Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya (with commentary) · Verses 41-60
yadā lokānupannāḥ pradhānādisarge tadā sūkṣmaśarīramutpannamiti / kiṃcānyadasaktaṃ na saṃyuktaṃ tiryagyonidevamānuṣasthāneṣu sūkṣmatvāt kutracidasaktaṃ parvatādiṣvapratihataprasaraṃ sarti gacchati / nityaṃ yāvannajñānamutpadyate tāvat saṃsarati tacca mahadādisūkṣmaparyantaṃ mahānādau yasya tanmahadādi buddhirahaṃkāro mana iti pañca tanmātrāṇi sūkṣmaparyantaṃ tanmātraparyantaṃ saṃsarati śūlagrahapipīlikāvat trīnapi lokān / nirupabhogaṃ bhogarahitaṃ tat sūkṣmaśarīraṃ pitṛmātṛjena bāhyenopacayena kriyādharmagrahaṇāt bhogeṣu samarthaṃ bhavatītyarthaḥ / bhāvairadhivāsitaṃ purastādbhāvān dharmādīn vakṣyāmastairadhivāsitamuparaṃjitaṃ liṃgamiti / pralayakāle mahadādisūkṣmaparyantaṃ karaṇopetaṃ pradhāne līyate asaṃsaraṇayuktaṃ sadā sargakālamatra varttate prakṛtimohabandhanabaddhaṃ sat saṃsaraṇādikriyāsvasamarthamiti punaḥ sargakāle saṃsarati tasmālliṃgaṃ sūkṣmam // 40 //
kiṃ prayojanena trayodaśavidhaṃ karaṇaṃ saṃsaratītyevaṃ codite satyāha /
citraṃ yathāśrayamṛte sthāṇvādibhyo yathā vinā chāyā /
tadvadvinā viśeṣaistiṣṭhati na nirāśrayaṃ liṅgam
citraṃ yathā kuḍyāśrayamṛte na tiṣṭhati sthāṇvādibhyaḥ kīlakādibhyo vinā chāyā na tiṣṭhati tairvinā na bhavatyādigrahaṇādyathā śaityaṃ vinā nāpo bhavanti śaityaṃ vādbhirvinā / agniruṣṇaṃ vinā vāyuḥ sparśaṃ vinā ākāśamavakāśaṃ vinā pṛthivī gandhaṃ vinā tadvadetena dṛṣṭāntena nyāyana vinā viśeṣairaviśeṣaistanmātrairvinā na tiṣṭhati / atha viśeṣabhūtānyucyante śarīraṃ pañcabhūtamayaṃ vaiśeṣiṇā śarīreṇa vinā kva liṅgasthānaṃ ceti kva ekadehamujjhati tadevānyamāśrayati nirāśrayamāśrayarahitaṃ liṅgaṃ trayodaśa vidhaṃ karaṇamityarthaḥ // 41 //
kimarthaṃ taducyate /
puruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgena /
prakṛtervibhutvayogānnaṭavadvyavatiṣṭhate liṅgam
puruṣārthaḥ kartavya iti pradhānaṃ pravarttate sa ca dvividhaḥ śabdādyupalabdhilakṣaṇo guṇapuruṣāntaro labdhilakṣaṇaśca / śabdādyupalabdhirbrahmādiṣu lokeṣu gandhādibhogāvāptiḥ guṇapuruṣāntaropalabdhirmokṣa iti tasamāduktaṃ puruṣārthahetukamidaṃ sūkṣmaśarīraṃ pravarttata iti / nimittanaimittikaprasaṃgena nimittaṃ dharmādi naimittikamūrddhvagamanādi purastādeva vakṣyāmaḥ prasaṃgena prasaktyā prakṛteḥ pradhānasya vibhutvayogādyathā rājā svarāṣṭre vibhutvādyadyadicchati tattat karotīti tathā prakṛteḥ sarvatra vibhutvayogānnimittanaimittakaṃ prasaṃgena vyavatiṣṭhate pṛthak pṛthagdehadhāraṇe liṅgasya vyavasthāṃ karoti / liṃgaṃ sūkṣmaḥ paramāṇubhistanmātrairūpacitaṃ śarīraṃ trayodaśavidhakaraṇopetaṃ mānuṣadevatiryagyoniṣu vyavatiṣṭhate kathaṃ naṭavat yathā naṭaḥ paṭāntareṇa praviśya devo bhūtvā nirgacchati punarmānuṣaḥ punarvidūṣakaḥ / evaṃ liṃgaṃ nimittanaimittikaprasaṃgenodarāntaḥ praviśya hastī strī pumān bhavati // 42 //
bhāvairadhivāsitaṃ liṃgaṃ saṃsaratītyuktaṃ tat ke bhāvā ityāha /
sāṃsiddhikāśca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāśca dharmādyāḥ /
dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ kāryāśrayiṇaśca kalalādyāḥ
bhāvāstrividhāścintyante sāṃsiddhikāḥ prākṛtā vaikṛtāśca / tatra sāṃsiddhikā yathā bhavagataḥ kapilasyādisarge utpadyamānasya catvāro bhāvāḥ sahotpannāḥ dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamiti / prākṛtāḥ kathyante brahmaṇaścatvāraḥ putrāḥ sanakasanandanasanātanasanatkumārā babhūvuḥ / teṣāmutpannakāryakāraṇānāṃ śarīriṇāṃ ṣoḍaśavarṣāṇāmete bhāvāścatvāraḥ samutpannāstasmādete prākṛtāḥ / tathā vaikṛtā yathā ācāryamūrttiṃ nimittaṃ kṛtvāsmadādīnāṃ jñānamutpadyate jñānādvairāgyaṃ vairāgyāddharmo dharmādaiśvaryamiti / ācāryamūrttirapi vikṛtiriti tasmādvaikṛtā ete bhāvā ucyante yairadhivāsitaṃ liṅgaṃ saṃsarati ete catvāro bhāvāḥ sātvikāstāmasāviparītāḥ sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmādviparyastamityatra vyākhyātā evamaṣṭau dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamadharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryamityaṣṭau bhāvāḥ / etaduktamadhyavasāyo buddhiḥ dharmo jñānamiti kāryaṃ dehastadāśrayāḥ kalalādyā ye mātṛjā ityuktāḥ śukraśoṇitasaṃyoge vivṛddhihetukāḥ kalalādyā budbudamāṃsapeśīprabhṛtayaḥ / tathā kaumārayauvanasthaviratvādayo bhāvā annapānarasanimittā niṣpadyanta ataḥ kāryāśrayiṇa ucyanta annādiviṣayabhoganimittā jāyante // 43 //
nimittanaimittikaprasaṅgeneti yaduktamatrocyate /
dharmeṇa gamanamūrdhvaṃ gamanamadhastādbhavatyadharmeṇa /
jñānena cāpavargo viparyayādiṣyate bandhaḥ
dharmeṇa gamanamūrddhvaṃ dharmaṃ nimittaṃ kṛtvorddhvamupanayati ūrddhvamityaṣṭau sthānāni gṛhyante / tadyathā / brāhmaṃ prājāpatyaṃ saumyamaindraṃ gāndharvaṃ rākṣasaṃ paiśācamiti tat sūkṣmaṃ śarīraṃ gacchati paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarānteṣvadharmo nimittam / kiṃca jñānena cāpavargaśca pañcaviṃśatitattvajñānaṃ tena nimittenāpavargo mokṣaḥ tataḥ sūkṣmaṃ śarīraṃ nivartate paramātmā ucyate / viparyayādiṣyate bandhaḥ ajñānaṃ nimittaṃ sa caiṣa naimittikaḥ prākṛto vaikāriko dākṣiṇikaśca bandha iti vakṣyati purastāt yadidamuktam / 'prākṛtena ca bandhena tathā vaikārikeṇa ca / dakṣiṇābhistṛtīyena baddho nānyena mucyate'; // 44 //
tathānyadapi nimittam /
vairāgyātprakṛtilayaḥ saṃsāro bhavati rājasādrāgāt /
aiśvaryādavighāto viparyayāttadviparyāsaḥ
yathā kasyacidvairāgyamasti na tattvajñānaṃ tasmādajñānapūrvādvairāgyāt prakṛtilayo mṛto 'ṣṭāsu prakṛtiṣu pradhānabuddhyahaṅkāratanmātreṣu līyate na mokṣaḥ tato bhūyo 'pi saṃsarati / tathā yo 'yaṃ rājaso rāgaḥ yajāmi dakṣiṇāṃ dadāmi yenāmuṣmiṃlloke 'tra yaddivyaṃ mānuṣaṃ sukhamanubhavāmyetasmādrājasādrāgāt saṃsāro bhavati / tathā aiśvaryādavighātaḥ etadaiśvaryamaṣṭaguṇamaṇimādiyuktaṃ tasmādaiśvaryanimittādavighāto naimittiko bhavati brāhmādiṣu sthāneṣvaiśvaryaṃ na vihanyate / kiṃcānyadviparyayādviparyāsaḥ tasyāvighātastasya viparyāso vighāto bhavatyanaiśvaryāt sarvatra vihanyate / kiṃcānyadviparyādviparyāsaḥ syāvighātasya viparyāso vighāto bhavatyanaiśvaryāt sarvatra vihanyate // 45 //
eṣa nimittaiḥ saha naimittikaḥ ṣoḍaśavidho vyākhyātaḥ / sa kimātmaka ityāha /
eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ /
guṇavaiṣamyavimardāt tasya bhedāstu pañcāśat
yathā eṣa ṣoḍaśavidho nimittanaimittabhedo vyākhyāta eṣa pratyayasarga ucyate / pratyayo buddhirityuktādhyavasāyo buddhirdharmo jñānamityādi sa ca pratyayasargaścaturdhā bhidyate viparyayāśaktituṣṭisiddhākhyabhedāt / tatra saṃśayo 'jñānam / yathā kasyacit sthāṇudarśane sthāṇurayaṃ puruṣo veti saṃśayaḥ / aśaktiryathā / tameva sthāṇuṃ samyadgṛṣṭvā saṃśayaṃ chettuṃ na śaknotītyaśaktiḥ / evaṃ tṛtīyastuṣṭyākhyo yathā / tameva sthāṇuṃ jñātuṃ saṃśayituṃ vā necchati kimanenāsmākamityeṣā tuṣṭiḥ / caturthaḥ siddhākhyo yathā / ānanditendriyaḥ sthāṇumārūḍhāṃ valliṃ paśyati śakuniṃ vā tasya siddhirbhavati sthāṇurayamiti / evamasya caturvidhasya pratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardde tasya bhedāstu pañcāśat yo 'yaṃ sattvarajastamoguṇānāṃ vaiṣamyo vimarddaḥ tena tasya pratyayasargasya pañcāśadbhedā bhavanti tathā kvāpi sattvamutkaṭaṃ rajastamasī udāsīne kvāpi rajaḥ kvāpi tama iti // 46 //
bhedāḥ kathyante /
pañca viparyayabhedā bhavantyaśakteśca karaṇavaikalyāt /
aṣṭāviṃśatibhedāstuṣṭirnavadhāṣṭadhā siddhiḥ
pañca viparyayabhedāste yathā tamo moho mahāmohastāmisro 'ndhatāmisra ityeṣāṃ bhedānāṃ nānātvaṃ vakṣyate 'nantarameveti / aśaktestvaṣṭāviṃśatibhedā bhavanti karaṇavaikalyāt tānapi vakṣyāmastathā ca tuṣṭirnavadhā ūrddhvasrotasi rājasāni jñānāni / tathāṣṭavidhā siddhiḥ sāttvikāni jñānāni tatraivorddhvasrotasi / etat krameṇaiva vakṣyante // 47 //
tatra viparyayabhedā ucyante /
bhedastamaso 'ṣṭavidho mohasya ca daśavidho mahāmohaḥ /
tāmisro 'ṣṭādaśadhā tathā bhavatyandhatāmisraḥ
tamasastāvadaṣṭadhā bhedaḥ pralayo 'jñānādvibhajyate so 'ṣṭāsu prakṛtiṣu līyate pradhānabuddhyahaṃkārapañcatanmātrāṣṭāsu tatra līnamātmānaṃ manyate mukto 'hamiti tamo bheda eṣo 'ṣṭavidhasya mohasya bhedo 'ṣṭavidha evetyarthaḥ / yatrāṣṭaguṇamaṇimādyaiśvaryaṃ tatra saṃgādindrādayo devā na mokṣaṃ prāpnuvanti punaśca tat kṣaye saṃsarantyeṣo 'ṣṭavidho moha iti / daśavidho mahāmohaḥ śabdasparśarūparasagandhā devānāmete pañcaviṣayāḥ sukhalakṣaṇāḥ mānuṣāṇāmapyete eva śabdādayaḥ pañca viṣayā evameteṣu daśasu mahāmoha iti / tāmisro 'ṣṭadaśadhāṣṭāvidhamaiśvaryaṃ dṛṣṭānuśravikā viṣayā daśa eteṣāmaṣṭādaśānāṃ sampadamanunandanti vipadaṃ nānumodantyeṣo 'ṣṭādaśavidho vikalpastāmisro / tathā tāmisramaṣṭaguṇamaiśvaryaṃ dṛṣṭānuśravikā daśaviṣayāstathāndhatāmisro 'pyaṣṭādaśabheda eva kiṃtu viṣayasampattau sambhogakāle ya eva mriyate 'ṣṭaguṇaiśvaryādvā bhraśyate tatastasya mahadduḥkhamutpadyate so 'ndhatāmisra iti / evaṃ viparyayabhedāstamaḥ prabhṛtayaḥ pañca pratyekaṃ bhidyamānā dviṣaṣṭibhedāḥ saṃvṛttā iti // 48 //
aśaktibhedāḥ kathyante /
ekādaśendriyavadhāḥ saha buddhivadhairaśaktiruddiṣṭā /
saptadaśavadhā buddherviparyayāttuṣṭisiddhīnām
bhavantyaśakteśca karaṇavaikalyādaṣṭāviṃśatibhedā ityuddiṣṭaṃ tatraikādaśendriyavadhāḥ bādhiryamandhatāprasuptirupahvikāghrāṇapāko mūkatā kuṇitvaṃ khāṃjyaṃ klaibyamunmāda iti / saha buddhivadhairaśaktiruddiṣṭā ye buddhivadhāstaiḥ sahāśakteraṣṭāviṃśatibhedā bhavanti saptadaśavadhā buddheḥ saptadaśavadhāste tuṣṭibhedasiddhibhedavaiparītyena tuṣṭibhedā nava siddhibhedā aṣṭau ye te viparītaiḥ saha ekādaśa vidhā evamaṣṭāviṃśativikalpā aśaktiriti viparyayāt siddhituṣṭīnāmeva bhedakramo draṣṭavyaḥ // 49 //
tatra tuṣṭirnavadhā kathyate /
ādhyātmikāścatasraḥ prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ /
bāhyā viṣayoparamātpañca nava ca tuṣṭayo 'bhihitāḥ
ādhyātmikāścatasraḥ tuṣṭayo 'dhyātmani bhavā ādhyātmikā tāśca prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ / tatra prakṛtyākhyā yathā kaścit prakṛtiṃ vetti tasyāḥ saguṇanirguṇatvaṃ ca tena tattvaṃ tat kāryaṃ vijñāyaiva kevalaṃ tuṣṭastasya nāsti mokṣa eṣā prakṛtyākhyā / upādānākhyā yathā kaścidavijñāyaiva tattvānyupādānagrahaṇaṃ karoti tridaṇḍakamaṇḍaluvividikābhyo mokṣa iti tasyāpi nāstyeṣā upādānākhyā / tathā kālākhyā kālena mokṣo bhaviṣyatīti kiṃ tattvābhyāsenetyeṣā kālākhyā tuṣṭistasya nāsti mokṣa iti / tathā bhāgyākhyā bhāgyenaiva mokṣo bhaviṣyatīti bhāgyākhyā / caturddhā tuṣṭiriti / bāhyāviṣayoparamācca pañca / bāhyāstuṣṭayaḥ pañca viṣayoparamāt śabdasparśarūparasagandhebhya uparato 'rjanarakṣaṇakṣayasaṃgahiṃsādarśanāt / vṛddhinimittaṃ pāśupālyavāṇijyapratigrahasevāḥ kāryā etadarjanaṃ duḥkhamarjitānāṃ rakṣaṇe duḥkhamupabhogāt kṣīyata iti kṣayaduḥkham / tathā viṣayopabhogasaṃge kṛte nāstīndriyāṇāmupaśama iti saṃgadoṣaḥ / tathā na anupahatya bhūtānyupabhoga ityeṣa hiṃsādoṣaḥ / evamarjjanādidoṣadarśanāt pañcaviṣayoparamāt pañca tuṣṭayaḥ / evamādhyātmikabāhyabhedānnava tuṣṭayastāsāṃ nāmāni śāstrāntare proktāni / ambhaḥ salilamogho vṛṣṭiḥ sutamo pāraṃ sunetraṃ nārīkamanuttamāṃbhasikamiti / āsāṃ tuṣṭīnāṃ viparītāśaktibhedādbuddhibadhā bhavanti // 50 //
tadyathā anambhaso 'salilamanogha ityādivaiparītyādbuddhivadhā iti / siddhirucyate /
ūhaḥ śabdo 'dhyayanaṃ duḥkhavighātāstrayaṃ suhṛtprāptiḥ /
dānaṃ ca siddhayo 'ṣṭau siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ
ūho yathā kaścinnatyamūhate kimiha satyaṃ kiṃ paraṃ kiṃ naiśreyasaṃ kiṃ kṛtārthaḥ syāmiti cintayato jñānamutpadyate pradhānādanya eva puruṣa ityanyā buddhiranyo 'haṃkāro 'nyāni tanmātrāṇīndriyāṇi pañcamahābhūtānītyevaṃ tattvajñānamutpadyate yena mokṣo bhavati eṣā ūhākhyā prathamā siddhiḥ / tathā śabdajñānāt pradhānapuruṣabuddhyahaṃkāratanmātrendriyapañcamahābhūtaviṣayaṃ jñānaṃ bhavati tato mokṣa ityeṣā śabdākhyā siddhiḥ / adhyayanādvedādiśāstrādhyayanāt pañcaviṃśatitattvajñānaṃ prāpya mokṣaṃ yāti ityeṣā tṛtīyā siddhiḥ / duḥkhavighātatrayamādhyātmikādhibhautikādhidaivikaduḥkhatrayavighātāya guruṃ samupagamya tata upadeśānmokṣaṃ yātyeṣā caturthī siddhiḥ / eṣaiva duḥkhatrayabhedāt tridhā kalpanīyā iti ṣaṭ siddhayaḥ / tathā suhṛtprāptiryathā kaścit suhṛt jñānamadhigamya mokṣaṃ gacchati eṣā saptamī siddhiḥ / dānaṃ yathā kaścidbhagavatāṃ pratyāśrayauṣadhitridaṇḍakuṇḍikādīnāṃ grāsācchādanādīnāṃ ca dānenopakṛtya tebhyo jñānamavāpya mokṣaṃ yātyeṣāṣṭamī siddhiḥ / āsāmaṣṭānāṃ siddhīnāṃ śāstrāntare saṃjñāḥ kṛtāstāraṃ sutāraṃ tāratāraṃ pramodaṃ pramuditaṃ pramodamānaṃ ramyakaṃ sadāpramuditamiti / āsāṃ viparyayāt budderbandhā ye viparītāsta aśaktau nikṣiptā yathātāramasutāramatāratāramityādidraṣṭavyamaśaktibhedā aṣṭāviṃśatiruktāste saha buddhibandhairekādaśendriyabandhā iti / tatra tuṣṭiviparyayā nava siddhīnāṃ viparyayā aṣṭau evamete saptadaśa buddhibandhā etaiḥ sahendriyabandhā aṣṭāviṃśatiraśaktibhedāḥ paścāt kathitā iti viparyayāśaktituṣṭisiddhīnāmevoddeśo nirdeśaśca kṛta iti / kiṃ cānyat siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ siddheḥ pūrvā yā viparyayāśaktituṣṭayastā eva siddheraṃkuśastadbhedādevaṃ trividho yathā hastī gṛhītāṃkuśena vaśo bhavatyeva viparyayāśaktituṣṭibhirgṛhīto loko 'jñānamāpnoti tasmādetāḥ parityajya siddhiḥ sevyā sasiddhestattvajñānamutpadyate tanmokṣa iti // 51 //
atha yaduktaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṃgaṃ tatra bhāvā dharmādayo 'ṣṭāvuktā buddhipariṇāmā viparyayāśaktituṣṭisiddhipariṇatāḥ sa bhāvākhyaḥ pratyayasargaḥ liṃgaṃ ca tanmātrasargaścaturdaśabhūtaparyanta uktastatraikenaiva sargeṇa puruṣārthasiddhau kimubhayavidhasargeṇetyata āha /
na vinā bhāvairliṅgaṃ na vinā liṅgena bhāvanirvṛttiḥ /
liṅgākhyo bhāvākhyastasmādvividhaḥ pravarttate sargaḥ
bhāvaiḥ pratyayasargairvinā liṃgaṃ na tanmātrasargo na pūrvapūrvasaṃskārādṛṣṭakāritatvāduttarottaradehalambhasya liṃgena tanmātrasargeṇa ca vinā bhāvanirvṛttirna sthūlasūkṣmadehasādhyatvāddharmāderanāditvācca sargasya bījāṃkurāvanyonyāśrayau na doṣāya tattajjātīyāpekṣitatve 'pi tattadvyaktīnāṃ parasparānapekṣitvāttasmādbhāvākhyo liṃgākhyaśca dvividhaḥ pravarttate sarga iti // 52 //
kiṃ cānyat /
aṣṭavikalpo daivastairyagyonaśca pañcadhā bhavati /
mānuṣyaścaikavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ
tatra daivamaṣṭaprakāraṃ brāhmaṃ prājāpatyaṃ saumyamaindraṃ gāndharvaṃ yākṣaṃ rākṣasaṃ paiśācamiti / paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāṇi bhūtānyeva pañcavidhastairaśca / mānuṣayonirekaiva iti caturdaśabhūtāni // 53 //
triṣvapi lokeṣu guṇatrayamasti tatra kasmin kimadhikamucyate /
ūrdhvaṃ sattvaviśālastamoviśālaśca mūlataḥ sargaḥ /
madhye rajoviśālo brahmādistambaparyantaḥ
ūrddhvamityaṣṭasu devasthāneṣu sattvaviśālaṃ sattvavistāraḥ sattvotkaṭa ūrddhvasattva iti / tatrāpi rajastamasī staḥ / tamoviśālo mūlataḥ paśvādiṣu sthāvarānteṣu sarvaḥsargastamasādhikyena vyāptastatrāpi sattvarajasī staḥ / madhye mānuṣye raja utkaṭaṃ tatrāpi sattvatamasī vidyete tasmādduḥkhaprāyā manuṣyāḥ / evaṃ brahmādistambaparyantaḥ brahmādisthāvarāntaḥ ityarthaḥ / evamabhautikaḥ sargo liṃgasargo bhāvasargo bhūtasargo daivamānuṣatairyagyonaya ityeṣaḥ pradhānakṛtaḥ ṣoḍaśaḥ sargaḥ // 54 //
tatra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ /
liṅgasyāvinivṛttestasmādduḥkhaṃ samāsena
tatreti teṣu devamānuṣatiryagyoniṣu jarākṛtaṃ maraṇakṛtaṃ caiva duḥkhaṃ cetanaḥ caitanyavān puruṣaḥ prāpnoti na pradhānaṃ na buddhirnāhaṃkāro na tanmātrāṇīndriyāṇi mahābhūtāni ca / kiyantaṃ kālaṃ puruṣo duḥkhaṃ prāpnotīti tadvivinakti / liṃgasyāvinivṛtteryattanmahadādi liṃgaśarīreṇāviśya tatra vyaktībhavati tadyāvannivarttate saṃsāraśarīramiti saṃkṣepeṇa triṣu sthāneṣu puruṣo jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti liṃgasyāvinivṛtteḥ liṃgasya vinivṛttiṃ yāvat / liṃganivṛttau mokṣo mokṣaprāptau nāsti duḥkhamiti / tatpunaḥ kena nivarttate yadā pañcaviṃśatitattvajñānaṃ syāt sattvapuruṣānyathākhyātilakṣaṇamidaṃ pradhānamiyaṃ buddhirayamahaṃkāra imāni pañcatanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañca mahābhūtāni yebhyo 'nyaḥ puruṣo visadṛśa ityevaṃ jñānālliṃganivṛttistato mokṣa iti // 55 //
pravṛtteḥ kiṃ nimittamārabhya ityucyate /
ityeṣa prakṛtikṛto mahadādiviṣayabhūtaparyantaḥ /
pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārtha iva parārtha ārambhaḥ
ityeṣa parisamāptau nirddeśe ca prakṛtivikṛtau prakṛtikaraṇe prakṛtikriyāyāṃ ya ārambho mahadādiviśeṣabhūtaparyantaḥ prakṛtermahān mahato 'haṃkārastasmāttanmātrāṇyekādaśendriyāṇi tanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtānītyeṣaḥ pratipuruṣavimokṣārthaṃ puruṣaṃ prati devamanuṣyatiryagbhāvaṃ gatānāṃ vimokṣārthamārambhaḥ kathaṃ svārtha iva parārthamārambhaḥ yathā kaścit svārthaṃ tyaktvā mitrakāryāṇi karoti evaṃ pradhānam / puruṣo 'tra pradhānasya na kiñcit pratyupakāraṃ karoti / svārtha iva na ca svāthaḥ parārtha evārthaḥ śabdādiviṣayopalabdhirguṇapuruṣāntaropalabdhiśca triṣu lokeṣu śabdādiviṣayaiḥ puruṣā yojayitavyā ante ca mokṣeṇeti pradhānasya pravṛttistathā coktam / kumbhavat pradhānaṃ puruṣārthaṃ kṛtvā nivarttata iti // 56 //
atrocyate 'cetanaṃ pradhānaṃ cetanaḥ puruṣa iti mayā triṣu lokeṣu śabdādibhirviṣayaiḥ puruṣo yojyo 'nte mokṣaḥ karttavya iti kathaṃ cetanavat pravṛtiḥ / satyaṃ kiṃtvacetanānāmapi pravṛttirdṛṣṭā nivṛttiśca yasmādityāha /
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya /
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya
yathā tṛṇādikaṃ gavā bhakṣitaṃ kṣīrabhāvena pariṇamya vatsavivṛddhiṃ karoti puṣṭe ca vatse nivarttata evaṃ puruṣavimokṣanimittaṃ pradhānam / ajñasya pravṛttirita // 57 //
kiṃca /
autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ /
puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktam
yathā loka ityaustukye sati tasya nivṛttyarthaṃ kriyāsu pravarttate gamanāgamanakriyāsu kṛtakāryo nivarttate tathā puruṣasya vimokṣārthaṃ śabdādiviṣayopabhogopalabdhilakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ ca dvividhamapi puruṣārthaṃ kṛtvā pradhānaṃ nivartate // 58 //
kiṃ cānyat /
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt /
puruṣasya tathātmānaṃ prakāśya nivartate prakṛtiḥ
yathā narttakī śṛṅgārādirasauritihāsādibhāvaiśca nibaddhagītavāditravṛttāni raṅgasya darśayitvā kṛtakāryā nṛtyānnivarttate tathā prakṛtirapi puruṣasyātmānaṃ prakāśya buddhyahaṃkāratanmātrendiyamahābhūtabhedena nivartate // 59 //
kathaṃ ko vā syānnivarttako hetustadāha /
nānāvidhairupāyairupakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ /
guṇavatyaguṇasya satastasyārthamapārthakaṃ carati
Original text: Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya · Edition: The Sankhya Karika. By Iswara Krishna; Translated from the Sanscrit by Henry Thomas Colebrooke, also the Bhashya, or, Commentary of Gaudapada; Translated, and Illustrated by an Original Comment, by Horace Hayman Wilson. Bombay : Tookaram Tatya 1887. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0