Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti (with commentary) · Verses 21-30

21

atrāha --- tasmāt tatsaṃyogāt iti pradhānapuruṣasaṃyoga iti cet, saṃyogaḥ kaḥ | anekavidho hi saṃyogaḥ | anyatarakarmajo yathā sthāṇuśyenayoḥ, sampātajo dvayor vā saṃyogo yathā dvyaṅgulākāśayoḥ, svābhāviko yathāgnyuṣṇayoḥ, śaktihetuko yathā matsyodakayoḥ, yādṛcchikaḥ suparnayor vākasmikaḥ | ataḥ saṃśayaḥ | atrocyate --- anyatarakarmajasaṃyogaś ca saṃyogo naiva pradhānapuruṣayor vibhutvāniṣkriyatvāt | nāsti svābhāviko 'pi | tayor nityatvān mokṣābhāvaḥ syād aviyogatvāt | evam eva viṣayahetuke śaktihetukatve ca | atrāha --- kas tarhi pradhānapuruṣayoḥ saṃyoga iti | atrocyate | arthahetukaḥ | kaś cāsāv artha ity atrāha ---(p.25)
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya /
paṅgvandhavad ubhayor api saṃyogas tatkṛtaḥ sargaḥ

21

puruṣasya tāvad darśanārthaṃ saṃyogaḥ | puruṣaḥ pradhānena saha saṃyujyate suguṇāṃ prakṛtiṃ drakṣyāmy ayam arthaḥ | kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya saṃyogaḥ | asya tapasvinaḥ puruṣasya jñāne vartamānasya kaivalyaṃ kariṣyāmīti | kaivalyaṃ mokṣa ity arthaḥ | yathā rājā puruṣeṇa saṃyujyate praiṣaṇaṃ me kariṣyatīti | puruṣo 'pi rājñā saṃyujyate vṛttiṃ me dāsyatīti | evaṃ tāvad rājapuruṣayor arthahetukaḥ sambandhaḥ | tathā pradhānapuruṣayor apy arthahetukaḥ sambandhaḥ saṃyogaḥ | kiṃ cānyat | paṅgvandhavad ubhayor api saṃyoga iti | api cātra dṛṣṭāntaḥ | yathā kila kaścid andhaḥ sārthena samaṃ pāṭaliputraṃ prasthitaḥ sa ca sārthaś caurair abhihataḥ | andho 'pi avaśeṣajīvitaḥ kṛcchreṇa mahatā nirjagāma | sa ca sarvasvajanavirahita itaś cetaś ca paribhrāmyan panthānam apaśyan samantāc caṅkramamāṇaḥ kenacid vanamadhyasthena paṅgunā dṛṣṭaḥ proktaś ca | bho bho andha mā bhaiṣīr ahaṃ paṅgur mārgadarśane kuśalī gantum asamarthaḥ | andhena prativacanaṃ proktam --- bhoḥ paṅgo yathā bhavān gamanāśaktas tathāham api na śaknomi draṣṭuṃ, gantuṃ mama sāmarthyam asti | tava darśanasāmarthyenāhaṃ bhavantaṃ skandhenādāya gacchāmy evam ubhayor duḥkhaparihāralakṣaṇā kāryasiddhir astu | evaṃ tayor yathā svārthalabdhihetukaḥ sambandhaḥ saṃyogas tulyaḥ | tadvat | paṅgvandhavat pradhānapuruṣau draṣṭavyau | paṅguvat puruṣo draṣṭavyaḥ | andhavat pradhānam | puruṣasya dṛkśaktiḥ | pradhānasya kriyāsāmarthyam | evaṃ pradhānam api puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivartate | puruṣaḥ pradhānaṃ dṛṣṭvā mokṣaṃ gacchati | kiṃ cānyat --- tatkṛtaḥ sargaḥ | tacchabdena pradhānapuruṣau sambadhyete | tābhyāṃ pradhānapuruṣābhyāṃ kṛtas tatkṛtaḥ sargaḥ | tad yathā --- strīpuruṣasaṃyogāt putraḥ sambhavati | evaṃ pradhānapuruṣasaṃyogāt sargotpattir bhavati | sargaśabdena mahadādiliṅgotpattir iti bruvate

