Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti (with commentary) · Verses 31-41
atrāha --- acetanānīndriyāṇi buddhyahaṅkārau manaś ceti kena hetunā svāṃ svāṃ vṛttiṃ pratipadyante ity atrāha ---
svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukāṃ vṛttim /
puruṣārtha eva hetur na kenacit kāryate karaṇam
svāṃ svām iti vīpsām icchanti | (iti trayodaśavidhasya karaṇasya grahaṇaṃ kṛtaṃ bhavati) | pratipadyante gṛhṇantīty arthaāḥ | kiṃ cānyat --- parasparākūtahetukāṃ vṛttim | buddher ākūtaṃ jñātvā ahaṅkāro 'bhimānayati, manaḥ saṅkalpayati, indriyāṇi svāṃ svāṃ vṛttiṃ pratipadyante | ākūtaṃ nāmābhiprāyaḥ | yathā kila caurasenā grāmaṃ hantuṃ gacchati tatra caurasenāpatinā saṅketaḥ(p.35) kṛto 'sti yadāhaṃ hā heti bravīmi tadā sarvaiḥ samavāyena praveṣṭavyam | yadā punar aham ahā heti bravīmi tadā nirgantavyam | etāṃ caurasenāpater ājñām ākūtaṃ jñātvā caurāḥ praviśanti nirgacchanti ca | tatheha caurasenāpatisthānīyā buddhiḥ caurasthānīyānīndriyāṇi | kiṃ svārthaṃ viṣayaṃ pratipadyante āhosvit parārtham ity atrocyate | parārthaṃ gamyate | yasmād āha --- puruṣārtha eva hetuḥ puruṣārthaḥ kartavya eva iti guṇānāṃ pravṛttiḥ | tasmād etat trayodaśavidhaṃ karaṇaṃ puruṣārthaḥ pravartayati | yad apy uktam --- acetanāni karaṇāni kathaṃ pravartanta iti | atra brūmaḥ --- na kenacit kāryate karaṇam | neśvareṇa nāpi puruṣeṇa | svabhāvo nāma kaścit padārtho (nā)sti | yasmāt svayam eva ca trayodaśavidhaṃ karaṇaṃ sve sve viṣaye pravartata iti
atrāha --- uktaṃ ca bhagavatā na kenacit kāryate karaṇam iti |
tat katividhaṃ karaṇam iti? atrocyate ---
karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram /
kāryaṃ ca tasya daśadhāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca
yad atra karaṇam ity uktaṃ tat trayodaśavidham iti boddhyam | pañca karmendriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi, buddhyahaṅkārau mana iti etat trayodaśavidhaṃ karaṇam iti | atrāha --- āhārakaṃ dhārakaṃ prakāśakaṃ ca tad iti | tatrāhārakam indriyalakṣaṇam | dhārakam abhimānalakṣaṇam | prakāśakaṃ buddhilakṣaṇam | atrāha --- kiṃ tad asti yasyāharaṇaṃ dhāraṇaṃ prakāśanaṃ ca kriyate | atrocyate --- kāryaṃ ca tasya daśadhāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca | kāryam iti śabdasparśarasarūpagandhāḥ pañca, vacanādānaviharaṇotsargānandāḥ pañca | ete daśa viṣayāḥ kāryam ity ucyate | taṃ daśavidhaṃ viṣayaṃ buddhīndriyaiḥ prakāśitam arthaṃ karmendriyāṇy āharanti dhārayanti ca | tad yathā tamasi sthitaṃ pradīpena prakāśitaṃ ghaṭaṃ hasta ādatte dhārayati ca | tad evaṃ yathā ghaṭaṃ tathā śeṣāṇy api
antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam /
sāmpratakālaṃ bāhyaṃ trikālam ābhyantaraṃ karaṇam
antaḥkaraṇaṃ trividham iti buddhyahaṅkāramanasāṃ grahaṇam | etat trividham antaḥkaraṇasaṃjñitam | daśadhā bāhyaṃ buddhikarmendriyabhedāt | kiṃ cānyat | trayasya viṣayākhyaṃ buddhyahaṅkāramanasāṃ trayāṇām antaḥkaraṇānāṃ bāhyaṃ daśavidhaṃ(p.36) karaṇaṃ viṣayākhyaṃ viṣaya(?) upabhogyam iti | ābhyantaraṃ trikaṃ svāmibhūtaṃ bāhyaṃ daśavidhaṃ bhṛtyabhūtam ity arthaḥ | kiṃ cānyat --- sāmpratakālaṃ bāhyam | yad etad bāhyaṃ daśavidhaṃ karaṇam uktaṃ tat sāmpratakālaṃ vartamānaviṣayagrāhakaṃ bhavati | śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni vartamānāny eva śabdādīni gṛhṇanti | nātītāni na ca bhāvīni | evaṃ vākpāṇipādapāyūpasthāni vartamāneṣu vacanādeyabhūmimalotsargānandeṣu pravartante nātītābhaviṣyatoḥ | kiñ cānyat --- trikālam ābhyantaraṃ mano'haṅkārabuddhirūpaṃ karaṇaṃ pravartate | buddhir vartamānaṃ ghaṭaṃ buddhyate atītaṃ bhaviṣyantaṃ ca smarati | tad yathā --- yudhiṣṭhirabhīmasenāv āstām atītaviṣayagrāhiṇī buddhiḥ | kalkī bhaviṣyati bhāvivastugrāhiṇī | evam ahaṅkāro 'pi trikālavān | yathāham asmin gṛhe svāmī āsaṃ, bhaviṣyāmi ceti | evaṃ mano 'py atītaṃ saṅkalpayati vartamānaṃ bhāvi ca | yata evaṃ tasmād ucyate "trikālam ābhyantaraṃ karaṇam" iti
atrāha --- kāni indriyāṇi saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti, kāni nirviśeṣam | atrocyate ---
buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi /
vāg bhavati śabdaviṣayā śeṣāny api pañcaviṣayāṇi
teṣām karaṇānāṃ madhye yeṣām ayam adhikāro vartate teṣāṃ yāni buddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni pañca tāni saviśeṣaṃ gṛhṇanti aviśeṣam api viṣayaṃ gṛhṇanti | atrāha --- kasya saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti kasya nirviśeṣam iti | atrocyate śabdasparśarasarūpagandhāḥ pajña devānāṃ tanmātrasaṃjñitā nirviśeṣāḥ kevalasukhalakṣaṇatvāt | yasmāt tatra duḥkhamohau na stas tasmān nirviśeṣās te iti | tathā hi | viśiṣyante śāntaghoramūḍhatvādineti viśeṣās taiḥ saha saviśeṣāḥ, kevalā nirviśeṣā iti tātparyam | evaṃ śabdādayo manuṣyāṇāṃ saviśeṣāḥ sukhaduḥkhamohayuktā ity arthaḥ | devānāṃ tu buddhīndriyāṇi nirviśeṣaṃ sukhātmakaṃ prakāśayanti | uktāni buddhīndriyāṇi devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca | karmendriyāṇi vakṣyāmaḥ | vāg bhavati śabdaviṣayā śeṣāny api pañca viṣayāṇi | tatra devānāṃ vāk pādaṃ pādārdhaṃ ślokam uccārayati | asmākam api tathaiva | ato devānām asmākaṃ ca vāgindriyaṃ tulyam ity arthaḥ | kiṃ cānyat --- śeṣāṇy api pañca viṣayāṇi iti | teṣāṃ(p.37) caturṇām ekaikaṃ pañcaviṣayam | pāṇis tāvat śabdasparśarasarūpagandhayuktaḥ | evaṃ pañcalakṣaṇam eva pāṇīndriyaṃ sannikṛṣṭaṃ pañcalakṣaṇaṃ ghaṭaṃ gṛhṇāti | (yasmāt pañcalakṣaṇaṃ hastaṃ hastendriyaṃ ca) evaṃ śabdādipañcalakṣaṇaḥ pādaḥ pañcātmikāyām eva bhuvi viharati | evaṃ pañcalakṣaṇe pāyūpasthe api pañcalakṣaṇāv utsargānandau kurutaḥ | tasmāt yuktam abhihitam --- "śeṣāṇy api pañca viṣayāṇi" iti
idānīṃ buddhiviṣayakhyāpanāyedam ucyate ---
sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt /
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi
sāntaḥkaraṇā antaḥkaraṇe ahaṃmanasī tābhyāṃ saha vartate yā buddhiḥ sā tathoktā | sā buddhiḥ sarvaṃ viṣayaṃ niravaśeṣaṃ triṣv api kāleṣu yasmād avagāhate vyāpnoti gṛhṇāti śabdādyaṃ pañcavidhaṃ tasmād eva tanmanobuddhyahaṅkāralakṣaṇaṃ trividham eva karaṇaṃ sādhanaṃ, kriyate 'nenetikṛtvā | śeṣāṇi punaḥ dvāri bāhye yāni buddhikarmendriyatayā pratītāni śrotravākprabhṛtīni daśa tāni tasyā eva mano'haṅkārayuktāyā buddher viṣayagrahaṇāya dvārāṇi pratīkāny eva na tu karaṇatayā sānvayāni | tathā etair daśabhir dvāraiḥ sāntaḥkaraṇā buddhir eva viṣayān gṛhṇātīti trividham eva karaṇam ity arthaḥ
kiñ cānyat ---
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti
ete iti buddhikarmāntaḥkaraṇabhedās trayodeśa pradīpakalpāḥ pradīpatulyāḥ | kiṃ cānyat | parasparavilakṣaṇāḥ | bhinnalakṣaṇā visadṛśā ity arthaḥ | śrotraṃ hi śabdaṃ gṛhṇāti, na sparśādīn | evam itaratra | vāg vakty eva na gṛhṇāti gacchati viharaty ānandati | evaṃ pāṇyādiṣu | manaḥ saṅkalpayati nāhaṅkurute | ahaṅkāraś cābhimanute na saṅkalpayati | evaṃ dvādaśāpi svaṃ svam arthaṃ puruṣabhogyatayā prakāśya buddhau prayacchanti nikṣipanti | tad buddhisthaṃ viṣayaṃ sukhaduḥkhādyaṃ puruṣa upalabhate
kiñ cānyat ---
sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ /
saiva ca viśinaṣṭi tataḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam
(p.38)
nirviśeṣaṃ triṣv api kāleṣu yo yo viṣayaṃ prati upabhogo devatiryagyoniṣu taṃ taṃ puruṣasya yasmād hetor buddhir eva sādhayati niṣpādayati | rājāmātyavat | yathā sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ mantrī upalabdhiṃ vidhāya rājani nivedayati | evaṃ karmendriyāṇi prakāśya buddhau prayacchanti | buddhir api puruṣāya prayacchati samarpayati | anena prakāreṇa buddhir abhyudayaphalena | yāvajjñānaṃ notpadyate tāvat puruṣaṃ yojayati | svairiṇīva kāmukaṃ mūḍhavijñānaṃ ghṛtādyupacāraiḥ | buddhipreritā ahaṃmanobuddhikarmendriyākhyā viṣayān na svārthaṃ na ca buddhyarthaṃ kiṃ tu puruṣārtham eva sādhayanti | yathā salakṣmīkasvairiṇīgṛhe dāsyas tadādeśena rasavatīṃ na svārthaṃ na ca svāmitayāvasthitasvairiṇy arthaṃ kiṃ tu tayāpahṛtavivekavijñānasya kāmukasya kṛte nirvartayanti tadvat | yāvad asau vimūḍhas tāvad anayā buddhyā svairiṇy eva kāmuko viṣayair upahriyate | yadāsau katham api guruśāstrātmānubhavādibhir ātmānaṃ cetayate tadā svairiṇīva buddhir api puruṣaṃ vihāya saṃśāmyati | tato 'sau kevalatayāvatiṣṭhate | tadanubhavāvasthitir muktir iti yat kiñcid idam aprastutam | prastutam ucyate | kiñ cānyat | ataḥ saiva ca viśinaṣṭi tataḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam | sūkṣmaṃ durvijñeyam | pradhānapuruṣāntaraṃ nānātvam | sūkṣmatvād atīva durbodham iti yāvat | buddhir hi adhyavasāyātmikā svavyāpāreṇa cādhyavasāyena sādhayati | ahaṅkārendriyatanmātrabhūtādhyavasāyena jagat pradhānapuruṣāntaravivecanena vivicya svayaṃ mriyate | ata evoktam ---
"ahaṅkāro dhiyaṃ brūte mainaṃ suptaṃ prabodhaya /
prabuddhe paramānande na tvaṃ nāhaṃ na tajjagat //
mayi tiṣṭhaty ahaṅkāre puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ /
tattvavṛndaṃ parityajya sa kathaṃ mokṣam icchati //
yo 'sau sarveśvaro devaḥ sarvavyāpī jagadguruḥ /
dehītipadam uccārya hā mayātmā laghuḥ kṛtaḥ" //
akṛtapuṇyacaraṇair na prāpyaṃ pradhānapuruṣayor nānātvam | tayor evāntaraṃ darśayati | tvam anyam ātmānaṃ na vetsi | pradhānam anyat | sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ prādhānikā amūrtāḥ sāmyāvasthāyāṃ pradhānākhyāḥ | teṣām ekatayodrekāt triguṇā buddhir anyā, anyo 'haṅkāraḥ, pañca tanmātrāṇy anyāni, ekādaśendriyāṇy anyānīti buddhvā tattvāni mokṣaṃ gacchanti | na hi bhagavataḥ kapilasya mate kim api kartavyam anuṣṭheyatayā, kiṃ tu sāṅkhyānāṃ (p.39) pañcaviṃśatitattvajñānam eva sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca niḥśreyasahetuḥ | uktaṃ ca ---
hasa piba lala moda nityaṃ viṣayānupabhuñja kuru ca mā śaṅkām /
yadi viditaṃ te kapilamataṃ tat prāpsyase mokṣasaukhyaṃ ca
atrāha --- uktaṃ bhagavatā pūrvasyām āryāyāṃ "viśeṣāviśeṣaviṣayāṇīndriyāṇi" iti | tatra ke viśeṣā ke 'viśeṣā iti | atrocyate ---
tanmātrāṇy aviśeṣās tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ /
ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca
yāni bhūtādisaṃjñāt tāmasād ahaṅkārād utpannāni pañca tanmātrāṇi śabdādīni tāny aviśeṣā ity ucyante | devānāṃ tanmātrāṇi sukhalakṣaṇā viṣayās tatrāpi rajastamasī staḥ kiṃ tu tatra sattvam utkaṭatvena vartate tasmād aviśeṣā ity ucyante | na viśiṣyante śāntaghoramūḍhatvādibhiḥ sattvodrekāt kevalasukhatayā ity arthaḥ | tarhi viśeṣāḥ ke? atrāha --- tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ | śabdādibhyaḥ pañcabhyaḥ ākāśādīni pañca mahābhūtāni pūrvapūrvānupraveśād ekadvitricatuṣpañca guṇāny utpadyante | ete smṛtā viśeṣāḥ | atrāha --- eteṣāṃ kiṃ lakṣaṇam iti | atrocyate | etāni pañca mahābhūtāni manuṣyāṇāṃ viṣayāḥ | śāntā ghorā mūḍhāś ca | tatrākāśaṃ śāntaṃ ghoraṃ mūḍhaṃ ca | śāntaṃ tāvat sukhalakṣaṇam | yathā kaścid garbhagṛhāt niṣkrāntaḥ avakāśasthitas tasya tadākāśaṃ sukhahetutvāc chāntaṃ syāt | tad evoṣṇaśītavātādisaṃyogād duḥkhatvād ghoraṃ syāt | pathi gacchataḥ kāndiśīkasya kevalaṃ sarvatrākāśaṃ paśyato mārgādyanabhijñasya puṃsas tad eva mūḍhaṃ syāt | evaṃ vāyau traividhyam | yathā garbhagṛhavāsino vātāyanadvāreṇa vāyuḥ praviśan sukhahetutvāc chāntaḥ | tenaivoṣṇamāsi sampannena duḥkhotpādakatayā duḥkhī syād ity asau vāyur ghoraḥ | sa eva vāyuḥ śītakāle śītaṃ janayan mūḍhaḥ | evam agniḥ śītārtasya śāntaḥ | grīṣmakāle tāpārtasya ghoraḥ | grāmādidāhe pravṛddho 'gniḥ puṃso mohotpādakatayā mūḍhaḥ | evam āpo gharmārtasya sukhadatvāc chāntāḥ | hemante duḥkhadatvād ghorāḥ | samudramadhyagatasya puṃsaḥ tīram apaśyato mohahetutvān mūḍhāḥ | evaṃ pṛthvī navaśādvalopacitā prāvṛṣi sukhakāriṇīti śāntā | grīṣmakāle uṣṇabālukā ghorā | saiva pathikasya mārgānabhijñasya prāṇigrāmādyapaśyato mūḍhā | evaṃ devānāṃ nirviśeṣā viṣayāḥ | tanmātrasaṃjñitā nirviśeṣāḥ kevalā evānandamayāḥ śāntaghoramūḍhatayāviśiṣṭāḥ svabhāvarūpāḥ(p.40) śarkarākaṭutiktādirasā niścitaṃ svabhāvamādhuryāmṛtā upameyasukhaśālikṣīram iva | mādhuryakṣārakaṭvādipārthivaguṇasampṛktaṃ svabhāvarasaṃ jalam ivāmī viṣayāḥ(?) | devānām evaṃ nirviśeṣāḥ syuḥ | tanmātrasaṃjñitāḥ sukhalakṣaṇā eva | manuṣyāṇāṃ viyadādibhūtamayatvāt bhūtānīva sukhaduḥkhamohalakṣaṇās te ity arthaḥ
atrāha --- kim etāv anta eva viṣayāḥ, na hi | kiṃ tv anye 'pi santi | ke punas te iti? ucyate |
sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtais tridhā viśeṣāḥ syuḥ /
sūkṣmās teṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante
tatra sūkṣmās tāvat pañca tanmātrakāḥ tair evādisarge sūkṣmaśarīrāṇi trayāṇām api lokānāṃ prārabdhāni | tat sūkṣmaśarīramṛtukāle mātur udaraṃ praviśati | mātū rudhiraṃ pituḥ śukram | vedāntavādino 'py evam āhuḥ | prāṇinaḥ svarganarakādiṣu svakarmabhogānantaramatrājigamiṣavaḥ somamaṇḍale līnā bhūtvā vṛṣṭayo bhavanti | tato 'nnam, tat strīpuṃsābhyām upabhuktaṃ śukraśoṇite, tataḥ puruṣa iti | "vettha yathā pañcamyām āhutāv āpaḥ puruṣavacasa"(chāndogyopaniṣad 5 |3 |3) ity ārabhya "iti tu pañcamyām āhutāv āpa"(chāndogyopaniṣad 5 |9 |1) ity āhuḥ | purāṇeṣv api
"somavṛṣṭyannaretāṃsi puruṣas tatra pañcamaḥ /
sa jīvaty agnaye paścād dharanty asmād yato 'bhavat" //
iti |
tad evaṃ sūkṣmaśarīrasyopacayaṃ karoti | mātur aśitapītānnaraso mātṛnāḍīsambandhena praviśya sūkṣmaśarīrasya śukraśoṇitamayasyopacayaṃ kurute | mātuś ca nāḍyā bālasya nābhirandhraṃ praviśati | yathaikena mārgeṇa śākavāṭasyāpy āyanam udakaṃ karoti evam annapānasya raso mātṛnāḍīgato bālasya nābhiṃ praviśati | praviśya bālaśarīrasyāpy āyanaṃ karoti | tatra sūkṣmaśarīrasyākṛtir yādṛglakṣaṇā bahiḥśarīrasya bhavati hastapādaśiraḥpṛṣṭhodarajaṅghāgulpha iti | api ca śiṣṭā vadanti bahiḥśarīraṃ ṣāṭkauśikam iti | rudhiramāṃsatvaco mātṛjāḥ snāyvasthimajjānaḥ pitṛjāḥ | evam etad bāhyaśarīram ābhyantarasūkṣmaśarīrasyopacayaṃ kurute | tasyaiva bahiḥśarīropacitasya sūkṣmaśarīrasya prasavakāle yonyā nirgatasya mātur udarāt bāhyāni pañca mahābhūtāni pṛthivyādīni viharaṇasaṃsthānīyāni kṛtāni | yathā kasyacid rājakumārasya mātāpitṛbhyām upacitasya pañca mahābhūtāni kṛtāni | ākāśam avakāśane, bhūmir viharaṇe, āpaḥ piṇḍīkaraṇe śuddhau ca, agnir(p.41) āhārapacane, vāyur vyūhane, asya śarīrasyaivam ete viśeṣāḥ trividhāḥ | sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaiḥ | pra ity upasargaḥ | evaṃ sūkṣmā mātāpitṛjā bhūtāni cety arthaḥ | tāni ca pṛthivyādīni | evam ete tridhā viśeṣāḥ | ye cānye prāg abhihitā viśeṣāḥ śāntā ghorā mūḍhāś ca | atrāha --- eteṣu triṣv api viśeṣeṣu ke nityāḥ ke 'nityā ity atrocyate --- sūkṣmās teṣāṃ niyatāḥ | sūkṣmā iti yair ādisargārambhas te niyatā nityā ity arthaḥ | tair ārabdhaṃ sūkṣmaśarīram asmin sthūlaśarīre patati tad adharmeṇa saṃyuktaṃ paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāntāni pañca sthānāni paśyati | dharmādharmayoḥ sāmyena brāhmaṇādīni caṇḍālāntāni paśyati | evaṃ sūkṣmaśarīraṃ niyataṃ yāvat saṃsāram ity arthaḥ | tad yāvaj jñānaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhirūpaṃ notpadyate tāvat saṃsarati, utpanne jñāne nivartate | tasmiṃś ca nivṛtte puruṣo mokṣaṃ gacchati | uktaṃ ca ---
"dehe mohāśraye bhagne yuktaḥ sa paramātmani /
kumbhākāśa ivākāśe labhate caikarūpatām" //
"yathā darpaṇābhāva ābhāsahānau" ityādi | tasmād etat sūkṣmam | mātāpitṛjā nivartante tat sūkṣmaśarīraṃ parityajya maraṇakāle mātāpitṛjaṃ patati | tat sūkṣmaśarīraṃ jñānam aviduṣāṃ saṃsarati
atrāha --- uktaṃ ca bhagavatā --- "mātāpitṛjā nivartante tat sūkṣmaṃ saṃsaratīty arthaḥ | atrocyate ---
pūrvotpannam asaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam /
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvair adhivāsitaṃ liṅgam
pūrvotpannam ityādi | sargotpannam ity arthaḥ | yāvaj jñānaṃ notpadyate tāvat saṃsāre sthirataraṃ sthitam ity arthaḥ | kiñ cānyat --- asaktaṃ, kvacin na saktam ity asaktaṃ devamānuṣatiryakṣu sūkṣmatvāt | niyataṃ nityam ity arthaḥ | pañca karmendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi pañca tanmātrāṇi mano buddhir ahaṅkāra evam aṣṭādaśa --- mahadādisūkṣmaparyantam iti | mahāny asyādau, sūkṣmāṇi tanmātrāṇi śabdādiviṣayākhyāny ante yasya tat tathoktam | antaḥkaraṇabahiḥkaraṇāni trayodaśa tanmātrāṇi pañca ceti | atrāha --- tat kiṃ karoti | atrocyate --- saṃsarati devamānuṣatiryagyoniṣu jīvabhāvam āgacchati | tad dhi(p.42) nirupabhogaṃ śabdādayo viṣayā upabhogās tair virahitam | trayodaśakaraṇātmakam evety arthaḥ | bhāvair adhivāsitaṃ devamānuṣatiryagbhāvādhivāsitam evety arthaḥ | yathā tilapatanavastravāsanavat(?) | tadvat śāntā bhāvā bhavanti | devabhāvāḥ śubhena miśreṇa mānuṣā aśubhena tiryaktvam | liṅgaṃ pralayakāle pradhāne layaṃ gacchatīti liṅgam | prakarṣeṇa dhīyate kṣipyate 'tra sarvam iti pradhānam
Original text: Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti · Edition: Visnu Prasada Sarma: Sāṃkhyakārikā: Māṭharācāryaviracita-"Māṭharavṛtti"-sahitā, Varanasi : The Chowkhamba Sanskrit Series Office 1970 (Chowkhamba Sanskrit Series, 296 [Work no. 56]) · Data entry members of the Young Buddhist Association, University of Tokyo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0