સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 41-60

યદા લોકાનુપન્નાઃ પ્રધાનાદિસર્ગે તદા સૂક્ષ્મશરીરમુત્પન્નમિતિ । કિંચાન્યદસક્તં ન સંયુક્તં તિર્યગ્યોનિદેવમાનુષસ્થાનેષુ સૂક્ષ્મત્વાત્ કુત્રચિદસક્તં પર્વતાદિષ્વપ્રતિહતપ્રસરં સર્તિ ગચ્છતિ । નિત્યં યાવન્નજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તાવત્ સંસરતિ તચ્ચ મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં મહાનાદૌ યસ્ય તન્મહદાદિ બુદ્ધિરહંકારો મન ઇતિ પઞ્ચ તન્માત્રાણિ સૂક્ષ્મપર્યન્તં તન્માત્રપર્યન્તં સંસરતિ શૂલગ્રહપિપીલિકાવત્ ત્રીનપિ લોકાન્ । નિરુપભોગં ભોગરહિતં તત્ સૂક્ષ્મશરીરં પિતૃમાતૃજેન બાહ્યેનોપચયેન ક્રિયાધર્મગ્રહણાત્ ભોગેષુ સમર્થં ભવતીત્યર્થઃ । ભાવૈરધિવાસિતં પુરસ્તાદ્ભાવાન્ ધર્માદીન્ વક્ષ્યામસ્તૈરધિવાસિતમુપરંજિતં લિંગમિતિ । પ્રલયકાલે મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તં કરણોપેતં પ્રધાને લીયતે અસંસરણયુક્તં સદા સર્ગકાલમત્ર વર્ત્તતે પ્રકૃતિમોહબન્ધનબદ્ધં સત્ સંસરણાદિક્રિયાસ્વસમર્થમિતિ પુનઃ સર્ગકાલે સંસરતિ તસ્માલ્લિંગં સૂક્ષ્મમ્ ॥ 40 ॥
કિં પ્રયોજનેન ત્રયોદશવિધં કરણં સંસરતીત્યેવં ચોદિતે સત્યાહ ।
ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો યથા વિના છાયા ।
તદ્વદ્વિના વિશેષૈસ્તિષ્ઠતિ ન નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્

ચિત્રં યથા કુડ્યાશ્રયમૃતે ન તિષ્ઠતિ સ્થાણ્વાદિભ્યઃ કીલકાદિભ્યો વિના છાયા ન તિષ્ઠતિ તૈર્વિના ન ભવત્યાદિગ્રહણાદ્યથા શૈત્યં વિના નાપો ભવન્તિ શૈત્યં વાદ્ભિર્વિના । અગ્નિરુષ્ણં વિના વાયુઃ સ્પર્શં વિના આકાશમવકાશં વિના પૃથિવી ગન્ધં વિના તદ્વદેતેન દૃષ્ટાન્તેન ન્યાયન વિના વિશેષૈરવિશેષૈસ્તન્માત્રૈર્વિના ન તિષ્ઠતિ । અથ વિશેષભૂતાન્યુચ્યન્તે શરીરં પઞ્ચભૂતમયં વૈશેષિણા શરીરેણ વિના ક્વ લિઙ્ગસ્થાનં ચેતિ ક્વ એકદેહમુજ્ઝતિ તદેવાન્યમાશ્રયતિ નિરાશ્રયમાશ્રયરહિતં લિઙ્ગં ત્રયોદશ વિધં કરણમિત્યર્થઃ ॥ 41 ॥
કિમર્થં તદુચ્યતે ।
પુરુષાર્થહેતુકમિદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતેર્વિભુત્વયોગાન્નટવદ્વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

પુરુષાર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ પ્રધાનં પ્રવર્ત્તતે સ ચ દ્વિવિધઃ શબ્દાદ્યુપલબ્ધિલક્ષણો ગુણપુરુષાન્તરો લબ્ધિલક્ષણશ્ચ । શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્બ્રહ્માદિષુ લોકેષુ ગન્ધાદિભોગાવાપ્તિઃ ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિર્મોક્ષ ઇતિ તસમાદુક્તં પુરુષાર્થહેતુકમિદં સૂક્ષ્મશરીરં પ્રવર્ત્તત ઇતિ । નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસંગેન નિમિત્તં ધર્માદિ નૈમિત્તિકમૂર્દ્ધ્વગમનાદિ પુરસ્તાદેવ વક્ષ્યામઃ પ્રસંગેન પ્રસક્ત્યા પ્રકૃતેઃ પ્રધાનસ્ય વિભુત્વયોગાદ્યથા રાજા સ્વરાષ્ટ્રે વિભુત્વાદ્યદ્યદિચ્છતિ તત્તત્ કરોતીતિ તથા પ્રકૃતેઃ સર્વત્ર વિભુત્વયોગાન્નિમિત્તનૈમિત્તકં પ્રસંગેન વ્યવતિષ્ઠતે પૃથક્ પૃથગ્દેહધારણે લિઙ્ગસ્ય વ્યવસ્થાં કરોતિ । લિંગં સૂક્ષ્મઃ પરમાણુભિસ્તન્માત્રૈરૂપચિતં શરીરં ત્રયોદશવિધકરણોપેતં માનુષદેવતિર્યગ્યોનિષુ વ્યવતિષ્ઠતે કથં નટવત્ યથા નટઃ પટાન્તરેણ પ્રવિશ્ય દેવો ભૂત્વા નિર્ગચ્છતિ પુનર્માનુષઃ પુનર્વિદૂષકઃ । એવં લિંગં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસંગેનોદરાન્તઃ પ્રવિશ્ય હસ્તી સ્ત્રી પુમાન્ ભવતિ ॥ 42 ॥
ભાવૈરધિવાસિતં લિંગં સંસરતીત્યુક્તં તત્ કે ભાવા ઇત્યાહ ।
સાંસિદ્ધિકાશ્ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ચ ધર્માદ્યાઃ ।
દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ કાર્યાશ્રયિણશ્ચ કલલાદ્યાઃ

ભાવાસ્ત્રિવિધાશ્ચિન્ત્યન્તે સાંસિદ્ધિકાઃ પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચ । તત્ર સાંસિદ્ધિકા યથા ભવગતઃ કપિલસ્યાદિસર્ગે ઉત્પદ્યમાનસ્ય ચત્વારો ભાવાઃ સહોત્પન્નાઃ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યમિતિ । પ્રાકૃતાઃ કથ્યન્તે બ્રહ્મણશ્ચત્વારઃ પુત્રાઃ સનકસનન્દનસનાતનસનત્કુમારા બભૂવુઃ । તેષામુત્પન્નકાર્યકારણાનાં શરીરિણાં ષોડશવર્ષાણામેતે ભાવાશ્ચત્વારઃ સમુત્પન્નાસ્તસ્માદેતે પ્રાકૃતાઃ । તથા વૈકૃતા યથા આચાર્યમૂર્ત્તિં નિમિત્તં કૃત્વાસ્મદાદીનાં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે જ્ઞાનાદ્વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્ધર્મો ધર્માદૈશ્વર્યમિતિ । આચાર્યમૂર્ત્તિરપિ વિકૃતિરિતિ તસ્માદ્વૈકૃતા એતે ભાવા ઉચ્યન્તે યૈરધિવાસિતં લિઙ્ગં સંસરતિ એતે ચત્વારો ભાવાઃ સાત્વિકાસ્તામસાવિપરીતાઃ સાત્ત્વિકમેતદ્રૂપં તામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમિત્યત્ર વ્યાખ્યાતા એવમષ્ટૌ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યમધર્મો ઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યમિત્યષ્ટૌ ભાવાઃ । એતદુક્તમધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ ધર્મો જ્ઞાનમિતિ કાર્યં દેહસ્તદાશ્રયાઃ કલલાદ્યા યે માતૃજા ઇત્યુક્તાઃ શુક્રશોણિતસંયોગે વિવૃદ્ધિહેતુકાઃ કલલાદ્યા બુદ્બુદમાંસપેશીપ્રભૃતયઃ । તથા કૌમારયૌવનસ્થવિરત્વાદયો ભાવા અન્નપાનરસનિમિત્તા નિષ્પદ્યન્ત અતઃ કાર્યાશ્રયિણ ઉચ્યન્ત અન્નાદિવિષયભોગનિમિત્તા જાયન્તે ॥ 43 ॥
નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેનેતિ યદુક્તમત્રોચ્યતે ।
ધર્મેણ ગમનમૂર્ધ્વં ગમનમધસ્તાદ્ભવત્યધર્મેણ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગો વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ

ધર્મેણ ગમનમૂર્દ્ધ્વં ધર્મં નિમિત્તં કૃત્વોર્દ્ધ્વમુપનયતિ ઊર્દ્ધ્વમિત્યષ્ટૌ સ્થાનાનિ ગૃહ્યન્તે । તદ્યથા । બ્રાહ્મં પ્રાજાપત્યં સૌમ્યમૈન્દ્રં ગાન્ધર્વં રાક્ષસં પૈશાચમિતિ તત્ સૂક્ષ્મં શરીરં ગચ્છતિ પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાન્તેષ્વધર્મો નિમિત્તમ્ । કિંચ જ્ઞાનેન ચાપવર્ગશ્ચ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં તેન નિમિત્તેનાપવર્ગો મોક્ષઃ તતઃ સૂક્ષ્મં શરીરં નિવર્તતે પરમાત્મા ઉચ્યતે । વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ અજ્ઞાનં નિમિત્તં સ ચૈષ નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતો વૈકારિકો દાક્ષિણિકશ્ચ બન્ધ ઇતિ વક્ષ્યતિ પુરસ્તાત્ યદિદમુક્તમ્ । ઽપ્રાકૃતેન ચ બન્ધેન તથા વૈકારિકેણ ચ । દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધો નાન્યેન મુચ્યતેઽ; ॥ 44 ॥
તથાન્યદપિ નિમિત્તમ્ ।
વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતિલયઃ સંસારો ભવતિ રાજસાદ્રાગાત્ ।
ઐશ્વર્યાદવિઘાતો વિપર્યયાત્તદ્વિપર્યાસઃ

યથા કસ્યચિદ્વૈરાગ્યમસ્તિ ન તત્ત્વજ્ઞાનં તસ્માદજ્ઞાનપૂર્વાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયો મૃતો ઽષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ પ્રધાનબુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રેષુ લીયતે ન મોક્ષઃ તતો ભૂયો ઽપિ સંસરતિ । તથા યો ઽયં રાજસો રાગઃ યજામિ દક્ષિણાં દદામિ યેનામુષ્મિંલ્લોકે ઽત્ર યદ્દિવ્યં માનુષં સુખમનુભવામ્યેતસ્માદ્રાજસાદ્રાગાત્ સંસારો ભવતિ । તથા ઐશ્વર્યાદવિઘાતઃ એતદૈશ્વર્યમષ્ટગુણમણિમાદિયુક્તં તસ્માદૈશ્વર્યનિમિત્તાદવિઘાતો નૈમિત્તિકો ભવતિ બ્રાહ્માદિષુ સ્થાનેષ્વૈશ્વર્યં ન વિહન્યતે । કિંચાન્યદ્વિપર્યયાદ્વિપર્યાસઃ તસ્યાવિઘાતસ્તસ્ય વિપર્યાસો વિઘાતો ભવત્યનૈશ્વર્યાત્ સર્વત્ર વિહન્યતે । કિંચાન્યદ્વિપર્યાદ્વિપર્યાસઃ સ્યાવિઘાતસ્ય વિપર્યાસો વિઘાતો ભવત્યનૈશ્વર્યાત્ સર્વત્ર વિહન્યતે ॥ 45 ॥
એષ નિમિત્તૈઃ સહ નૈમિત્તિકઃ ષોડશવિધો વ્યાખ્યાતઃ । સ કિમાત્મક ઇત્યાહ ।
એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દાત્ તસ્ય ભેદાસ્તુ પઞ્ચાશત્

