Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary (with commentary) · Verses 1-20
sāṃkhyasaptatiṭīkā jayamaṅgalā //
kārikā 1
adhigatatattvālokaṃ lokottaravādinaṃ praṇamya munim /
kriyate saptatikāyāṣṭīkā jayamaṅgalā nāma //
prekṣāvanto 'nukte prayojane na kvacitpravartanta iti prayojanamucyate tattvajñānānmokṣaḥ tattvāni pañcaviṃśatiḥ / tathā coktam -
pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ // iti //
teṣu ca ṣaṣṭitantrādikhyāteṣviti / vistaratvāt ṣaṣṭitantrasya saṃkṣiptarucisattvānugrahārthaṃ saptatikārambhaḥ / vakṣyati ca 'etadāryābhiḥ saṃkṣiptam'; iti / mokṣeṇa kiṃ phalamiti cedduḥkhanivṛttiḥ / atattvajño duḥkhairabhihanyamānassaṃsarannāste / tattvajñānāttu kaivalyamāpnoti, na duḥkhairabhihanyate / hanyamānena ko heturjijñāsitavya ityatrāha-
duḥkhatrayābhighātājjijñāsā tadavaghātake hetau /
dṛṣṭe sāpārthā cennaikāntātyantato 'bhāvāt
'duḥkhatrayābhighātājjijñāsā'; ityādi / duḥkhānāṃ trayaṃ duḥkhatrayam / ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikaṃ ceti / ātmanyadhyātmam, tatra yadbhavati tadādhyātmikam / śārīraṃ mānasaṃ ceti / tatra vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyeṇa jvarādiduḥkham, taccharīre bhavatīti śārīram / yatkāmakrodhaśokādibhiḥ manasi duḥkhaṃ tanmānasam / yanmānuṣapaśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarānyadhikṛtya bhavati tadādhibhautikam / yaccharīre grahāveśādīni daivānyadhikṛtya bhavati tadādhidaivikamiti / etadduḥkhatrayam / tenābhighātātpīḍanāddhetorjijñāsā jñātumicchā bhavati //
kasmin viṣaya ityāha- 'tadavaghātake hetau'; iti / avaghātayatyapanayatītyavaghātakaḥ / tasya duḥkhatrayasyāvaghātakastadavaghātakaḥ / tṛjakābhyāṃ ṣaṣṭhīsamāsapratiṣedhaḥ, 'tatprayojako hetuśca'; iti na bhavati / kena khalvimāni duḥkhānyutpadyanta iti tadavaghātako heturjijñāsyo bhavati / duḥkhavānahametatpratīkāramanveṣayāmīti prāyovādaḥ / sa ca pañcaviṃśatitattvajñānānnānya iti manasi vartate //
'dṛṣṭe sā 'pārthā cet'; iti / syādetat yadi dṛṣṭastadavaghātako heturna syāt / yāvadādhyātmikasya śārīraduḥkhasyāpanayane cikitsāśāstravihita evopāyo 'sti, mānasasyāpi saṃkhyānabalaṃ ramyāśca śabdādayo viṣayāḥ / ādhibhautikādhidaivikayorapi, avaghātaheturanuṣṭhīyamāno loka eva dṛśyate, tayoḥ satpratipakṣatvāt / tatrādhidaivikasya sāmadāmabhedadaṇḍopāyaghaṭitārambhāḥ / ādhibhautikasyāpi nipātapratipātasaṃvṛtapradeśāśrayaṇādayaḥ //
tataśca dṛṣṭe hetau sati jijñāsā 'smin viṣaye nirarthaketyāśaṅkyāha- 'naikāntātyantato 'bhāvāt'; iti / nā 'pārthā, sārthikaiva / kutaḥ- ekāntataḥ ekāntātyantato 'bhāvādapi / ekāntenātyantena ca duḥkhābhāvasyābhāvādityarthaḥ / dṛṣṭe hyupāye kriyamāṇe 'pi keṣāṃcidduḥkhatrayaṃ bhavatyeveti naikāntenopaśamaḥ / kathaṃcidupaśame punarutpādanāt nātyantenopaśamaḥ / tasmādaikāntikātyantikaduḥkhopaśamāya jijñāsā yukteti // 1 //
kārikā 2
yadyevamaikāntikātyantikaduḥkhopaśamaheturvavedavihito 'sti / tathā cāha-
aṇama somamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāma devān /
kimasmān kṛṇavadarātiḥ kimu dhūrttiramṛtamartyasya // iti //
asyāyamarthaḥ- indro devanāmapaṇḍitānāha 'divyāḥ kimanyatsukhamasti'; iti / te tamāhuḥ 'nāsti'; iti / somamapāma, somaṃ pītavanto vayam / tato 'mṛtā abhūma, vyapagatamṛtyavo jātāḥ / 'aganma jyotiḥ'; iti / jyotiḥ svargo 'yam, taṃ prāptā vayam / 'avidāma devān'; iti / iyanto devā asmin svarga iti jñātavantaḥ jñānamasmākamutpannamityarthaḥ / 'kimasmān kṛṇavat'; iti / kṛṇavanmṛtyurucyate / asmān somapānān kiṃ mṛtyuḥ kariṣyate / arātiḥ vyādhiḥ so 'pi, dhūratirjarā sāpi cāsmākaṃ kiṃ kariṣyati / 'amṛtamartyasya'; iti / tasmāt somapānādduḥkhopaśamaheturastītyasmin pūrvapakṣe -
dṛṣṭavadānuśravikaḥ sa hyaviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ
tadviparītaḥ śreyān vyaktāvyaktajñavijñānāt
'dṛṣṭavadānuśravikaḥ'; ityādi / anuśrūyate pāramparyeṇetyanuśravo vedaḥ śruvaḥ 'ṛdorap'; / tatra bhavo heturānuśravikaḥ / adhyātmādiḥ / dṛṣṭena tulyo dṛṣṭavat / tasyāpi doṣadarśanāt //
yadāha - 'sa hyaviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ'; iti / yasmādānuśraviko heturaviśuddhyādibhistribhirdoṣairyuktaḥ / tatrāgnihotrādau paśuvyāpādanāt somapānādaviśuddhiyuktaḥ / karmakṣayāt svargacyutiriti kṣayayuktaḥ / tathā cāhuḥ - 'bahūnīndrasahasrāṇi vyatītāni yuge yuge'; iti / 'sa hi deveṣvapi devo daridrāti'; iti / 'īśvaraṃ dṛṣṭvā mahad duḥkhamutpadyate'; ityatiśayayuktaḥ / tathāhi- yaḥ kratuśatena yajate tasya mahadaiśvaryam, yo dvābhyāṃ tribhirvā tasyālpamiti / tasmādānuśraviko 'pi dṛṣṭavatparityājyaḥ //
kastarhi śreyānityāha- 'tadviparītaḥ śreyān'; iti / dṛṣṭānuśravikadvārā yo viparītaḥ tattvajñānākhyaḥ sa śreyān / tasya akaivalyaprāpakatvāt / tatraikāntātyantato 'bhāvāddṛṣṭācchreyān / śarīrahānāddhi śuddhaphalaḥ, prakṛtihānādakṣayaphalaḥ, anuttaratvācca niratiśayaphala ityānuśravikācchreyān //
sa kathaṃ procyata ityatrāha 'vyaktāvyaktajñavijñānāt'; iti / rāśitrayeṇa pañcaviṃśatitattvāni kathyante / tatra mahadādibhūtaparyantaṃ trayoviṃśatiprakāraṃ vyaktamucyate, tena rūpeṇa pradhānasya vyaktatvāt / avyaktaṃ pradhānam, kenacidrūpeṇāvyaktatvāt / jānātīti jñaḥ puruṣaḥ / teṣu yadvijñānaṃ svarūpaparicchedaḥ, tasmāt prāpyata ityarthaḥ / tanvādi hi paricchidya tadabhyāsāduttarakālaṃ prakṛtipuruṣāntarajñānamutpadyate, tataśca kaivalyamiti / asyā āryāyā vakṣyamāṇā yāḥ, sarvā evārthena bhāṣyasthānīyā draṣṭavyāḥ // 2 //
kārikā 3
tatraiṣāṃ vyaktādīnāmutpādābhyāṃ svarūpamāha-
mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakastu vikāro, na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ
'mūlaprakṛtiḥ'; ityādi / prakṛtiḥ pradhānam / prakriyata utpadyate pradhānāt asyā iti prakṛtiḥ / mūlaṃ ca tatprakṛtiśceti mūlaprakṛtiḥ / saptānāṃ prakṛtīnāṃ mūlamādyaṃ kāraṇamityarthaḥ //
'avikṛtiḥ'; iti / na vikriyata ityavikṛtiḥ / na kutaścidutpādyata ityarthaḥ / etatprathamaṃ tattvam //
'mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta'; iti / mahān buddhissa ādyo yāsāṃ prakṛtīnāṃ tāstathoktāḥ / prakṛtayaśca vikṛtayaśceti prakṛtivikṛtayaḥ / tatra mahānahaṅkāraṃ janayan prakṛtiḥ, mahata utpadyamāno vikṛtiḥ / tanmātrāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ pañca yathākramamākāśavāyvagnyudakapṛthivyākhyāni bhūtāni janayantaḥ prakṛtayaḥ, ahaṅkārādutpadyamānā vikṛtayaḥ / ityetāni sapta tattvāni //
'ṣoḍaśakaśca vikāraḥ'; iti / ṣoḍaśa parimāṇamasyeti ṣoḍaśakaḥ / pañca buddhīndriyāṇi, pañca karmendriyāṇi, manaścetyekādaśendriyāṇi, pañca mahābhūtānītyayaṃ ṣoḍaśako gaṇaḥ / cakāra evakārārthaḥ / vikāro vikṛtireva / (nāsmāt kiñcidutpadyata ityarthaḥ / etāni ṣoḍaśa tattvāni) /
'na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ'; iti / puraṃ śarīraṃ tasmin vasatīti puruṣaḥ / nairukto 'travidhiḥ / tasmānna kiñcidutpadyata iti na prakṛtiḥ, niṣkriyatvāt / nāpyayaṃ kutaścidutpadyata iti na vikṛtiḥ, anāditvāt // 3 //
kārikā 4
eṣāṃ vyaktādīnāṃ siddhau pramāṇānyāha-
dṛṣṭamanumānamāptavacanaṃ ca, sarvapramāṇasiddhatvāt /
trividhaṃ pramāṇamiṣṭaṃ, prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi
'dṛṣṭam'; ityādi / dṛṣṭaṃ pratyakṣam / anumīyate yena tadanumānam / āptaḥ kṣīṇadoṣastena yaducyate tadāptavacanam / āgamaḥ / etat trividhaṃ pramāṇamiṣṭam //
nanu cānyānyapi pratibhādīni pramāṇāni santi tadyathā-
pratibhaupamyamaitihāsamabhāvassambhavastathā /
arthāpattiritīmāni pramāṇānyapare jaguḥ // iti //
asmin pūrvapakṣa āha- 'sarvapramāṇasiddhatvāt'; iti / sarveṣāṃ pratibhādīnāṃ pramāṇānāṃ siddhatvāt, trividha evāntarbhāvādityarthaḥ / tatra grāme nagare vā vartata iti pratibhotpannā / tatra yadā kṣīṇadoṣasya, tadābhijñaprāptatvāt pratyakṣameva / tasyākṣīṇadoṣasya vitathatvādapramāṇam / yāpyarthāvisaṃvādinī kādācitkā, sāpi kādācitkādeva nimittādutpadyamānānumānameva na pramāṇāntaram / 'gauriva gavayaḥ'; ityaupamyam / tatra gavayamajānānaḥ kaścidāptaṃ pṛcchati 'kīdṛśo gavayaḥ', iti / sa tamāha- 'yādṛśo gaustādṛśo gavayaḥ'; iti / tadetadāptavacanameva na pramāṇāntaram / yadāpi labdhopadeśo gavayaṃ paśyati, tadāpi gavi dṛṣṭenaiva viṣāṇādinā liṅgena gavayasya vyavahāraṃ pravartayatītyanumānameva na pramāṇāntaram / 'itiha vai vaiśravaṇaḥ'; ityaitihyam / etadāptavacanameva na pramāṇāntaram / 'itiha'; iti nipātasamudāya upadeśapāramparye vartete / itiha evaitihyam / svārthe yañ / 'nāstīha ghaṭo 'nupalambhāt'; ityabhāvaḥ / tatra ghaṭaśūnyapradeśa eva ghaṭābhāvaḥ, sa ca pratyakṣapramāṇasiddhatvānna pramāṇāntaram / 'māṣaḥ prastha ityukte catvāraḥ kuḍapā itīdamapi sambhavati'; ityayaṃ sambhavaḥ / tatra samudāyaliṅgāvayavaliṅginaḥ paricchedādanumānameva / avayavaissamudāyasyārabdhatvāt kāryakāraṇalakṣaṇaḥ sambandhaḥ / 'devadatto divā na bhuṅkte balavāṃścetyukta arthādrātrau bhuṅkte'; ityarthāpattiḥ / tata eva rātrau tasya pratītiranumānānna bhidyate / idameva cānyathānupapattirityucyate //
kiṃ pramāṇatrayalakṣaṇe prayojanamiti cedāha- 'prameyasiddhiḥ pramāṇāddhi'; iti / yasmāt prameyasyārthasya siddhiḥ pramāṇāt, anyathā kathaṃ tatprāptiparihārau syātām // 4 //
kārikā 5
dṛṣṭādipramāṇānāṃ lakṣaṇamāha-
prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭaṃ, trividhamanumānamākhyātam /
talliṅgaliṅgipūrvakam, āptaśrutirāptavacanaṃ ca
'prativiṣayādhyavasāyaḥ'; ityādi / viṣayaṃ viṣayaṃ prativiṣayam, prativiṣayamadhyavasāyaḥ prativiṣayādhyavasāyaḥ / viṣayāḥ śabdādayaḥ, adhyavasāyo buddhiḥ / śabdasparśarūparasagandheṣu yathākramaṃ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇendriyadvāreṇa viśeṣāvadhāraṇapradhānā yā buddhirutpadyate tad dṛṣṭam, śuddhatvātpramāṇamaśuddhatvādapramāṇam / taccaturvidham- savyapadeśam, savikalpam, arthavyatirekīndriyavyatirekī ceti / tatra dūrāt kvacidāgacchantaṃ dṛṣṭvā devadattasārūpyaṃ vyapadiśati devadatto 'yamiti yā buddhirutpadyate tatsavikalpam, saṃśayitatvādapramāṇam / taimirikasya dvicandradarśanaṃ tadarthavyatireki, dvitīyacandrābhāvāt / yatsvapnadarśanaṃ tadindriyavyatireki, nidropaplutatvādindriyāṇām //
'trividhamanumānamākhyātam'; iti / ṣaṣṭitantre vyākhyātam- pūrvavat, śeṣavat, sāmānyatodṛṣṭamiti / atītānāgatavarttamānāstrayaḥ padārthāḥ / tatra bhaviṣyadarthasādhanāya pūrvavadanumānam / pūrvaṃ liṅgamasyāstīti pūrvavat / yathonnatajaladharaṃ dṛṣṭvā vṛṣṭirbhaviṣyatītyanumīyate / atītārthasādhanāya śeṣavat- śeṣaṃ liṅgamasyāstīti / yathāsyā nadyā upari vṛṣṭirbhūtā, yasyāḥ kaluṣodakaṃ śeṣaṃ liṅgamiti / varttamānārthasādhanāya sāmānyatodṛṣṭam- sāmānyena liṅgaliṅgidṛṣṭatvāt / yathā devadattasya gatipūrvikā deśāntaraprāptirdṛṣṭā, tathā sūryādīnāṃ sāmānyena deśāntaraprāptyā gatiranumīyate //
'talliṅgaliṅgipūrvakam'; iti / trividhamanumānam / kadācilliṅgapūrvakaṃ kadācilliṅgipūrvakaṃ loke dṛśyate / tadyathā- śrāvyeṇa virutena kadācitkokilo 'numīyate, kadācitkokilaṃ liṅginaṃ dṛṣṭvā śrāvyeṇāpi virutenāsya bhavitavyamiti tayorgamyagamakatvaṃ sati sambandhe / sambandhāśca sapta- tatra svasvāmibhāvasambandho yathā rājapuruṣayoḥ kadācitpuruṣeṇa rājā rājñā vā puruṣaḥ / evaṃ prakṛtivikārasambandho yathā yavasaktoḥ / kāryakāraṇasambandho yathā dhenuvatsayoḥ / pātrapātrikasambandho yathā parivṛṭtriviṣṭabdhayoḥ / sāhacaryasambandho yathā cakravākayoḥ / pratidvandvisambandho yathā śītoṣṇayoḥ / tatraikasya bhāve 'nyābhāvaḥ pratīyate / nimittanaimittikasambandho yathā bhojyabhojakayoriti / ebhissambandhaistrividhamanumānaṃ pramāṇanna lupyate //
'āptaśrutirāptavacanaṃ ca'; iti / āptaḥ kṣīṇadoṣaḥ / yaccāhuḥ-
svakarmaṇyabhiyukto yo rāgadveṣavivarjitaḥ /
nirvairaḥ pūjitaḥ sadbhirāpto jñeyaḥ sa tādṛśaḥ // iti //
āptebhyo yā śrutiparamparayā śrutirāgatā āptavacanam, tairdṛṣṭo 'numito vārthaḥ, paratra svabodhasadṛśabodhāntarotpattaye śabdenopadiśyate / yadanyavacanaṃ so na plavate (?) / caśabdo 'numānena tulyakakṣyatvakhyāpanārthaḥ / yathā trikālamaviṣayamanmānaṃ tathāptavananamapīti // 5 //
kārikā 6
eṣāṃ trayāṇāṃ kaḥ kasya viṣaya ityata āha-
sāmānyatastu dṛṣṭādatīndriyāṇāmpratītiranumānāt /
tasmādapi cāsiddhaṃ parokṣamāptāgamāt siddham
'sāmānyatastu'; ityādi / trividhaṃ prameyam- pratyakṣm, parokṣam, atyantaparokṣaṃ ceti / tatra yatsāmānyatodṛṣṭamanumānaṃ tasmādatīndriyāṇāṃ parokṣāṇāṃ prasiddhirasti / tanniścayaḥ, teṣāṃ pratyakṣaviṣayatvāt / pūrvavaccheṣavatostvamanumānayorbhaviṣyadbhūtārthavṛttitvādvarttamāneṣvatīndriyeṣu ca pravṛttyasambhavaḥ //
'tasmādapi cāsiddham'; iti / sāmānyatodṛṣṭādanumānādyadasiddhaṃ parokṣam, tadatyantaparokṣatvādāgamātsiddham / yathā svargāpavargāviti / pratyakṣe tu prameye dṛṣṭameva vyāpriyata ityarthāduktam // 6 //
kārikā 7
nanu ca 'vyaktāvyaktajñavijñānāt', vyaktaṃ tāvat pratyakṣānumānābhyāṃ siddham, pradhānapuruṣayostu sarvadānupalambhāt kathaṃ siddhirnastayoriti nānupalabdhimātreṇāsattvam / yataścaturbhiḥ prakāraiḥ satāmapi padārthānāmupalabdhirbhavati / deśadoṣādindriyadoṣādviṣayadoṣādarthāntaradoṣācca / tāneva bhedena darśayannāha-
atidūrātsāmīpyādindriyaghātānmano 'navasthānāt /
saukṣmyādvyavadhānādabhibhavātsamānābhihārācca
'atidūrāt'; ityādi / yathā dūramutpatitasya pakṣiṇo nopalabdhiḥ //
'sāmīpyāt'; iti / atiśabdo 'trāpi yojanīyaḥ / atisāmīpyāditi / yathā cakṣuḥsthasyāñjanasya / ubhayatrāpi deśadoṣakṛtānupalabdhiḥ //
'indriyaghātāt'; iti / śrotrādīnāṃ buddhīndriyāṇāṃ doṣādyogyadeśāvasthitānāmapi śabdādīnāmanupalabdhiḥ //
'mano 'navasthānāt'; iti / manaso 'navasthānamasamāhitatā, viṣayāntarapravṛttatvāt / tataścānupahatendriye 'pi sannihitaṃ viṣayaṃ nopalabhate / ubhayatrāpīndriyadoṣādanupalabdhiḥ / manaso 'pīndriyatvād bhedenopādānaṃ tu manasaḥ prādhānyārtham //
'saukṣmyāt'; iti / viṣayadoṣāt / viṣaya eva paramāṇvādistathā, yenāvyagramanasā 'pyanupahatendriyeṇa nopalabhyate //
'vyavadhānāt'; iti / yavanikādibhistirodhānāt sthūlā apyavikṛṣṭā ghaṭādayo nopalabhyante //
'abhibhavāt'; iti / ādityaprabhābhibhūtatvāt divā tārakā nopalabhyante //
'samānābhihārācca'; iti / sadṛśānāṃ rāśīkaraṇāt dhānyarāśau hyeko dhānyaguḍakaḥ prakṣipto na dṛśyate / triṣvapyarthāntaradoṣādanupalabdhiḥ / natveta anupalabhyamānā na santi // 7 //
kārikā 8
yadyevaṃ kena prakāreṇa satorapi pradhānapuruṣayoranupalabdhirityāha-
saukṣmyāttadanupalabdhirnābhāvāt kāryatastadupalabdheḥ /
mahadādi tacca kāryaṃ prakṛtisarūpaṃ virūpaṃ ca
'saukṣmyāttadanupalabdhiḥ'; ityādi / prakārāntarābhāvāt sūkṣmatvātsatorapi tayoranupalabdhiḥ / nanvabhāvādeva kasmādanupalabdhirna bhavati / yathā ghaṭasyotpatteḥ prāk mṛt śarādiṣu.... tasya pradhvaṃsābhāvāt, gavi vāśvatvasyāśvatve vā gotvasyetaretarābhāvāt, vandhyāsutasya vātyantābhāvādityāha- 'nābhāvāt'; iti / caturvidhādityarthaḥ //
yadyevaṃ kathaṃ tau sta iti gamyata ityāha- 'kāryatastadupalabdheḥ'; iti / yadyapyatrobhayaṃ prakrāntaṃ tathāpi tacchabdena pradhānaṃ nirdiśyate / pradhānasyāstitvapratipattiḥ kāryādityarthaḥ / puruṣasyāstitvapratipattau hetuṃ vakṣyati //
kiṃ tatkāryamityāha- 'mahadādi tacca kāryam'; iti / mahān buddhiḥ sa ādiryasya tanmahadādibhūtaparyantaṃ kāryamasti / tat pradhānam, yasyedaṃ mahadādikāryaṃ vyaktam, akāraṇasya kāryasyānutpādāt //
'prakṛtisarūpaṃ virūpaṃ ca'; iti / tadvyaktaṃ prakṛteḥ pradhānasya sadṛśamasadṛśaṃ cetyarthaḥ / etaduttaratra yojayiṣyate // 8 //
kārikā 9
tatkāryaṃ kāraṇādutpadyamānaṃ sadutpadyate, kimasat, kiṃ vā sadasaditi? tatra viruddhadharmādhyāsitatvātsadasannopapadyate / asaditi vaiśeṣikāḥ / atra dūṣaṇamāha-
asadakaraṇādupādānagrahaṇāt sarvasambhavābhāvāt /
śktasya śakyakaraṇāt, kāraṇabhāvācca satkāryam
'asadakaraṇāt'; ityādi / iha loke asataḥ karaṇaṃ nāsti, yathā śaśaviṣāṇādīnām / yadeva sat ghaṭādidravyaṃ tadeva mṛtpiṇḍādinā kāraṇaviśeṣeṇa kriyate, nāsat //
'upādānagrahaṇāt'; iti / iha yadarthaṃ yadupādīyate tasya tadupādānaṃ kāraṇam, yathā tailasya tilāḥ, dadhnaḥ kṣīram / atra tailaṃ dadhi ca yadi na syāt kathaṃ tasyopādānasya grahaṇaṃ tadarthibhiḥ kriyate / tasmādupādānasaṃgrahāt sadeva kāryam / anyathā sikatāsalilayorapi grahaṇaṃ syāt //
'sarvasambhavābhāvāt'; iti / yadyasatkāryaṃ bhavet tadā sarvasya sarvatra sambhavaḥ syāt / na caivam / tasmātsadeva kāryam //
'śaktasya śakyakaraṇāt'; iti śaktaṃ kāraṇaṃ nāśaktamityevamapyavagantavyam / anyathopahataśaktarbījāṅkurotpattiprasaṅgaḥ / śaktaśca ko bhavitumarhati, yaḥ śaktimān / tasya śaktimataḥ śakyasya karaṇāt, śakanīyasya kāryasyotpādanādityarthaḥ / evaṃ ca tacchakanīyaṃ yadi kāraṇe śaktirūpeṇāvasthitaṃ syāt / tasmātsadevotpadyate nāsat //
'kāraṇabhāvācca'; iti / kāraṇasya sattvādityarthaḥ / yadyasatkāryamutpadyate kimiti kāraṇabhāvena kāryasya bhāvo bhavati / bhavati ca / tasmācchaktirūpeṇāvasthitamiti gamyate / athavā- kāraṇabhāvāditi kāraṇasvabhāvāt / yatsvabhāvaṃ kāraṇaṃ tatsvabhāvaṃ kāryam, yathā snigdhasvabhāvastilebhyaḥ snigdhameva tailam, mṛto mṛtsvabhāvo ghaṭaḥ / yadyasatkāryaṃ syāt, asatsvabhāvebhyo hyutpādyetetyevaṃ sāṃkhyānāṃ sadevotpadyata iti siddhāntaḥ // 9 //
kārikā 10
evaṃ mahadādikāryaṃ sadevotpadyata iti vyavasthāpya prakṛtevirūpaṃ sarūpaṃ ca darśayati / tatra prakṛtervirūpamadhikṛtyāha-
hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṃ liṅgam /
sāvayavaṃ paratantraṃ vyaktaṃ, viparītamavyaktam
'hetumat'; ityādi / vyaktaṃ mahadādibhūtaparyantam / avyaktaṃ pradhānaṃ tatra vyaktaṃ hetumat, yathāsvaṃ kāraṇebhya utpadyamānatvāt / tatra pradhānādutpadyamāno mahān hetumān, mahato 'haṅkāro hetumān, ahaṅkārāttanmātrāṇyekādaśendriyāṇyutpadyamānāni hetumanti ca, tanmātrebhyaśca mahābhūtāni hetumanti / viparītamavyaktamahetumadityarthaḥ, tasyānyataḥ kutaścidanutpādāt / nahi pradhānākiṃcidaparamasti yatastadutpadyate //
anityaṃ vyaktam, kāraṇebhya utpannatvāt ghaṭādivat / kāraṇāni ca prāguktānyeva / viparītamavyaktaṃ nityamityarthaḥ, kutaścidanutpannatvāt //
avyāpi vyaktaṃ prādeśikamityarthaḥ / daivaṃ mānuṣaṃ tairyagyonaṃ ca, tadānīmanyatrāvartamānatvāt / sarvagataṃ viparītamavyaktaṃ vyāpītyarthaḥ, devādiṣu triṣu lokeṣu sarvadā vartamānatvāt /
'sakriyam'; iti / kriyāśabdenātra saṃsaraṇamabhipretam, na kriyāmātram / mahadādisūkṣmaparyantaṃ vyaktaṃ devādi saṃsaratītyarthaḥ / viparītamavyaktam, asaṃsāri / triṣu lokeṣu sthitatvānna saṃsarati / na punaḥ kriyaiva nāstīti niṣkriyam, tasya jagatkartṛtvāt //
anekaṃ vyaktam, mahadādibhūtaparyantatāyāstrayoviṃśatiprakāratvāt / viparītaṃ vyaktam, trayāṇāṃ lokānāṃ tasyaikasya kāraṇatvāt //
'āśritam'; iti / yadyasmādutpannaṃ mahadādi vyaktaṃ tadeva tadāśritaṃ nānyat / utpannamanyadāśritamiti darśanārthaṃ vacanam, anyathā hetumadityanenaivāśritaṃ siddhameva / viparītamavyaktam, anāśritam / tato 'nyasya kāraṇasyābhāvāt //
'liṅgam'; iti / liṅgyate 'nenāvyaktamiti liṅgam / viparītamavyaktam, na liṅgyate kiñcidaneneti / athavā layaṃ gacchatīti liṅgam /
pralayakāle hyākāśādayaḥ pañca yathākramaṃ śabdāditanmātreṣu līyante, tanmātrāṇīndriyāṇi cāhaṅkāre, ahaṅkāro mahati, mahānpradhāna iti / viparītamavyaktam, na kutracididaṃ līyate, ahetutvāt //
'sāvayavam'; iti / śabdādayo 'vayavā ucyante / tairādhyātmikaṃ bāhyaṃ ca vyaktaṃ yuktam / viparītamavyaktam, tairayuktatvāt //
paratantram / na svatantram / yadasmādutpadyate tadevānuruddhya svakāryaṃ janayati na tadvyatirekeṇeti darśanārtham / anyathā hetumadityanenaiva paratantratvaṃ prasiddhameva / viparītamavyaktam, svatantraṃ na kiṃcidapekṣate // 10 //
kārikā 11
sārūpyamadhikṛtyāha-
triguṇamaviveki viṣayaḥ sāmānyamacetanamprasavadharmi /
vyaktaṃ, tathā pradhānam, tadviparītastathā ca pumān
'triguṇam'; ityādi / trayassattvādayo guṇā yasya tattriguṇaṃ vyaktam / tathā pradhānamapi triguṇaṃ tatsvabhāvatvāt //
'aviveki'; iti / avivecanaśīlaṃ vyaktam, acetanatvāt / yadvā guṇebhyastasya pṛthaktvābhāvādaviveki / tathā pradhānamapi //
sāmānyaṃ vyaktam, sarvapuruṣopabhogyatvānmalladāsīvat / tathā pradhānamapi //
acetanaṃ vyaktam, sukhaduḥkhamohānna vedayatītyarthaḥ / tathā pradhānamapi //
'prasavadharmi'; iti / prasavo dharmo 'syāstīti prasavadharmi vyaktam / tathā pradhānamapi / dvayorapi prasavadharmitvam //
tathā ca pradhānānmahān, mahato 'ṅkāra ityādinā svakāryotpādanadharmatvādyathā vyaktāvyaktayorvairūpyaṃ sārūpyaṃ ca, tathā kiṃ puruṣasya vāpītyāha- 'tadviparītastathā ca pumān'; iti / vyaktāvyaktābhyāṃ kaiściddharmairvilakṣaṇa ityarthaḥ //
atra pūrvasyā āryāyā artho yojyate / hetumadvyaktam, ahetumadavyaktam / puruṣo 'pyahetumān, tasya kutaścidanutpādāt //
anityaṃ vyaktam, nityamavyaktam / puruṣo nityaḥ, kutaścidanutpannatvāt //
avyāpi vyaktam, vyāpyavyaktam / puruṣo 'pi vyāpī yadā prakṛtyā muktaḥ / yuktaścet, vyaktena sadṛśo na pradhānena / hi sarvadā devādiṣu pravartate //
sakriyaṃ vyaktam, niṣkriyamavyaktam, asaṃsāritvāt / puruṣo 'pi niṣkriyaḥ, kartṛtvābhāvāt //
anekaṃ vyaktam, ekamavyaktam / puruṣo 'neko bahutvāt / tasya bahutvaṃ pratipādayiṣyati / pradhānenātra vaisādṛśyaṃ tasyaikatvāt //
āśritaṃ vyaktam, anāśritamavyaktam / puruṣo 'pyanāśritaḥ kutaścidanutpannatvāt //
liṅgaṃ vyaktam, aliṅgamavyaktam / puruṣo 'pyaliṅgaḥ / na kiṃcidanena liṅgyate na vāyaṃ kadācillīyate 'nutpannatvāt //
sāvayavaṃ vyaktam, niravayavamavyaktam / puruṣo 'pi niravayavaḥ śabdādibhirayuktatvāt /
paratantraṃ vyaktam, svatantramavyaktam / puruṣo 'pi svatantraḥ, kutaścidanutpannatvāt //
dvitīyasyā āryāyā artho yojyate-
triguṇaṃ vyaktamavyaktaṃ ca / nirguṇaḥ puruṣaḥ, guṇānāṃ tatrābhāvāt //
aviveki vyaktamavyaktaṃ ca / vivekī puruṣaścetanatvāt / vivikto vā nirguṇatvāt //
viṣayo vyaktamavyaktaṃ ca / puruṣo nirviṣayaḥ, bhoktṛtvāt, na bhogyaḥ //
sāmānyaṃ vyaktamavyaktaṃ ca / puruṣo 'sāmānyaḥ, aviṣayatvāt //
acetanaṃ vyaktamavyaktaṃ ca / cetanaḥ puruṣaḥ sukhādivedanatvāt //
prasavadharmi vyaktamavyaktaṃ ca / puruṣo 'prasavadharmī, akartṛtvāt / ityuktam // 11 //
kārikā 12
trayāṇāmapi vairūpyaṃ sārūpyaṃ ceti triguṇamityukte, ke ke trayo guṇāḥ kimātmakā ityāha-
prītyaprītiviṣādātmakāḥ prakāśapravṛttiniyamārthāḥ /
anyo 'nyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ
'prītyaprītiviṣādātmakāḥ'; ityādi / prītyādaya ātmāno yeṣāṃ guṇānāṃ te tathoktāḥ sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ / tatra prītyātmakaṃ sukhātmakaṃ sattvam, aprītyātmakaṃ duḥkhātmakaṃ rajaḥ, viṣādātmakaṃ mohātmakaṃ tamaḥ / guṇā hyatīndriyatvātpariṇatyā sukhādinānumīyamānāstadātmakā iti vyapadiśyante //
kiṃ punareṣāṃ prayojanamityāha- 'prakāśapravṛttiniyamārthāḥ'; iti / prakāśārthaṃ sattvaṃ prakāśakatvāt, pravṛttyarthaṃ rajaścalatvāt, niyamārthaṃ tamaḥ stimitatvāt //
kimiti te guṇāḥ parasparasavyapekṣāḥ kiṃ vā netyāha- 'anyo 'nyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca guṇāḥ'; iti / anyo 'nyaśabdaḥ pratyekamabhisambaddhyate / abhibhavatītyabhibhavaḥ / pacādyac / anyo 'nyasyābhibhavā anyo 'nyābhibhavāḥ / tadyathā deveṣu sattvamudriktaṃ rajastamasī abhibhavati, manuṣyeṣu rajaḥ sattvatamasī, tiryakṣu (tamaḥ sattvarajasī) / āśrīyanta ityāśrayāḥ / karmaṇyaṇ / anyo 'nyasyāśrayāḥ, tridaṇḍavat / nāśrayāntarameṣām, anāśrayāśca kartāraḥ / janayantīti jananāḥ / 'kṛtyalyuṭo bahulam'; iti kartari lyuṭ / anekārthatvāt ca dhātūnāṃ bodhanārthā draṣṭavyāḥ / anyo 'nyasya prabodhakā ityarthaḥ / sarvaṃ hi vyaktamutpadyamānaṃ triguṇātmakamutpadyate / tatra yadā sattvamutkaṭaṃ tadā rajastamasī nyakkṛtaśaktike / prabodhyāyaskānto lohavaduktam (?) / satvanyatkṛtena guṇena vyaktaṃ janayati (?) evaṃ rajastamaśca yojyam / yadā guṇadvayamudbhūtaśakti tadā dvayamapītaradabhibhavati, prabodhayatītyarthaḥ / anyo 'nyamithunā iti / anyo 'nyasya sahāyā ityarthaḥ / tathā coktaṃ viṣṇugītāyām-
rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ /
ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate //
ekasyāṃ vyaktau trayāṇāmabhibhavaprabodhanānuktau vyaktam, itare tu tau eva pravṛttiṃ janayanta iti darśayannāha- anyo 'nyavṛttaya iti / vṛttiḥ sukhādirūpeṇa pariṇatiḥ / vṛtihetutvād vṛttaya ucyante / anyonyavṛttihetava ityarthaḥ / tadyathā kācidyoṣidrūpaśīladatyantaguṇā (!) sitatvātsāttvikī sā bharttuḥ sukhamutpādayati sapatnīnāṃ kāsāṃcidduḥkhaṃ kāsāṃcidviṣādamityatra sattvamātmano dvayośca vṛttihetuḥ / kasyacitprabhoratyantaśūratvād bhṛtyā rājasāḥ, pareṣāṃ yudhyamānānāṃ prahārairduḥkhaṃ janayanti, palāyamānānāṃ viṣādam, svāminaśca tuṣṭimityatra raja ātmano dvayosca vṛttihetuḥ / meghāṃścāmbugu.....vāniṣāndhakārīkṛtyonnatatvāt (?) tāmasāḥ, te varṣantaḥ proṣitabhartṛkāṇāṃ viṣādaṃ janayanti, pathikānāṃ duḥkham kṛṣīvalānāṃ tuṣṭimityatra tama ātmano dvayośca vṛttihetuḥ // 12 //
kārikā 13
eṣāṃ durlakṣaṇānāṃ lakṣaṇāntaramāha-
sattvaṃ laghu prakāśakamupaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ /
guru varaṇakameva tamaḥ, pradīpavaccārthato vṛttiḥ
'sattvam'; ityādi / iṣṭaṃ sāṃkhyācāryāṇāṃ sattvaṃ laghusvabhāvaṃ prakāśaṃ ca / yasyodrekāccharīreṃ 'śāni laghūni bhavanti, viṣayaprakāśanasamarthāni cendriyāṇi / bāhyāni ca dravyāṇi laghūni prakāśātmakāni nirmalāni bhavanti //
'upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ'; iti / upaṣṭambhayatītyupaṣṭambhakam / yasyodrekād devadatto vyavasyati, calacittaśca bhavati / bāhyāni calāni bhavantīti //
'guru varaṇakameva tamaḥ'; iti / vṛṇoti pidhatta iti / 'kṛtyalyuṭo bahulam'; iti kartari lyuṭ, karaṇe vā / paścāt svārthe kan / yasyodrekād gurūṇyaṅgāni bhavanti, indriyāṇi ca tamasaivāttāni bhavanti / bāhyāni ca gurūṇyanirmalāni ca bhavanti //
udāharaṇadigiyamanyānyapi vijñeyāni bhavanti / tathā cāhuḥ- prītiprīti(?)svābhiṣaṅgalāghavāni prasādaharṣau ca, stambhauddhatyadveṣacalanaśoṣaṇatāpabhedāśca, varaṇāpadhvaṃsanasādanagauravadainyabhītayaścaitāni sattvarajastamasāṃ krameṇa jñātavyāni liṅgāni //
nanu caite parasparavilakṣaṇā guṇā viruddhatvāt kathaṃ sambhūyaikatra vartanta ityāha- 'pradīpavaccārthato vṛttiḥ'; iti / pradīpasyeva pradīpavat / tailavarttyagnisamudāyaḥ pradīpaḥ / yadā samudāyātma.....parasparavilakṣaṇānāmapi pradīpabhā...pravṛtiḥ, tamasi sthitā ghaṭādayo devadattasya prakāśayitavyā iti, tathā sattvarajastamasāṃ puruṣārthahetunā pravṛttiḥ, puruṣārthaśabdopalabdhiśceti // 13 //
kārikā 14
nanu ca 'triguṇamaviveki viṣayaḥ sāmānyamacetanaṃ prasavadharmi vyaktam', tatra sukhaduḥkamohopalabdhestraiguṇyaṃ vyaktaṃ siddham, avivekyādayo dharmāḥ prasavaparyantāḥ kathaṃ siddhyantītyāha-
avivekyādissiddhastraiguṇyāttadviparyayābhāvāt /
kāraṇaguṇātmakatvātkāryasyāvyaktamapi siddham
'avivekyādiḥ siddhaḥ'; ityādi / guṇidvāreṇa guṇābhidhānam / avivekyādiguṇassiddhaḥ / vyakta iti vākyaśeṣaḥ //
kutaḥ? traiguṇyāt / kathaṃ? yasmādguṇā evāvivekino bhogyāssāmānyā acetanā prasavadharmiṇaśca, te ca vyakte siddhā iti siddho guṇaḥ //
'tadviparyayābhāvāt'; iti / (traiguṇyasyābhāvāditi) / traiguṇyasyābhāve 'vivekyādayorabhāvāt / na hi nirguṇasya puruṣasyāvivekyādiḥ sambhavati / tasmāttraiguṇyādevāvivekyādissiddhaḥ //
evaṃ ca sati, pradhānamapi traiguṇyāttathāvidhaṃ siddham / yadāha- 'kāraṇaguṇātmakatvātkāryasyāvyaktamapi siddham'; iti / kāraṇasya yo guṇaḥ sa ātmā svabhāvo yasya tattathoktam / tasya svabhāvastattvam / tasmādiha loke kāraṇaguṇakaṃ kāryaṃ dṛṣṭam / śuklaiḥ kṛṣṇairvā tantubhirārabdhaḥ paṭaḥ śuklaḥ kṛṣṇo vā bhavati / yadyavyaktaṃ tathāvidhaṃ na syāt, kathaṃ vyaktaṃ tathāvidhaṃ bhavet // 14 //
kārikā 15
nanu ca sati dharmiṇi dharmāścintyante, pradhānasyaiva dharmiṇo 'labdhasiddhitvāt kathamavivekyādītyāha-
bhedānāṃ parimāṇāt samanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya
'bhedānām'; ityādi / kāryatastadupalabdhermahadādi tacca kāryamityanenaiva sādhite 'smin yathāvadadhigate punardārḍhyārthaṃ samanantaropādānam / bhidyanta iti bhedāḥ kāryaviśeṣāsteṣāṃ (ekassaṃsargī dṛṣṭaḥ) parimāṇācca / bhedānāṃ parimitatvādityarthaḥ / yena ca parimitāsteṣāmekaḥ saṃsargī dṛṣṭaḥ / yathā mūlāṅkurapatrakāṇḍaprasavapuṣpataṇḍulakaṇānāṃ bhedānāṃ vrīhiḥ tavibāhyādhyātmikabhedāḥ / parimitabāhyā brahmādistambaparyantāścaturdaśa / ādhyātmikāśca mahadahaṅkāratanmātrendriyabhūtākhyāstrayoviṃśatiḥ / tasmādeteṣāmekena saṃsargiṇā bhavitavyam / yatraiṣāṃ saṃsargastadavyaktaṃ kāraṇamastīti sāmānyatodṛṣṭamanumānam //
'samanvayāt'; bhedānāmiti vartate / samanvayo 'nugamaḥ / ekajātyanugamādityarthaḥ / ya ekajātyanugatā bhedāsteṣāmekameva tathābhūtaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭam / yathā kaṭakakeyūrādīnāṃ suvarṇapiṇḍaḥ, yathā vā śarāvādīnāṃ mṛtpiṇḍaḥ / evameṣāmapi bāhyādhyātmikānāṃ sukhaduḥkhamohānugatatvādekena tathāvidhena bhavitavyam / ya eṣāṃ samudāyastatpradhānamiti sāmānyatodṛṣṭam /
'śaktitaḥ pravṛtteśca'; iti / iha kulālādiśaktipūrvikā ghaṭādīnāṃ pravṛttirdṛṣṭā nāśaktipūrvikā / eṣāmapi bāhyādhyātmikānāṃ pravṛttirdṛśyate / tataśca prāk ca pravṛtterjanitayā śaktyā bhavitavyam / yāsau śaktiḥ saivāvyaktabhāvamāpadyata iti sāmānyatodṛṣṭam //
'kāraṇakāryavibhāgāt'; iti / kāraṇasya pūrvabhāvitvāt pūrvanipātaḥ / alpāctarasya pūrvanipātasyānityatvam / yata utpadyate tatkāraṇam, yaccotpadyate tatkāryam / yathā mṛtpiṇḍaghaṭayorjanyajanakatvena pṛthagarthakriyākaraṇācca vibhāgo dṛṣṭaḥ / anyathā ghaṭāsyodakāharaṇakriyā yā na sā mṛtpiṇḍasya, yā mṛtpiṇḍasya na sā ghaṭasya / evaṃ vyaktasya mahadādeḥ kāryatvātpṛthagarthakriyākaraṇācca vibhāgaḥ / tasmādasya kāraṇena bhavitavyam / taccāvyaktātkimanyat syāditi //
asmin vyākhyāne 'kāryatastadupalabdhermahadādi tacca kāryam'; ityanenaiva siddhatvādanyairanyathā vyākhyāyate / yadupakaroti taktāraṇam, yadupakriyate tatkāryaṃ tayorvibhāgāt, upakāryopakārakabhāvādityarthaḥ / tatra kārya...vyādīni śarīrasthāni sthānasādhanā...vabhogaiḥ kāraṇānyupakurvanti / kāraṇāni ca vṛddhikṣatasaṃrohaṇapālanaiḥ kāryāṇi / bāhyāni ca kāraṇāni pṛthivyā dhṛtisaṅgrahapattivyūhanāvakāśadānaiḥ parasparamupakurvanti / tathā daivamānuṣatairyagyonāni parasparopakārīṇi / tatra daivam, yathākālaṃ śītoṣṇavarṣāgamaḥ, mānuṣatairyagyonānyupakaroti / mānuṣamijyāyāgastutibhirdaivaṃ rakṣati, poṣaṇabheṣajyaiśaaha tairyagyonamupakaroti / yathādhyātmikānāṃ bāhyānāṃ copakāryopakārakabhāvo buddhikṛta iva dṛśyate tadasya kaścidvyavasthāpitā syāt, kuto 'yaṃ vibhāga ityanyathānupapatteḥ //
'avibhāgādvaiśvarūpyasya'; iti / na vidyate vibhāgo 'syetyavibhāgaḥ / avibhaktādityarthaḥ / tasmādvaiśvarūpyasyopalabdheriti śeṣaḥ / iha loke 'vibhaktādekasmādikṣudravyādrasaphāṇitaguḍakhaṇḍaśarkarādivaiśvarūpyaṃ nānātvaṃ dṛśyate, tathaikasmāddugdhāddadhimastunavanītaghṛtādivaiśvarūpyamupalabhyate / evamādhyātmikānāṃ bāhyānāṃ ca vaiśvarūpyam / tasmādeṣāmavibhaktenaiva bhavitavyamiti sāmānyatodṛṣṭam //
anyastvāha- 'avibhāge vaiśvarūpyasya'; iti / avibhāgo layaḥ, vaiśvarūpyaṃ jagat nānārūpatvāt / pralayakāle vaiśvarūpyaṃ kva līyate sthityutpattipralayājjagata iti / na ceśvare layanaṃ sambhavati, tasya nirguṇatvenābhyupagamāt / tasmādanyathānupapattyāsti tadekamiti / tathā cāhuḥ-
pradhānādānupūrvyeṇa sṛṣṭirlokasya saṃsaraḥ /
pra....prātilomyena punastatraiva sañcaraḥ // iti // 15 //
kārikā 16
eṣāṃ hetūnāṃ pravartanārthamāha-
kāraṇamastyavyaktam, pravartate triguṇataḥ samudayācca /
pariṇāmataḥ salilavat, pratipratiguṇāśrayaviśeṣāt
'kāraṇamasti'; ityādi //
yadi kāraṇamastyavyaktaṃ tatkathaṃ pravartata ityāha- 'triguṇatassamudayācca'; iti / yadā prakṛtisthā guṇāssāmyena pravartante tadā (trīnevādhikṛtya pravarante naikaikamityarthaḥ / yadā vaiṣamyeṇa pravartante tadā) kāryaṃ kāraṇārabdhatvāt samudayāt pravartate / samantādudayo yasya guṇasya tamadhikṛtyetyarthaḥ, śeṣanyakkṛtaśaktikatvāt / yadi samudayādavyaktaṃ pravartate tasmādutpannaṃ tadavya...smānna bhavati //
śuklebhyaḥ kṛṣṇebhyo vā tantubhyaḥ śuklaḥ kṛṣṇo vā paṭo bhavatītyāha-
'pariṇāmataḥ'; ityādi / pūrvasyāmavasthāyāmavasthāntaraṃ pariṇāmaḥ, tasmāddhetoḥ pravartate / yathā kaṇikāyāḥ sūkṣmāyā mūlakaḥ śākhāpraśākhādipravṛddho mahānvanaspatirvyakto bhavati, evamavyaktādvyaktaṃ pariṇamati //
yadyevamekarūpādutpannasya trailokyasya kathamanekarūpatvamityāha- 'salilavatpratipratiguṇāśrayaviśeṣāt'; iti / salilena tulyaṃ vartata iti salilavat / ekaikaṃ prati guṇāḥ pratipratiguṇāḥ / ta evāśrayāsteṣāṃ yo viśeṣastasmāddhetoḥ pravartante / yathā salilamantarikṣādekarasamapi tadekasya kaṭvamlāderguṇasyāśrayabhūtasya viśeṣānnānārasaṃ vartate evamavyaktamapīti guṇātmakatvādekaikaguṇāśrayaviśeṣānnānārūpaṃ pravartate / tatra sattvasya kṛterāśrayasya viśeṣāddevabhāvena vartanam, rajasa āśrayasya viśeṣānmānuṣabhāvena, tamasa āśrayasya viśeṣāttiryagyonibhāveneti // 16 //
kārikā 17
evamavyaktasyāstitvaṃ pravṛttiṃ ca prasādhya puruṣāstitvaṃ prasādhayitumāha-
saṃghātaparārthatvāt triguṇādiviparyayādadhiṣṭhānāt /
puruṣo 'sti bhoktṛbhāvātkaivalyārthaṃ pravṛtteśca
'saṃghātaparārthatvāt'; ityādi / saṃhanyata iti saṃghātaḥ / saṃghātaścāsau parārthaśceti saṃghātaparārthaḥ / saṃghātatvaṃ hetuḥ parārthatvaṃ sādhyam / iha loke saṃghātabāhyāḥ śayanāsanādayo ye te parārthā dṛṣṭāḥ / te hi devadattasya parasyārthaṃ kurvanti na svārtham / ete 'pyādhyātmikā mahadādayaḥ śarīrasaṃjñakāḥ saṃghātāḥ, taiḥ parārthairbhavitavyam / na ca puruṣavyatirikto 'nyaḥ paro 'sti, puruṣa eva para i....nyatodṛṣṭam //
nanu mahadādibhūtaparyantaṃ śarīrameva puruṣo nānyaḥ kaścidityatrāha- 'triguṇādiviparyayāt'; iti / ādiśabdenāvivekyādayaḥ pañca dharmā dṛśyante / tathā hi tadviparītaḥ pumānityuktam / tataśca tadviparītatvātpuṃsaḥ kathaṃ mahadādimātrameva puruṣaḥ / tasmādvyatiriktaḥ puruṣo yasyārthakā ime saṃghātāḥ //
'adhiṣṭhānāt'; iti / adhitiṣṭhatyasminnityadhiṣṭhānam / mahadādibhūtaparyantaṃ śarīramiha loke yadadhiṣṭhānaṃ tatparādhiṣṭhitaṃ dṛṣṭam, yathā rathādi / dṛśyate cādhiṣṭhānaṃ śarīram / tasmādasyādhiṣṭhātrā bhavitavyam / yo 'sāvadhiṣṭhātā sa puruṣaḥ, nāntaḥkaraṇamadhiṣṭhātṛ, tasyācetanatvāditi sāmānyatodṛṣṭam //
'bhoktṛbhāvāt'; iti / bhoktṛtvādityarthaḥ / iha loke bhogyaṃ dṛṣṭvā bhoktānumīyate / dṛśyate mahadādiparyantaṃ bhogyam, tasmādasyāpi bhoktrā bhavitavyamiti sāmānyatodṛṣṭam / na cāntaḥkaraṇaṃ bhoktṛ, tasyācetanatvādbhogyatvācca / yaśca bhoktā sa eva puruṣaḥ sātmakaṃ jīvaccharīraṃ prāṇādimattvāt / asmin dedhe yo 'yamātmā samānajātīyānekavastvantarasahāyaḥ, pratiniyatairjanmādibhiryujyamānatvāt manovat //
'kaivalyārthaṃ pravṛtteśca'; iti / kaivalyaṃ mokṣaḥ / tadanyārthapradhānasyaiṣā pravṛttiḥ / tathāhi- pradhānaṃ buddhyātmanā pariṇamati / buddheścāṣṭādaśāni / teṣu ca jñānaṃ kaivalyam / tatra yadi puruṣo na syāttadā tadarthā pravṛttirna bhavet / tasmādanyathānupapattyā puruṣo 'sti //
tatra siddhe puṃsi vivādāḥ / eka evāyaṃ puruṣaḥ sarvaśarīreṣu sthita ityeke / sarve kāya upanatānekātmānassātmakatvāt, yogiśarīravṛṃda.. pratiśarīramanekaḥ puruṣa ityapare / eka eva purāṇaḥ puruṣaḥ, tasmādagnesa..viṣphuliṅgāḥ pratiśarīraṃ puruṣā ābirbhūtā iti vedāntavādinaḥ // 17 //
kārikā 18
atrāha-
jananamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamādayugapatpravṛtteśca /
puruṣabahutvaṃ siddhaṃ traiguṇyaviparyayāccaiva
'jananamaraṇakaraṇānām'; ityādi / karaṇaṃ cakṣurādīndriyam dehendriyāderadhiṣṭhānasyotpattivināśau / tadyogātpuruṣaḥ jananamaraṇe 'pi vyavasthāpyete / svataḥ puruṣasya te na sambhavataḥ / kutaḥ ? - nityatāt tatra yadyekaḥ puruṣaḥ syāttadaikasmin jāyamāne mriyamāṇe vā sarveṣāṃ jananamaraṇe syātām / tathaikasmiṃścakṣuṣmati śrotravati vā sarve 'ndhā (badhirā vā, paśyeyuḥ śruṇuyurvā / ekasminnandhe) badhire vā tathā syuḥ / na caivam, jananādīnāṃ pratiniyamāt / tasmādanyathānupapattyā puruṣabahutvaṃ siddham //
'ayugapatpravṛtteśca'; iti / yadyekaḥ puruṣaḥ syāttadaikenādhiṣṭhātrā tiṣṭhati dehe, dharmādharmayorarthānarthayoḥ sukhaduḥkhayorvā pravṛtte, sarva eva yugapatpravartteran / na caivamityanyathānupapattiḥ //
'traiguṇyaviparyayācca'; iti / traya eva guṇāstraiguṇyam / tad viparyayo 'nyathātvam / adhiṣṭhānasya triguṇātmakatvāttadyogātpuruṣo 'pi triguṇātmaka ityucyate / tatra yadyekaḥ puruṣaḥ syāttadaikasmin sāttvike rājase tāmase vā, sarva eva tathāvidhāḥ syuḥ / na caivam, guṇānaṃ viparyayadarśanadityanyathānupapattiḥ //
purāṇapuruṣādagneriva viṣphuliṅgāḥ pratiśarīraṃ puruṣā ityasminnapi darśane puruṣabahutvamastyeva / teṣāṃ parasparavilakṣaṇatvāt te purāṇapuruṣādabhinnā bhinnā veti darśanadvayam / tadanyatra vivāritatvādiha granthagauravabhayānnopanyastamasmābhiriti // 18 //
kārikā 19
evaṃ puruṣabahutvaṃ prasāddhya taddharmān kathayitumāha-
tasmācca viparyāsātsiddhaṃ sākṣitvamasya puruṣasya /
kaivalyammādhyasthaṃ draṣṭṛtvamakartṛbhāvaśca
'tasmācca viparyāsāt'; ityādi / yaḥ prāgukto viparyayaḥ- triguṇamaviveki viṣayaḥ - ityādinā, tasmātsākṣitvādayo dharmāḥ puruṣasya siddhāḥ / tatra nirguṇasya puruṣasyāprasavadharmitvādakartṛtvam / yaścākartā sa bhavatyudāsīnaḥ / saptavidhaṃ cāsyaudāsīnyam / tathā coktam -
paśyati śṛṇoti sarvama karoti sthitiṃ prasaṅgaṃ ca nāpi /
svato na parato...nobhayataścāpyudāsīnaḥ // iti //
yaścodāsīnaḥ sa sākṣyapi bhavati pradhānasambandhinaḥ kriyākalāpasya nirguṇatvāt //
kaivalyaṃ kevalabhāvāt cetanatvācca draṣṭṛtvamiti //
nanu ca yadyakartā tatkathaṃ- bhoktṛbhāvādasti puruṣaḥ- ? tathā cāhuḥ-
bālahutāśanataravaḥ svayamakṛtānāṃ yathā hi bhoktāraḥ /
puruṣo 'pi viṣayaphalānāṃ svayamakṛtānāṃ tathāpi bhoktā // iti //
ityuktamakarturapi bhoktṛtvamasyeti // 19 //
kārikā 20
nanu ca yadyacetanamavyaktaṃ kathaṃ dehendriyasaṃjñamadhiṣṭhānaṃ dharmādharmādiṣu pravarttate, tasyācetanatvādityāha-
tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam /
guṇakartṛtve 'pi tathā karteva bhavatyudāsīnaḥ
Original text: Sāṃkhyakārikā with Śaṃkara's Jayamaṅgalā commentary · Edition: H. Sarma: Jayamaṅgalā nāma Sāṃkhyasaptatiṭīkā, Calcutta 1926 (Calcutta Oriental Series, 19) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0