સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-30

અત્રાહ --- તસ્માત્ તત્સંયોગાત્ ઇતિ પ્રધાનપુરુષસંયોગ ઇતિ ચેત્, સંયોગઃ કઃ । અનેકવિધો હિ સંયોગઃ । અન્યતરકર્મજો યથા સ્થાણુશ્યેનયોઃ, સમ્પાતજો દ્વયોર્ વા સંયોગો યથા દ્વ્યઙ્ગુલાકાશયોઃ, સ્વાભાવિકો યથાગ્ન્યુષ્ણયોઃ, શક્તિહેતુકો યથા મત્સ્યોદકયોઃ, યાદૃચ્છિકઃ સુપર્નયોર્ વાકસ્મિકઃ । અતઃ સંશયઃ । અત્રોચ્યતે --- અન્યતરકર્મજસંયોગશ્ ચ સંયોગો નૈવ પ્રધાનપુરુષયોર્ વિભુત્વાનિષ્ક્રિયત્વાત્ । નાસ્તિ સ્વાભાવિકો ઽપિ । તયોર્ નિત્યત્વાન્ મોક્ષાભાવઃ સ્યાદ્ અવિયોગત્વાત્ । એવમ્ એવ વિષયહેતુકે શક્તિહેતુકત્વે ચ । અત્રાહ --- કસ્ તર્હિ પ્રધાનપુરુષયોઃ સંયોગ ઇતિ । અત્રોચ્યતે । અર્થહેતુકઃ । કશ્ ચાસાવ્ અર્થ ઇત્ય્ અત્રાહ ---(પ્.25)
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય ।
પઙ્ગ્વન્ધવદ્ ઉભયોર્ અપિ સંયોગસ્ તત્કૃતઃ સર્ગઃ

પુરુષસ્ય તાવદ્ દર્શનાર્થં સંયોગઃ । પુરુષઃ પ્રધાનેન સહ સંયુજ્યતે સુગુણાં પ્રકૃતિં દ્રક્ષ્યામ્ય્ અયમ્ અર્થઃ । કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય સંયોગઃ । અસ્ય તપસ્વિનઃ પુરુષસ્ય જ્ઞાને વર્તમાનસ્ય કૈવલ્યં કરિષ્યામીતિ । કૈવલ્યં મોક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા રાજા પુરુષેણ સંયુજ્યતે પ્રૈષણં મે કરિષ્યતીતિ । પુરુષો ઽપિ રાજ્ઞા સંયુજ્યતે વૃત્તિં મે દાસ્યતીતિ । એવં તાવદ્ રાજપુરુષયોર્ અર્થહેતુકઃ સમ્બન્ધઃ । તથા પ્રધાનપુરુષયોર્ અપ્ય્ અર્થહેતુકઃ સમ્બન્ધઃ સંયોગઃ । કિં ચાન્યત્ । પઙ્ગ્વન્ધવદ્ ઉભયોર્ અપિ સંયોગ ઇતિ । અપિ ચાત્ર દૃષ્ટાન્તઃ । યથા કિલ કશ્ચિદ્ અન્ધઃ સાર્થેન સમં પાટલિપુત્રં પ્રસ્થિતઃ સ ચ સાર્થશ્ ચૌરૈર્ અભિહતઃ । અન્ધો ઽપિ અવશેષજીવિતઃ કૃચ્છ્રેણ મહતા નિર્જગામ । સ ચ સર્વસ્વજનવિરહિત ઇતશ્ ચેતશ્ ચ પરિભ્રામ્યન્ પન્થાનમ્ અપશ્યન્ સમન્તાચ્ ચઙ્ક્રમમાણઃ કેનચિદ્ વનમધ્યસ્થેન પઙ્ગુના દૃષ્ટઃ પ્રોક્તશ્ ચ । ભો ભો અન્ધ મા ભૈષીર્ અહં પઙ્ગુર્ માર્ગદર્શને કુશલી ગન્તુમ્ અસમર્થઃ । અન્ધેન પ્રતિવચનં પ્રોક્તમ્ --- ભોઃ પઙ્ગો યથા ભવાન્ ગમનાશક્તસ્ તથાહમ્ અપિ ન શક્નોમિ દ્રષ્ટું, ગન્તું મમ સામર્થ્યમ્ અસ્તિ । તવ દર્શનસામર્થ્યેનાહં ભવન્તં સ્કન્ધેનાદાય ગચ્છામ્ય્ એવમ્ ઉભયોર્ દુઃખપરિહારલક્ષણા કાર્યસિદ્ધિર્ અસ્તુ । એવં તયોર્ યથા સ્વાર્થલબ્ધિહેતુકઃ સમ્બન્ધઃ સંયોગસ્ તુલ્યઃ । તદ્વત્ । પઙ્ગ્વન્ધવત્ પ્રધાનપુરુષૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । પઙ્ગુવત્ પુરુષો દ્રષ્ટવ્યઃ । અન્ધવત્ પ્રધાનમ્ । પુરુષસ્ય દૃક્શક્તિઃ । પ્રધાનસ્ય ક્રિયાસામર્થ્યમ્ । એવં પ્રધાનમ્ અપિ પુરુષસ્ય મોક્ષં કૃત્વા નિવર્તતે । પુરુષઃ પ્રધાનં દૃષ્ટ્વા મોક્ષં ગચ્છતિ । કિં ચાન્યત્ --- તત્કૃતઃ સર્ગઃ । તચ્છબ્દેન પ્રધાનપુરુષૌ સમ્બધ્યેતે । તાભ્યાં પ્રધાનપુરુષાભ્યાં કૃતસ્ તત્કૃતઃ સર્ગઃ । તદ્ યથા --- સ્ત્રીપુરુષસંયોગાત્ પુત્રઃ સમ્ભવતિ । એવં પ્રધાનપુરુષસંયોગાત્ સર્ગોત્પત્તિર્ ભવતિ । સર્ગશબ્દેન મહદાદિલિઙ્ગોત્પત્તિર્ ઇતિ બ્રુવતે

તામ્ ઉત્પત્તિં બ્રૂમઃ ---
પ્રકૃતેર્ મહાંસ્ તતો ઽહઙ્કારસ્ તસ્માદ્ ગણશ્ ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદ્ અપિ ષોડશકાત્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ

(પ્.26)
પ્રકૃતિઃ પ્રધાનમ્ અધિકુરુતે । બ્રહ્મ અવ્યક્તં બહુધાત્મકં માયેતિ પર્યાયાઃ । તસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ મહાન્ ઉત્પદ્યતે પ્રથમઃ કશ્ચિત્ । મહાન્, બુદ્ધિઃ, મતિઃ, પ્રજ્ઞા, સંવિત્તિઃ, ખ્યાતિઃ, ચિતિઃ, સ્મૃતિર્ આસુરી હરિઃ, હરઃ, હિરણ્યગર્ભ ઇતિ પર્યાયાઃ । તતો ઽહઙ્કારઃ । તસ્માન્ મહતો ઽહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે । તસ્ય ઇમે પર્યાયાઃ --- વૈકૃતસ્ તૈજસો ભૂતાદિર્ અભિમાનો ઽસ્મિતા ઇતિ । ચતુઃષષ્ટિવર્ણૈઃ પરાદિવૈખરીપર્યન્તાભિધેયૈર્ યત્ કિમ્ અપ્ય્ અભિધીયતે બુદ્ધ્યા સમર્થ્ય તત્સકલમાદ્યન્તાકારહકારવર્ણદ્વયગ્રહણેનોપરિસ્થિતપિણ્ડીકૃતાનુકારિણા બિન્દુના ભૂષિતઃ પ્રત્યાહારન્યાયેનાહઙ્કાર ઇત્ય્ અભિધીયતે । તસ્માત્ અહઙ્કારાત્ ષોડશકો ગણ ઉત્પદ્યતે । તામસાદ્ ભૂતાદિનામ્નઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ શબ્દાદીનિ । અત એવ તાનિ મૂઢાનિ । સાત્ત્વિકાદ્ વૈકૃતાભિધાનાદ્ બુદ્ધિકર્માત્મકાનિ મનઃસહિતાનિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ । અત એવ તાનિ કિઞ્ચિજ્ જાનન્તિ । રાજસાત્ તૈજસાભિધાનાદ્ ઉભયમ્ । મૂઢત્વાદ્ ધિ તમઃ । પ્રકાશત્વાત્ સત્ત્વમ્ । ઉભયગુણયોગાત્ ષોડશકો ગણો ઽહઙ્કારાદ્ ઉત્પદ્યતે । તસ્માદ્ અપિ ષોડશકાત્ મધ્યે યાનિ પઞ્ચ શબ્દાદિતન્માત્રાણિ તેભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાન્ય્ આકાશાદીનિ । તત્ર શબ્દતન્માત્રાદ્ આકાશમ્, સ્પર્શતન્માત્રાદ્ વાયુઃ, રૂપતન્માત્રાત્ તેજઃ, રસતન્માત્રાદ્ આપઃ, ગન્ધતન્માત્રાત્ પૃથિવી ઇત્યાદિક્રમેણ પૂર્વપૂર્વાનુપ્રવેશેનૈકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચગુણાન્ય્ આકાશાદિપૃથ્વીપર્યન્તાનિ મહાભૂતાનીતિ સૃષ્ટિક્રમઃ । અત એવ ભૂતાનામ્ ઉત્પત્તિલયાવબોધનાત્ ભ ઇતિ । આગતિગતિપરિજ્ઞાનાત્ ગ ઇતિ । વિદન્ યોગી ઇતિ વ(વ ઇતિ?) । અનતિ ચલતીતિ અન્ । સકલવર્ણસમ્પ્રદાયાદ્ ભગવાન્ ઇત્ય્ અભિમાનસિદ્ધિઃ । "અપ્ય્ અક્ષરવર્ણસામાન્યાન્(પ્.27) નિર્બ્રૂયાન્ ન સંસ્કારમ્ આદ્રિયેત"(નિરુક્તિ 2 ।4) ઇતિ નૈરુક્તશ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ । ઉક્તં ચ ---
"ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ" ॥
શ્રીવિષ્ણુપુરાણે ષષ્ઠે ઽંશે(5 ।78) પરાશરવચઃ ।
યદ્ ઉક્તમ્ ---
વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞ વિજ્ઞાનાન્ મોક્ષઃ પ્રાપ્યત ઇતિ । તત્ર મહદાદિભૂતપર્યન્તમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યક્તં વ્યાખ્યાતમ્ । અવ્યક્તમ્ અપિ "ભેદાનાં પરિમાણાત્"(સાઙ્ખ્યકારિકા 15) ઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિર્ હેતુભિર્ વ્યાખ્યાતમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ ---
"પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ"

અત્રાહ --- પ્રકૃતેર્ મહાન્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્ય મહતઃ કિં લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે ---
અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ ।
સાત્ત્વિકમ્ એતદ્ રૂપં તામસમ્ અસ્માદ્ વિપર્યસ્તમ્

અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ ઇતિ । અધ્યવસાયો નિશ્ચયઃ પ્રતિપત્તિઃ અયં સ્થાણુર્ અયં પુરુષ ઇતિ બુદ્ધેર્ લક્ષણમ્ । સા ચ બુદ્ધિર્ અષ્ટાઙ્ગા । સાત્ત્વિકતામસરૂપભેદાત્ । તત્ર બુદ્ધેઃ સાત્ત્વિકં રૂપં ચતુર્વિધં ભવતિ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇતિ । તત્ર ધર્મો નામ વર્ણિનામ્ આશ્રમિણાં ચ સમયાવિરોધેન યઃ પ્રોક્તો યમનિયમલક્ષણઃ સ ધર્મઃ । તત્ર પઞ્ચ યમાઃ પઞ્ચ નિયમાઃ । "અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 2 ।30) । "શૌચસન્તોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 2 ।32) । એભિર્ યમનિયમૈર્ યઃ સાધ્યતે સ ધર્મઃ ।
ધારણાર્થો ધૃઞ્ ઇત્ય્ એષ ધાતુઃ શાબ્દૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
દુર્ગતિપ્રપતત્પ્રાણિધારણાદ્ ધર્મ ઉચ્યતે ॥
તત્ર યા સ્થાવરજઙ્ગમાનાં ભૂતાનાં વાઙ્મનઃકાયકર્મભિર્ અદ્રોહતા સા અહિંસા । તથા યદ્ ભૂતહિતમ્ અત્યન્તં દૃષ્ટશ્રુતાનુમિતિવિજ્ઞાતેષ્વ્ અર્થેષુ યથાન્તઃકરણપ્રત્યયોપસ્થિતં તથૈવ ઇન્દ્રિયાણિ અવિલુપ્ય વઞ્ચનાભ્રાન્તિપ્રતિપત્તિબન્ધ્યતાવિરહિતવાગુચ્ચારણં(પ્.28) તત્ સત્યમ્ । તથા યત્ સમ્ભ્રમેષ્વ્ અન્યેષુ વાત્યન્તિકેષુ પ્રયોજનેષુ સ્વે સ્વે સ્થાને સમત્વાદ્ ગ્રહણસ્યોપરમસ્ તદ્ અસ્તેયમ્ । તથા સ્ત્રીપુરુષસંયોગે પરસ્પરલિઙ્ગસંયોગે શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધેષુ યઃ સઙ્ગવ્યુદાસઃ શ્રોતાદ્યુપરતિઃ અસઙ્કલ્પશ્ ચ મનસ ઉપરતિઃ સો ઽષ્ટાઙ્ગં બ્રહ્મચર્યમ્ । એવં હ્ય્ આહુઃ સંયોગશબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધસઙ્કલ્પસ્મૃતિધર્મફલત્યાગાદ્યષ્ટાઙ્ગં બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ । અન્યચ્ ચ । બ્રહ્મબીજં રેતસ્ તચ્ ચરતિ ન મુઞ્ચતીતિ બ્રહ્મચારી । બ્રહ્મ વેદં વા ગુરુણા પ્રદત્તં ચરતીતિ । બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂસ્ તસ્યાયં દણ્ડકમણ્ડલુધારણાદિરૂપ આકારો બ્રહ્મવચ્ ચરતીતિ વા । એવમ્ અર્જનક્રયવિક્રયાદિકલ્પનાભેદાનામ્ અનુપાદાનં સર્વથા સર્વસ્યાસ્વીકરણમ્ અપરિગ્રહઃ । ઇતિ પઞ્ચ યમાઃ । યશ્ ચેન્દ્રિયાણામ્ અન્તઃકરણોપરમસ્ તચ્ છૌચં બાહ્યં મૃજ્જલાદિના ।
"અભક્ષ્યપરિહારસ્ તુ સંસર્ગશ્ ચાપ્ય્ અચિન્તિતૈઃ ।
સ્વધર્મે ચ વ્યવસ્થાનં શૌચમ્ એતત્ પ્રકીર્તિતમ્" ॥
તથા યદ્ ભૈક્ષાર્જિતેન હવિષા પ્રાણયાત્રા । આધ્યાત્મિકસ્યાગ્નેર્ મન્ત્રગૃહીતેન હોમઃ કર્તવ્યઃ । અહન્ય્ અહનિ યજ્ઞશેષાશનાર્થમ્ એતદ્ આહારલાઘવં સન્તોષઃ । "સ યાં પ્રથમામ્ આહુતિં જુહુયાત્ પ્રાણાય સ્વાહા"(છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 5 ।19 ।1) ઇત્ય્ આરભ્ય "સ ય ઇદમ્ અવિદ્વાન્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ યથાઙ્ગારાન્ અપોહ્ય ભસ્મનિ હુતં(જુહુયાત્?) તાદૃક્ તત્ સ્યાત્" (છાન્દોગ્યોપનિષદ્ 5 ।24 ।1) ઇતિ શ્રુતેઃ । તપઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિ શરીરશોષણરૂપમ્ ।
"વિષયા વિનિવર્તન્તે નિરાહારસ્ય દેહિનઃ ।" (ભગવદ્ગીતા 2 ।59)
ઇતિ સ્મરણાત્ । નાતપસ્વિનો યોગઃ સિદ્ધ્યતિ । અનાદિવાસનાવિચિત્રા પ્રત્યુપસ્થિતવિષયજાલા ચાશુદ્ધિર્ નાન્તરેણ તપઃ સમ્ભેદમ્ આપદ્યત ઇતિ તપસ ઉપાદાનમ્ । તચ્ ચ ચિત્તપ્રસાદનમ્ અબાધમાનમ્ આસેવ્યમ્ ઇતિ મન્યન્તે । સ્વાધ્યાયઃ પ્રણવાદિપવિત્રાણાં જપઃ । ઈશ્વરપ્રણિધાનં ક્રિયાણાં પરમગુરાવ્ અર્પણં તત્ફલસંન્યાસો વા । "બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મહવિઃ(ભગવદ્ગીતા 4 ।24)" ઇતિ, "અનાશ્રિતઃ કર્મફલમ્(ભગવદ્ગીતા 6 ।1)" ઇતિ શ્રવણાત્ । ઇત્ય્ અમીષાં યમનિયમાદીનાં સેવનાત્ "અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સન્નિધૌ વૈરત્યાગઃ"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 2 ।35) ઇત્યાદ્યાઃ સિદ્ધયઃ । વૈપરીત્યે તુ "વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 2 ।33), "વિતર્કા હિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 2 ।34)(પ્.29) એવં ચ વર્તમાનસ્ય યોગિનઃ "સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે સઙ્ગસ્મયાકરણં પુનર્ અનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્"(પાતઞ્જલયોગસૂત્ર 3 ।51) ઇતિ ભિક્ષોર્ એતે યમનિયમાઃ । એભિર્ યમનિયમૈર્ વા સાધ્યતે સ ધર્મો વ્યાખ્યાતઃ । અધુના જ્ઞાનમ્ આહ --- જ્ઞાનં દ્વિવિધમ્ । બાહ્યમ્ આભ્યન્તરં ચ । તત્ર બાહ્યમ્ --- વીણાપણવગન્ધર્વચિત્રકથાગણિતવ્યાકરણશાસ્ત્રાણિ । આભ્યન્તરમ્ --- ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણમ્ । અન્યે ગુણાઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ અન્યઃ પુરુષ ઇતિ । બાહ્યેન જ્ઞાનેન લોકોપપત્તિર્ આભ્યન્તરેણ મોક્ષ ઇતિ । એતત્ જ્ઞાનં વિષયોપરમાત્ । વૈરાગ્યમ્ આહ --- અર્જનરક્ષણક્ષયાતૃપ્તિહિંસાદિદોષાન્ દૃષ્ટ્વા યો વિષયેભ્યો વિરક્તસ્ તસ્ય મોક્ષો નાસ્તીતિ । આભ્યન્તરેણ જ્ઞાનપૂર્વકેણ વૈરાગ્યેણ મોક્ષો ભવતિ બાહ્યેન સંસાર ઇતિ । ઐશ્વર્યં ઈશ્વરભાવેનેત્ય્ અષ્ટવિધમ્ । અણિમા લઘિમા ગરિમા મહિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમ્ ઈશિત્વં વશિત્વં યત્રકામાવસાયિત્વમ્ ઇતિ । એતાનિ ધર્માદીનિ ચત્વારિ સાત્ત્વિકરૂપાણિ બુદ્ધેઃ । યદા સત્ત્વેન રજસ્તમસી અભિભૂતે સ્તસ્ તદા સત્ત્વોદ્રિક્તઃ પુમાન્ એતાન્ ગુણાન્ આપ્નોતિ । કિં ચાન્યત્ । તામસમ્ અસ્માત્ વિપર્યસ્તમ્ । અસ્માત્ સાત્ત્વિકાદ્ ધર્માદેર્ વિપર્યસ્તં વિપરીતમ્ અધર્માજ્ઞાનાદ્યં ચતુર્ધા બુદ્ધે રૂપં તામસમ્ । યે હિંસાદયો વિતર્કા એકાશીતિભેદાઃ । પૃથગ્ દશાપિ યમનિયમાદ્યાઃ । તથા અધર્મો ઽજ્ઞાનમ્ અવૈરાગ્યમ્ અનૈશ્વર્યમ્ ઇત્ય્ અષ્ટધા સાત્ત્વિકતામસભેદા બુદ્ધિઃ । અસ્યા એવમ્ વિધાયા બુદ્ધેર્ અહઙ્કારો જાયતે

ઇદાનીમ્ અહઙ્કારસ્ય લક્ષણં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તદ્ ઉચ્યતે ---
અભિમાનો ઽહઙ્કારસ્ તસ્માદ્ દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ ।
ઐન્દ્રિય એકાદશકસ્ તન્માત્રપઞ્ચકશ્ ચૈવ

(પ્.30)
અભિમાનો ઽહઙ્કાર ઇતિ । રૂપે અહમ્ રસે અહમ્ ગન્ધે અહમ્, અહં વિદ્વાન્, અહં દર્શનીય ઇત્યેવમાદ્ય્ અભિમાનો ઽહઙ્કારઃ । તસ્માત્ અભિમાનલક્ષણાદ્ અહઙ્કારાદ્ દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ । સર્ગ ઇતિ સૃષ્ટેઃ પર્યાયઃ । કશ્ ચાસૌ સર્ગઃ? તદ્ ઉચ્યતે । ઐન્દ્રિય એકાદશકઃ । શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ મનઃપર્યન્તાનિ । તન્માત્રપઞ્ચકશ્ ચૈવ । તન્માત્રાણ્ય્ અત્ર શબ્દાદીનિ ગન્ધપર્યન્તાનિ । એવમ્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચોત્પન્નાનિ

અત્રાહ --- ત્રિવિધો ઽહઙ્કારસ્ તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તત્ર કતરસ્માદ્ અહઙ્કારાદ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે, કતરસ્માદ્ વા તન્માત્રાણીતિ । અત્રોચ્યતે ---
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહઙ્કારાત્ ।
ભૂતાદેસ્ તન્માત્રઃ સ તામસસ્ તૈજસાદ્ ઉભયમ્

સાત્ત્વિક ઇતિ । યદા સત્ત્વમ્ ઉત્કટં ભવતિ અહઙ્કારે તેન ચ સત્ત્વેન રજસ્તમસી અભિભૂતે સ્યાતાં તદા સાત્ત્વિકો ઽહઙ્કાર ઉચ્યતે । તસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય વૈકૃતિક ઇતિ પૂર્વાચાર્યૈઃ સંજ્ઞા કૃતા । સ વૈકૃતિકો ભૂત્વા અહઙ્કાર એકાદશેન્દ્રિયાણિ ઉત્પાદયતિ । તસ્માત્ સાત્ત્વિકાનીમાનિ વિશુદ્ધાનિ સ્વવિષયગ્રહણસમર્થાનિ ભવન્તિ । તસ્માદ્ ઉચ્યતે --- "સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહઙ્કારાત્" ઇતિ । ભૂતાદેસ્ તન્માત્રાઃ । ભૂતાદેસ્ તમોબાહુલ્યાદ્ ગૌણીભૂતસત્ત્વરજસો ભૂતાદિનામ્નઃ પૂર્વાચાર્યૈર્ નિરૂપિતાદ્ અહઙ્કારાત્ તન્માત્રઃ શબ્દાદિપઞ્ચકો ગણો જાયતે । અભિભૂતસત્ત્વતમસો રાજસાત્ તૈજસાભિધાનાદ્ અહઙ્કારાત્ પ્રવૃત્તિકર્મણ ઉભયં પ્રકાશાત્મકમ્ એકાદશેન્દ્રિયકં મોહાત્મકં તન્માત્રિકં ચાસીદ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ । તૈજસ એવ રાજસે ઽહઙ્કારે ક્રિયાશક્તિર્ અસ્તિ । સત્ત્વં નિષ્ક્રિયમ્ એકાકિ ન શક્નોત્ય્ ઉત્પાદયિતુમ્ । તમશ્ ચ મૂઢત્વાદ્ અક્રિયમ્ અસમર્થં વિના રજઃ સૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયિતુમ્ । અત ઉભે સત્ત્વતમસી સૃષ્ટિવિષયે રજસાનુગૃહીતે ઐન્દ્રિયકં તાન્માત્રિકં ચ ગણદ્વયં જનયત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ

તત્ર કાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કાનિ કર્મેન્દ્રિયાણીતિ? ઉચ્યતે ---
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાખ્યાનિ ।
(પ્.31)
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ આહુઃ

શ્રોત્રાદીનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણીતિ ઉચ્યન્તે । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાન્ બુદ્ધ્યન્ત ઇતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । ઇન્દ્રિયાણ્ય્ એવ તાનીન્દ્રિયાણિ । ઇન્ ઇતિ વિષયાણાં નામ, તાનિનઃ વિષયાન્ પ્રતિ દ્રવન્તીતિ ઇન્દ્રિયાણિ । વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ આહુઃ । કર્મ કુર્વન્તિ કારયન્તિ ચ । કર્મેન્દ્રિયાણાં વૃત્તિઃ । વાક્ વદતિકર્મ, હસ્તૌ ગ્રહણકર્માણૌ, પાદૌ વિષમસમનિમ્નોન્નતભૂપ્રદેશેષુ ક્રામતઃ, પાયુર્ યથાભુક્તાન્નોદકમલમ્ ઉત્સૃજતિ, ઉપસ્થ આનન્દં કરોતિ પુત્રમ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ એતાઃ કર્મેન્દ્રિયાણાં વૃત્તયો વ્યાખ્યાતાઃ

