સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 31-41

અત્રાહ --- અચેતનાનીન્દ્રિયાણિ બુદ્ધ્યહઙ્કારૌ મનશ્ ચેતિ કેન હેતુના સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્ય્ અત્રાહ ---
સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહેતુકાં વૃત્તિમ્ ।
પુરુષાર્થ એવ હેતુર્ ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણમ્

સ્વાં સ્વામ્ ઇતિ વીપ્સામ્ ઇચ્છન્તિ । (ઇતિ ત્રયોદશવિધસ્ય કરણસ્ય ગ્રહણં કૃતં ભવતિ) । પ્રતિપદ્યન્તે ગૃહ્ણન્તીત્ય્ અર્થઆઃ । કિં ચાન્યત્ --- પરસ્પરાકૂતહેતુકાં વૃત્તિમ્ । બુદ્ધેર્ આકૂતં જ્ઞાત્વા અહઙ્કારો ઽભિમાનયતિ, મનઃ સઙ્કલ્પયતિ, ઇન્દ્રિયાણિ સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં પ્રતિપદ્યન્તે । આકૂતં નામાભિપ્રાયઃ । યથા કિલ ચૌરસેના ગ્રામં હન્તું ગચ્છતિ તત્ર ચૌરસેનાપતિના સઙ્કેતઃ(પ્.35) કૃતો ઽસ્તિ યદાહં હા હેતિ બ્રવીમિ તદા સર્વૈઃ સમવાયેન પ્રવેષ્ટવ્યમ્ । યદા પુનર્ અહમ્ અહા હેતિ બ્રવીમિ તદા નિર્ગન્તવ્યમ્ । એતાં ચૌરસેનાપતેર્ આજ્ઞામ્ આકૂતં જ્ઞાત્વા ચૌરાઃ પ્રવિશન્તિ નિર્ગચ્છન્તિ ચ । તથેહ ચૌરસેનાપતિસ્થાનીયા બુદ્ધિઃ ચૌરસ્થાનીયાનીન્દ્રિયાણિ । કિં સ્વાર્થં વિષયં પ્રતિપદ્યન્તે આહોસ્વિત્ પરાર્થમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે । પરાર્થં ગમ્યતે । યસ્માદ્ આહ --- પુરુષાર્થ એવ હેતુઃ પુરુષાર્થઃ કર્તવ્ય એવ ઇતિ ગુણાનાં પ્રવૃત્તિઃ । તસ્માદ્ એતત્ ત્રયોદશવિધં કરણં પુરુષાર્થઃ પ્રવર્તયતિ । યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ --- અચેતનાનિ કરણાનિ કથં પ્રવર્તન્ત ઇતિ । અત્ર બ્રૂમઃ --- ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણમ્ । નેશ્વરેણ નાપિ પુરુષેણ । સ્વભાવો નામ કશ્ચિત્ પદાર્થો (ના)સ્તિ । યસ્માત્ સ્વયમ્ એવ ચ ત્રયોદશવિધં કરણં સ્વે સ્વે વિષયે પ્રવર્તત ઇતિ

અત્રાહ --- ઉક્તં ચ ભગવતા ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણમ્ ઇતિ ।
તત્ કતિવિધં કરણમ્ ઇતિ? અત્રોચ્યતે ---
કરણં ત્રયોદશવિધં તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ ।
કાર્યં ચ તસ્ય દશધાહાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ

યદ્ અત્ર કરણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ ત્રયોદશવિધમ્ ઇતિ બોદ્ધ્યમ્ । પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, બુદ્ધ્યહઙ્કારૌ મન ઇતિ એતત્ ત્રયોદશવિધં કરણમ્ ઇતિ । અત્રાહ --- આહારકં ધારકં પ્રકાશકં ચ તદ્ ઇતિ । તત્રાહારકમ્ ઇન્દ્રિયલક્ષણમ્ । ધારકમ્ અભિમાનલક્ષણમ્ । પ્રકાશકં બુદ્ધિલક્ષણમ્ । અત્રાહ --- કિં તદ્ અસ્તિ યસ્યાહરણં ધારણં પ્રકાશનં ચ ક્રિયતે । અત્રોચ્યતે --- કાર્યં ચ તસ્ય દશધાહાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ । કાર્યમ્ ઇતિ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ પઞ્ચ, વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાઃ પઞ્ચ । એતે દશ વિષયાઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તં દશવિધં વિષયં બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ પ્રકાશિતમ્ અર્થં કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ આહરન્તિ ધારયન્તિ ચ । તદ્ યથા તમસિ સ્થિતં પ્રદીપેન પ્રકાશિતં ઘટં હસ્ત આદત્તે ધારયતિ ચ । તદ્ એવં યથા ઘટં તથા શેષાણ્ય્ અપિ

અન્તઃકરણં ત્રિવિધં દશધા બાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ ।
સામ્પ્રતકાલં બાહ્યં ત્રિકાલમ્ આભ્યન્તરં કરણમ્

અન્તઃકરણં ત્રિવિધમ્ ઇતિ બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં ગ્રહણમ્ । એતત્ ત્રિવિધમ્ અન્તઃકરણસંજ્ઞિતમ્ । દશધા બાહ્યં બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયભેદાત્ । કિં ચાન્યત્ । ત્રયસ્ય વિષયાખ્યં બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં ત્રયાણામ્ અન્તઃકરણાનાં બાહ્યં દશવિધં(પ્.36) કરણં વિષયાખ્યં વિષય(?) ઉપભોગ્યમ્ ઇતિ । આભ્યન્તરં ત્રિકં સ્વામિભૂતં બાહ્યં દશવિધં ભૃત્યભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચાન્યત્ --- સામ્પ્રતકાલં બાહ્યમ્ । યદ્ એતદ્ બાહ્યં દશવિધં કરણમ્ ઉક્તં તત્ સામ્પ્રતકાલં વર્તમાનવિષયગ્રાહકં ભવતિ । શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનિ વર્તમાનાન્ય્ એવ શબ્દાદીનિ ગૃહ્ણન્તિ । નાતીતાનિ ન ચ ભાવીનિ । એવં વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનિ વર્તમાનેષુ વચનાદેયભૂમિમલોત્સર્ગાનન્દેષુ પ્રવર્તન્તે નાતીતાભવિષ્યતોઃ । કિઞ્ ચાન્યત્ --- ત્રિકાલમ્ આભ્યન્તરં મનોઽહઙ્કારબુદ્ધિરૂપં કરણં પ્રવર્તતે । બુદ્ધિર્ વર્તમાનં ઘટં બુદ્ધ્યતે અતીતં ભવિષ્યન્તં ચ સ્મરતિ । તદ્ યથા --- યુધિષ્ઠિરભીમસેનાવ્ આસ્તામ્ અતીતવિષયગ્રાહિણી બુદ્ધિઃ । કલ્કી ભવિષ્યતિ ભાવિવસ્તુગ્રાહિણી । એવમ્ અહઙ્કારો ઽપિ ત્રિકાલવાન્ । યથાહમ્ અસ્મિન્ ગૃહે સ્વામી આસં, ભવિષ્યામિ ચેતિ । એવં મનો ઽપ્ય્ અતીતં સઙ્કલ્પયતિ વર્તમાનં ભાવિ ચ । યત એવં તસ્માદ્ ઉચ્યતે "ત્રિકાલમ્ આભ્યન્તરં કરણમ્" ઇતિ

અત્રાહ --- કાનિ ઇન્દ્રિયાણિ સવિશેષં વિષયં ગૃહ્ણન્તિ, કાનિ નિર્વિશેષમ્ । અત્રોચ્યતે ---
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ ।
વાગ્ ભવતિ શબ્દવિષયા શેષાન્ય્ અપિ પઞ્ચવિષયાણિ

તેષામ્ કરણાનાં મધ્યે યેષામ્ અયમ્ અધિકારો વર્તતે તેષાં યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનિ પઞ્ચ તાનિ સવિશેષં ગૃહ્ણન્તિ અવિશેષમ્ અપિ વિષયં ગૃહ્ણન્તિ । અત્રાહ --- કસ્ય સવિશેષં વિષયં ગૃહ્ણન્તિ કસ્ય નિર્વિશેષમ્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધાઃ પજ્ઞ દેવાનાં તન્માત્રસંજ્ઞિતા નિર્વિશેષાઃ કેવલસુખલક્ષણત્વાત્ । યસ્માત્ તત્ર દુઃખમોહૌ ન સ્તસ્ તસ્માન્ નિર્વિશેષાસ્ તે ઇતિ । તથા હિ । વિશિષ્યન્તે શાન્તઘોરમૂઢત્વાદિનેતિ વિશેષાસ્ તૈઃ સહ સવિશેષાઃ, કેવલા નિર્વિશેષા ઇતિ તાત્પર્યમ્ । એવં શબ્દાદયો મનુષ્યાણાં સવિશેષાઃ સુખદુઃખમોહયુક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । દેવાનાં તુ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ નિર્વિશેષં સુખાત્મકં પ્રકાશયન્તિ । ઉક્તાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ દેવાનાં માનુષાણાં ચ । કર્મેન્દ્રિયાણિ વક્ષ્યામઃ । વાગ્ ભવતિ શબ્દવિષયા શેષાન્ય્ અપિ પઞ્ચ વિષયાણિ । તત્ર દેવાનાં વાક્ પાદં પાદાર્ધં શ્લોકમ્ ઉચ્ચારયતિ । અસ્માકમ્ અપિ તથૈવ । અતો દેવાનામ્ અસ્માકં ચ વાગિન્દ્રિયં તુલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચાન્યત્ --- શેષાણ્ય્ અપિ પઞ્ચ વિષયાણિ ઇતિ । તેષાં(પ્.37) ચતુર્ણામ્ એકૈકં પઞ્ચવિષયમ્ । પાણિસ્ તાવત્ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધયુક્તઃ । એવં પઞ્ચલક્ષણમ્ એવ પાણીન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્ટં પઞ્ચલક્ષણં ઘટં ગૃહ્ણાતિ । (યસ્માત્ પઞ્ચલક્ષણં હસ્તં હસ્તેન્દ્રિયં ચ) એવં શબ્દાદિપઞ્ચલક્ષણઃ પાદઃ પઞ્ચાત્મિકાયામ્ એવ ભુવિ વિહરતિ । એવં પઞ્ચલક્ષણે પાયૂપસ્થે અપિ પઞ્ચલક્ષણાવ્ ઉત્સર્ગાનન્દૌ કુરુતઃ । તસ્માત્ યુક્તમ્ અભિહિતમ્ --- "શેષાણ્ય્ અપિ પઞ્ચ વિષયાણિ" ઇતિ

ઇદાનીં બુદ્ધિવિષયખ્યાપનાયેદમ્ ઉચ્યતે ---
સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમ્ અવગાહતે યસ્માત્ ।
તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ

સાન્તઃકરણા અન્તઃકરણે અહંમનસી તાભ્યાં સહ વર્તતે યા બુદ્ધિઃ સા તથોક્તા । સા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયં નિરવશેષં ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ યસ્માદ્ અવગાહતે વ્યાપ્નોતિ ગૃહ્ણાતિ શબ્દાદ્યં પઞ્ચવિધં તસ્માદ્ એવ તન્મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારલક્ષણં ત્રિવિધમ્ એવ કરણં સાધનં, ક્રિયતે ઽનેનેતિકૃત્વા । શેષાણિ પુનઃ દ્વારિ બાહ્યે યાનિ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયતયા પ્રતીતાનિ શ્રોત્રવાક્પ્રભૃતીનિ દશ તાનિ તસ્યા એવ મનોઽહઙ્કારયુક્તાયા બુદ્ધેર્ વિષયગ્રહણાય દ્વારાણિ પ્રતીકાન્ય્ એવ ન તુ કરણતયા સાન્વયાનિ । તથા એતૈર્ દશભિર્ દ્વારૈઃ સાન્તઃકરણા બુદ્ધિર્ એવ વિષયાન્ ગૃહ્ણાતીતિ ત્રિવિધમ્ એવ કરણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

કિઞ્ ચાન્યત્ ---
એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ

એતે ઇતિ બુદ્ધિકર્માન્તઃકરણભેદાસ્ ત્રયોદેશ પ્રદીપકલ્પાઃ પ્રદીપતુલ્યાઃ । કિં ચાન્યત્ । પરસ્પરવિલક્ષણાઃ । ભિન્નલક્ષણા વિસદૃશા ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રોત્રં હિ શબ્દં ગૃહ્ણાતિ, ન સ્પર્શાદીન્ । એવમ્ ઇતરત્ર । વાગ્ વક્ત્ય્ એવ ન ગૃહ્ણાતિ ગચ્છતિ વિહરત્ય્ આનન્દતિ । એવં પાણ્યાદિષુ । મનઃ સઙ્કલ્પયતિ નાહઙ્કુરુતે । અહઙ્કારશ્ ચાભિમનુતે ન સઙ્કલ્પયતિ । એવં દ્વાદશાપિ સ્વં સ્વમ્ અર્થં પુરુષભોગ્યતયા પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ નિક્ષિપન્તિ । તદ્ બુદ્ધિસ્થં વિષયં સુખદુઃખાદ્યં પુરુષ ઉપલભતે

કિઞ્ ચાન્યત્ ---
સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્ પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ।
સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ તતઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્

(પ્.38)
નિર્વિશેષં ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ યો યો વિષયં પ્રતિ ઉપભોગો દેવતિર્યગ્યોનિષુ તં તં પુરુષસ્ય યસ્માદ્ હેતોર્ બુદ્ધિર્ એવ સાધયતિ નિષ્પાદયતિ । રાજામાત્યવત્ । યથા સર્વેષાં ભૃત્યાનાં મન્ત્રી ઉપલબ્ધિં વિધાય રાજનિ નિવેદયતિ । એવં કર્મેન્દ્રિયાણિ પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ । બુદ્ધિર્ અપિ પુરુષાય પ્રયચ્છતિ સમર્પયતિ । અનેન પ્રકારેણ બુદ્ધિર્ અભ્યુદયફલેન । યાવજ્જ્ઞાનં નોત્પદ્યતે તાવત્ પુરુષં યોજયતિ । સ્વૈરિણીવ કામુકં મૂઢવિજ્ઞાનં ઘૃતાદ્યુપચારૈઃ । બુદ્ધિપ્રેરિતા અહંમનોબુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાખ્યા વિષયાન્ ન સ્વાર્થં ન ચ બુદ્ધ્યર્થં કિં તુ પુરુષાર્થમ્ એવ સાધયન્તિ । યથા સલક્ષ્મીકસ્વૈરિણીગૃહે દાસ્યસ્ તદાદેશેન રસવતીં ન સ્વાર્થં ન ચ સ્વામિતયાવસ્થિતસ્વૈરિણ્ય્ અર્થં કિં તુ તયાપહૃતવિવેકવિજ્ઞાનસ્ય કામુકસ્ય કૃતે નિર્વર્તયન્તિ તદ્વત્ । યાવદ્ અસૌ વિમૂઢસ્ તાવદ્ અનયા બુદ્ધ્યા સ્વૈરિણ્ય્ એવ કામુકો વિષયૈર્ ઉપહ્રિયતે । યદાસૌ કથમ્ અપિ ગુરુશાસ્ત્રાત્માનુભવાદિભિર્ આત્માનં ચેતયતે તદા સ્વૈરિણીવ બુદ્ધિર્ અપિ પુરુષં વિહાય સંશામ્યતિ । તતો ઽસૌ કેવલતયાવતિષ્ઠતે । તદનુભવાવસ્થિતિર્ મુક્તિર્ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદમ્ અપ્રસ્તુતમ્ । પ્રસ્તુતમ્ ઉચ્યતે । કિઞ્ ચાન્યત્ । અતઃ સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ તતઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્ । સૂક્ષ્મં દુર્વિજ્ઞેયમ્ । પ્રધાનપુરુષાન્તરં નાનાત્વમ્ । સૂક્ષ્મત્વાદ્ અતીવ દુર્બોધમ્ ઇતિ યાવત્ । બુદ્ધિર્ હિ અધ્યવસાયાત્મિકા સ્વવ્યાપારેણ ચાધ્યવસાયેન સાધયતિ । અહઙ્કારેન્દ્રિયતન્માત્રભૂતાધ્યવસાયેન જગત્ પ્રધાનપુરુષાન્તરવિવેચનેન વિવિચ્ય સ્વયં મ્રિયતે । અત એવોક્તમ્ ---
"અહઙ્કારો ધિયં બ્રૂતે મૈનં સુપ્તં પ્રબોધય ।
પ્રબુદ્ધે પરમાનન્દે ન ત્વં નાહં ન તજ્જગત્ ॥
મયિ તિષ્ઠત્ય્ અહઙ્કારે પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
તત્ત્વવૃન્દં પરિત્યજ્ય સ કથં મોક્ષમ્ ઇચ્છતિ ॥
યો ઽસૌ સર્વેશ્વરો દેવઃ સર્વવ્યાપી જગદ્ગુરુઃ ।
દેહીતિપદમ્ ઉચ્ચાર્ય હા મયાત્મા લઘુઃ કૃતઃ" ॥
અકૃતપુણ્યચરણૈર્ ન પ્રાપ્યં પ્રધાનપુરુષયોર્ નાનાત્વમ્ । તયોર્ એવાન્તરં દર્શયતિ । ત્વમ્ અન્યમ્ આત્માનં ન વેત્સિ । પ્રધાનમ્ અન્યત્ । સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ત્રયો ગુણાઃ પ્રાધાનિકા અમૂર્તાઃ સામ્યાવસ્થાયાં પ્રધાનાખ્યાઃ । તેષામ્ એકતયોદ્રેકાત્ ત્રિગુણા બુદ્ધિર્ અન્યા, અન્યો ઽહઙ્કારઃ, પઞ્ચ તન્માત્રાણ્ય્ અન્યાનિ, એકાદશેન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યાનીતિ બુદ્ધ્વા તત્ત્વાનિ મોક્ષં ગચ્છન્તિ । ન હિ ભગવતઃ કપિલસ્ય મતે કિમ્ અપિ કર્તવ્યમ્ અનુષ્ઠેયતયા, કિં તુ સાઙ્ખ્યાનાં (પ્.39) પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનમ્ એવ સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ નિઃશ્રેયસહેતુઃ । ઉક્તં ચ ---
હસ પિબ લલ મોદ નિત્યં વિષયાનુપભુઞ્જ કુરુ ચ મા શઙ્કામ્ ।
યદિ વિદિતં તે કપિલમતં તત્ પ્રાપ્સ્યસે મોક્ષસૌખ્યં ચ

અત્રાહ --- ઉક્તં ભગવતા પૂર્વસ્યામ્ આર્યાયાં "વિશેષાવિશેષવિષયાણીન્દ્રિયાણિ" ઇતિ । તત્ર કે વિશેષા કે ઽવિશેષા ઇતિ । અત્રોચ્યતે ---
તન્માત્રાણ્ય્ અવિશેષાસ્ તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ।
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ

યાનિ ભૂતાદિસંજ્ઞાત્ તામસાદ્ અહઙ્કારાદ્ ઉત્પન્નાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ શબ્દાદીનિ તાન્ય્ અવિશેષા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । દેવાનાં તન્માત્રાણિ સુખલક્ષણા વિષયાસ્ તત્રાપિ રજસ્તમસી સ્તઃ કિં તુ તત્ર સત્ત્વમ્ ઉત્કટત્વેન વર્તતે તસ્માદ્ અવિશેષા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । ન વિશિષ્યન્તે શાન્તઘોરમૂઢત્વાદિભિઃ સત્ત્વોદ્રેકાત્ કેવલસુખતયા ઇત્ય્ અર્થઃ । તર્હિ વિશેષાઃ કે? અત્રાહ --- તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ । શબ્દાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ આકાશાદીનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પૂર્વપૂર્વાનુપ્રવેશાદ્ એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચ ગુણાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે । એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ । અત્રાહ --- એતેષાં કિં લક્ષણમ્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે । એતાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ મનુષ્યાણાં વિષયાઃ । શાન્તા ઘોરા મૂઢાશ્ ચ । તત્રાકાશં શાન્તં ઘોરં મૂઢં ચ । શાન્તં તાવત્ સુખલક્ષણમ્ । યથા કશ્ચિદ્ ગર્ભગૃહાત્ નિષ્ક્રાન્તઃ અવકાશસ્થિતસ્ તસ્ય તદાકાશં સુખહેતુત્વાચ્ છાન્તં સ્યાત્ । તદ્ એવોષ્ણશીતવાતાદિસંયોગાદ્ દુઃખત્વાદ્ ઘોરં સ્યાત્ । પથિ ગચ્છતઃ કાન્દિશીકસ્ય કેવલં સર્વત્રાકાશં પશ્યતો માર્ગાદ્યનભિજ્ઞસ્ય પુંસસ્ તદ્ એવ મૂઢં સ્યાત્ । એવં વાયૌ ત્રૈવિધ્યમ્ । યથા ગર્ભગૃહવાસિનો વાતાયનદ્વારેણ વાયુઃ પ્રવિશન્ સુખહેતુત્વાચ્ છાન્તઃ । તેનૈવોષ્ણમાસિ સમ્પન્નેન દુઃખોત્પાદકતયા દુઃખી સ્યાદ્ ઇત્ય્ અસૌ વાયુર્ ઘોરઃ । સ એવ વાયુઃ શીતકાલે શીતં જનયન્ મૂઢઃ । એવમ્ અગ્નિઃ શીતાર્તસ્ય શાન્તઃ । ગ્રીષ્મકાલે તાપાર્તસ્ય ઘોરઃ । ગ્રામાદિદાહે પ્રવૃદ્ધો ઽગ્નિઃ પુંસો મોહોત્પાદકતયા મૂઢઃ । એવમ્ આપો ઘર્માર્તસ્ય સુખદત્વાચ્ છાન્તાઃ । હેમન્તે દુઃખદત્વાદ્ ઘોરાઃ । સમુદ્રમધ્યગતસ્ય પુંસઃ તીરમ્ અપશ્યતો મોહહેતુત્વાન્ મૂઢાઃ । એવં પૃથ્વી નવશાદ્વલોપચિતા પ્રાવૃષિ સુખકારિણીતિ શાન્તા । ગ્રીષ્મકાલે ઉષ્ણબાલુકા ઘોરા । સૈવ પથિકસ્ય માર્ગાનભિજ્ઞસ્ય પ્રાણિગ્રામાદ્યપશ્યતો મૂઢા । એવં દેવાનાં નિર્વિશેષા વિષયાઃ । તન્માત્રસંજ્ઞિતા નિર્વિશેષાઃ કેવલા એવાનન્દમયાઃ શાન્તઘોરમૂઢતયાવિશિષ્ટાઃ સ્વભાવરૂપાઃ(પ્.40) શર્કરાકટુતિક્તાદિરસા નિશ્ચિતં સ્વભાવમાધુર્યામૃતા ઉપમેયસુખશાલિક્ષીરમ્ ઇવ । માધુર્યક્ષારકટ્વાદિપાર્થિવગુણસમ્પૃક્તં સ્વભાવરસં જલમ્ ઇવામી વિષયાઃ(?) । દેવાનામ્ એવં નિર્વિશેષાઃ સ્યુઃ । તન્માત્રસંજ્ઞિતાઃ સુખલક્ષણા એવ । મનુષ્યાણાં વિયદાદિભૂતમયત્વાત્ ભૂતાનીવ સુખદુઃખમોહલક્ષણાસ્ તે ઇત્ય્ અર્થઃ

અત્રાહ --- કિમ્ એતાવ્ અન્ત એવ વિષયાઃ, ન હિ । કિં ત્વ્ અન્યે ઽપિ સન્તિ । કે પુનસ્ તે ઇતિ? ઉચ્યતે ।
સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ સહ પ્રભૂતૈસ્ ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ ।
સૂક્ષ્માસ્ તેષાં નિયતા માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે

તત્ર સૂક્ષ્માસ્ તાવત્ પઞ્ચ તન્માત્રકાઃ તૈર્ એવાદિસર્ગે સૂક્ષ્મશરીરાણિ ત્રયાણામ્ અપિ લોકાનાં પ્રારબ્ધાનિ । તત્ સૂક્ષ્મશરીરમૃતુકાલે માતુર્ ઉદરં પ્રવિશતિ । માતૂ રુધિરં પિતુઃ શુક્રમ્ । વેદાન્તવાદિનો ઽપ્ય્ એવમ્ આહુઃ । પ્રાણિનઃ સ્વર્ગનરકાદિષુ સ્વકર્મભોગાનન્તરમત્રાજિગમિષવઃ સોમમણ્ડલે લીના ભૂત્વા વૃષ્ટયો ભવન્તિ । તતો ઽન્નમ્, તત્ સ્ત્રીપુંસાભ્યામ્ ઉપભુક્તં શુક્રશોણિતે, તતઃ પુરુષ ઇતિ । "વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામ્ આહુતાવ્ આપઃ પુરુષવચસ"(છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 5 ।3 ।3) ઇત્ય્ આરભ્ય "ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામ્ આહુતાવ્ આપ"(છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 5 ।9 ।1) ઇત્ય્ આહુઃ । પુરાણેષ્વ્ અપિ
"સોમવૃષ્ટ્યન્નરેતાંસિ પુરુષસ્ તત્ર પઞ્ચમઃ ।
સ જીવત્ય્ અગ્નયે પશ્ચાદ્ ધરન્ત્ય્ અસ્માદ્ યતો ઽભવત્" ॥
ઇતિ ।
તદ્ એવં સૂક્ષ્મશરીરસ્યોપચયં કરોતિ । માતુર્ અશિતપીતાન્નરસો માતૃનાડીસમ્બન્ધેન પ્રવિશ્ય સૂક્ષ્મશરીરસ્ય શુક્રશોણિતમયસ્યોપચયં કુરુતે । માતુશ્ ચ નાડ્યા બાલસ્ય નાભિરન્ધ્રં પ્રવિશતિ । યથૈકેન માર્ગેણ શાકવાટસ્યાપ્ય્ આયનમ્ ઉદકં કરોતિ એવમ્ અન્નપાનસ્ય રસો માતૃનાડીગતો બાલસ્ય નાભિં પ્રવિશતિ । પ્રવિશ્ય બાલશરીરસ્યાપ્ય્ આયનં કરોતિ । તત્ર સૂક્ષ્મશરીરસ્યાકૃતિર્ યાદૃગ્લક્ષણા બહિઃશરીરસ્ય ભવતિ હસ્તપાદશિરઃપૃષ્ઠોદરજઙ્ઘાગુલ્ફ ઇતિ । અપિ ચ શિષ્ટા વદન્તિ બહિઃશરીરં ષાટ્કૌશિકમ્ ઇતિ । રુધિરમાંસત્વચો માતૃજાઃ સ્નાય્વસ્થિમજ્જાનઃ પિતૃજાઃ । એવમ્ એતદ્ બાહ્યશરીરમ્ આભ્યન્તરસૂક્ષ્મશરીરસ્યોપચયં કુરુતે । તસ્યૈવ બહિઃશરીરોપચિતસ્ય સૂક્ષ્મશરીરસ્ય પ્રસવકાલે યોન્યા નિર્ગતસ્ય માતુર્ ઉદરાત્ બાહ્યાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ વિહરણસંસ્થાનીયાનિ કૃતાનિ । યથા કસ્યચિદ્ રાજકુમારસ્ય માતાપિતૃભ્યામ્ ઉપચિતસ્ય પઞ્ચ મહાભૂતાનિ કૃતાનિ । આકાશમ્ અવકાશને, ભૂમિર્ વિહરણે, આપઃ પિણ્ડીકરણે શુદ્ધૌ ચ, અગ્નિર્(પ્.41) આહારપચને, વાયુર્ વ્યૂહને, અસ્ય શરીરસ્યૈવમ્ એતે વિશેષાઃ ત્રિવિધાઃ । સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ સહ પ્રભૂતૈઃ । પ્ર ઇત્ય્ ઉપસર્ગઃ । એવં સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજા ભૂતાનિ ચેત્ય્ અર્થઃ । તાનિ ચ પૃથિવ્યાદીનિ । એવમ્ એતે ત્રિધા વિશેષાઃ । યે ચાન્યે પ્રાગ્ અભિહિતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરા મૂઢાશ્ ચ । અત્રાહ --- એતેષુ ત્રિષ્વ્ અપિ વિશેષેષુ કે નિત્યાઃ કે ઽનિત્યા ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે --- સૂક્ષ્માસ્ તેષાં નિયતાઃ । સૂક્ષ્મા ઇતિ યૈર્ આદિસર્ગારમ્ભસ્ તે નિયતા નિત્યા ઇત્ય્ અર્થઃ । તૈર્ આરબ્ધં સૂક્ષ્મશરીરમ્ અસ્મિન્ સ્થૂલશરીરે પતતિ તદ્ અધર્મેણ સંયુક્તં પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાન્તાનિ પઞ્ચ સ્થાનાનિ પશ્યતિ । ધર્માધર્મયોઃ સામ્યેન બ્રાહ્મણાદીનિ ચણ્ડાલાન્તાનિ પશ્યતિ । એવં સૂક્ષ્મશરીરં નિયતં યાવત્ સંસારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ યાવજ્ જ્ઞાનં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિરૂપં નોત્પદ્યતે તાવત્ સંસરતિ, ઉત્પન્ને જ્ઞાને નિવર્તતે । તસ્મિંશ્ ચ નિવૃત્તે પુરુષો મોક્ષં ગચ્છતિ । ઉક્તં ચ ---
"દેહે મોહાશ્રયે ભગ્ને યુક્તઃ સ પરમાત્મનિ ।
કુમ્ભાકાશ ઇવાકાશે લભતે ચૈકરૂપતામ્" ॥
"યથા દર્પણાભાવ આભાસહાનૌ" ઇત્યાદિ । તસ્માદ્ એતત્ સૂક્ષ્મમ્ । માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે તત્ સૂક્ષ્મશરીરં પરિત્યજ્ય મરણકાલે માતાપિતૃજં પતતિ । તત્ સૂક્ષ્મશરીરં જ્ઞાનમ્ અવિદુષાં સંસરતિ

અત્રાહ --- ઉક્તં ચ ભગવતા --- "માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે તત્ સૂક્ષ્મં સંસરતીત્ય્ અર્થઃ । અત્રોચ્યતે ---
પૂર્વોત્પન્નમ્ અસક્તં નિયતં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ।
સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈર્ અધિવાસિતં લિઙ્ગમ્

પૂર્વોત્પન્નમ્ ઇત્યાદિ । સર્ગોત્પન્નમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યાવજ્ જ્ઞાનં નોત્પદ્યતે તાવત્ સંસારે સ્થિરતરં સ્થિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિઞ્ ચાન્યત્ --- અસક્તં, ક્વચિન્ ન સક્તમ્ ઇત્ય્ અસક્તં દેવમાનુષતિર્યક્ષુ સૂક્ષ્મત્વાત્ । નિયતં નિત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કાર એવમ્ અષ્ટાદશ --- મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ઇતિ । મહાન્ય્ અસ્યાદૌ, સૂક્ષ્માણિ તન્માત્રાણિ શબ્દાદિવિષયાખ્યાન્ય્ અન્તે યસ્ય તત્ તથોક્તમ્ । અન્તઃકરણબહિઃકરણાનિ ત્રયોદશ તન્માત્રાણિ પઞ્ચ ચેતિ । અત્રાહ --- તત્ કિં કરોતિ । અત્રોચ્યતે --- સંસરતિ દેવમાનુષતિર્યગ્યોનિષુ જીવભાવમ્ આગચ્છતિ । તદ્ ધિ(પ્.42) નિરુપભોગં શબ્દાદયો વિષયા ઉપભોગાસ્ તૈર્ વિરહિતમ્ । ત્રયોદશકરણાત્મકમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । ભાવૈર્ અધિવાસિતં દેવમાનુષતિર્યગ્ભાવાધિવાસિતમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । યથા તિલપતનવસ્ત્રવાસનવત્(?) । તદ્વત્ શાન્તા ભાવા ભવન્તિ । દેવભાવાઃ શુભેન મિશ્રેણ માનુષા અશુભેન તિર્યક્ત્વમ્ । લિઙ્ગં પ્રલયકાલે પ્રધાને લયં ગચ્છતીતિ લિઙ્ગમ્ । પ્રકર્ષેણ ધીયતે ક્ષિપ્યતે ઽત્ર સર્વમ્ ઇતિ પ્રધાનમ્