22

tām utpattiṃ brūmaḥ ---
prakṛter mahāṃs tato 'haṅkāras tasmād gaṇaś ca ṣoḍaśakaḥ /
tasmād api ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni

22

(p.26)
prakṛtiḥ pradhānam adhikurute | brahma avyaktaṃ bahudhātmakaṃ māyeti paryāyāḥ | tasyāḥ prakṛter mahān utpadyate prathamaḥ kaścit | mahān, buddhiḥ, matiḥ, prajñā, saṃvittiḥ, khyātiḥ, citiḥ, smṛtir āsurī hariḥ, haraḥ, hiraṇyagarbha iti paryāyāḥ | tato 'haṅkāraḥ | tasmān mahato 'haṅkāra utpadyate | tasya ime paryāyāḥ --- vaikṛtas taijaso bhūtādir abhimāno 'smitā iti | catuḥṣaṣṭivarṇaiḥ parādivaikharīparyantābhidheyair yat kim apy abhidhīyate buddhyā samarthya tatsakalamādyantākārahakāravarṇadvayagrahaṇenoparisthitapiṇḍīkṛtānukāriṇā bindunā bhūṣitaḥ pratyāhāranyāyenāhaṅkāra ity abhidhīyate | tasmāt ahaṅkārāt ṣoḍaśako gaṇa utpadyate | tāmasād bhūtādināmnaḥ pañcatanmātrāṇi śabdādīni | ata eva tāni mūḍhāni | sāttvikād vaikṛtābhidhānād buddhikarmātmakāni manaḥsahitāni ekādaśendriyāṇi | ata eva tāni kiñcij jānanti | rājasāt taijasābhidhānād ubhayam | mūḍhatvād dhi tamaḥ | prakāśatvāt sattvam | ubhayaguṇayogāt ṣoḍaśako gaṇo 'haṅkārād utpadyate | tasmād api ṣoḍaśakāt madhye yāni pañca śabdāditanmātrāṇi tebhyaḥ pañca bhūtāny ākāśādīni | tatra śabdatanmātrād ākāśam, sparśatanmātrād vāyuḥ, rūpatanmātrāt tejaḥ, rasatanmātrād āpaḥ, gandhatanmātrāt pṛthivī ityādikrameṇa pūrvapūrvānupraveśenaikadvitricatuṣpañcaguṇāny ākāśādipṛthvīparyantāni mahābhūtānīti sṛṣṭikramaḥ | ata eva bhūtānām utpattilayāvabodhanāt bha iti | āgatigatiparijñānāt ga iti | vidan yogī iti va(va iti?) | anati calatīti an | sakalavarṇasampradāyād bhagavān ity abhimānasiddhiḥ | "apy akṣaravarṇasāmānyān(p.27) nirbrūyān na saṃskāram ādriyeta"(nirukti 2 |4) iti nairuktaśrutiprāmāṇyāt | uktaṃ ca ---
"utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim /
vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti" //
śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe(5 |78) parāśaravacaḥ |
yad uktam ---
vyaktāvyaktajña vijñānān mokṣaḥ prāpyata iti | tatra mahadādibhūtaparyantam ity etad vyaktaṃ vyākhyātam | avyaktam api "bhedānāṃ parimāṇāt"(sāṅkhyakārikā 15) ityādibhiḥ pañcabhir hetubhir vyākhyātam | yad uktam ---
"pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ"

23

atrāha --- prakṛter mahān ity uktam | tasya mahataḥ kiṃ lakṣaṇam ity atrocyate ---
adhyavasāyo buddhir dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam /
sāttvikam etad rūpaṃ tāmasam asmād viparyastam

23

adhyavasāyo buddhir iti | adhyavasāyo niścayaḥ pratipattiḥ ayaṃ sthāṇur ayaṃ puruṣa iti buddher lakṣaṇam | sā ca buddhir aṣṭāṅgā | sāttvikatāmasarūpabhedāt | tatra buddheḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturvidhaṃ bhavati dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti | tatra dharmo nāma varṇinām āśramiṇāṃ ca samayāvirodhena yaḥ prokto yamaniyamalakṣaṇaḥ sa dharmaḥ | tatra pañca yamāḥ pañca niyamāḥ | "ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |30) | "śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |32) | ebhir yamaniyamair yaḥ sādhyate sa dharmaḥ |
dhāraṇārtho dhṛñ ity eṣa dhātuḥ śābdaiḥ prakīrtitaḥ /
durgatiprapatatprāṇidhāraṇād dharma ucyate //
tatra yā sthāvarajaṅgamānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkāyakarmabhir adrohatā sā ahiṃsā | tathā yad bhūtahitam atyantaṃ dṛṣṭaśrutānumitivijñāteṣv artheṣu yathāntaḥkaraṇapratyayopasthitaṃ tathaiva indriyāṇi avilupya vañcanābhrāntipratipattibandhyatāvirahitavāguccāraṇaṃ(p.28) tat satyam | tathā yat sambhrameṣv anyeṣu vātyantikeṣu prayojaneṣu sve sve sthāne samatvād grahaṇasyoparamas tad asteyam | tathā strīpuruṣasaṃyoge parasparaliṅgasaṃyoge śabdasparśarasarūpagandheṣu yaḥ saṅgavyudāsaḥ śrotādyuparatiḥ asaṅkalpaś ca manasa uparatiḥ so 'ṣṭāṅgaṃ brahmacaryam | evaṃ hy āhuḥ saṃyogaśabdasparśarasarūpagandhasaṅkalpasmṛtidharmaphalatyāgādyaṣṭāṅgaṃ brahmacaryam iti | anyac ca | brahmabījaṃ retas tac carati na muñcatīti brahmacārī | brahma vedaṃ vā guruṇā pradattaṃ caratīti | brahmā svayambhūs tasyāyaṃ daṇḍakamaṇḍaludhāraṇādirūpa ākāro brahmavac caratīti vā | evam arjanakrayavikrayādikalpanābhedānām anupādānaṃ sarvathā sarvasyāsvīkaraṇam aparigrahaḥ | iti pañca yamāḥ | yaś cendriyāṇām antaḥkaraṇoparamas tac chaucaṃ bāhyaṃ mṛjjalādinā |
"abhakṣyaparihāras tu saṃsargaś cāpy acintitaiḥ /
svadharme ca vyavasthānaṃ śaucam etat prakīrtitam" //
tathā yad bhaikṣārjitena haviṣā prāṇayātrā | ādhyātmikasyāgner mantragṛhītena homaḥ kartavyaḥ | ahany ahani yajñaśeṣāśanārtham etad āhāralāghavaṃ santoṣaḥ | "sa yāṃ prathamām āhutiṃ juhuyāt prāṇāya svāhā"(chāndogyopaniṣad 5 |19 |1) ity ārabhya "sa ya idam avidvān agnihotraṃ juhoti yathāṅgārān apohya bhasmani hutaṃ(juhuyāt?) tādṛk tat syāt" (chāndogyopaniṣad 5 |24 |1) iti śruteḥ | tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi śarīraśoṣaṇarūpam |
"viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |" (bhagavadgītā 2 |59)
iti smaraṇāt | nātapasvino yogaḥ siddhyati | anādivāsanāvicitrā pratyupasthitaviṣayajālā cāśuddhir nāntareṇa tapaḥ sambhedam āpadyata iti tapasa upādānam | tac ca cittaprasādanam abādhamānam āsevyam iti manyante | svādhyāyaḥ praṇavādipavitrāṇāṃ japaḥ | īśvarapraṇidhānaṃ kriyāṇāṃ paramagurāv arpaṇaṃ tatphalasaṃnyāso vā | "brahmārpaṇaṃ brahmahaviḥ(bhagavadgītā 4 |24)" iti, "anāśritaḥ karmaphalam(bhagavadgītā 6 |1)" iti śravaṇāt | ity amīṣāṃ yamaniyamādīnāṃ sevanāt "ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |35) ityādyāḥ siddhayaḥ | vaiparītye tu "vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam"(pātañjalayogasūtra 2 |33), "vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam"(pātañjalayogasūtra 2 |34)(p.29) evaṃ ca vartamānasya yoginaḥ "sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punar aniṣṭaprasaṅgāt"(pātañjalayogasūtra 3 |51) iti bhikṣor ete yamaniyamāḥ | ebhir yamaniyamair vā sādhyate sa dharmo vyākhyātaḥ | adhunā jñānam āha --- jñānaṃ dvividham | bāhyam ābhyantaraṃ ca | tatra bāhyam --- vīṇāpaṇavagandharvacitrakathāgaṇitavyākaraṇaśāstrāṇi | ābhyantaram --- guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇam | anye guṇāḥ sattvarajastamāṃsi anyaḥ puruṣa iti | bāhyena jñānena lokopapattir ābhyantareṇa mokṣa iti | etat jñānaṃ viṣayoparamāt | vairāgyam āha --- arjanarakṣaṇakṣayātṛptihiṃsādidoṣān dṛṣṭvā yo viṣayebhyo viraktas tasya mokṣo nāstīti | ābhyantareṇa jñānapūrvakeṇa vairāgyeṇa mokṣo bhavati bāhyena saṃsāra iti | aiśvaryaṃ īśvarabhāvenety aṣṭavidham | aṇimā laghimā garimā mahimā prāptiḥ prākāmyam īśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvam iti | etāni dharmādīni catvāri sāttvikarūpāṇi buddheḥ | yadā sattvena rajastamasī abhibhūte stas tadā sattvodriktaḥ pumān etān guṇān āpnoti | kiṃ cānyat | tāmasam asmāt viparyastam | asmāt sāttvikād dharmāder viparyastaṃ viparītam adharmājñānādyaṃ caturdhā buddhe rūpaṃ tāmasam | ye hiṃsādayo vitarkā ekāśītibhedāḥ | pṛthag daśāpi yamaniyamādyāḥ | tathā adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam ity aṣṭadhā sāttvikatāmasabhedā buddhiḥ | asyā evam vidhāyā buddher ahaṅkāro jāyate

24

idānīm ahaṅkārasya lakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tad ucyate ---
abhimāno 'haṅkāras tasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ /
aindriya ekādaśakas tanmātrapañcakaś caiva

24

(p.30)
abhimāno 'haṅkāra iti | rūpe aham rase aham gandhe aham, ahaṃ vidvān, ahaṃ darśanīya ityevamādy abhimāno 'haṅkāraḥ | tasmāt abhimānalakṣaṇād ahaṅkārād dvividhaḥ pravartate sargaḥ | sarga iti sṛṣṭeḥ paryāyaḥ | kaś cāsau sargaḥ? tad ucyate | aindriya ekādaśakaḥ | śrotrādīnīndriyāṇi manaḥparyantāni | tanmātrapañcakaś caiva | tanmātrāṇy atra śabdādīni gandhaparyantāni | evam ekādaśendriyāṇi pañcatanmātrāṇi cotpannāni

25

atrāha --- trividho 'haṅkāras taṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra katarasmād ahaṅkārād indriyāṇy utpadyante, katarasmād vā tanmātrāṇīti | atrocyate ---
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt /
bhūtādes tanmātraḥ sa tāmasas taijasād ubhayam

25

sāttvika iti | yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati ahaṅkāre tena ca sattvena rajastamasī abhibhūte syātāṃ tadā sāttviko 'haṅkāra ucyate | tasya sāttvikasya vaikṛtika iti pūrvācāryaiḥ saṃjñā kṛtā | sa vaikṛtiko bhūtvā ahaṅkāra ekādaśendriyāṇi utpādayati | tasmāt sāttvikānīmāni viśuddhāni svaviṣayagrahaṇasamarthāni bhavanti | tasmād ucyate --- "sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt" iti | bhūtādes tanmātrāḥ | bhūtādes tamobāhulyād gauṇībhūtasattvarajaso bhūtādināmnaḥ pūrvācāryair nirūpitād ahaṅkārāt tanmātraḥ śabdādipañcako gaṇo jāyate | abhibhūtasattvatamaso rājasāt taijasābhidhānād ahaṅkārāt pravṛttikarmaṇa ubhayaṃ prakāśātmakam ekādaśendriyakaṃ mohātmakaṃ tanmātrikaṃ cāsīd iti sambandhaḥ | taijasa eva rājase 'haṅkāre kriyāśaktir asti | sattvaṃ niṣkriyam ekāki na śaknoty utpādayitum | tamaś ca mūḍhatvād akriyam asamarthaṃ vinā rajaḥ sṛṣṭim utpādayitum | ata ubhe sattvatamasī sṛṣṭiviṣaye rajasānugṛhīte aindriyakaṃ tānmātrikaṃ ca gaṇadvayaṃ janayata iti tātparyārthaḥ