અત્રાહ --- મન ઇન્દ્રિયં તત્ કિં લક્ષણમ્ ઇતિ । અત્રોચ્યતે ---
ઉભયાત્મકમ્ અત્ર મનઃ સઙ્કલ્પકમ્ ઇન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ ।
ગુણપરિણામવિશેષાન્ નાનાત્વં ગ્રાહ્યભેદાચ્ ચ

ઉભયાત્મકમ્ અત્ર મનઃ । કર્મેન્દ્રિયેષુ કર્મેન્દ્રિયમ્, બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ બુદ્ધીન્દ્રિયમ્ । યથા દેવદત્તો ગોપાલમધ્યે સ્થિતો ગોપાલત્વં કુરુતે મલ્લમધ્યે સ્થિતો મલ્લત્વં કુરુતે । કસ્માત્? યસ્માદ્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં વૃત્તિં સઙ્કલ્પયતિ કર્મેન્દ્રિયાણાં ચ । તસ્માદ્ ઉભયાત્મકં મનઃ । કિં ચાન્યત્ । ઇન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ । સહધર્મસ્ય ભાવઃ સાધર્મ્યમ્ । યસ્માત્ કર્મેન્દ્રિયાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ સાત્ત્વિકાદ્ અહઙ્કારાદ્ ઉત્પદ્યન્તે, મનો ઽપિ તસ્માદ્ એવ ઉત્પદ્યતે । તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયં મનઃ । તત્ર મનસઃ કા વૃત્તિઃ? સઙ્કલ્પો વૃત્તિઃ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદયો વૃત્તયઃ, કર્મેન્દ્રિયાણાં વચનાદયઃ । એવમ્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ સહ વૃત્તિભિર્ વ્યાખ્યાતાનિ । અત્રાહ --- એકાદશેન્દ્રિયાણિ કેન કૃતાનિ પુરુષેણ ઈશ્વરેણ આહોસ્વિત્ સ્વભાવેનેતિ કુત ઇયમ્ આશઙ્કેતિ ચેત્, ઇમાન્ય્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ એકાદશવિષયગ્રાહકાણિ ભવન્તિ । તત્રાન્તઃકરણપ્રધાનબુદ્ધ્યહઙ્કારાદ્યચેતનમ્ । તતશ્ ચ નૂનં ચેતનેન પુરુષેણેશ્વરેણ વા સ્વભાવેનેતિ । અત્રોચ્યતે --- ગુણપરિણામવિશેષાન્ નાનાત્વં ગ્રાહ્યભેદાચ્ ચ । સત્ત્વાદયસ્ ત્રયો ગુણાસ્ તે યથા પરિણમન્તિ તસ્માદ્ ગુણપરિણામવિશેષાદ્ ઇમાન્ય્ એકાદશેન્દ્રિયાણિ નાના । તદર્થાનિ ભિન્નાનિ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પઞ્ચાનાં, વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાઃ પઞ્ચાનાં, સઙ્કલ્પશ્ ચ મનસઃ । એતેષામ્ એવ એકાદશાનામ્ ઇન્દ્રિયાણિ ગ્રાહકાણી ભવિષ્યન્તિ ।(પ્.32) અથૈતન્ નાનાત્વં નેશ્વરેણ ન બુદ્ધ્યા નાહઙ્કારેણ ન પ્રધાનેન ન પુરુષેણ ન સ્વભાવેન કૃતમ્, ગુણપરિણામેનેતિ । યદ્ય્ અપિ ઉક્તમ્ અચેતનાનાં ગુણાનાં વૃત્તિર્ અયુક્તેતિ । તન્ ન । કસ્માદ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ ઉચ્યતે । અચેતનાનામ્ અપિ પ્રવૃત્તિર્ દૃષ્ટા । વક્ષ્યતિ હિ ---
"વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિર્ અજ્ઞસ્ય ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય" ॥
(સાઙ્ખ્યકારિકા 57) ઇતિ ।
તસ્માદ્ અચેતના અપિ ગુણા એકાદશેન્દ્રિયભાવેન પરિણમન્તિ । અત્રાહ --- ગૃહ્ણીમસ્ તાવદ્ એકાદશેન્દ્રિયાણ્ય્ અહઙ્કારાદ્ ઉત્પન્નાનીતિ । એતેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં યથાસ્થાનનિક્ષેપઃ કેન કૃતઃ । ચક્ષુર્ ઉચ્ચૈઃ સન્નિવિષ્ટં દૂરાલોકને સમર્થં ભવિષ્યતીતિ । શિરઃપ્રદેશે શ્રોત્રં સન્નિવિષ્ટં દૂરાચ્ શ્રવણસમર્થં ભવિષ્યતીતિ । ત્વક્ શરીરાભ્યન્તરે બહિશ્ ચ સન્નિવિષ્ટા નાનાસ્પર્શગ્રહણસમર્થા ભવિષ્યતીતિ । જિહ્વા અન્તર્મુખં સન્નિવિષ્ટા નાનારસગ્રહણસમર્થા ભવિષ્યતીતિ । એવં નાસિકા વાક્ । એવમ્ ઇન્દ્રિયાણાં નિક્ષેપઃ પુરુષેણ વા કૃત ઈશ્વરેણ વા સ્વભાવેન વેતિ । અત્રોચ્યતે --- ઇહ સાઙ્ખ્યે પુરુષેશ્વરસ્વભાવા ન કારણમ્ । કિં તર્હિ --- અસ્મિન્ન્ અહઙ્કારે સ્થિતૈઃ સત્ત્વરજસ્તમોભિસ્ ત્રિભિર્ ગુણૈર્ નિક્ષેપઃ કૃતઃ । તસ્માદ્ બ્રૂમઃ --- "ગુણપરિણામવિશેષાન્ નાનાત્વં ગ્રાહ્યભેદાચ્ ચ" । ગુણપરિણામવિશેષાદ્ એકાદશેન્દ્રિયાણાં ભેદઃ । ગ્રાહ્યભેદાચ્ ચ । ગ્રાહ્યા એકાદશેન્દ્રિયાર્થાસ્ તેષાં ભેદાદ્ અપીન્દ્રિયાણાં ભેદઃ

અત્રાહ --- કા કસ્ય વૃત્તિઃ? ઉચ્યતે ---
રૂપાદિષુ પઞ્ચાનામ્ આલોચનમત્રમ્ ઇષ્યતે વૃત્તિઃ ।
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાસ્ તુ પઞ્ચાનામ્

માત્રશબ્દો વિશેષાર્થઃ । યથા ભિક્ષામાત્રં લભ્યતે નાન્યો વિશેષઃ । તથા ચક્ષુઃ । ગતાર્થે આલોચનમાત્રમ્ ઇતિ । એકૈકસ્ય પ્રતીન્દ્રિયં સ્વવિષયગ્રહણસામર્થ્યમ્ એવ । ન હિ ચક્ષુઃ શ્રવણસમર્થં દાનાદાનસમર્થં વા

અત ઊર્ધ્વં બુદ્ધ્યહઙ્કારમનોવૃત્તિં વક્ષ્યામઃ । તદ્ ઉચ્યતે ---
સ્વાલક્ષણ્યા વૃત્તિસ્ ત્રયસ્ય સૈષા ભવત્ય્ અસામાન્યા ।
(પ્.33)
સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ

સ્વાલક્ષણ્યેતિ । બુદ્ધેર્ અધ્યવસાય ઉક્તઃ પ્રાક્ લક્ષણમ્ । તસ્યાઃ સ એવાધ્યવસાયો વૃત્તિઃ । એવમ્ અભિમાનો ઽહઙ્કારલક્ષણમ્ । તસ્ય વૃત્તિર્ અપિ સ એવ । મનસઃ સઙ્કલ્પો લક્ષણમ્ । તસ્યાપિ સ એવ વૃત્તિઃ । યેન યેન લક્ષણેનામી લક્ષ્યન્તે તેષાં સ એવ વૃત્તિઃ । એવં યા બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ન સા કર્મેન્દ્રિયાણામ્ । યા ચ કર્મેન્દ્રિયાણાં ન સા બુદ્ધીન્દ્રિયાણામ્ । બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં વૃત્તિર્ અભિહિતા । સાપ્ય્ અસામાન્યા । અધ્યવસાયાભિમાનસઙ્કલ્પલક્ષણા । સૈષા ભવત્ય્ અસામાન્યા અસાધારણા એવમ્ ઉક્તે ઽર્થાત્ ગમ્યતે સામાન્યાપિ સાધારણાપિ વૃત્તિર્ અસ્તિ । યદપેક્ષયાસામાન્યેત્ય્ ઉચ્યતે । એવમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અસામાન્યા વૃત્તિર્ આખ્યાતા કુલસ્ત્રીસંસ્થાનીયા । અત ઊર્ધ્વં સામાન્યા વૃત્તિર્ ઉચ્યતે । સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ । સામાન્યકરણવૃત્તિઃ --- સમસ્તસ્યાન્તઃકરણસ્યેત્ય્ અર્થઃ । પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચેતિ પ્રાણાપાનોદાનસમાનવ્યાનાઃ સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ સામાન્યં કુર્વન્તિ । સ પ્રાણો નામ યો મુખનાસાન્તરગો બાહ્યે ચાસ્ય વિષયે વૃત્તિઃ । પ્રાણનાત્ પ્રાણ એષ ઇત્ય્ અભિધીયતે । અસ્મિન્ પ્રાણે યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ કતમેન કૃતમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે --- ત્રયોદશવિધેન કરણેન કૃતમ્ । યતશ્ ચૈવં તસ્માત્ પ્રાણકર્મ સર્વસ્ય કરણગ્રામસ્ય વૃત્તિઃ સામાન્યા । અપિ ચાત્ર દૃષ્ટાન્તઃ --- યથા કસ્મિંશ્ચિદ્ રાજગૃહે પઞ્જરે શુકાઃ પ્રતિવસન્તિ । તેભ્યો દેવદત્તેન ઓદનો દર્શિતઃ । ઓદનં દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રચલિતાઃ । તદા પઞ્જરકમ્ અપિ ચલિતમ્ । યત્ પઞ્જરસ્ય પ્રચલનં કર્મ તત્ સર્વેષામ્ શુકાનાં સામાન્યમ્ । તદ્વત્ પ્રાણે યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સામાન્યમ્ । કિં ચાન્યત્ --- અપાનેનોત્સૃજતિ । ઇતશ્ ચાપક્રમણાદ્ અપાન ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અપાનબહુલશ્ ચ દેવદત્તઃ સર્પં દૃષ્ટ્વા અપસર્પતિ એષો ઽપાનઃ । તસ્મિન્ન્ અપાને યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સામાન્યા વૃત્તિઃ । આરોહણાદ્ અર્થોત્કર્ષે ઉદાન ઇત્ય્ અભિધીયતે । નાભિપ્રદેશાદ્ ઉત્થિતં ગચ્છતિ । ઉદાનવૃત્તિશ્ ચ દેવદત્ત આનન્દોત્કર્ષં મૃગયતિ । અહમ્ આઢ્યો ઽસ્માદ્ આઢ્યતરઃ કથં સ્યામ્ ઇત્ય્ એષ ઉદાનઃ । અસ્મિન્ન્ ઉદાને યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ સામાન્યા વૃત્તિઃ સર્વેન્દ્રિયાણામ્ । કિઞ્ ચાન્યત્ --- હૃદ્યવસ્થાનં સહભાવશ્ ચ તેન સમાનઃ । યો વાયુર્ હૃદ્દેશે વર્તતે સ સમાનઃ । તદ્બહુલશ્ ચ એકાકી ન રમત એષ સમાનઃ । તસ્મિન્ યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં સામાન્યવૃત્તિઃ । કિઞ્ ચાન્યત્ --- શરીરવ્યાપિતયા વ્યાનઃ । આનખાદ્ આકેશાન્તં શરીરં વ્યાપ્ય અનતિ ચલતીતિ વ્યાનઃ । વ્યાનબહુલો દેવદત્તશ્ ચ અત્યન્તમ્ અન્યેન વિના રમતે ।(પ્.34) તસ્મિન્ વ્યાને યત્ સ્પન્દનકર્મ તત્ સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સામાન્યવૃત્તિઃ । તદ્ એવં સામાન્યકારણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવો વ્યાખ્યાતાઃ

વૃત્તિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તદ્ ઉચ્યતે ---
યુગપચ્ ચતુષ્ટયસ્ય હિ વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા ।
દૃષ્ટે તથાપ્ય્ અદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ

બુદ્ધિર્ અહઙ્કારો મનશ્ ચક્ષુર્ ઇત્ય્ એતાનિ ચત્વારિ યુગપદ્ રૂપં પશ્યન્તિ, અયં સ્થાણુર્ ઽયં પુરુષ ઇતિ । એવં શબ્દં સ્પર્શં રસં ગન્ધં ચત્વારિ યુગપદ્ ગૃહ્ણન્તિ । એવમ્ એષા યુગપચ્ ચતુષ્ટયસ્ય વૃત્તિઃ । કિં ચાન્યત્ । ક્રમશશ્ ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા બુદ્ધ્યહઙ્કારમનશ્ચક્ષુશ્ચતુષ્ટયસ્ય ક્રમશો વૃત્તિર્ ભવતિ । દ્વારિદ્વારવિભાગોપદેશાદ્ હ્રસ્વકાલત્વાદ્ વિભાગો ન શક્યતે વક્તું તતો યુગપદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથા બાલપત્રશતં સૂચ્યગ્રેણ વિદ્ધમ્ ઇતિ । તદ્ યથા । દેવદત્તઃ પન્થાનં ગચ્છન્ સ્થાણું પશ્યતિ તત્ર તસ્ય સંશયો ભવતિ કિમ્ અયં સ્થાણુર્ ઉત પુરુષ ઇતિ । તત્ર સ્થાણુરૂપં પશ્યતિ શકુનિં ચ તત્રસ્થં તતો ઽસ્ય બુદ્ધિર્ ભવતિ સ્થાણુર્ અયમ્ ઇતિ । આકુઞ્ચનપ્રસારણે કરોતિ તતો ઽપિ પુરુષો ઽયમ્ ઇતિ પ્રતીતિઃ । એવં બુદ્ધ્યહઙ્કારમનશ્ચક્ષુષાં ક્રમશો વૃત્તિર્ દૃષ્ટા ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતિ, મનઃ સઙ્કલ્પયતિ, અહઙ્કારો ઽભિમાનયતિ, બુદ્ધિર્ અધ્યવસ્યતિ । એવં રસનાદિષ્વ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । કિં ચાન્યત્ --- દૃષ્ટે તથાપ્ય્ અદૃષ્ટે । ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ । તચ્છબ્દેન સમનન્તરોક્તાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । રૂપે ચક્ષુઃપૂર્વિકા, શબ્દે શ્રોત્રપૂર્વિકા, સ્પર્શે ત્વક્પૂર્વિકા, રસે જિહ્વાપૂર્વિકા, ગન્ધે ઘ્રાણપૂર્વિકા બુદ્ધ્યહઙ્કારમનસાં વૃત્તિર્ ઇતિ