇaprabhāvikatvādvāyūnāṃ yugapatkramaśo vṛttimāha-
yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca nirdiṣṭā /
dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ

31

'yugapat'; ityādi / 'catuṣṭayasya tu'; iti / tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ / buddhirahaṅkāro manaścakṣurityetasya catuṣṭayasyaikasmin rūpe yugapadvṛttiḥ / yathāndhakāre vidyutsaṃpāte kṛṣṇasarpasandarśane yugapadālocanādhyavasāyābhimānasaṅkalpanāni bhavanti / tathā hi cakṣuṣālocitaṃ buddhyādhyavasitamahaṅkāreṇātmīkṛtaṃ manasā saṅkalpitamiti //
'kramaśaśca tasya'; iti / catuṣṭasyasya krameṇa kadācidvṛttiriṣṭā / mandaprakāśe sthāṇupuruṣocitāmūrdhvatāṃ dṛṣṭavataḥ kiṃ sthāṇuḥ puruṣa iti vikalpaḥ / tatrākuñcapanaprasāraṇāt puruṣa ityadhyavasāyaḥ / tata ātmīkaraṇādabhimāna iti //
yeya(mubhaya)thāvṛttiḥ sā kasmin viṣaya ityāha - 'dṛṣṭe'; iti / adṛṣṭe tarha nāstītyāha - 'tathāpyadṛṣṭe'; iti / tathā...ṣṭe dṛṣṭe 'pi vṛttiḥ //
kintu na catuṣṭayasya tarhītyāha- 'trayasya'; iti / buddhyahaṅkāramanasāmityarthaḥ / tatrāpi tatpūrvikā śrotrādipūrviketyarthaḥ / yathā smartavyamanusmarataḥ saṅkalpābhimānādhyavasāyā bhavanti // 30 //
kārikā 31
atha yadetaccatuṣṭayaṃ tatkiṃ yugapat parasparasavyapekṣaṃ svāṃ svāṃ vṛtiṃ pratipadyate kiṃ vā nirapekṣamityāha-
svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahaitukīṃ vṛttim /
puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam

32

'svāṃ svām'; ityādi / ātmīyātmīyāṃ vṛttim //
'parasparākūtahaitukīm'; iti / parasparasya yadākūtaṃ svavṛttibhogastadeva hetuḥ / tatra bhūtāṃ parasparākūtahaitukīṃ vṛttiṃ catvāri karaṇāni pratipadyante / tatra cakṣurbuddhyāditrayasyākūtaṃ jñātvā prakāśanaṃ pratipadyate / evaṃ buddhirahaṅkāro manaśca trayāṇāmākūtaṃ jñātvā 'dhyavasāyamabhimānaṃ saṅkalpanaṃ ca pratipadyante / kramaśaśca parasparākūtahaitukīm / kintu pūrvapūrvahaitukī draṣṭavyā / yathā kasyacidupanimantraṇaṃ śrutavataḥ śrotravṛttiṃ jñātvā, buddhirgamanāyādhyavasitā / tadvṛttiṃ jñātvā 'haṅkāro modakānahaṃ bhakṣayiṣyāmīti manyate / tadvṛttiṃ jñātvā manaḥ, pracuraṃ ghṛtaṃ prāpayiṣyāmīti kiṃ stokamiti, saṅkalpayatīti / evaṃ bāhyānyapi karaṇāni svāṃ svāṃ vṛttiṃ parasparākūtahaitukīṃ pratipadyante //
etāni kimātmārthaṃ svāṃ svāṃ vṛttiṃ pratipadyante, kimanyārthamityāha- 'puruṣārtha eva hetuḥ'; iti / puruṣasyārtho viṣayopabhogaḥ kaivalyaṃ ca, sa vṛttihetuḥ //
nanvīśvaraḥ kartā jagataḥ, sa eva buddhyādikalāpaṃ sṛṣṭavān yena puruṣasyārthaḥ sampadyate / tathā coktam-
'īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā'; / iti
tatrāha - 'na kenacitkāryate karaṇam'; iti / pradhānavyatirekeṇa na kaścidbuddhyādikaraṇaṃ svāṃ svāṃ vṛttiṃ kārayatītyarthaḥ / yadi kartā syāt, kimiti prakṛtimapekṣate / nāpi seśvaravādinā prakṛtirabhyupagataiva, niścetanatvāt prakṛteḥ sacetano 'dhiṣṭhātā kartā 'paro gaveṣyata iti cet, puruṣa evādhiṣṭhātā / acetanā prakṛtiḥ / etaduktameva prāk // 31 //
kārikā 32
katividhamantaḥkaraṇamityāha-
karaṇaṃ trayodaśavidham, tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram /
kāryaṃ ca tasya daśadhā, hāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca

33

'karaṇaṃ trayodaśavidham'; ityādi / pañca buddhīndriyāṇi, pañca karmendriyāṇi, buddhyahaṅkāramanāṃsi ca trīṇi / etat trayodaśavidham / karaṇaṃ karotīti / 'kṛtyalyuṭo bahulam'; iti kartari lyuṭ //
tatra kasya kā kriyā yadapekṣayā karaṇamityāha- 'tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram'; / iti tatkaraṇamāharaṇādīni karotīti / tatra karmendriyāṇyāharaṇaṃ kurvanti, buddhyahaṅkāramanāṃsi dhāraṇam, buddhīndriyāṇi prakāśamiti //
kiṃ tatkāryaṃ yasyāharaṇaṃ kurvantītyāha- 'kāryam'; iti / tasya karaṇasya daśavidhaṃ kāryam / tatra śabdasparśarūparasagandhāḥ pañca vacanādānaviharaṇotsargānandāḥ pañceti daśadhā / pūrve dvividhāḥ- sūkṣmāstanmātralakṣaṇāḥ sukhaikasvabhāvatvāddivyāḥ, sthūlā ākāśādayaḥ sukhaduḥkhamohatmakatvādadivyā iti / etatkāryaṃ buddhīndriyāṇāṃ prakāśyam / vāgādīnāmuktyādānādikarmakartṛtvāt kāryam (?) / tatra vācā śabdasya, pāṇibhyāmādeyasyāhriyamāṇatvādubhayamapyāhāryam // vihāryaṃ viharaṇasthānam, pūrvāvayavanyāsenottarāvayavākramaṇena ca pādābhyāmāhriyamāṇatvādāhāryam / anyathā kathamutsargānandau syātām / ubhayamapi karmendriyāviṣayam / buddhyahaṅkāramanasāṃ dhāryam, tairantaḥ svavṛttyāvadhāryamāṇatvāt // 32 //
kārikā 33
tadeva trayodaśavidhaṃ karaṇaṃ bāhyāntarabhedāddvividhamiti darśayannāha-
antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam /
sāmpratakālaṃ bāhyaṃ trikālamābhyantaraṃ karaṇam

34

'antaḥkaraṇam'; ityādi / karaṇaṃ dvividham- bāhyamābhyantaraṃ ca / tatra śarīrasyāntaḥsthitatvādantaḥkaraṇaṃ trividham- buddhirahaṅkāromanaśceti //
'daśadhā bāhyam'; iti / daśaprakāram / pañca buddhīndriyāṇi, pañca karmendiyāṇi / tadbuddhirbhavati //
tadbāhyaṃ 'trayasya viṣayākhyam'; iti / tryavayavasyāntaḥkaraṇasya bāhyaṃ viṣaya ityākhyāyate, taddvāreṇa viṣayāvagāhanāt / tenāntaḥkaraṇasya dvividho viṣayaḥ- dvāraṃ bhogyaṃ ceti / catuṣṭayasya dṛṣṭervartamāne trayasyādṛṣṭe vṛttiruktā //
tatrātītānāgatayorapi viṣayayoḥ kiṃ vṛttirasti, netyāha- 'sāmpratakālaṃ bāhyam'; iti / kalyata iti kālaḥ viṣaya evātīto 'nāgato vartamānoścocyate / na tadvyatirekeṇa kālo 'sti / mā bhūt ṣaḍviṃśatitattvaprasaṅga iti / tatra sāmprato vartamānaḥ kālo yasya bāhyasya taddhi bāhyam / śrotrādi vartamānameva śabdādikaṃ prakāśayati, nātītānāgate / vāgādi ca vartamānamevoktyādānaviharaṇotsargānandān karoti, nātītānāgatān //
'trikālamābhyantaram'; iti / trayaḥ kālā yasya tat trikālam / yathā buddhirvartamānamadhyavasyati / tathātītānāgatāvapi / māndhātāsīt kalkī rājā bhaviṣyatīti / yathāhaṅkāro vartamānamabhimanyate tathātītānāgatāvapi / mamaivamāsīt, mamaivaṃ bhaviṣyatīti / yathā ca mano vartamānaṃ saṅkalpayatīti tathātītānāgatāvapi / tatra kimidaṃ bhūtaṃ syāt, na mameti / kimidaṃ bhaviṣyati, netīti // 33 //
kārikā 34
nanu ca yadi sthūlāḥ pṛthivyādayaste viśeṣāḥ / bāhyaṃ bāhyakaraṇaṃ svaviṣayaṃ pratipadyate / pṛthivyādayastarhi bhedena pratipattavyā ityāha-
buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayīṇi /
vāgbhavati śabdaviṣayā śeṣāṇi tu pañcaviṣayīṇi

35

'buddhīndriyāṇi'; ityādi / teṣāmapi trayodaśānāṃ karaṇānāṃ yāni pañca buddhīndriyāṇi, tāni viśeṣāviśeṣaviṣayīṇi / śabdādayaḥ pañca viṣayā dvividhāḥ - viśeṣā aviśeṣāśca / tatra ye sūkṣmāstanmātralakṣaṇāste 'viśeṣāḥ / ye sthūlāḥ pṛthivyādayaste viśeṣāḥ / viśeṣāścāviśeṣāśceti dvaṃdvaḥ / ta eva viṣayā vidyante yeṣāmiti matvarthopaḥ / viśiṣṭānaviśiṣṭāṃśca viṣayān gṛhyantītyarthaḥ / tatra śrotraṃ sthūlān nānāśabdānavikalān gṛhṇāti, śabdatanmātraṃ ca / nāsikā sthūlān surabhyādigandhān, tanmātraṃ ca gṛhṇātīti //
'vāgbhavati'; / kevalaḥ śabdo viṣayo yasyāḥ, na viṣayāntaramityarthaḥ // śeṣāṇi pāṇyādīni catvāri, pañca viṣayīṇi / pañca viṣayā eṣāmiti / tatra pāṇiḥ śabdasparśarūparasavantaṃ ghaṭādikamādatte / pādau śabdādimatyāṃ bhūmau viharataḥ / pāyurupasthaśca śabdādimadeva malaṃ śukraṃ ca visṛjati / anena dvāreṇa tu sarvaṃ bāhyaṃ karaṇaṃ pañcaviṣayameva draṣṭavyam / yaṃ hi yadevamāśritya (?) sphītaṃ tasya śabdasparśarūparasagandhavattvāt, 'bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam'; ityuktam // 34 //
kārikā 35
tatkathaṃ tasya viṣaya ityāha-
sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt /
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇi

36

'sāntaḥkaraṇā'; ityādi / buddherupāttatvāccheṣamahaṅkāro manaścāntaḥkaraṇam / tābhyāṃ yuktā buddhiḥ //
'sarvam'; iti / triṣvapi kāleṣu vyavasthitaṃ viṣayamavagāhate gṛhṇāti yasmāt , tasmāt trividhamantaḥkaraṇaṃ buddhyādi dvāri bhavati / dvārāṇyasya santīti kṛtvā / śeṣāṇi tu buddhīyakarmendriyāṇi (?) dvārāṇi / ebhirdvārabhūtairantaḥkaraṇaṃ viṣayān gṛhṇāti // 35 //
kārikā 36
nanu ca yadyantaḥkaraṇaṃ bāhyakaraṇadvāreṇa sarvaṃ viṣayamavagāhate, tasmin kiṃ lakṣaṇamityāha-
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti

37

'ete'; ityādi / śrotrādayo vāgādayo buddhyādayaścetyete trayodaśa guṇaviśeṣāḥ, traya eva guṇā anyo 'nyābhibhavadvāreṇa pariṇatāḥ śrotrādivyapadeśabhāja ityarthaḥ / pradīpakalpāḥ, svavṛttyā viṣayasya prakāśakatvāt / parasparavilakṣaṇāḥ / ekasya yā vṛttiḥ svarūpaṃ ca, na taditareṣāmapi yadi syādetenaiva viṣayāvagāhanaṃ siddhaṃ kimanyena //
'kṛtsnam'; iti / trailokyagataṃ puruṣasyārthaṃ sūkṣmasthūlaviṣayalakṣaṇaṃ prakāśyābhivyaktiṃ nītvā paścādahaṅkārādayo dvādaśa buddhau prayacchanti, sthāpayantītyarthaḥ / avagāhanaphalametat / tasyāṃ ca viṣayopadhānoparaktyāṃ buddhau puruṣa upalabhate / tatredamucyate - buddhyādhyavasitamarthaṃ puruṣa...ta iti // 36 //
kārikā 37
nanu ca tulye karaṇatve kimityahaṅkārādayo buddhau prayacchanti / prādhānyāttadeva darśayannāha -
sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmātpuruṣasya sādhayati buddhiḥ /
saiva ca viśinaṣṭi punaḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam

38

'sarvam'; ityādi / upabhogamupabhogaṃ prati pratyupabhogam / devamanuṣyatiryagyoniśu yo viṣayasyopabhogastaṃ prati sarvaṃ trailokyagataviṣayaṃ puruṣasya sādhayati, sampādayati / yasmādbuddhiḥ pradhānabhūtā satī nānyaḥ kaścit, tasmāt tāni karaṇāni buddhau prayacchanti / (yathā grāme hiraṇyādipratyayaṃ kuṭumbinaḥ pradhānāya prayacchanti) / pradhāno 'pyāsannavarttitvādbhogapataya iti //
'saiva ca viśinaṣṭi'; iti / yadā tamasvatī buddhirbhavati tadā sarvamupanītaṃ sampādayati / yadā sattvādhikā buddhirbhavati, tadā jñānasaṅgatā pradhānapuruṣāntaraṃ viśinaṣṭi / pradhānapuruṣayorvibhāgaṃ karotītyarthaḥ / anyat pradhānamanyaḥ puruṣa iti //
'sūkṣmam'; / sāṃsārikajñānasyāviṣayatvāt // 37 //
kārikā 38
viśeṣāviśeṣaviṣayiṇītyuktam, tatra ke viśeṣāḥ ke 'viśeṣāścetyatrāha-
tanmātrāṇyaviśeṣāḥ, tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ /
ete smṛtā viśeṣāḥ, śāntā ghorāśca mūḍhāśca

39

'tanmātrāṇi'; ityādi / sūkṣmaviṣayāstanmātrāṇītyucyante / tairna kaścidviśiṣyata ityaviśeṣāḥ / yathā sūkṣmatṛṇāgrāvasthitaṃ tejo na lakṣyate, na ca kiñcit prakāśayati, tadvat te 'pyaviśeṣāḥ //
'tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ'; iti / tanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtānyutpadyante //
'ete smṛtā viśeṣāḥ'; iti / śabdatanmātrādekaguṇamākāśamutpadyate / evaṃ sparśāditanmātrād dvitricatuḥpañcaguṇā vāyvādaya utpadyante / taiśca tanmātrāṇi / viśiṣyanta iti viśeṣāḥ //
te ca kiṃsvarūpā ityāha- 'śāntā ghorāśca mūḍhāśca'; iti / śāntāḥ sukhapradāha ghorā duḥkhapradāḥ, mūḍhā mohapradā iti // 38 //
kārikā 39
kimetāvanta eva viṣeṣā utānye 'pītyāha-
sūkṣmā mātāpitṛjāḥ, saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ /
sūkṣmāsteṣāṃ niyatā, mātāpitṛjā nivartante

40

'sūkṣmāḥ'; ityādi / ye sūkṣmāstanmātralakṣaṇāḥ saṃsāriṇaḥ śarīrasyāśrayatāṃ gatāste 'pi viśeṣāḥ, sūkṣmaśarīrasyārabdhatvāt //
'mātāpitṛjāḥ'; iti / mātāpitṛjāḥ ṣaṭ / tatra mātṛto lomalohitamāṃsāni pitṛtaḥ snāyvasthimajjānaḥ / te 'pi viśeṣāḥ, taiḥ sthūlaśarīrasya ṣaṭkośikasyārabdhatvāt / ete dvividhā viśeṣā ādhyātmikāḥ //
'sahaprabhūtaiḥ'; iti / yāni mahābhūtāni bāhyāni śāntaghoramūḍhānyuktāni tāni sthūlaśarīrasyāvakāśavyūhanapattikledanadhāraṇakartṛtvena prakṛṣṭabhūtānyucynte / taiḥ saha trayo viśeṣāḥ //
'sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante'; iti / sūkṣmaśarīraniyataṃ jñānaprāpteḥ prāk, tasya sāṃsarikatvāt / sthūlaśarīraniyataṃ tu nivartate, tasya pratimaraṇaṃ patitasya rasabhasmaniṣṭhāntatvāt // 39 //
kārikā 40
yadetat sūkṣmaśarīraṃ tatkathamutpannamityāha-
pūrvotpannamasaktaṃ niyatammahadādisūkṣmaparyantam /
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam

Original text: Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary · Edition: H. Sarma: Jayamaṅgalā nāma Sāṃkhyasaptatiṭīkā, Calcutta 1926 (Calcutta Oriental Series, 19) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc