સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 41-60

ઽપૂર્વોત્પન્નમ્ઽ; ઇત્યાદિ । પ્રધાનેનાદિસર્ગે પ્રતિપુરુષમુત્પાદિતત્વાત્ પૂર્વોત્પન્નમ્ । અસક્તમપ્યાહ । તન્ન ક્વચિદ્વિહન્યતે, પર્વતમપિ ભિત્ત્વા ગચ્છતિ ॥
ઽનિયતમ્ઽ; । નિત્યમ્, જ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાગિત્યર્થઃ ॥
કિંપરિમાણમિદમિત્યાહ- ઽમહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ઽ; ઇતિ । બુદ્ધિરાદિર્યસ્ય તત્, મહદાદિસૂક્ષ્મવિષયાસ્તન્માત્રલક્ષણાઃ પર્યન્તં યસ્ય તત્ સૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ । બુદ્ધિરહઙ્કાર એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ તન્માત્રાણીત્યેતત્પરિમાણમિત્યર્થઃ ॥
ઽસંસરતિઽ; । ત્રિષુ લોકેષુ ॥
ઽનિરુપભોગમ્ઽ; ઇતિ । બાહ્યેન સ્થૂલશરીરેણ વિકલત્વાદ્વિષયભોગસમર્થં ન ભવતીત્યર્થઃ ॥
ઽભાવૈરધિવાસિતમ્ઽ; ઇતિ । ધર્માદિભિરુપરક્તમિત્યર્થઃ ॥
ઽલિઙ્ગમ્ઽ; ઇતુ । પ્રલયકાલે લયં ગચ્છતીતિ કૃત્વા ॥ 40 ॥
કારિકા 41
નનુ કરણમાત્રમેવ સંસરતિ, કિં સૂક્ષ્મશરીરેણેત્યાહ-
ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા ચ્છાયા ।
તદ્વદ્વિના ઽવિશેષૈર્ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્

ઽચિત્રમ્ઽ; ઇત્યાદિ । યથા કુડ્યાદિકમાશ્રયમૃતે ચિત્રં ન તિષ્ઠતિ ॥
ઽસ્થાણ્વાદિભ્યઃઽ; ઇતિ । આદિશબ્દેન વૃક્ષસ્તમ્બાદયઃ । ઽપૃથગ્વિનાનાનાભિસ્તૃતીયાન્યતરસ્યામ્ઽ; ઇતિ પઞ્ચમ્યપિ ભવતિ । તૈર્વિના યથા ચ્છાયા સ્નિગ્ધા પરુષા વા ન તિષ્ઠતિ ॥
ઽતદ્વદ્વિના ઽવિશેષૈર્ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્ઽ; ઇતિ । અવિશેષાસ્તન્માત્રાણિ । લિઙ્ગં ત્રયોદશવિધં કરણમિહ ગૃહ્યતે । ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયત્વાત્ । (તૈર્હિ સૂક્ષ્મશરીરમારબ્ધમ્, તદભાવાત્તદપિ નાસ્તીતિ નિરાશ્રયત્વાત્) । ન સંસરતિ । ન ચ નિરાધારેણ કરણેન પુરુષસ્ય સંયોગઃ સમ્ભવતિ । પુરુષો ઽપિ નિષ્ક્રિયત્વાન્ન સંસરતિ ॥ 41 ॥
કારિકા 42
તદેવ સૂક્ષ્મશરીરં કિમર્થં સંસરતીત્યાહ-
પુરુષાર્થહેતુકમિદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતેર્વિભુત્વયોગાન્નટવદ્વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

ઽપુરુષાર્થહેતુકમ્ઽ; ઇત્યાદિ । પુરુષાર્થો દ્વિવિધ ઉક્તઃ । સ હેતુર્યસ્યેતિ । સમાસાન્તઃ કપ્ ॥
ઽઇદમ્ઽ; ઇતિ । મહદાદિ સૂક્ષ્મપર્યન્તં લિઙ્ગમુક્તમ્, તન્નટવદવતિષ્ઠતે । યથૈક એવ નટસ્તં તં વિશેષમાસ્થાય યવનિકાન્તો નિર્ગત્ય રાજામાત્યવિદુષકાદિભાવેનાનુવિદ્ધો ઽવતિષ્ઠતે, તથા લિઙ્ગમપિ તં તં દેહમાસ્થાય દેવમનુષ્યતિર્યગ્ભાવેન વ્યવતિષ્ઠતે ॥
તદેવ કથં ભવતીત્યાહ- ઽનિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેનઽ; ઇતિ । નિમિત્તં ધર્માધર્માદિ, નૈમિત્તિકમૂર્ધ્વાધોગમનાદિ । વક્ષ્યતિ ચ । તયોઃ પ્રસઙ્ગેનેતિ ॥
કિમેતત્સર્વમીશ્વરાત્ કિં વા સ્વભાવાદિત્યત્રાહ- ઽપ્રકૃતેઃ વિભુત્વયોગાત્ઽ; ઇતિ । પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્, તસ્યા વિભુત્વં જગત્કર્તૃત્વમ્ । તદ્યોગાત્ નટવદ્વ્યવતિષ્ઠતે । પ્રધાનેનૈવ હિ પુરુષસ્યાર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં લિઙ્ગમુત્પાદ્ય ધર્માદિભિરધિવાસયતિ । તદધિવાસિતં ચ નટવત્ વ્યવતિષ્ઠતે । નેશ્વરાન્ન સ્વભાવાદિતિ ભાવૈરધિવાસિતમિત્યુક્તમ્ ॥ 42 ॥
કારિકા 43
તે પુનઃ કિયન્તઃ કિમાશ્રિતા ઇત્યાહ-
સાંસિદ્ધિકાશ્ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ચ ધર્માદ્યાઃ ।
દૃષ્ટા કરણાશ્રયિણઃ કાર્યાશ્રયિણઃ કલલાદ્યાઃ

ઽસાંસિદ્ધિકાશ્ચઽ; ઇત્યાદિ । યે પ્રાકૃતસ્વભાવાસ્તે સાંસિદ્ધિકા ઉચ્યન્તે । તે ચ કપિલસ્યૈવ મહામુનેર્નાન્યસ્ય । તસ્ય હ્યુત્પદ્યમાનસ્યૈવાદિસર્ગે સહોત્પન્ના ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યસંજ્ઞકાશ્ચત્વારો ભાવાઃ । યે ત્વાદિસર્ગાદુત્તરકાલમુત્પન્નકાર્યકારણાનામસ્મદ્વિધાનાં પ્રયત્નપૂર્વકા ઉત્પદ્યન્તે, તે વૈકૃતાઃ ॥
તે ચ દ્વિવિધાઃ । યદાહ- ઽધર્માદ્યા દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ કાર્યાશ્રયિણશ્ચ કલલાદ્યાઃઽ; ઇતિ । ધર્માદયશ્ચત્વારઃ, વિપરીતાશ્ચાધર્માદયશ્ચત્વાર ઇત્યષ્ટૌ । એતે ત્રયોદશવિધં કરણમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે । કાર્યં પઞ્ચ, કુક્ષિસ્થસ્યાસ્ય નિચ્છુરિતસ્ય તુ કૌમારયૌવનવાર્દ્ધકાનિ ત્રયઃ, ઇત્યષ્ટૌ ભાવાઃ । તત્ર વૈકૃતે ધર્માદિભિરધિવાસિતં સંસરતીતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 43 ॥
કારિકા 44
નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેનેત્યુક્તમ્ । તદુભયમપિ દર્શયિતુમાહ-
ધર્મેણ ગમનમૂર્ધ્વં, ગમનમધસ્તાદ્ભવત્યધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો, વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ

ઽધર્મેણઽ; ઇત્યાદિ । ધર્માદિનિમિત્તમૂર્ધ્વગમનાદિ નૈમિત્તિકમ્ । તત્ર ધર્મેણ યમનિયમલક્ષણેન ગમનમૂર્ધ્વમિતિ, સૂક્ષ્મશરીરસ્ય દેવાદિવ્યવસ્થિતિરિત્યર્થઃ ॥
ઽગમનમધસ્તાદ્ભવયધર્મેણઽ; ઇતિ । તિર્યગ્યોનિષુ સ્થિતિઃ । મિશ્રાન્મનુષ્યલોકે સ્થિતિરિત્યર્થોક્તમ્ ॥
ઽજ્ઞાનેન ચાપવર્ગઃઽ; ઇતિ । પ્રધાનપુરુષાન્તરજ્ઞાનાખ્યેન જ્ઞાનેન લિઙ્ગં નિવર્તતે । તતઃ કેવલઃ પુરુષો ભવતિ ॥
ઽવિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃઽ; ઇતિ । જ્ઞાનવિપર્યયાદજ્ઞાનાત્ સંસારચક્રબન્ધઃ, પુનઃ પુનરાવર્તનમ્ । સ ચ ત્રિપ્રકારઃ - પ્રકૃતિબન્ધઃ, દક્ષિણાબન્ધઃ, વિકારબન્ધશ્ચેતિ । યેષાં પ્રકૃતિરેવ પરતત્ત્વં નાન્યત્, તેષાં પ્રકૃતિવાદિનાં પ્રાકૃતિકો બન્ધઃ । યેષામિષ્ટાપૂર્તભાવિન એવ દિવ્યાદિવ્યમાનુષભોગાઃ પુરુષાર્થ ઇતિ, તેષાં કર્મવાદિનાં દક્ષિણાબન્ધઃ । ઇષ્ટાપૂર્તં દક્ષિણેતિ । તથા ચોક્તમ્-
અગ્નિહોત્રં તપઃ સત્યં દેવાનાં પરિપાલનમ્ ।
અતિથિર્વૈશ્વદેવં ચ ઇષ્ટમિત્યભિધીયતે ॥
પુષ્કરિણ્યઃ સભા વાપ્યો દેવતાયતનાનિ ચ ।
અન્નપ્રદાનમારામઃ પૂર્તમિત્યભિધીયતે ॥
યેષાં વિકાર એવૈશ્વર્યલક્ષણઃ પુરુષાર્થ ઇતિ, તેષાં વિકારત્વવાદિનાં વૈકારિકો બન્ધઃ ॥ 44 ॥
કારિકા 45
વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયઃ, સંસારો ભવતિ રાજસાદ્રાગાત્ ।
ઐશ્વર્યાદવિઘાતો વિપર્યયાત્તદ્વિપર્યાસઃ

ઽવૈરાગ્યાત્" ઇત્યાદિ । યો વિષયાદિદર્શનાદ્વિરક્તો યમનિયમપરિસ્થિતો ન જ્ઞાનં પર્યેષતે, તસ્ય મૃતસ્ય વૈરાગ્યાદષ્ટાસ્યુ પ્રકૃતિષુ પ્રધાનાદિતન્માત્રપર્યન્તાસુ લયઃ, સ્થૂલશરીરેણ વિષયોપભોગનિમિત્તેન યોગઃ । તલ્લીનશ્ચાત્માનં મુક્તમિવ મન્યતે ન તુ મુક્તમ્, સર્ગકાલે પુનઃ સંસરણાત્ । યદા તુ જ્ઞાનં પર્યેષ્યતે તદા મુચ્યત એવ । તથા ચોક્તમ્-
જ્ઞાનાદથ વિરાગાચ્ચ તથા કૃત્સ્નસ્ય સંક્ષયાત્ ।
ઇત્યેવં જાયતે મોક્ષો મુક્ત આત્મસ્થ ઉચ્યતે ॥ ઇતિ ॥
ઽસંસારો ભવતિ રાજસાદ્રાગાત્ઽ; ઇતિ । વૈરાગ્યવિષયો ઽશુભવિષયાભિષ્વઙ્ગો રાજસો રાગઃ, તસ્ય શુભાશુભકર્માક્ષેપકત્વાત્ । તસ્માદ્દેવાદિષ્વયં જનાદ્યજિભાવેન (?) સંસરતિ ॥
ઽઐશ્વર્યાદવિઘાતઃઽ; ઇતિ । અનૈશ્વર્યાત્તદ્વિપર્યાસ ઇતિ । અવિઘાતવિપર્યાસો વિઘાતઃ, પ્રાર્થિતાનામપ્રાપ્તિરિત્યર્થહ । મુક્તિસ્તુ દુરોત્સારિતૈવ ॥ 45 ॥
કારિકા 46
એષામષ્ટાનાં બુદ્ધિરૂપાણામેકેન મોક્ષઃ સપ્તભિર્બન્ધઃ સંસાર ઇતિ યદેતન્નિમિત્તનૈમિત્તિકં ષોડશમુક્તં તત્સંક્ષેપેણ ચતુર્વિધમાહ -
એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન તસ્ય ભેદાસ્તુ પઞ્ચાશત્

ઽએષઃઽ; ઇત્યાદિ । પ્રત્યયશબ્દેન બુદ્ધિરુચ્યતે । તસ્ય સર્ગો યઃ ષોડશવિધ ઉક્તઃ, એષ વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ । વિપર્યયાદીનામાખ્યા યસ્ય પ્રત્યયસર્ગસ્ય સ તથોક્તઃ । તત્ર વિપર્યયમજ્ઞાનમ્, અશક્તિર્જ્ઞાનાધિગમાસામર્થ્યં સત્યામપ્યધિજિગાંસાયામ્, તુષ્ટિર્મોક્ષોપાયેષુ વૈમુખ્યમ્, સિદ્ધિર્જ્ઞાનપ્રાપ્તિઃ ॥
તસ્ય ચતુવિધસ્ય પુનઃ પઞ્ચાશત્ ભેદા ભવન્તિ । કેન પ્રકારેણેત્યાહ- ઽગુણવૈષમ્યવિમર્દેનઽ; ઇત્યાદિ । સત્ત્વરજસ્તમસામન્યો ઽન્યાભિભવદ્વારેણ વૈષમ્યં વિષમભાવઃ, એકસ્ય દ્વયોર્વાધિક્યે ઽન્યસ્યાનાધિક્યમ્ । એકદ્વિત્રિયોગેન ષડ્વિધં વૈષમ્યમ્ । તેન દ્વયોર્વિમર્દઃ પરસ્પરક્ષોભઃ । તેન હેતુના ભવતીત્યર્થઃ ॥ 46 ॥
કારિકા 47
તાન્ ભેદાન્ દર્શયન્નાહ-
પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્ત્યશક્તિશ્ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા તુષ્ટિર્નવધા ઽષ્ટધાસિદ્ધિઃ

ઽપઞ્ચ વિપર્યયભેદાઃઽ; ઇત્યાદિ । અજ્ઞાનાખ્યસ્ય સર્ગસ્ય ભેદાઃ પઞ્ચ- તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્રશ્ચેતિ । અત એવ સાંખ્યપ્રવચને ક્લેશા ઉચ્યન્તે । ઽઅવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃઽ; ઇતિ । તત્રાવિદ્યાક્ષેત્રમુત્તરેષામ્ ॥
ઽઅશક્તિશ્ચઽ; ઇતિ । અશક્ત્યાખ્યઃ સર્ગઃ ॥
ઽકરણવૈકલ્યાત્ઽ; ઇતિ । કરણં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ । તયોર્વૈકલ્યાદષ્ટાવિંશતિભેદા યસ્યાઃ અશક્તેઃ સા ભવતીતિ વિભક્તિપરિણામેન યોજ્યમ્ । કરણવૈકલ્યં ચ ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન ભવતિ ॥
ઽતુષ્ટિર્નવધા ઽષ્ટધા સિદ્ધિઃઽ; । ઇતિ તુષ્ટિસર્ગો નવપ્રકારઃ, સિદ્ધિસર્ગો ઽષ્ટપ્રકારો ભવતીત્યર્થઃ । એતૈઃ સમુદાયેન પઞ્ચાશદ્ભેદા ઇતિ ॥ 47 ॥
કારિકા 48
તાનવાન્તરભેદસહિતાન્ દર્શયન્નાહ-
ભેદસ્તમસો ઽષ્ટવિધો મોહસ્ય ચ, દશવિધો મહામોહઃ ।
તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા, તથા ભવત્યન્ધતામિસ્રઃ

ઽભેદસ્તમસઃઽ; ઇત્યાદિ । તમ ઇત્યવિદ્યોચ્યતે । સા ચોત્તરેષાં પ્રસવભૂમિઃ । સા ચ પ્રકૃતિઃ । તત્ત્વવેદિનાં સત્યપિ વૈરાગ્યે નાપવર્ગ ઇતિ, જ્ઞાનસ્યાભાવાત્ । તતશ્ચ તેષામષ્ટાસ્વેવ પ્રકૃતિષુ લયો ભવતીતિ અષ્ટવિધા અવિદ્યા, વિષયસ્યાષ્ટવિધત્વાત્ ॥
મોહસ્ય ચેતિશબ્દેનાષ્ટવિધો ભેદ ઇત્યનુવર્તતે । મોહ ઇત્યસ્મિતોચ્યતે । દેવા અપિ વિનાશિનો ઽપિ, અષ્ટગુણમૈશ્વર્યમાશ્રિતા આત્માનમવિનાશિનં મન્યન્તે । તતશ્ચ તેષામષ્ટવિધો મોહઃ, ઐશ્વર્યસ્યાષ્ટવિધત્વાત્ ॥
ઽદશવિધો મહામોહઃઽ; ઇતિ સુખાનુશયો રાગો મહામોહ ઇત્યુચ્યતે । સ ચ દિવ્યાદિવ્યવિષયેષુ વર્તમાનો દશવિધો ભવતિ । તત્ર સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રલક્ષણાઃ પઞ્ચ, સુખૈકસ્વભાવત્વાદ્દ્વિવ્યાઃ । સ્થૂલાઃ પૃથિવ્યાદયઃ પઞ્ચ, સુખદુઃખમોહાત્મકત્વાદદિવ્યાઃ ॥
ઽતામિસ્રો ઽષ્ટાદશધાઽ; ઇતિ । દુઃખાનુશયો દ્વેષસ્તામિસ્ર ઇત્યુચ્યતે । સ ચાષ્ટગુણૈશ્વર્યે દશવિધે ચ વિષયે પ્રતિભવતીત્યષ્ટાદશવિધઃ ॥
ઽતથા ભવત્યન્ધતામિસ્રઃઽ; ઇતિ । યથા તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા તથા ઽયમપીત્યર્થઃ । મરણત્રાસો ઽન્ધતામિસ્ર ઉચ્યતે । સ ચાષ્ટગુણૈશ્વર્યે દશવિધે ચ વિષયે પ્રતિભવતીત્યષ્ટાદશવિધઃ ॥
ઽતથા ભવત્યન્ધતામિસ્રઃઽ; ઇતિ । યથા તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા તથા ઽયમપીત્યર્થઃ । મરણત્રાસો ઽન્ધતામિસ્ર ઉચ્યતે । સ ચાષ્ટગુણૈશ્વર્યે દશવિધે વિષય એવ ભવતીતિ । એવં દ્વિષષ્ટિભેદમજ્ઞાનમુક્તમ્ ॥ 48 ॥
કારિકા 49
અશક્તિઃ કરણવૈકલ્યાદિત્યુક્તમ્, તસ્યા ભેદાન્ દર્શયિતુમાહ-
એકાદશેન્દ્રિયવધઃ સહ બુદ્ધિવધૈરશક્તિરુપદિષ્ટા ।
સપ્તદશધા ચ બુદ્ધેર્વિપર્યયાસ્તુષ્ટિસિદ્ધિનામ્

ઽએકાદશઽ; ઇત્યાદિ । એકાદશાનામિન્દ્રિયાણામેકાદશૈવોપઘાતાઃ । શ્રોત્રચક્ષુર્ઘ્રાણાનાં બાધિર્યાન્ધત્વાઘ્રાતૃત્વાનિ, વાચો મૂકત્વમ્, જિહ્વાયા જાડ્યમ્, મનસ ઉન્માદઃ, પાણિપાદોપસ્થાનાં કૌણ્યપઙ્ગુત્વક્લૈબ્યાનિ, ત્વગિન્દ્રિયસ્ય કુષ્ઠઃ, પાયોરુદાવર્ત ઇતિ ।
બાધિર્યમાન્ધ્યાઘ્રાતૃત્વે મૂકતા જડતા તથા ।
ઉન્માદકૌણ્યકુષ્ઠાનિ ક્લૈબ્યોદાવર્તપઙ્ગુતાઃ ॥ ઇતિ ॥
અત ઇન્દ્રિયવધા અશક્તિરિત્યુપદિષ્ટાઃ સાંખ્યાચાર્યૈઃ ॥
ઽસહ બુદ્ધિવધૈઃઽ; ઇતિ । બુદ્ધેરપિ વધા અશક્તિરુપદિષ્ટા ॥ તે કિયન્ત ઇત્યાહ- ઽસપ્તદશધા ચ બુદ્ધેર્વુપયયાસ્તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્ઽ; ઇતિ । તુષ્ટયો નવ, સિદ્ધયશ્ચાષ્ટૌ । વક્ષ્યમાણામ્ભસાં યે વિપર્યયાસ્તે સપ્તદશવિધા બુદ્ધેર્જ્ઞેયાઃ । એવમશક્તિરષ્ટાવિંશતિભેદા યયા ક્રમસ્વશક્તો ભવતિ ॥
નનુ પ્રત્યયસર્ગ ઇત્યુક્તમ્, નાયમિન્દ્રિયવધઃ પ્રત્યયસર્ગઃ કિઞ્ચિદહઙ્કારસર્ગ ઇતિ સત્યમ્, અહઙ્કારસ્ય પ્રત્યયસર્ગત્વાત્ તત્સર્ગો ઽપિ પ્રત્યયસર્ગ ઉચ્યતે । ધર્મો વા પ્રત્યયઃ સર્ગઃ ॥ 49 ॥
કારિકા 50
તુષ્ટિભેદાનાહ-
આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્ પઞ્ચ, નવ તુષ્ટયો ઽભિમતાઃ

ઽઆધ્યાત્મિકાઃઽ; ઇત્યાદિના । પ્રકૃત્યાદીન્યાખ્યા યાસાં તુષ્ટીનાં તાસ્તથોક્તાઃ । તત્ર પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ । સૈવ વ્યક્તાત્મના પરિણમ્ય બન્ધમોક્ષૌ કુરુત ઇત્યેતાવન્માત્રોપદેશાત્ તુષ્ટો ભવતિ યસ્તસ્ય પ્રકૃત્યાખ્યા તુષ્ટિરમ્ભ ઇત્યુચ્યતે ॥
ઉપાદીયતે પ્રાપ્યતે મોક્ષો ઽનેનેત્યુપાદાનમ્ । પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગં ચાત્ર દણ્ડાદિ । ન પ્રકૃતિજ્ઞાનમાત્રેણ મુક્તિઃ । ઽઉપાદાનેન ચાપરેઽ; ઇત્યસ્માદદ્વિતીયાદુપદેશાદિહૈવ મુક્તિઃ પ્રાપ્તવ્યેતિ પરિતુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતો ઽયં તસ્ય દ્વિતીયા ઉપાદાનાખ્યા તુષ્ટિઃ સલિલમુચ્યતે ॥
કલ્યત ઇતિ કાલા । મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તેન લિઙ્ગેન સંસરતા ઽપરેણ મોક્ષો ન પ્રકૃત્યુપાદાનમાત્રાદિહૈવ જન્મનીતિ તસ્માત્તૃતીયાદુપદેશાત્ તુષ્ટો યઃ કાલાપેક્ષી સ્થિતસ્તસ્ય કાલાખ્યા તુષ્ટિરોધ ઇત્યુચ્યતે ॥
યસ્યાપરં ભાગ્યમસ્તિ તસ્ય મોક્ષઃ, પ્રકૃત્યુપાદાનકાલમાત્રેણ ન, કશ્ચિદ્વિપરીતભાગધેયો ઽસ્તીતિ તસ્માચ્ચતુર્થાદુપદેશાત્ તુષ્ટો યો ભાગ્યાપેક્ષી સ્થિતસ્તસ્ય ચતુર્થી વૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । એતાશ્ચતસ્ર આત્માનમધિકૃત્ય ભવન્તીત્યાધ્યાત્મિકાઃ આત્મના મોક્તવ્યમિતિ કૃત્વા ॥
ઽબાહ્યવિષયોપરમાચ્ચઽ; ઇતિ । શબ્દાદિભ્યો વ્યાવૃત્તિરુપરમણં પઞ્ચધા ભવતિ । આર્જનરક્ષણક્ષયસઙ્ગહિંસાદોષદર્શનાત્ । તત્ર વિષયાર્જને મહદ્દુઃખં તદલ્પવિષયેભ્ય ઇત્યાર્જનદોષદર્શનાન્નિવૃત્તસ્ય તુષ્ટિરિયં પઞ્ચમી સુતારમિત્યુચ્યતે ॥
વિષયા આર્જિતું શક્યાઃ, રક્ષણં તુ દુઃખં બહુભિઃ તજ્જન્યમાનાનાં (?) સ્યાદિતિ રક્ષણદર્શનાન્નિવૃતસ્ય તુષ્ટિરિયં ષષ્ઠી સુપારમિત્યુચ્યતે ॥
વિષયા આર્જિતું રક્ષિતું ક્ષયે ચ પ્રતિવિધાતું શક્યાઃ, કિન્તૂપભુજ્યમાના મહતીમાત્મસક્તિં કુર્વન્તિ, તદપ્રાપ્તૌ ચ મહદ્દુઃખમિતિ સઙ્ગદોષદર્શનાદુપરસ્તસ્યાષ્ટમી તુષ્ટિરનુત્તમામ્ભ ઇત્યુચ્યતે ॥
સર્વં શક્યં કિન્ત્વનુપહત્ય ભૂતાનિ ન ભોગઃ સમ્ભવતિ । ભૂતોપઘાતાન્મહદનિષ્ટફલમિતિ હિંસાદોષદર્શનાદુપરતસ્ય તુષ્ટિરિયં નવમી ઉત્તમામ્ભ ઇત્યુચ્યતે । એતાઃ પઞ્ચ વિષયદ્વારેણેતિ ભવન્તીતિ બાહ્યાઃ । તત્પૂર્વિકાશ્ચાધ્યાત્મિકાઃ, વિષયે તત્પરસ્યાધ્યાત્મિકતુષ્ટ્યસમ્ભવાત્ ॥
તત્ર પ્રકૃત્યુપાદાનકાલા ન મોક્ષોપાયા ઇત્યુપદિષ્ટમપિ યો વૈમુખ્યાન્ન પ્રતિપદ્યતે તસ્યાધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ, વિષયોપરમાચ્ચ બાહ્યાઃ પઞ્ચેતિ નવ તુષ્ટયઃ । તા બુદ્ધિવધા ઇત્યુચન્તે । તેષાં શક્તેરન્તર્ભવતિ [?] । તાસાં ચતુષ્ષષ્ટીનાં મહત્પ્રભૃતયો વિપર્યયેણ સંજ્ઞા । તદુભયમપિ બુદ્ધાવન્તર્ભૂતં તત્સર્ગત્વાત્ ॥ 50 ॥
કારિકા 51
કતિભેદા જ્ઞાનાજ્ઞાનલક્ષણા સિદ્ધિરિત્યાહ-
ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃ સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ, સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ

ઽઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનમ્ઽ; ઇત્યાદિ । સિદ્ધિર્જ્ઞાનપ્રાપ્તિઃ, તસ્યા ભેદા ઉપાયભેદાત્ । ઊહ ઇતિ । જન્માન્તરસંસ્કૃતધિયો યસ્ય બન્ધમોક્ષકારણમુત્પ્રેક્ષમાણસ્ય પ્રધાનપુરુષાન્તરજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તસ્ય સિદ્ધિરૂહહેતુકા પ્રથમા તારમિત્યુચ્યતે ॥
યસ્ય સાંખ્યશાસ્ત્રપાઠમન્યદીયમાકર્ણ્ય તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, સા સિદ્ધિઃ શબ્દહેતુકા દ્વિતીયા સુતારમિત્યુચ્યતે ॥
યસ્ય શિષ્યાચાર્યસમ્બન્ધેન સાંખ્યશાસ્ત્રં શબ્દતો ઽર્થતશ્ચાધીત્ય જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તસ્યાધ્યયનહેતુકા । અધ્યયનેન હિ તત્પરિજ્ઞાનાત્ । એષા તૃતીયા તારવિ ઇત્યુચ્યતે ॥
ઽદુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃઽ; ઇતિ । યો ઽપ્યાધ્યાત્મિકેનાધિભૌતિકેનાધિદૈવિકેન વા ભાવિતસ્તદ્વિઘાતાર્થં જ્ઞાનં પર્યેષ્યતિ, ઊહેન શબ્દેનાધ્યયનેન વા, તસ્ય તદ્વિઘાતહેતુકાઃ પ્રમાદપ્રમુદિતમોદનાખ્યાસ્તિસ્રઃ, ઉપાયસ્ય ત્રિત્વાદિતિ । પૂર્વા યાસ્તિસ્રઃ સિદ્ધ્યયસ્તા ન દુઃખહેતુકા ઇતિ બોદ્ધવ્યાઃ ॥
ઽસુહૃત્પ્રાપ્તિઃઽ; ઇતિ । યો ઽધિગતતત્ત્વઃ સુહૃદં પ્રાપ્ય જ્ઞાનમધિગચ્છતિ, તસ્ય સુહૃત્પ્રાપ્તિપૂર્વિકા । મિત્રં હિ સ્નેહાત્ જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ । ઇયં સપ્તમી રમ્યકમિત્યુચ્યતે ॥
દાનં ચ સિદ્ધિહેતુઃ । દાનેન હ્યારાધિતો જ્ઞાની જ્ઞાનં પ્રયચ્છતિ । ઇયમષ્ટમી સદાપ્રમુદિતમિત્યુચ્યતે ॥
તદ્વિપરીતા અસિદ્ધયઃ । મન્દબુદ્ધિત્વાન્નોહતે યસ્તસ્યાનૂહહેતુકા અસિદ્ધિઃ । યઃ શક્તો ઽપિ સાંખ્યશાસ્ત્રં શૃણ્વન્નપિ બુદ્ધિદૌર્બલ્યાન્ન બુદ્ધ્યતિ તસ્ય શબ્દહેતુકા અસિદ્ધિઃ । બુદ્ધિદોષ એવાયમ્ । યસ્ય ગુરુપૂર્વકં નાધ્યયનં બુદ્ધિદોષાદેવ તસ્યાનધ્યયનહેતુકા અસિદ્ધિઃ । ન યત્ર મિત્રસંગ્રહો ન ચ દાનમિત્યષ્ટાવસિદ્ધયો બુદ્ધિવધા અશક્તાવન્તર્ભૂતાઃ । તાસાં ચાસિદ્ધીનાં મોષમુષ્ણામાનોરમિત્યાદ્યાઃ [?] સંજ્ઞાઃ । બુદ્ધાવન્તર્ભૂતં તત્સર્ગત્વાત્ ॥
ઽસિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃઽ; ઇતિ । તસ્યા અષ્ટવિધાયાઃ સિદ્ધેર્યઃ પૂર્વો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટ્યાખ્યસ્ત્રિવિધ ઉક્તઃ સો ઽઙ્કુશ ઇવેત્યઙ્કુશ ઉક્તઃ । તેન હ્યસ્વતન્ત્રીકૃતો લોકઃ સંસારચક્રે ઽવતિષ્ઠતે । તત્ર વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધ ઇતિ વચનાત્ પઞ્ચવિધમજ્ઞાનમઙ્કુશઃ । અશક્તિઃ કરણવૈકલ્યમ્, તતો હિ જ્ઞાનાપ્રાપ્તિરિત્યઙ્કુશઃ । તુષ્ટિરપ્યઙ્કુશઃ । તદા પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યા મોક્ષોપાયા ઇતિ, વિષયોપરમાચ્ચ મુક્ત ઇત્યેતાવન્માત્રાદુપદેશાત્ તુષ્ટો ન જ્ઞાનં પર્યેષ્યતિ । યદા તુ પર્યેષ્યતિ તદા ઽનઙ્કુશ ઇત્યર્થઃ । એતે પ્રત્યયસર્ગભેદાઃ પઞ્ચાશત્ પદાર્થાઃ, અસ્તિત્વાદયશ્ચ દશ । તે ચાસ્યામેવ સપ્તત્યાં નિર્દિષ્ટાઃ । તથા ચાહ સંગ્રહકારઃ-
અસ્તિત્વમેકત્વમથાર્થવત્ત્વં પારાર્થ્યમન્યત્વમકર્તૃભાવઃ ।
યોગો વિયોગો બહવઃ પુમાંસઃ સ્થિતિઃ શરીરસ્ય ચ શેષવૃત્તિઃ ॥ ઇતિ ॥
એકત્વમર્થવત્ત્વં પારાર્થ્યં ચેતિ પ્રધાનમધિકૃત્યોક્તમ્ । અન્યત્વમકર્તૃત્વં બહુત્વં ચેતિ પુરુષમધિકૃત્ય । અસ્તિત્વં યોગો વિયોગશ્ચેત્યુભયમધિકૃત્ય । સ્થિતિર્મૂલસૂક્ષ્મમધિકૃત્ય । વક્ષ્યતિ- ઽતિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાત્ઽ; ઇતિ । એતે ષષ્ટિ પદાર્થાઃ, તદર્થં શાસ્ત્રં ષષ્ટિતન્ત્રમિત્યુચ્યતે ॥ 51 ॥
કારિકા 52
પૂર્વોત્પન્નં લિઙ્ગં ભાવૈરધિવાસિતં સંસરતીત્યુક્તમ્, તત્ર કિં ભાવા અપિ પૂર્વમુત્પન્નાઃ કિં લિઙ્ગમેવેત્યત્રાહ-
ન વિના ભાવૈર્લિઙ્ગમ્, ન વિના લિઙ્ગેન ભાવનિષ્પત્તિઃ ।
લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યસ્તસ્માદ્દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ

ઽન વિનાઽ; ઇત્યાદિ । યદિ ભાવા ન પૂર્વોત્પન્નાસ્તૈર્વિના લિઙ્ગમપિ નાસ્તિ । સંસરણાર્થં લિઙ્ગં સંસારનિમિત્તં ચ ભાવાઃ ॥
ઽન વિના લિઙ્ગેન ભાવનિષ્પત્તિઃઽ; ઇતિ । લિઙ્ગં વિના ન ભાવાનિષ્પત્તિઃ, લિઙ્ગાશ્રિતત્વાદ્ભાવાનામ્ । યસ્માદેવં તસ્માત્ લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યશ્ચ દ્વિપ્રકારઃ પ્રધાનત્વાત્ સર્ગો ભવતીતિ । સૃજ્યત ઇતિ સર્ગઃ ॥ 52 ॥
કારિકા 53
યથા દ્વાવેતૌ પૂર્વોત્પન્નૌ તથ ભૂતસર્ગો ઽપીતિ દર્શયન્નાહ-
અષ્ટવિકલ્પ દૈવસ્તૈર્યગ્યોન્યશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યચૈકવિધઃ, સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ

ઽઅષ્ટવિકલ્પઃઽ; ઇત્યાદિ । દેવાનામયં દૈવઃ । સો ઽષ્ટવિધઃ । તદ્યથા બ્રાહ્મઃ, પ્રાજાપત્યઃ, સૌરઃ, આસુરઃ, ગાન્ધર્વઃ, યાક્ષઃ, રાક્ષસઃ, પૈશાચશ્ચેતિ ॥
ઽતૈર્યગ્યોન્યશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિઽ; ઇતિ । તિર્યગ્યોનીનામયં તૈર્યગ્યોન્યઃ । પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરભેદાત્ પઞ્ચવિધઃ । તત્ર ગવાદ્યા રાસભાન્તાઃ પશવઃ । સિંહાદ્યા બિડાલાન્તા મૃગાઃ । હંસાદ્યા મશકાન્તાઃ પક્ષિણઃ । સર્પાદયઃ કૃમ્યન્તાઃ સરીસૃપાઃ । વૃક્ષાદયઃ સ્થૂણાન્તાઃ સ્થાવરા ઇતિ ॥
ઽમાનુષ્યશ્ચૈકવિધઃઽ; ઇતિ । મનુષ્યાણામયં માનુષ્યઃ । એવંવિધસંસ્થાનસ્યૈકવિધત્વાત્ । બ્રાહ્માદિભેદો ઽપિ સત્ત્વરજસ્તમસાં વિકલ્પાત્ કાલવ્યવહારનિમિત્તમ્ ॥
ઽસમાસતઃઽ; ઇતિ । સંક્ષેપેણ । વિસ્તરં...તસ્તસ્યૈવ (?) - જરાયુજાણ્ડજોષ્મજોદ્ભિજ્જાખ્યાશ્ચત્વારો ભેદાઃ શાસ્ત્રાન્તરે દ્રષ્ટવ્યાઃ । ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્થાવરાઃ ॥
ઽભૌતિકઃ સર્ગઃઽ; ઇતિ । ભૂતેષુ ભવો ભૌતિકઃ, લોકોત્પાદ ઇત્યર્થઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ ॥ 53 ॥
કારિકા 53
સ્થૂલશરીરે સત્ત્વયિ કશ્ચિદેવ ક્વચિદધિક્યેન વર્તત ઇતિ દર્શયન્નાહ-
ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલસ્તમોવિશાલશ્ચ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મધ્યે રજોવિશાલો, બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ

ઽઊર્ધ્વમ્ઽ; ઇત્યાદિ । બ્રહ્મા આદિર્યસ્ય સર્ગસ્ય સ્તમ્બશ્ચ તૃણવિટપપર્યન્તઃ, સ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ સર્ગઃ । સ ઊર્ધ્વઃ સત્ત્વવિશાલઃ । ઊર્ધ્વં દેવલોકસ્તસ્યોત્કૃષ્ટત્વાત્ તત્ર સાત્ત્વિક ઇત્યર્થઃ । દેવલોકસ્ય સત્ત્વબહુલત્વાત્ ॥
ઽતમોવિશાલશ્ચ મૂલતઃ સર્ગઃઽ; ઇતિ । તૈર્યગ્યોનો મૂલમ્, તસ્યાધમત્વાત્ । તસ્મિન્ મૂલે તમો ઽધિકં તમોબહુલત્વાત્ ॥
ઽમધ્યે રજોવિશાલઃઽ; ઇતિ । મનુષ્યલોકે મધ્યે । ઉત્તરાધરભાવાત્ તત્ર દુઃખબહુલત્વાત્ ॥ 54 ॥
કારિકા 55
યદિ ત્રિષુ લોકેષુ લિઙ્ગં સંસરતિ, તદેવ તર્હિ સાંસારિકં સુખં દુઃખં વાપ્નોતિ, તસ્યૈવ સાંસારિકત્વાદિત્યાહ-
તત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેસ્તસ્માદ્ દુઃખં સ્વભાવેન

ઽતત્રઽ; ઇત્યાદિ । તેષુ લોકેષુ જરામરણકૃતમિતિ ચતુર્દુઃખોપલક્ષણાર્થમ્ । ગર્ભદુઃખમ્, જન્મદુઃખમ્, જરાદુઃખમ્, મરણદુઃખમિતિ । તત્ર માતુઃ કુક્ષૌ અન્ધતમસીવ પ્રવિષ્ટસ્ય સઙ્કુચનપ્રસારણદુઃખં ગર્ભદુઃખમ્ । જાયમાનસ્ય માતુરુદરાન્નિર્ગચ્છતો જન્મદુઃખમ્ । વ.....પાલતસ્ખલનાદિદુઃખં જરાદુઃખમ્ । મરણાવસ્થાયાં સ્થૂલશરીરં ત્યજતો મરણદુઃખમ્ । એતત્ત્વાધ્યાત્મિકં દુઃખે ઽન્તર્ભૂતમપ્રીતદુઃખં બુદ્ધ્યાધ્યવસિતં પુરુષઃ પ્રાપ્નોતિ તસ્ય ચેતનત્વાત્, ન તુ લિઙ્ગમચેતનત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
કિયન્તં કાલમિત્યાહ- ઽલિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેઃઽ; ઇતિ । યાવલ્લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તિસ્તાવદિત્યર્થઃ । તસ્ય ચ નિવૃત્તિઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરજ્ઞાનાત્ । યતશ્ચૈવં તસ્માદ્દુઃખં સ્વભાવેન । લિઙ્ગગર્ભાદ્યવસ્થાસુ સ્વભાવતો દુઃખમિત્યર્થઃ । લોકત્રયે સુખમપિ પ્રાપ્નોતિ, તન્નોક્તં તસ્યાનિયતત્વાત્ । જરાદિદુઃખં તુ નિયતમિતિ ॥ 55 ॥
કારિકા 56
યો ઽયં ભાવલિઙ્ગભૂતતત્સર્ગઃ સ કિમીશ્વરાત્, યથોચ્યતે-
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા ।
ઇતિ, કિં વા પુરુષાત્, યથોચ્યતે-
પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઇતિ, કિં વા સ્વભાવાત્, યથોચ્યતે-
સ્વભાવિકમેવેદં સર્વં જગન્નહિ મરુદાદયઃ કેનચિત્ ક્રિયન્તે ।
ઇત્યત્રાહ-
ઇત્યેષ પ્રકૃતિકૃતો મહદાદિવિશેષભૂતપર્યન્તઃ ।
પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ

ઽઇત્યેષ પ્રકૃતિકૃતઃઽ; ઇત્યાદિ । આરભ્યત ઇત્યારમ્ભઃ । પ્રકૃતિકૃત ઇતિ પ્રધાનકૃતઃ, નેશ્વરાદિકૃત ઇત્યર્થઃ । લોકત્રયં ત્રિગુણાત્મકં ભવતિ, તચ્ચ ત્રિગુણાયા એવ પ્રકૃતેરુત્પદ્યતે । નપૈ સ્વભાવિકમ્, વિપરીતગુણદોષપ્રસઙ્ગાદ્દેશાનિયમયોગાચ્ચ ॥
સ કિંસ્વરૂપ ઇત્યાહ- ઽમહદાદિવિશેષભૂતપર્યન્તઃઽ; ઇતિ । બુદ્ધિરાદિર્યસ્યારમ્ભસ્ય । ભૂતાનિ લોકત્રયે યાન્યભિન્નસંસ્થાનાનિ સ્થૂલશરીરાખ્યાનિ । વિષયાશ્ચ । બાહ્યાશ્ચ વિષયાઃ સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલાઃ । તે પર્યન્તે ઽવસાને યસ્ય સ તથોક્તઃ । અનેન ભાવલિઙ્ગભૂતસર્ગાખ્યાસ્ત્રય આખ્યાતાઃ ॥
કિમર્થમયં પ્રધાનસ્યારમ્ભ ઇત્યત્રાહ- ઽપ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમ્ઽ; ઇતિ । એકૈકસ્ય પુરુષસ્ય પુરુષસ્ય વિમુક્ત્યર્થમારમ્ભઃ, પુરુષાણાં બહુત્વાત્ । ભાવસર્ગે ભૂતસર્ગે ચાનેક ઇતિ દર્શયતિ । તથાહિ મોક્ષાર્થં વિષયોપભોગાર્થં ચાયમારમ્ભ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રધાનેન હિ પુરુષાર્થઃ કર્તવ્યઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ । વિષયોપભોગઃ કૈવલ્યં ચ । તદુભયં કૃત્વા નિવર્તત ઇતિ ॥
ઽસ્વાર્થઃઽ; ઇતિ । યઃ કશ્ચિત્ દેવદત્તસ્વાર્થ એવ પરાર્થો રહિતિતં પ્રવર્તતે ન પરસ્તપસ્તકરોતિ (?) તથા પ્રધાનમપીત્યર્થઃ ॥ 56 ॥
કારિકા 57
નનુ ચ સચેતનસ્ય બુદ્ધિપૂર્વિકા પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, પ્રધાનસ્યાચેતનત્વાત્કથં લોકત્રયે પુરુષં વિષયૈઃ સંયોજ્ય ધ્યાનેન વિપ્રમોચ્ય નિવર્તેત । કથમેવંવિધા પ્રવૃત્તિઃ । નાયં નિયમઃ, અચેતનાનામપિ લોકે પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ । યદાહ-
વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્ય ।
પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય

ઽવત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તમ્ઽ; ઇત્યાદિ । વત્સસ્ય વિવૃદ્ધિઃ પુષ્ટિઃ । તસ્યા નિમિત્તમ્ ॥
ઽક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્યઽ; ઇતિ । અચેતનસ્ય । યથા તૃણદિકમચેતનં ગવાશિતં પીતં ચ, વત્સસ્ય પુષ્ટિઃ કર્તવ્યેતિ, ક્ષીરાત્મના પરિણમતિ કૃતાર્થં ચ નિવર્તત ઇતિ ॥ 57 ॥
કારિકા 58
યદિ પુરુષવિમોક્ષાર્થં પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તેઃ પ્રાક્ પુરુષસ્ય કૈવલ્યં સ્થિતમેવ, તત્ કિં તેન પ્રવૃત્તેન? તથા ચાહુઃ -
મધ્વર્થં પ્રસ્થિતઃ કશ્ચિદ્ ગ્રામાભ્યાશે તુ માક્ષિકમ્ ।
અક્કે ચેન્મધુ વિન્દેત કિમર્થં પર્વતં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ ॥
અત્રાહ-
ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદવ્યક્તમ્

ઽઔત્સુક્યમ્ઽ; ઇત્યાદિ । યથૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થમભિમતક્રિયાસુ લોકઃ પ્રવર્તતે, તદ્વત્ પ્રલયાવસ્થાયાં પુરુષો ઽપિ મોક્ષનિમિત્તં યદૌત્સુક્યં તન્નિવૃત્તયે પ્રવર્તયેત્પ્રધાનમિતિ ॥ 58 ॥
કારિકા 59
ઉદાહરણાન્તરમાહ-
રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્ત્તકી યથા નૃત્તાત્ ।
પુરુષસ્ય તથા ઽ; ઽત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃ

ઽરઙ્ગસ્યઽ; ઇત્યાદિ । નૃત્યતીતિ નર્ત્તકી । સા તથા રઙ્ગસ્ય નૃત્તં દર્શયિત્વા તસ્માન્નૃત્તાન્નિવર્તતે વિરમતિ, દૃષ્ટાહમનેનેતિ કૃતપ્રયોજના સતી, તથા પુરુષસ્યાત્માનં સંપ્રકાશ્ય દેવાદિભાવરૂપં ગતા નિવર્તતે પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમિત્યર્થઃ ॥ 59 ॥
કારિકા 60
નનુ ચ નટી રઙ્ગાત્ સ્વાર્થં સાધયતિ, પ્રકૃતેસ્તુ પુરુષાર્થઃ સ્વાર્થો યેનૈવમાચરયતીત્યાહ-
નાનાવિધૈરુપાયૈરુપકારિણ્યનુપકારિણઃ પુંસઃ ।
ગુણવત્યગુણસ્ય સતસ્તસ્યાર્થમપાર્થકં ચરતિ