26

tatra kāni buddhīndriyāṇi kāni karmendriyāṇīti? ucyate ---
buddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣūrasananāsikākhyāni /
(p.31)
vākpāṇipādapāyūpasthān karmendriyāṇy āhuḥ

26

śrotrādīni buddhīndriyāṇīti ucyante | śabdasparśarūparasagandhān buddhyanta iti buddhīndriyāṇi | indriyāṇy eva tānīndriyāṇi | in iti viṣayāṇāṃ nāma, tāninaḥ viṣayān prati dravantīti indriyāṇi | vākpāṇipādapāyūpasthān karmendriyāṇy āhuḥ | karma kurvanti kārayanti ca | karmendriyāṇāṃ vṛttiḥ | vāk vadatikarma, hastau grahaṇakarmāṇau, pādau viṣamasamanimnonnatabhūpradeśeṣu krāmataḥ, pāyur yathābhuktānnodakamalam utsṛjati, upastha ānandaṃ karoti putram utpādayatīty arthaḥ | evam etāḥ karmendriyāṇāṃ vṛttayo vyākhyātāḥ

27

atrāha --- mana indriyaṃ tat kiṃ lakṣaṇam iti | atrocyate ---
ubhayātmakam atra manaḥ saṅkalpakam indriyaṃ ca sādharmyāt /
guṇapariṇāmaviśeṣān nānātvaṃ grāhyabhedāc ca

27

ubhayātmakam atra manaḥ | karmendriyeṣu karmendriyam, buddhīndriyeṣu buddhīndriyam | yathā devadatto gopālamadhye sthito gopālatvaṃ kurute mallamadhye sthito mallatvaṃ kurute | kasmāt? yasmād buddhīndriyāṇāṃ vṛttiṃ saṅkalpayati karmendriyāṇāṃ ca | tasmād ubhayātmakaṃ manaḥ | kiṃ cānyat | indriyaṃ ca sādharmyāt | sahadharmasya bhāvaḥ sādharmyam | yasmāt karmendriyāṇi buddhīndriyāṇi ca sāttvikād ahaṅkārād utpadyante, mano 'pi tasmād eva utpadyate | tasmād indriyaṃ manaḥ | tatra manasaḥ kā vṛttiḥ? saṅkalpo vṛttiḥ | buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo vṛttayaḥ, karmendriyāṇāṃ vacanādayaḥ | evam ekādaśendriyāṇi saha vṛttibhir vyākhyātāni | atrāha --- ekādaśendriyāṇi kena kṛtāni puruṣeṇa īśvareṇa āhosvit svabhāveneti kuta iyam āśaṅketi cet, imāny ekādaśendriyāṇi ekādaśaviṣayagrāhakāṇi bhavanti | tatrāntaḥkaraṇapradhānabuddhyahaṅkārādyacetanam | tataś ca nūnaṃ cetanena puruṣeṇeśvareṇa vā svabhāveneti | atrocyate --- guṇapariṇāmaviśeṣān nānātvaṃ grāhyabhedāc ca | sattvādayas trayo guṇās te yathā pariṇamanti tasmād guṇapariṇāmaviśeṣād imāny ekādaśendriyāṇi nānā | tadarthāni bhinnāni | śabdasparśarūparasagandhāḥ pañcānāṃ, vacanādānaviharaṇotsargānandāḥ pañcānāṃ, saṅkalpaś ca manasaḥ | eteṣām eva ekādaśānām indriyāṇi grāhakāṇī bhaviṣyanti |(p.32) athaitan nānātvaṃ neśvareṇa na buddhyā nāhaṅkāreṇa na pradhānena na puruṣeṇa na svabhāvena kṛtam, guṇapariṇāmeneti | yady api uktam acetanānāṃ guṇānāṃ vṛttir ayukteti | tan na | kasmād iti cet, tad ucyate | acetanānām api pravṛttir dṛṣṭā | vakṣyati hi ---
"vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir ajñasya /
puruṣasya vimokṣārthaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya" //
(sāṅkhyakārikā 57) iti |
tasmād acetanā api guṇā ekādaśendriyabhāvena pariṇamanti | atrāha --- gṛhṇīmas tāvad ekādaśendriyāṇy ahaṅkārād utpannānīti | eteṣām indriyāṇāṃ yathāsthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | cakṣur uccaiḥ sanniviṣṭaṃ dūrālokane samarthaṃ bhaviṣyatīti | śiraḥpradeśe śrotraṃ sanniviṣṭaṃ dūrāc śravaṇasamarthaṃ bhaviṣyatīti | tvak śarīrābhyantare bahiś ca sanniviṣṭā nānāsparśagrahaṇasamarthā bhaviṣyatīti | jihvā antarmukhaṃ sanniviṣṭā nānārasagrahaṇasamarthā bhaviṣyatīti | evaṃ nāsikā vāk | evam indriyāṇāṃ nikṣepaḥ puruṣeṇa vā kṛta īśvareṇa vā svabhāvena veti | atrocyate --- iha sāṅkhye puruṣeśvarasvabhāvā na kāraṇam | kiṃ tarhi --- asminn ahaṅkāre sthitaiḥ sattvarajastamobhis tribhir guṇair nikṣepaḥ kṛtaḥ | tasmād brūmaḥ --- "guṇapariṇāmaviśeṣān nānātvaṃ grāhyabhedāc ca" | guṇapariṇāmaviśeṣād ekādaśendriyāṇāṃ bhedaḥ | grāhyabhedāc ca | grāhyā ekādaśendriyārthās teṣāṃ bhedād apīndriyāṇāṃ bhedaḥ

28

atrāha --- kā kasya vṛttiḥ? ucyate ---
rūpādiṣu pañcānām ālocanamatram iṣyate vṛttiḥ /
vacanādānaviharaṇotsargānandās tu pañcānām

28

mātraśabdo viśeṣārthaḥ | yathā bhikṣāmātraṃ labhyate nānyo viśeṣaḥ | tathā cakṣuḥ | gatārthe ālocanamātram iti | ekaikasya pratīndriyaṃ svaviṣayagrahaṇasāmarthyam eva | na hi cakṣuḥ śravaṇasamarthaṃ dānādānasamarthaṃ vā

29

ata ūrdhvaṃ buddhyahaṅkāramanovṛttiṃ vakṣyāmaḥ | tad ucyate ---
svālakṣaṇyā vṛttis trayasya saiṣā bhavaty asāmānyā /
(p.33)
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca

29

svālakṣaṇyeti | buddher adhyavasāya uktaḥ prāk lakṣaṇam | tasyāḥ sa evādhyavasāyo vṛttiḥ | evam abhimāno 'haṅkāralakṣaṇam | tasya vṛttir api sa eva | manasaḥ saṅkalpo lakṣaṇam | tasyāpi sa eva vṛttiḥ | yena yena lakṣaṇenāmī lakṣyante teṣāṃ sa eva vṛttiḥ | evaṃ yā buddhīndriyāṇāṃ na sā karmendriyāṇām | yā ca karmendriyāṇāṃ na sā buddhīndriyāṇām | buddhyahaṅkāramanasāṃ vṛttir abhihitā | sāpy asāmānyā | adhyavasāyābhimānasaṅkalpalakṣaṇā | saiṣā bhavaty asāmānyā asādhāraṇā evam ukte 'rthāt gamyate sāmānyāpi sādhāraṇāpi vṛttir asti | yadapekṣayāsāmānyety ucyate | evam indriyāṇām asāmānyā vṛttir ākhyātā kulastrīsaṃsthānīyā | ata ūrdhvaṃ sāmānyā vṛttir ucyate | sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | sāmānyakaraṇavṛttiḥ --- samastasyāntaḥkaraṇasyety arthaḥ | prāṇādyā vāyavaḥ pañceti prāṇāpānodānasamānavyānāḥ sarveṣām indriyāṇām sāmānyaṃ kurvanti | sa prāṇo nāma yo mukhanāsāntarago bāhye cāsya viṣaye vṛttiḥ | prāṇanāt prāṇa eṣa ity abhidhīyate | asmin prāṇe yat spandanakarma tat katamena kṛtam ity atrocyate --- trayodaśavidhena karaṇena kṛtam | yataś caivaṃ tasmāt prāṇakarma sarvasya karaṇagrāmasya vṛttiḥ sāmānyā | api cātra dṛṣṭāntaḥ --- yathā kasmiṃścid rājagṛhe pañjare śukāḥ prativasanti | tebhyo devadattena odano darśitaḥ | odanaṃ dṛṣṭvā sarve pracalitāḥ | tadā pañjarakam api calitam | yat pañjarasya pracalanaṃ karma tat sarveṣām śukānāṃ sāmānyam | tadvat prāṇe yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyam | kiṃ cānyat --- apānenotsṛjati | itaś cāpakramaṇād apāna ity ucyate | apānabahulaś ca devadattaḥ sarpaṃ dṛṣṭvā apasarpati eṣo 'pānaḥ | tasminn apāne yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ | ārohaṇād arthotkarṣe udāna ity abhidhīyate | nābhipradeśād utthitaṃ gacchati | udānavṛttiś ca devadatta ānandotkarṣaṃ mṛgayati | aham āḍhyo 'smād āḍhyataraḥ kathaṃ syām ity eṣa udānaḥ | asminn udāne yat spandanakarma tat sāmānyā vṛttiḥ sarvendriyāṇām | kiñ cānyat --- hṛdyavasthānaṃ sahabhāvaś ca tena samānaḥ | yo vāyur hṛddeśe vartate sa samānaḥ | tadbahulaś ca ekākī na ramata eṣa samānaḥ | tasmin yat spandanakarma tat sarvendriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ | kiñ cānyat --- śarīravyāpitayā vyānaḥ | ānakhād ākeśāntaṃ śarīraṃ vyāpya anati calatīti vyānaḥ | vyānabahulo devadattaś ca atyantam anyena vinā ramate |(p.34) tasmin vyāne yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ | tad evaṃ sāmānyakāraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavo vyākhyātāḥ

30

vṛttiṃ vyākhyāsyāmaḥ | tad ucyate ---
yugapac catuṣṭayasya hi vṛttiḥ kramaśaś ca tasya nirdiṣṭā /
dṛṣṭe tathāpy adṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ

30

buddhir ahaṅkāro manaś cakṣur ity etāni catvāri yugapad rūpaṃ paśyanti, ayaṃ sthāṇur 'yaṃ puruṣa iti | evaṃ śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ catvāri yugapad gṛhṇanti | evam eṣā yugapac catuṣṭayasya vṛttiḥ | kiṃ cānyat | kramaśaś ca tasya nirdiṣṭā buddhyahaṅkāramanaścakṣuścatuṣṭayasya kramaśo vṛttir bhavati | dvāridvāravibhāgopadeśād hrasvakālatvād vibhāgo na śakyate vaktuṃ tato yugapad ity ucyate | yathā bālapatraśataṃ sūcyagreṇa viddham iti | tad yathā | devadattaḥ panthānaṃ gacchan sthāṇuṃ paśyati tatra tasya saṃśayo bhavati kim ayaṃ sthāṇur uta puruṣa iti | tatra sthāṇurūpaṃ paśyati śakuniṃ ca tatrasthaṃ tato 'sya buddhir bhavati sthāṇur ayam iti | ākuñcanaprasāraṇe karoti tato 'pi puruṣo 'yam iti pratītiḥ | evaṃ buddhyahaṅkāramanaścakṣuṣāṃ kramaśo vṛttir dṛṣṭā cakṣū rūpaṃ paśyati, manaḥ saṅkalpayati, ahaṅkāro 'bhimānayati, buddhir adhyavasyati | evaṃ rasanādiṣv api draṣṭavyam | kiṃ cānyat --- dṛṣṭe tathāpy adṛṣṭe | trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ | tacchabdena samanantaroktāni buddhīndriyāṇi bhavanti | rūpe cakṣuḥpūrvikā, śabde śrotrapūrvikā, sparśe tvakpūrvikā, rase jihvāpūrvikā, gandhe ghrāṇapūrvikā buddhyahaṅkāramanasāṃ vṛttir iti

Original text: Sāṃkhyakārikā with Māṭhara's commentary Māṭharavṛtti · Edition: Visnu Prasada Sarma: Sāṃkhyakārikā: Māṭharācāryaviracita-"Māṭharavṛtti"-sahitā, Varanasi : The Chowkhamba Sanskrit Series Office 1970 (Chowkhamba Sanskrit Series, 296 [Work no. 56]) · Data entry members of the Young Buddhist Association, University of Tokyo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc