Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary (with commentary) · Verses 61-72

61

'nānāvidhaiḥ'; ityādi / pūrvaṃ saptabhirdharmādibhirupāyaistriṣu viṣayeṣvātmanaṃ prakāśayatyupakāriṇī, tadanantaramekena jñānākhyena kaivalyaṃ kurvāṇopakāriṇī bhavati //
'anapakāriṇaḥ puṃsaḥ'; iti / na pumāṃstāṃ pratyupakaroti, ahamanayopakṛta iti / punassā tamupakaroti //
nāsau tāmityāha - '; guṇavatyaguṇasya sataḥ'; iti / guṇasattvātprakṛtiḥ sakriyā, nirguṇatvāt puruṣo niṣkriya iti / tasyārthamapārthakaṃ carati / tasya puṃso 'rtho dvividhaḥ- viṣayopabhogaḥ kaivalyaṃ ca / tannirarthakaṃ karoti, yatastasyāḥ prayojanābhāvaḥ / vyaktātmanā '; 'tmānaṃ darśayati natvavyaktātmanā // 60 //
kārikā 61
tathāhi - guṇānāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ / kutaśca sā na sarvātmanā '; 'tmānaṃ prakāśayati, pumānapi na sarvathā paśyati ? tathā cāhuḥ-
guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipathamṛcchati /
yattu dṛṣṭipathaṃ prāptaṃ tanmāyāvastu tucchakam // iti / atrāha -
prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati /
yā dṛṣṭāsmīti punarna darśanamupaiti puruṣasya

62

'prakṛteḥ'; ityādi / sukumārataramiti sūkṣmataramitarat / etaduktaṃ bhavati- prāgvyaktātmanā prakāśayati na tvavyaktātmanāpi, yena jñānāvasthāyāṃ prakṛtermatirbhavati mama sūkṣmataraṃ na kiñcidaparamasti yaddraṣṭavyaṃ puruṣeṇa //
('yā dṛṣṭā 'smi'; iti / sā prakṛtirvyaktātmanā ca) dṛṣṭāhamaneneti na punardarśanamupaiti puruṣasya, draṣṭavyābhāvāt / tataścaivaṃ sarvathā prakṛtirātmānaṃ prakāśayati, puruṣaścaitāṃ sarvathā paśyati // 61 //
kārikā 62
tasmānna puruṣasya bandho nāpi saṃsaraṇaṃ mokṣo vetyāha-
tasmānna badhyate 'ddhā na mucyate nāpi saṃsarati kaścit /
saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ

63

'tasmānna badhyate'; ityādi / bandhābhāvānna badhyate / puruṣasyāpi kāryatvādbandho nāsti / na vimucyate tasyā bandhanāt / nāpi saṃsarati niṣkriyatvāt / kaściditi puruṣa ityarthaḥ //
kasya tarhi bandhādaya ityāha- saṃsarati badhyate mucyate ca prakṛtiriti / nanu ca tasyāḥ sukumāratvādbandhādayo na sambhavantyevetyatrāha- nānāśrayeṣurabhivajyate (?) / tatrāśrayāḥ bhāvaliṅgabhūtāssargāḥ / te prakṛtipuruṣavannānāvidhāḥ // 62 //
kārikā 63
tataśca nānāśrayatvādeva darśayannāha-
rūpaiḥ saptabhireva tu badhnātyātmānamātmanā prakṛtiḥ /
saiva ca puruṣārthamprati vimocayatyekarūpeṇa

64

'rūpaiḥ'; ityādi / dharmādayo buddhe rūpānyuktāni / 'saptabhiḥ'; / jñānaṃ tyaktvā te ca prakṛterātmabhūtāḥ / saivātmanaiva puruṣārthaṃ pratyātmānaṃ mahadādisūkṣmaparyantaṃ liṅgaṃ badhnāti / bandhaśca trividhaḥ / tacca liṅgaṃ bhāvādibhiradhivāsitamarthameva / saṃsaratīti / prakṛtireva saṃsarati //
'saiva ca'; iti / prakṛtiḥ puruṣārthaṃ prati kaivalyārthaṃ vimocayatyātmānam //
'ekarūpeṇa'; iti / ekaṃ ca tadrūpaṃ ceti / jñānākhyena rūpeṇetyarthaḥ / yaṃ puruṣamapekṣya jñānamutpādayati taṃ pratyavyaktamātmānaṃ saṃharatītyarthaḥ / nahi dharmādayaḥ puruṣadharmā yastairbadhyate / nāpi saṃsarati, aliṅgabhāvatvāt / nāpi mucyate, tasya bandhanatvāt // 63 //
kārikā 64
tadevaṃ jñānaṃ kathamutpadyate yena mocayatītyāha-
evaṃ tattvābhyāsānnāsmi na me nāhamityapariśeṣam /
aviparyayādviśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānam

65

'evaṃ tattvābhyāsāt'; ityādi / evamiti vakṣyamāṇe yojyam / tattvāni pañcaviṃśatiḥ / teṣāṃ punaḥ punaḥ svarūpeṇābhyasanamabhyāsaḥ / yadetat sūkṣmaśarīraṃ bhautikaṃ ca tasminna bhavāmi, api tu prakṛtiḥ //
'na me'; ityādi / na mamedamapi tu prakṛteḥ //
nāhamiti / nāpyahaṃ prakṛtirityevaṃ tattvābhyāsāt / kiṃviśiṣṭāt - aviparyayādahamityamānasaṃśayāt jñānamutpadyate //
īdṛśamityāha- 'apariśeṣam'; iti / paripūrṇaṃ viśuddham saṃsāramalāpagamāt kevalamekamityarthaḥ // 64 //
kārikā 65
nanu jñānena puruṣaḥ kiṃ paśyatītyāha-
tena nivṛttaprasavāmarthavaśāt saptarūpavinivṛttām /
prakṛtiṃ paśyati puruṣaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasthaḥ

66

'tena'; ityādi / yat prakṛtijñānamutpadyate taṃ prati nivṛtaḥ prasavo liṅgabhūtasargākhyo yasyāḥ prakṛteḥ sa tathoktā / prasavanivṛttyā vā yo viṣayo viṣayebhyo nivartate tadvaśāt, saptabhyo rūpebhyo dharmādibhyo nivṛttā prakṛtirbhavati / bhāvasaṃsargo 'pi yasyā nivartata ityarthaḥ / tāmevaṃvidhāmavyaktarūpāṃ paśyati puruṣaḥ //
'prekṣakavadavasthitaḥ'; iti / yathā prekṣakaḥ pravarttitanṛttamupasaṃhṛtanṛttāṃ ca narttakīṃ paśyati, tathā puruṣo 'pi pravartitasargāmupasaṃhṛtasargāṃ ceti //
'svasthaḥ'; iti / ātmani sthito na prakṛtisthaḥ, tataḥ prakṛternivṛttatvāt // 65 //
kārikā 66
nanu ca yadi prakṛtirgarbhabhūḥpuruṣaṃ prati nivṛttaprasavā, tasyāśca prakṛtestadānīṃ sarvagatatvādastyeva saṃyogastatkimiti punaḥ śarīrotpattirna bhavatītyāha -
dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko dṛṣṭā 'hamityuparamatyanyā /
sati saṃyoge 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya

67

'dṛṣṭā mayā'; ityādi / tayordvayorekaḥ puruṣa upekṣakaḥ, sarvathā...tvāt / yathā prekṣako naṭīmupekṣate nivṛttābhilāṣatvāt //
'dṛṣṭā 'hamityuparatā 'nyā'; iti / aparā prakṛtiruparatā nivṛttaprasavā / sarvathā 'hamanena dṛṣṭeti //
tataśca saṃyoge 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya / viṣayopabhogārthaḥ sargaḥ / tasminneva caritārthatvāt na punaḥ sargamārabhate / nahi naṭī raṅge prekṣakairnirākāṃkṣitaṃ punarnṛttamārabhate // 66 //
kārikā 67
yadyātmajñānāt kaivalyaprāptiḥ, tadanantarameva śarīraṃ kasmānna nivartata ityāha-
samyagjñānādhigamāt dharmādīnāmakāraṇaprāptau /
tiṣṭhati saṃskāravaśāt, cakrabhramavaddhṛtaśarīraḥ

68

'samyak jñānādhigamāt'; ityādi / samyak jñānamātmajñānam / tasyādhigamādātmajñānaprāpterityarthaḥ //
'dharmādīnāmakāraṇaprāptau'; iti / na kāraṇamakāraṇam, tasyāmakāraṇaprāptāveva taduktaṃ bhavati / samyak jñānādhigamātteṣāṃ dharmādīnāmagnidagdhabījavadaśaktatvāt //
janmāntarasaṃskāravaśāddhṛtaśarīraḥ pumāṃstiṣṭhati / katham- cakrabhramavat / yathā kulālavyāpāre nivṛtte 'pi vegavaśāt kiyantamapi kālaṃ cakrabhramastiṣṭhati tathā śarīramapītyarthaḥ // 67 //
kārikā 68
kadā sa mokṣo bhavatītyatra-
prāpte śarīrabhede caritārthatvāt pradhānavinivṛttau /
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti

69

'prāpte śarīrabhede'; ityādi / liṅgabhautikaśarīre pṛthagbhūte yathā saṃbhūte layaṃ gati teṣvityarthaḥ (?) //
'caritārthatvāt pradhānavinivṛttau'; iti / pradhānaṃ liṅgātmanā pariṇataṃ nivartate / nivṛttāvubhayaṃ kaivalyamāpnoti //
'aikāntikamātyantikaṃ ca'; iti / tatrātmajñānotpādādavaśyaṃbhāvi kaivalyamityaikāntikam / satyapi tayoḥ saṃyoge prayojanābhāvānna punaḥ sarga ityātyantikamiti // 68 //
kārikā 69
saptatyāṃ viśuddhiṃ darśayannāha-
puruṣārthajñānamidaṃ guhyaṃ paramarṣiṇā samākhyātam /
sthityutpattipralayāścintyante yatra bhūtānām

70

'puruṣārthajñānam'; ityādi / puruṣārthaṃ jñānaṃ ceti puruṣārthajñānam / yadidaṃ pañcaviṃśatitattvajñānaṃ tatpradhānam, puruṣārthamokṣo 'nena prāpyata iti kṛtvā / guhyamidamaprakāśyam / sādhujanādanyasmai na deyamityarthaḥ //
'paramarṣiṇā samākhyātam'; iti / kapilamuninā prakāśitam //
'sthityutpattipralayāścintyante yatra bhūtānām'; iti / yatra jñāne bhūtānāṃ brahmādistambaparyantānāṃ sthityādayo vyavasthāpyante / tatrotpannānāṃ prabandhenāvasthānaṃ sthitiḥ / sā ca triṣu sthāneṣu daivamānuṣatairyagyoneṣu utpattiḥ sṛṣṭapradhānāt yāvat tanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni / sṛṣṭyupasaṃhāre mahāpralayaḥ, sarvo 'pyutkrameṇa / tadyathā pṛthivyādayastanmātrādiṣu līyante yāvatpradhānamiti / tena pañcaviṃśatitattvavyatiriktaṃ nāstītyetaduktam // 69 //
kārikā 70
muninā samākhyātamiti kuto jñāyata ityāha-
etat pavitramagryaṃ munirāsuraye 'nukampayā pradadau /
āsurirapi pañcaśikhāya, tena ca bahudhā kṛtaṃ tantram

71

'etat'; ityādi / 'pavitram'; iti / duḥkhatrayametat punātīti kṛtvā / sarvabhedānāmagrebhavatvādagryam //
'munirāsuraye 'nukampayā pradadau'; iti / kapilasya mahāmuneḥ sahotpannāścatvāro dharmādayaḥ / tatra jñānākhyena bhāvenāndhe tamasi vartamānaṃ jagat dṛṣṭavato muneḥ karuṇotpannā / tayā ca preryamāṇa āsuriṃ sagotrabrāhmaṇaṃ varṣasahasrayātinamāgatyovāca / 'āsure ramase tvaṃ gṛhasthadharmeṇa'; iti / sa tamāha- 'bhagavan na rame 'ham'; iti / punarvarṣasahasre pūrṇe taṃ gatvā tathovāca / so 'pi 'bhagavan na rame 'ham'; ityuvāca / tato muninā 'yadi viraktastvam, ehi brahmacaryaṃ cara'; ityasāvuktaḥ / sa tu pradipadya gṛhasthadharmaṃ tyaktvā pravrajitaḥ / tasmai śiṣyāyānukampayā saṃkṣipya dattavān / 'tama eva khalvidamāsīt'; / tasmiṃstamasi kṣetrajña eva prathamaḥ / tamaḥ pradhānam, kṣetrajñaḥ puruṣa ucyate / āsurirapi tadeva saṃkṣiptaṃ pañcaśikhāya svaśiṣyāyānukampayā pradadau //
'tena'; iti / pañcaśikhena muninā bahudhā kṛtaṃ tantram / ṣaṣṭitantrākhyaṃ ṣaṣṭikhaṇḍaṃ kṛtamiti / tatraiva hi ṣaṣṭirarthā vyākhyātāḥ // 70 //
kārikā 71
nanu ca ṣaṣṭitantramevāstu kiṃ saptatyeti svaśāstrakaraṇaprayojanamāha-
śiṣyaparamparayā '; 'gatamīśvarakṛṣṇena caitadāryābhiḥ /
saṃkṣipyāryamatinā samyagvijñāya siddhāntam

72

'śiṣyaparamparayā'; ityādi / munerāsureḥ pañcaśikhastathā gargagautamaprabhṛtirṇarāmataṃgramyā (?) īśvarakṛṣṇanāmānaṃ parivrājakamityanayā śiṣyaparamparayā / iti jñānamayarūpeṇāgataṃ siddhāntaṃ ṣaṣṭitantram / samyagvijñāya saṃkṣiptaṃ ṣaṣṭitantram, pañcaviṃśatitattvākhyaṃ jñānamityarthaḥ //
āryamatiḥ, adhigatatattvajñānatayāryamatiḥ //
'āryābhiḥ'; iti / saptatyetyarthaḥ / 'duḥkhatrayābhighātāt'; 'etat pavitram'; iti saptatyābhihitam // 71 //
kārikā 72
atra ṣaṣṭitantre bahavo 'rthāḥ, te 'tra noktā ityāha-
saptatyāṃ kila ye 'rathāste 'rthāḥ kṛtsnasya ṣaṣṭitantrasya /
ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāścāpi

Original text: Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary · Edition: H. Sarma: Jayamaṅgalā nāma Sāṃkhyasaptatiṭīkā, Calcutta 1926 (Calcutta Oriental Series, 19) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc