સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-40

ઽતસ્માત્તત્સંયોગાત્ઽ; ઇત્યાદિ । તેન પુરુષેણ યઃ સંયોગસ્તસ્માદચેતનં ચેતનાવદિવ ભવતિ । યથાગ્નિસંયોગાલ્લોહમણિરિત્યુચ્યતે । લિઙ્ગં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં વક્ષ્યતિ ॥
યદિ તદેવ ત્રિગુણાત્મકં કર્તૃ ન પુમાન્, કથં પુરુષો ગચ્છતીત્યુચ્યત ઇત્યાહ- ઽગુણકર્તૃત્વે ઽપિ તથા કર્તેવ ભવત્યુદાસીનઃઽ; ઇતિ । ગુણાનાં કર્તૃત્વં ન પુરુષસ્ય । યથા પુરુષસંયોગાદચેતનં લિઙ્ગં ચેતનાવદિવ ભવતિ, તથા ગુણાત્મકલિઙ્ગસંયોગાદકર્તાપિ સન્ કર્તેવ ભવતિ । ઉદાસીનઃ । યથા સ્વામી સ્વયમયોદ્ધાપિ યૌધભૃત્યસંયોગાદ્ યોદ્ધેતિ વ્યપદિશ્યતે, તથા પુરુષો ઽપ્યુપચારેણ કર્તેતિ ।
તથા ચોક્તમ્ -
પ્રવર્ત્તમાનાન્ પ્રકૃતેરિમાન્ ગુણાંસ્તમો ઽભિભૂતો વિપરીતદર્શનઃ ।
અહં કરોમીત્યબુધો ઽભિમન્યતે તૃણસ્ય કુબ્જીકરણે ઽપ્યનીશ્વરઃ ॥ ઇતિ ॥ 20 ॥
કારિકા 21
નનુ પ્રધાનપુરુષયોઃ કિં (કર્તૃત્વં) ચૈતન્યાર્થમેવ સંયોગઃ, કિં વાન્યાર્થમપીત્યાહ-
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય ।
પંગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ

ઽપુરુષસ્યઽ; ઇત્યાદિ । પુરુષસ્યાર્થો દ્વિવિધઃ, વિષયોપભોગઃ કૈવલ્યં ચ । તદુભયં પ્રધાનેન સમ્પાદ્યમ્ । વિષયોપભોગશ્ચ પ્રધાનવિભૂતિમન્તરેણ ન સમ્ભવતિ, ઇતિ દર્શનાર્થં પુરુષઃ પ્રધાનેન સંયુજ્યતે । માનં સ્વાં વિભૂતિં દર્શયિતુમસમર્થાત્પુરુષેણ સંયુજ્યતે (?) । દૃષ્ટ્વા સ સર્વાં વિભૂતિમનુભૂય વિરસત્વાદ્ વિરક્તઃ પુરુષઃ પ્રધાનેન ત્યજ્યતે । ત્યક્તસ્ય કૈવલ્યમિત્યતો દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં ચ દ્વયોરપિ સંયોગો મત્સ્યોદકવદુદુમ્બરમશકશ્ચ ॥
ઽપંગ્વન્ધવત્ઽ; ઇતિ । દૃષ્ટાન્તઃ । પઙ્ગુઃ સચક્ષુઃ પશ્યતિ પન્થાનં ન સંચરતિ, અન્ધો ઽપિ સંચરતિ ન પશ્યતિ પન્થાનમ્ । તયોઃ સ્વાર્થભ્રષ્ટયોર્ગ્રામપ્રાપ્ત્યર્થઃ સમ્બન્ધો ભૂતઃ । તત્ર પઙ્ગુરન્ધસ્કન્ધમારુહ્ય ગતિમાન્, અન્ધો ઽપિ દ્રષ્ટ્રધિષ્ઠાનાદ્દૃષ્ટિમાન્ જાતઃ । ગ્રામપ્રાપ્તયોશ્ચ તયોર્વિયોગઃ । એવં પુરુષો નિષ્ક્રિયઃ પ્રધાનેન સંયુજ્ય તદ્વિભૂતિદર્શનાય દેવાદિષુ સંચરતિ । પ્રધાનં નિશ્ચેતનમપિ પુરુષાધિષ્ઠાનાચ્ચેતનાવદિવ દ્વયમપિ સમ્પાદયતિ । તસ્માત્પંગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગઃ ॥
નનુ ચ સંયોગમાત્રેણ કથં દર્શનં કૈવલ્યં ચેત્યાહ- ઽતત્કૃતઃ સર્ગઃઽ; ઇતિ । સંયોગકૃતો મહદાદિગ્રામોત્પાદ ઇત્યર્થઃ ॥ 21 ॥
કારિકા 22
તમેવ દર્શયન્નાહ-
પ્રકૃતેર્મહાંસ્તતો ઽહઙ્કારસ્તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદપિ ષોડશકાત્પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ

ઽપ્રકૃતેર્મહાન્ઽ; ઇત્યાદિ । પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં કારણમવ્યક્તં ગુણસામ્યં તમોબહુલમવ્યાકૃતમિતિ પ્રકૃતિપર્યાયાઃ । તતો મહાનુત્પદ્યતે સ તુ તમોબહુલઃ । મહાન્ બુદ્ધિર્મતિઃ પ્રત્યય ઉપલબ્ધિરિતિ બુદ્ધિપર્યાયાઃ । તતો ઽહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે । સ તુ રજસ્તમોબહુલઃ । અહઙ્કારઃ સુપર્ણપણિ(!)સ્તત્પુરુષ ઇત્યહઙ્કારપર્યાયાઃ ॥
ઽતસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃઽ; ઇતિ । તસ્માદહઙ્કારાત્ ષોડશકો ગણ ઉત્પદ્યતે । એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ તન્માત્રાણીત્યર્થઃ । તાનિ હૃષીકાણીન્દ્રિયાણીતિ પર્યાયાઃ । સૂક્ષ્મા અતિશયા અણવઃ (વિષા) ઇતિ તન્માત્રપર્યાયાઃ ॥
ઽતસ્માદપિ ષોડશકાત્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિઽ; ઇતિ । ષોડશાદ્ ગણાદ્યાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ તેભ્ય એકોત્તરવૃદ્ધ્યા પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ભવન્તિ । તત્ર શબ્દતન્માત્રાદાકાશમેકગુણમ્ । શબ્દતન્માત્રપ્રતિસંહિતાત્ સ્પર્શતન્માત્રાદ્દ્વિગુણો વાયુઃ । તાભ્યાં પ્રતિસંહિતાદ્રૂપતન્માત્રાત્ ત્રિગુણં તેજઃ । તૈઃ પ્રતિસંહિતાદ્રસતન્માત્રાત્ ચતુર્ગુણા આપઃ । ચતુર્ભિઃ પ્રતિસંહિતાદ્ગન્ધતન્માત્રાત્ પઞ્ચગુણા પૃથિવીતિ । એતૈરેકાદશાદયઃ સ્થૂલા વિશેષા ઉચ્યન્તે, યેષ્વવસિતાનિ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ ॥ 22 ॥
કારિકા 23
બુદ્ધેર્લક્ષણમાહ-
અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ ।
સાત્ત્વિકમેતદ્રૂપં તામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમ્

ઽઅધ્યવસાયઃઽ; ઇત્યાદિ । શબ્દાદિષુ વિષયે ઽધ્યવસાયશબ્દો ઽયં યાવત્ ગન્ધો ઽયમિતિ સુબુદ્ધેર્લક્ષણમ્ (?) । તસ્યાશ્ચાષ્ટૌ રૂપાણિ ॥
ઽધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ઽ; ઇતિ । તત્ર યો ઽયમનિવિષયમનુષ્ઠાનાત્મકો ઽધવસાયસ્સ ધર્મઃ । યમાઃ પઞ્ચ નિયમાશ્ચ । યથોક્તં સાંખ્યપ્રવચને ઽઅહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃઽ; । ઽશૌચસન્તોષતપસ્સ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃઽ; ઇતિ । તત્ર સન્તોષસ્સનિહિતસાધનાભ્યાશાદધિકસ્યાનુપાદિત્સા । તપો જિઘત્સાપિપાસાશીતોષ્ણસ્થાનસાધનાજયઃ કાષ્ઠમૌનાકારમૌને, વ્રતાનિ ચ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીનિ । સ્વાધ્યાયો મોક્ષશાસ્ત્રાધ્યયનં પ્રણવજપો વા । ઈશ્વરપ્રણિધાનં વિશિષ્ટદેવતારાધનમ્ । અસંસારિભિસ્તુલ્યવૃત્તિત્વાદિતિ । તદ્વિપરીતાનુષ્ઠાનમધર્મઃ । પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનાં સ્વસંજ્ઞાલાક્ષણ્યકત્વપ્રયોજનાવધારણં જ્ઞાનમ્, ગુણપુરુષાન્તરજ્ઞાનમ્ । શેષમજ્ઞાનમ્ । વિષયશરીરેન્દ્રિયેભ્યો દોષદર્શનાદ્વૈમુખ્યં વિરાગઃ । તેષ્વભિલાષો રાગઃ । ઐશ્વર્યમષ્ટગુણમ્- અણિમા, મહિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિઃ, પ્રાકામ્યમ્, ઈશિત્વં, વશિત્વમ્, યત્રકામાવસાયિત્વં ચેતિ । તત્રાણિમાણુત્વમ્, યેન ગુણેન સૂક્ષ્મો ભૂત્વા વિચરતિ । કાર્યે કારણોપચારાદણિમેત્યુચ્યતે । ઉત્તરત્રાપ્યેવં યોજ્યમ્ । લઘિમા લઘુત્વમ્, યેન વાયુવલ્લઘુતરો ભવતિ । મહિમા મહત્ત્વમ્, યેન ભુવનેષુ ધર્માદિપ્રાપ્તિઃ, યેન ગુણેનેષિતસ્ય પ્રાપણમ્ । પ્રાકામ્યં પ્રચુરકામિતા યેનૈકમનેકં પ્રાકામ્યતે ઽનેકં ચૈકમ્ । ઈશિત્વં પ્રભુતા (યેન સ્થાવરાદીનિ ભૂતાનિ સન્દેશકારીણિ ભવન્તિ । વશિત્વં વશિતા) યેન સ્વતન્ત્રશ્ચરતિ । યત્રકામાવશાયિત્વં (કામેનેચ્છયાવશેતું શીલં યસ્ય સ યત્રકામાવશાયી । તસ્ય ભાવઃ યત્રકામાવશાયિત્વમ્) । અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં ઽશીઽ; તિષ્ઠતૌ વર્ત્તતે । યેન ગુણેન દિવ્યન્તરિક્ષે ભૂમૌ વાવસ્થાયિત્વમિત્યર્થઃ ।
ઽસાત્ત્વિકમેતદ્રૂપમ્ઽ; ઇતિ । સત્ત્વતમોબહુલત્વાત્ । બુદ્ધેર્યદા સત્ત્વમુત્કટં ભવતિ તદૈતચ્ચતુષ્ટયં ભવતીત્યર્થઃ ।
ઽતામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમ્ઽ; ઇતિ । ઉત્કટલક્ષણાત્ ધર્માદિચતુષ્ટયાદ્વિપરીતં તમસ્યુદ્રિક્તે ભવતીત્યર્થઃ । અધર્મો ઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યં ચેતિ ॥ 23 ॥
કારિકા 24
અહઙ્કારલક્ષણમાહ-
અભિમાનો ઽહઙ્કારઃ, તસ્માદ્દ્વિવિધઃ પ્રવર્ત્તતે સર્ગઃ ।
એકાદશશ્ચ ગણસ્તન્માત્રપઞ્ચકશ્ચૈવ

ઽઅભિમાનઃઽ; ઇત્યાદિ । અભિમતિરભિમાનઃ । રૂપાદિષુ વિષયેષ્વભિમાનો રૂપવાનહમ્, મમૈતે વિષયાઃ, ઇત્યહ્યઙ્કારલક્ષણમ્ ॥
તસ્માદભિમાનલક્ષણાદહઙ્કારાત્ ઽદ્વિવિધઃ પ્રવર્ત્તતે સર્ગઃઽ; ઇતિ । સૃજ્યત ઇતિ સર્ગઃ ॥
તમેવ દ્વિવિધં દર્શયિતુમાહ- ઽએકાદશકશ્ચ ગણઃઽ; ઇતિ । એકાદશ પરિમાણમસ્યેત્યેકાદશઃ શ્રોત્રાદિર્ગણઃ ॥
ઽતન્માત્રાપઞ્ચકં ચઽ; ઇતિ । તન્માત્રશબ્દાદિસ્વરૂપમાત્ર ઇત્યર્થઃ । તન્માત્રાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ । માત્રાગ્રહણં ભૂતસંશ્લેષનિવૃત્ત્યર્થમ્ । ભૂતેષ્વપિ શબ્દાદિસમ્ભવાત્ ॥ 24 ॥
કારિકા 25
સ ચાહઙ્કારસ્ત્રિવિધ ઇતિ દર્શયન્નાહ-
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્ત્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્ ।
ભૂતાદેસ્તન્માત્રઃ સ તામસઃ, તૈજસાદુભયમ્

ઽસાત્ત્વિકઃઽ; ઇત્યાદિ । યદા સત્ત્વમુદ્રિક્તં તદાહઙ્કારો વૈકૃતાભિમાનો ભવતિ, રજશ્ચોદ્રિક્તં તૈજસઃ, તમશ્ચોદ્રિક્તં ભૂતાદિરિતિ । તત્ર વૈકૃતાદેકાદશકો ગણઃ પ્રવર્ત્તતે । સ ચ સાત્ત્વિકઃ સત્ત્વબહુલઃ, સ્વવિષયગ્રહણત્વાત્ ॥
ભૂતાદેસ્તામસાદહઙ્કારાત્તન્માત્રઃ સ તામસઃ, તમોબહુલત્વાત્ । તતસ્તામસાત્તન્માત્રાત્ ગણાત્ તામસો ભૂતગણઃ પ્રવર્ત્તતે ॥
(ઽતૈજસાદુભયમ્ઽ; ઇતિ । એતદાશયઃ- પઞ્ચકઞ્ચૈતદુભયમપિ પ્રવર્ત્તતે) । આદિકાલ ઉભયત્રાપ્યસ્ય સહાયત્વાત્ । વૈકૃતભૂતાદિ દ્વાવપિ પ્રકાશસ્થિતિશીલત્વાત્ ન ક્રિયાશીલે । તતસ્તૈજસમહઙ્કારં ક્રિયાશીલં સહાયમપેક્ષ્યૈકાદશકં પઞ્ચકં ચ મલાજનયત (?) ઇતિ ॥ 25 ॥
કારિકા 26
કઃ પુનરેકાદશ ઇત્યાહ-
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનત્વગાખ્યાનિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુઃ

ઽબુદ્ધીન્દ્રિયાણિઽ; ઇત્યાદિ । દ્વિવિધમિન્દ્રિયમ્ । તત્ર ચક્ષુર્યેન દૃશ્યતે । શ્રોત્રં યેન શ્રૂયતે । ત્વગ્યયા સ્પૃશ્યતે । રસનં યેન રસ્યતે । નાસિકા યયા ઘ્રાયતે । તા આખ્યા યેષામિન્દ્રિયાણામિતિ શબ્દપ્રધાનો નિર્દેશઃ । તાનિ ચક્ષુઃશ્રોત્રત્વગ્રસનાનાસિકાખ્યાનિ પઞ્ચ । બુદ્ધિપૂર્વકપર્યાલોચનમિતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યાહુઃ સાંખ્યાચાર્યાઃ । શબ્દવશાદત્રાક્રમઃ કૃતઃ । ક્રમસ્તુ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુરિતિ ॥
ઽવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ઽ; ઇતિ । કર્મેન્દ્રિયાણિ કર્માભિનિર્વર્તનાત્ । અસ્માદેવ પ્રયોગાદુપસ્થશબ્દઃ પુંલિઙ્ગો ઽપ્યસ્તીતિ જ્ઞાયતે । સ ચ સ્ત્રૈણઃ પૌરુષેયશ્ચ । તત્ર વાગિન્દ્રિયં કણ્ઠસ્થમ્ । અન્યાનિ પ્રસિદ્ધાન્યેવ ॥ 26 ॥
કારિકા 27
એકાદશકમિન્દ્રિયં દર્શયન્નાહ-
ઉભયાત્મકમત્ર મનઃ, સઙ્કલ્પકમિન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ ।
ગુણપરિણામવિશેષાન્નાનાત્વં બાહ્યભેદાશ્ચ

ઽઉભયાત્મકમત્ર મનઃઽ; ઇત્યાદિ । અત્રેત્યસ્મિન્નિન્દ્રિયવશે મન ઉભયાત્મકમુભયસ્વભાવમ્ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં કર્મેન્દ્રિયાણાં ચ સ્વસ્વવિષયગ્રહણકાલે બુદ્ધીન્દ્રિયં કર્મેન્દ્રિયં ચેત્યર્થઃ । ઉભયત્રાપ્યસ્ય વ્યાપારાદિતિ લક્ષણં તદિત્યાહ- સઙ્કલ્પયતીતિ સઙ્કલ્પકમ્, ઇદં નેદમિતિ ॥
કથમિન્દ્રિયમિત્યાહ- ઽઇન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ઽ; ઇત્યાદિ । ઇન્દ્રિયૈસ્તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ । યથાન્યદિન્દ્રલિઙ્ગં તથા મનો ઽપીત્યર્થઃ ॥
તત્રૈકસ્માદહઙ્કારાદુત્પન્નાનાં કથં સ્વરૂપભેદઃ ? । યચ્છ્રોત્રાદિબુદ્ધીન્દ્રિયમ્, તત્ પ્રતિનિયતવિષયં નેતરવિષયમપિ । યદ્યાગાદિ કર્મેન્દ્રિયં તત્ પ્રતિનિયતકર્મ, નેતરકર્માપિ । મનશ્ચોભયાત્મકમ્, નૈકાત્મકમિત્યાહ- ઽગુણપરિણામવિશેષાન્નાનાત્વમ્ઽ; ઇતિ । અહઙ્કારસ્થા યે ગુણાઃ સત્ત્વાદયસ્તેષામન્યો ઽન્યાભિભવાશ્રયા (દ્વિદ્વારેણ યઃ પરિણામવિશેષસ્તત એવૈષાં નાનાત્વમ્ । ત એવ હિ ગુણાઃ પરિ)ણામવિશિષ્ટા ઇન્દ્રિયવ્યપદેશભાજો નાનાવિષયા ભવન્તિ । કથં દેશનિયમો વૃત્તિનિયમશ્ચ ? તત્ર ત્વગિન્દ્રિયં સર્વશરીરસ્થિતબાહ્યાભ્યન્તરવૃત્તિ, ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનાનિ શિરસિ બહિઃ પૃથક્ પૃથગવસ્થિતાનિ બાહ્યવૃત્તીનિ । વાગાસ્યે સ્થિતા । પાણ્યાદયશ્ચ બાહોરધસ્તાત્ પૃથક્ પૃથગવસ્થિતા બહિઃકર્મવિષયાઃ ॥
ઇત્યતાહ- ઽબાહ્યભેદાશ્ચઽ; ઇતિ । યે ચાન્યે વિષયભેદા દેશનિયમવૃતિનિયમાભ્યાં તે ઽપિ ગુણપરિણામવિશેષાદેવ । નાત્રાન્તરા કારણમસ્તિ ॥ 27 ॥
કારિકા 28
એષામિન્દ્રિયાણાં કસ્ય કા વૃત્તિરિત્યાહ-
શબ્દાદિષુ પઞ્ચાનામાલોચનમાત્રમિષ્યતે વૃત્તિઃ ।
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાશ્ચ પઞ્ચાનામ્

ઽશબ્દાદિષુઽ; ઇત્યાદિ । આદિશબ્દેન શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ । તેષુ યથાક્રમં પઞ્ચાનાં શ્રોત્રાદીનાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણામાલોચનમાત્રં વૃત્તિરિષ્યતે સાંખ્યાચાર્યૈઃ । શ્રોત્રાદીનિ હિ વિષયસ્ય પ્રકાશનમાત્રં કુર્વન્તિ, નિશ્ચયં તુ બુદ્ધિઃ । તથા હિ બુદ્ધ્યવસિતમર્થં પુરુષઃ ચેતયત ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ । કર્મેન્દ્રિયાણામપિ વાગાદીનાં યથાક્રમં વસનાદાનાદીનિ વૃત્તયઃ કર્માણિ । તત્ર વાગિન્દ્રિયસ્ય નાનાવિધવર્ણોચ્ચારણં કર્મ, આદેયસ્યાદાનં પાણ્યોઃ, વિહરણં દેશાન્તરગમનં પાદયોઃ, ઉત્સર્ગ આહારમલસ્યોત્સર્જનં પાયોઃ, આનન્દનમાનદો હ્લાદઃ શુક્રવિસૃષ્ટિસંસૃષ્ટિસુખં તદુપસ્થેન્દ્રિયવૃત્તિઃ ॥ 28 ॥
કારિકા 29
બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં કા વૃત્તિરિત્યાહ-
સ્વાલક્ષણ્યં વૃત્તિસ્ત્રયસ્ય સૈષા ભવત્યસામાન્યા ।
સામાન્યકરણવૃતિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ

ઽસ્વાલક્ષણ્યં વૃત્તિઃઽ; ઇત્યાદિ । સ્વાત્મીયં લક્ષણં યસ્ય તત્ સ્વલક્ષણમ્ । તસ્ય ભાવઃ સ્વાલક્ષણ્યમ્ । તદેવ વૃત્તિઃ ॥
ઽત્રયસ્યઽ; ઇતિ । બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસામિત્યર્થઃ । અધ્યવસાયો બુદ્ધેઃ, અભિમાનો ઽહઙ્કારસ્ય, સઙ્કલ્પો મનસઃ । ત એવાધ્યવસાયાભિમાનસઙ્કલ્પાસ્ત્રયસ્ય વૃત્તિઃ । એષાં ચ બુદ્ધ્યાદીનાં ત્રયોદશાનાં ચતુર્વિધા વૃત્તિઃ, અસામાન્યાયુગપત્ક્રમશ્ચેતિ (?) ॥
તત્ર સામાન્યાં દર્શયિતુમાહ- ઽસૈષાઽ; ઇતિ । યેયમુક્તા વૃત્તિઃ સૈષા ભવત્યસામાન્યા । યા યસ્ય સા તસ્યૈવ નાન્યેષામપીત્યર્થઃ । શ્રોત્રસ્ય યચ્છબ્દપ્રકાશનં તચ્છ્રોત્રસ્યૈવ, નાન્યેષાં ત્વગાદીનાં દ્વાદશાનામ્ । એવં સર્વત્ર યોજ્યમ્ ॥
સામાન્યામાહ- ઽસામાન્યકરણવૃત્તિઃઽ; ઇતિ સામાન્યા ચાસૌ કરણવૃત્તિશ્ચેતિ સામાન્યકરણવૃત્તિઃ ॥
ઽપ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચઽ; ઇતિ । પ્રાણા આદ્યા યેષાં વાયૂનાં તે પ્રાણાદ્યાઃ । પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાના ઇતિ પઞ્ચ વાયવઃ । તત્ર પ્રાણો યો મુખનાસિકાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ । યો નાભેરધઃ સ્થિતઃ સો ઽપાનઃ । યેન કાયે ઽગ્નિર્દીપિત આહારં ચ પચતિ સ સમાનઃ । યો નાભિદેશાદુદ્યતશિરોગતિર્નાદં જનયતિ સ ઉદાનઃ । યઃ સર્વશરીરં વ્યાપ્ય સ્થિતં સ વ્યાનઃ । એતે ત્રયોદશાનામપિ કરણાનાં સામાન્યવૃત્તિઃ ॥ 29 ॥
કારિકા 30
કરણપ્રભાવિકત્વાદ્વાયૂનાં યુગપત્ક્રમશો વૃત્તિમાહ-
યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય તુ વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ચ નિર્દિષ્ટા ।
દૃષ્ટે તથાપ્યદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ

ઽયુગપત્ઽ; ઇત્યાદિ । ઽચતુષ્ટયસ્ય તુઽ; ઇતિ । તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ । બુદ્ધિરહઙ્કારો મનશ્ચક્ષુરિત્યેતસ્ય ચતુષ્ટયસ્યૈકસ્મિન્ રૂપે યુગપદ્વૃત્તિઃ । યથાન્ધકારે વિદ્યુત્સંપાતે કૃષ્ણસર્પસન્દર્શને યુગપદાલોચનાધ્યવસાયાભિમાનસઙ્કલ્પનાનિ ભવન્તિ । તથા હિ ચક્ષુષાલોચિતં બુદ્ધ્યાધ્યવસિતમહઙ્કારેણાત્મીકૃતં મનસા સઙ્કલ્પિતમિતિ ॥
ઽક્રમશશ્ચ તસ્યઽ; ઇતિ । ચતુષ્ટસ્યસ્ય ક્રમેણ કદાચિદ્વૃત્તિરિષ્ટા । મન્દપ્રકાશે સ્થાણુપુરુષોચિતામૂર્ધ્વતાં દૃષ્ટવતઃ કિં સ્થાણુઃ પુરુષ ઇતિ વિકલ્પઃ । તત્રાકુઞ્ચપનપ્રસારણાત્ પુરુષ ઇત્યધ્યવસાયઃ । તત આત્મીકરણાદભિમાન ઇતિ ॥
યેય(મુભય)થાવૃત્તિઃ સા કસ્મિન્ વિષય ઇત્યાહ - ઽદૃષ્ટેઽ; ઇતિ । અદૃષ્ટે તર્હ નાસ્તીત્યાહ - ઽતથાપ્યદૃષ્ટેઽ; ઇતિ । તથા...ષ્ટે દૃષ્ટે ઽપિ વૃત્તિઃ ॥
કિન્તુ ન ચતુષ્ટયસ્ય તર્હીત્યાહ- ઽત્રયસ્યઽ; ઇતિ । બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસામિત્યર્થઃ । તત્રાપિ તત્પૂર્વિકા શ્રોત્રાદિપૂર્વિકેત્યર્થઃ । યથા સ્મર્તવ્યમનુસ્મરતઃ સઙ્કલ્પાભિમાનાધ્યવસાયા ભવન્તિ ॥ 30 ॥
કારિકા 31
અથ યદેતચ્ચતુષ્ટયં તત્કિં યુગપત્ પરસ્પરસવ્યપેક્ષં સ્વાં સ્વાં વૃતિં પ્રતિપદ્યતે કિં વા નિરપેક્ષમિત્યાહ-
સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહૈતુકીં વૃત્તિમ્ ।
પુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્

ઽસ્વાં સ્વામ્ઽ; ઇત્યાદિ । આત્મીયાત્મીયાં વૃત્તિમ્ ॥
ઽપરસ્પરાકૂતહૈતુકીમ્ઽ; ઇતિ । પરસ્પરસ્ય યદાકૂતં સ્વવૃત્તિભોગસ્તદેવ હેતુઃ । તત્ર ભૂતાં પરસ્પરાકૂતહૈતુકીં વૃત્તિં ચત્વારિ કરણાનિ પ્રતિપદ્યન્તે । તત્ર ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદિત્રયસ્યાકૂતં જ્ઞાત્વા પ્રકાશનં પ્રતિપદ્યતે । એવં બુદ્ધિરહઙ્કારો મનશ્ચ ત્રયાણામાકૂતં જ્ઞાત્વા ઽધ્યવસાયમભિમાનં સઙ્કલ્પનં ચ પ્રતિપદ્યન્તે । ક્રમશશ્ચ પરસ્પરાકૂતહૈતુકીમ્ । કિન્તુ પૂર્વપૂર્વહૈતુકી દ્રષ્ટવ્યા । યથા કસ્યચિદુપનિમન્ત્રણં શ્રુતવતઃ શ્રોત્રવૃત્તિં જ્ઞાત્વા, બુદ્ધિર્ગમનાયાધ્યવસિતા । તદ્વૃત્તિં જ્ઞાત્વા ઽહઙ્કારો મોદકાનહં ભક્ષયિષ્યામીતિ મન્યતે । તદ્વૃત્તિં જ્ઞાત્વા મનઃ, પ્રચુરં ઘૃતં પ્રાપયિષ્યામીતિ કિં સ્તોકમિતિ, સઙ્કલ્પયતીતિ । એવં બાહ્યાન્યપિ કરણાનિ સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં પરસ્પરાકૂતહૈતુકીં પ્રતિપદ્યન્તે ॥
એતાનિ કિમાત્માર્થં સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં પ્રતિપદ્યન્તે, કિમન્યાર્થમિત્યાહ- ઽપુરુષાર્થ એવ હેતુઃઽ; ઇતિ । પુરુષસ્યાર્થો વિષયોપભોગઃ કૈવલ્યં ચ, સ વૃત્તિહેતુઃ ॥
નન્વીશ્વરઃ કર્તા જગતઃ, સ એવ બુદ્ધ્યાદિકલાપં સૃષ્ટવાન્ યેન પુરુષસ્યાર્થઃ સમ્પદ્યતે । તથા ચોક્તમ્-
ઽઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વાઽ; । ઇતિ
તત્રાહ - ઽન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્ઽ; ઇતિ । પ્રધાનવ્યતિરેકેણ ન કશ્ચિદ્બુદ્ધ્યાદિકરણં સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં કારયતીત્યર્થઃ । યદિ કર્તા સ્યાત્, કિમિતિ પ્રકૃતિમપેક્ષતે । નાપિ સેશ્વરવાદિના પ્રકૃતિરભ્યુપગતૈવ, નિશ્ચેતનત્વાત્ પ્રકૃતેઃ સચેતનો ઽધિષ્ઠાતા કર્તા ઽપરો ગવેષ્યત ઇતિ ચેત્, પુરુષ એવાધિષ્ઠાતા । અચેતના પ્રકૃતિઃ । એતદુક્તમેવ પ્રાક્ ॥ 31 ॥
કારિકા 32
કતિવિધમન્તઃકરણમિત્યાહ-
કરણં ત્રયોદશવિધમ્, તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ ।
કાર્યં ચ તસ્ય દશધા, હાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ

ઽકરણં ત્રયોદશવિધમ્ઽ; ઇત્યાદિ । પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, બુદ્ધ્યહઙ્કારમનાંસિ ચ ત્રીણિ । એતત્ ત્રયોદશવિધમ્ । કરણં કરોતીતિ । ઽકૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ઽ; ઇતિ કર્તરિ લ્યુટ્ ॥
તત્ર કસ્ય કા ક્રિયા યદપેક્ષયા કરણમિત્યાહ- ઽતદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ઽ; । ઇતિ તત્કરણમાહરણાદીનિ કરોતીતિ । તત્ર કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહરણં કુર્વન્તિ, બુદ્ધ્યહઙ્કારમનાંસિ ધારણમ્, બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રકાશમિતિ ॥
કિં તત્કાર્યં યસ્યાહરણં કુર્વન્તીત્યાહ- ઽકાર્યમ્ઽ; ઇતિ । તસ્ય કરણસ્ય દશવિધં કાર્યમ્ । તત્ર શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પઞ્ચ વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાઃ પઞ્ચેતિ દશધા । પૂર્વે દ્વિવિધાઃ- સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રલક્ષણાઃ સુખૈકસ્વભાવત્વાદ્દિવ્યાઃ, સ્થૂલા આકાશાદયઃ સુખદુઃખમોહત્મકત્વાદદિવ્યા ઇતિ । એતત્કાર્યં બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં પ્રકાશ્યમ્ । વાગાદીનામુક્ત્યાદાનાદિકર્મકર્તૃત્વાત્ કાર્યમ્ (?) । તત્ર વાચા શબ્દસ્ય, પાણિભ્યામાદેયસ્યાહ્રિયમાણત્વાદુભયમપ્યાહાર્યમ્ ॥ વિહાર્યં વિહરણસ્થાનમ્, પૂર્વાવયવન્યાસેનોત્તરાવયવાક્રમણેન ચ પાદાભ્યામાહ્રિયમાણત્વાદાહાર્યમ્ । અન્યથા કથમુત્સર્ગાનન્દૌ સ્યાતામ્ । ઉભયમપિ કર્મેન્દ્રિયાવિષયમ્ । બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં ધાર્યમ્, તૈરન્તઃ સ્વવૃત્ત્યાવધાર્યમાણત્વાત્ ॥ 32 ॥
કારિકા 33
તદેવ ત્રયોદશવિધં કરણં બાહ્યાન્તરભેદાદ્દ્વિવિધમિતિ દર્શયન્નાહ-
અન્તઃકરણં ત્રિવિધં દશધા બાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ ।
સામ્પ્રતકાલં બાહ્યં ત્રિકાલમાભ્યન્તરં કરણમ્

ઽઅન્તઃકરણમ્ઽ; ઇત્યાદિ । કરણં દ્વિવિધમ્- બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ । તત્ર શરીરસ્યાન્તઃસ્થિતત્વાદન્તઃકરણં ત્રિવિધમ્- બુદ્ધિરહઙ્કારોમનશ્ચેતિ ॥
ઽદશધા બાહ્યમ્ઽ; ઇતિ । દશપ્રકારમ્ । પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ કર્મેન્દિયાણિ । તદ્બુદ્ધિર્ભવતિ ॥
તદ્બાહ્યં ઽત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ઽ; ઇતિ । ત્ર્યવયવસ્યાન્તઃકરણસ્ય બાહ્યં વિષય ઇત્યાખ્યાયતે, તદ્દ્વારેણ વિષયાવગાહનાત્ । તેનાન્તઃકરણસ્ય દ્વિવિધો વિષયઃ- દ્વારં ભોગ્યં ચેતિ । ચતુષ્ટયસ્ય દૃષ્ટેર્વર્તમાને ત્રયસ્યાદૃષ્ટે વૃત્તિરુક્તા ॥
તત્રાતીતાનાગતયોરપિ વિષયયોઃ કિં વૃત્તિરસ્તિ, નેત્યાહ- ઽસામ્પ્રતકાલં બાહ્યમ્ઽ; ઇતિ । કલ્યત ઇતિ કાલઃ વિષય એવાતીતો ઽનાગતો વર્તમાનોશ્ચોચ્યતે । ન તદ્વ્યતિરેકેણ કાલો ઽસ્તિ । મા ભૂત્ ષડ્વિંશતિતત્ત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તત્ર સામ્પ્રતો વર્તમાનઃ કાલો યસ્ય બાહ્યસ્ય તદ્ધિ બાહ્યમ્ । શ્રોત્રાદિ વર્તમાનમેવ શબ્દાદિકં પ્રકાશયતિ, નાતીતાનાગતે । વાગાદિ ચ વર્તમાનમેવોક્ત્યાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાન્ કરોતિ, નાતીતાનાગતાન્ ॥
ઽત્રિકાલમાભ્યન્તરમ્ઽ; ઇતિ । ત્રયઃ કાલા યસ્ય તત્ ત્રિકાલમ્ । યથા બુદ્ધિર્વર્તમાનમધ્યવસ્યતિ । તથાતીતાનાગતાવપિ । માન્ધાતાસીત્ કલ્કી રાજા ભવિષ્યતીતિ । યથાહઙ્કારો વર્તમાનમભિમન્યતે તથાતીતાનાગતાવપિ । મમૈવમાસીત્, મમૈવં ભવિષ્યતીતિ । યથા ચ મનો વર્તમાનં સઙ્કલ્પયતીતિ તથાતીતાનાગતાવપિ । તત્ર કિમિદં ભૂતં સ્યાત્, ન મમેતિ । કિમિદં ભવિષ્યતિ, નેતીતિ ॥ 33 ॥
કારિકા 34
નનુ ચ યદિ સ્થૂલાઃ પૃથિવ્યાદયસ્તે વિશેષાઃ । બાહ્યં બાહ્યકરણં સ્વવિષયં પ્રતિપદ્યતે । પૃથિવ્યાદયસ્તર્હિ ભેદેન પ્રતિપત્તવ્યા ઇત્યાહ-
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયીણિ ।
વાગ્ભવતિ શબ્દવિષયા શેષાણિ તુ પઞ્ચવિષયીણિ

ઽબુદ્ધીન્દ્રિયાણિઽ; ઇત્યાદિ । તેષામપિ ત્રયોદશાનાં કરણાનાં યાનિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, તાનિ વિશેષાવિશેષવિષયીણિ । શબ્દાદયઃ પઞ્ચ વિષયા દ્વિવિધાઃ - વિશેષા અવિશેષાશ્ચ । તત્ર યે સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રલક્ષણાસ્તે ઽવિશેષાઃ । યે સ્થૂલાઃ પૃથિવ્યાદયસ્તે વિશેષાઃ । વિશેષાશ્ચાવિશેષાશ્ચેતિ દ્વંદ્વઃ । ત એવ વિષયા વિદ્યન્તે યેષામિતિ મત્વર્થોપઃ । વિશિષ્ટાનવિશિષ્ટાંશ્ચ વિષયાન્ ગૃહ્યન્તીત્યર્થઃ । તત્ર શ્રોત્રં સ્થૂલાન્ નાનાશબ્દાનવિકલાન્ ગૃહ્ણાતિ, શબ્દતન્માત્રં ચ । નાસિકા સ્થૂલાન્ સુરભ્યાદિગન્ધાન્, તન્માત્રં ચ ગૃહ્ણાતીતિ ॥
ઽવાગ્ભવતિઽ; । કેવલઃ શબ્દો વિષયો યસ્યાઃ, ન વિષયાન્તરમિત્યર્થઃ ॥ શેષાણિ પાણ્યાદીનિ ચત્વારિ, પઞ્ચ વિષયીણિ । પઞ્ચ વિષયા એષામિતિ । તત્ર પાણિઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસવન્તં ઘટાદિકમાદત્તે । પાદૌ શબ્દાદિમત્યાં ભૂમૌ વિહરતઃ । પાયુરુપસ્થશ્ચ શબ્દાદિમદેવ મલં શુક્રં ચ વિસૃજતિ । અનેન દ્વારેણ તુ સર્વં બાહ્યં કરણં પઞ્ચવિષયમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યં હિ યદેવમાશ્રિત્ય (?) સ્ફીતં તસ્ય શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધવત્ત્વાત્, ઽબાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ઽ; ઇત્યુક્તમ્ ॥ 34 ॥
કારિકા 35
તત્કથં તસ્ય વિષય ઇત્યાહ-
સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે યસ્માત્ ।
તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ, દ્વારાણિ શેષાણિ

ઽસાન્તઃકરણાઽ; ઇત્યાદિ । બુદ્ધેરુપાત્તત્વાચ્છેષમહઙ્કારો મનશ્ચાન્તઃકરણમ્ । તાભ્યાં યુક્તા બુદ્ધિઃ ॥
ઽસર્વમ્ઽ; ઇતિ । ત્રિષ્વપિ કાલેષુ વ્યવસ્થિતં વિષયમવગાહતે ગૃહ્ણાતિ યસ્માત્ , તસ્માત્ ત્રિવિધમન્તઃકરણં બુદ્ધ્યાદિ દ્વારિ ભવતિ । દ્વારાણ્યસ્ય સન્તીતિ કૃત્વા । શેષાણિ તુ બુદ્ધીયકર્મેન્દ્રિયાણિ (?) દ્વારાણિ । એભિર્દ્વારભૂતૈરન્તઃકરણં વિષયાન્ ગૃહ્ણાતિ ॥ 35 ॥
કારિકા 36
નનુ ચ યદ્યન્તઃકરણં બાહ્યકરણદ્વારેણ સર્વં વિષયમવગાહતે, તસ્મિન્ કિં લક્ષણમિત્યાહ-
એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ

ઽએતેઽ; ઇત્યાદિ । શ્રોત્રાદયો વાગાદયો બુદ્ધ્યાદયશ્ચેત્યેતે ત્રયોદશ ગુણવિશેષાઃ, ત્રય એવ ગુણા અન્યો ઽન્યાભિભવદ્વારેણ પરિણતાઃ શ્રોત્રાદિવ્યપદેશભાજ ઇત્યર્થઃ । પ્રદીપકલ્પાઃ, સ્વવૃત્ત્યા વિષયસ્ય પ્રકાશકત્વાત્ । પરસ્પરવિલક્ષણાઃ । એકસ્ય યા વૃત્તિઃ સ્વરૂપં ચ, ન તદિતરેષામપિ યદિ સ્યાદેતેનૈવ વિષયાવગાહનં સિદ્ધં કિમન્યેન ॥
ઽકૃત્સ્નમ્ઽ; ઇતિ । ત્રૈલોક્યગતં પુરુષસ્યાર્થં સૂક્ષ્મસ્થૂલવિષયલક્ષણં પ્રકાશ્યાભિવ્યક્તિં નીત્વા પશ્ચાદહઙ્કારાદયો દ્વાદશ બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ, સ્થાપયન્તીત્યર્થઃ । અવગાહનફલમેતત્ । તસ્યાં ચ વિષયોપધાનોપરક્ત્યાં બુદ્ધૌ પુરુષ ઉપલભતે । તત્રેદમુચ્યતે - બુદ્ધ્યાધ્યવસિતમર્થં પુરુષ...ત ઇતિ ॥ 36 ॥
કારિકા 37
નનુ ચ તુલ્યે કરણત્વે કિમિત્યહઙ્કારાદયો બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ । પ્રાધાન્યાત્તદેવ દર્શયન્નાહ -
સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ।
સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ પુનઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્

ઽસર્વમ્ઽ; ઇત્યાદિ । ઉપભોગમુપભોગં પ્રતિ પ્રત્યુપભોગમ્ । દેવમનુષ્યતિર્યગ્યોનિશુ યો વિષયસ્યોપભોગસ્તં પ્રતિ સર્વં ત્રૈલોક્યગતવિષયં પુરુષસ્ય સાધયતિ, સમ્પાદયતિ । યસ્માદ્બુદ્ધિઃ પ્રધાનભૂતા સતી નાન્યઃ કશ્ચિત્, તસ્માત્ તાનિ કરણાનિ બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ । (યથા ગ્રામે હિરણ્યાદિપ્રત્યયં કુટુમ્બિનઃ પ્રધાનાય પ્રયચ્છન્તિ) । પ્રધાનો ઽપ્યાસન્નવર્ત્તિત્વાદ્ભોગપતય ઇતિ ॥
ઽસૈવ ચ વિશિનષ્ટિઽ; ઇતિ । યદા તમસ્વતી બુદ્ધિર્ભવતિ તદા સર્વમુપનીતં સમ્પાદયતિ । યદા સત્ત્વાધિકા બુદ્ધિર્ભવતિ, તદા જ્ઞાનસઙ્ગતા પ્રધાનપુરુષાન્તરં વિશિનષ્ટિ । પ્રધાનપુરુષયોર્વિભાગં કરોતીત્યર્થઃ । અન્યત્ પ્રધાનમન્યઃ પુરુષ ઇતિ ॥
ઽસૂક્ષ્મમ્ઽ; । સાંસારિકજ્ઞાનસ્યાવિષયત્વાત્ ॥ 37 ॥
કારિકા 38
વિશેષાવિશેષવિષયિણીત્યુક્તમ્, તત્ર કે વિશેષાઃ કે ઽવિશેષાશ્ચેત્યત્રાહ-
તન્માત્રાણ્યવિશેષાઃ, તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ।
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ, શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ

ઽતન્માત્રાણિઽ; ઇત્યાદિ । સૂક્ષ્મવિષયાસ્તન્માત્રાણીત્યુચ્યન્તે । તૈર્ન કશ્ચિદ્વિશિષ્યત ઇત્યવિશેષાઃ । યથા સૂક્ષ્મતૃણાગ્રાવસ્થિતં તેજો ન લક્ષ્યતે, ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રકાશયતિ, તદ્વત્ તે ઽપ્યવિશેષાઃ ॥
ઽતેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃઽ; ઇતિ । તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચ મહાભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે ॥
ઽએતે સ્મૃતા વિશેષાઃઽ; ઇતિ । શબ્દતન્માત્રાદેકગુણમાકાશમુત્પદ્યતે । એવં સ્પર્શાદિતન્માત્રાદ્ દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચગુણા વાય્વાદય ઉત્પદ્યન્તે । તૈશ્ચ તન્માત્રાણિ । વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશેષાઃ ॥
તે ચ કિંસ્વરૂપા ઇત્યાહ- ઽશાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચઽ; ઇતિ । શાન્તાઃ સુખપ્રદાહ ઘોરા દુઃખપ્રદાઃ, મૂઢા મોહપ્રદા ઇતિ ॥ 38 ॥
કારિકા 39
કિમેતાવન્ત એવ વિષેષા ઉતાન્યે ઽપીત્યાહ-
સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ, સહ પ્રભૂતૈસ્ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ ।
સૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતા, માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે

ઽસૂક્ષ્માઃઽ; ઇત્યાદિ । યે સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રલક્ષણાઃ સંસારિણઃ શરીરસ્યાશ્રયતાં ગતાસ્તે ઽપિ વિશેષાઃ, સૂક્ષ્મશરીરસ્યારબ્ધત્વાત્ ॥
ઽમાતાપિતૃજાઃઽ; ઇતિ । માતાપિતૃજાઃ ષટ્ । તત્ર માતૃતો લોમલોહિતમાંસાનિ પિતૃતઃ સ્નાય્વસ્થિમજ્જાનઃ । તે ઽપિ વિશેષાઃ, તૈઃ સ્થૂલશરીરસ્ય ષટ્કોશિકસ્યારબ્ધત્વાત્ । એતે દ્વિવિધા વિશેષા આધ્યાત્મિકાઃ ॥
ઽસહપ્રભૂતૈઃઽ; ઇતિ । યાનિ મહાભૂતાનિ બાહ્યાનિ શાન્તઘોરમૂઢાન્યુક્તાનિ તાનિ સ્થૂલશરીરસ્યાવકાશવ્યૂહનપત્તિક્લેદનધારણકર્તૃત્વેન પ્રકૃષ્ટભૂતાન્યુચ્ય્ન્તે । તૈઃ સહ ત્રયો વિશેષાઃ ॥
ઽસૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતા માતાપિતૃજા નિવર્તન્તેઽ; ઇતિ । સૂક્ષ્મશરીરનિયતં જ્ઞાનપ્રાપ્તેઃ પ્રાક્, તસ્ય સાંસરિકત્વાત્ । સ્થૂલશરીરનિયતં તુ નિવર્તતે, તસ્ય પ્રતિમરણં પતિતસ્ય રસભસ્મનિષ્ઠાન્તત્વાત્ ॥ 39 ॥
કારિકા 40
યદેતત્ સૂક્ષ્મશરીરં તત્કથમુત્પન્નમિત્યાહ-
પૂર્વોત્પન્નમસક્તં નિયતમ્મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ।
સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈરધિવાસિતં લિઙ્ગમ્