યથા એષ ષોડશવિધો નિમિત્તનૈમિત્તભેદો વ્યાખ્યાત એષ પ્રત્યયસર્ગ ઉચ્યતે । પ્રત્યયો બુદ્ધિરિત્યુક્તાધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ધર્મો જ્ઞાનમિત્યાદિ સ ચ પ્રત્યયસર્ગશ્ચતુર્ધા ભિદ્યતે વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધાખ્યભેદાત્ । તત્ર સંશયો ઽજ્ઞાનમ્ । યથા કસ્યચિત્ સ્થાણુદર્શને સ્થાણુરયં પુરુષો વેતિ સંશયઃ । અશક્તિર્યથા । તમેવ સ્થાણું સમ્યદ્ગૃષ્ટ્વા સંશયં છેત્તું ન શક્નોતીત્યશક્તિઃ । એવં તૃતીયસ્તુષ્ટ્યાખ્યો યથા । તમેવ સ્થાણું જ્ઞાતું સંશયિતું વા નેચ્છતિ કિમનેનાસ્માકમિત્યેષા તુષ્ટિઃ । ચતુર્થઃ સિદ્ધાખ્યો યથા । આનન્દિતેન્દ્રિયઃ સ્થાણુમારૂઢાં વલ્લિં પશ્યતિ શકુનિં વા તસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ સ્થાણુરયમિતિ । એવમસ્ય ચતુર્વિધસ્ય પ્રત્યયસર્ગસ્ય ગુણવૈષમ્યવિમર્દ્દે તસ્ય ભેદાસ્તુ પઞ્ચાશત્ યો ઽયં સત્ત્વરજસ્તમોગુણાનાં વૈષમ્યો વિમર્દ્દઃ તેન તસ્ય પ્રત્યયસર્ગસ્ય પઞ્ચાશદ્ભેદા ભવન્તિ તથા ક્વાપિ સત્ત્વમુત્કટં રજસ્તમસી ઉદાસીને ક્વાપિ રજઃ ક્વાપિ તમ ઇતિ ॥ 46 ॥
ભેદાઃ કથ્યન્તે ।
પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્ત્યશક્તેશ્ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદાસ્તુષ્ટિર્નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ

પઞ્ચ વિપર્યયભેદાસ્તે યથા તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્ર ઇત્યેષાં ભેદાનાં નાનાત્વં વક્ષ્યતે ઽનન્તરમેવેતિ । અશક્તેસ્ત્વષ્ટાવિંશતિભેદા ભવન્તિ કરણવૈકલ્યાત્ તાનપિ વક્ષ્યામસ્તથા ચ તુષ્ટિર્નવધા ઊર્દ્ધ્વસ્રોતસિ રાજસાનિ જ્ઞાનાનિ । તથાષ્ટવિધા સિદ્ધિઃ સાત્ત્વિકાનિ જ્ઞાનાનિ તત્રૈવોર્દ્ધ્વસ્રોતસિ । એતત્ ક્રમેણૈવ વક્ષ્યન્તે ॥ 47 ॥
તત્ર વિપર્યયભેદા ઉચ્યન્તે ।
ભેદસ્તમસો ઽષ્ટવિધો મોહસ્ય ચ દશવિધો મહામોહઃ ।
તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા તથા ભવત્યન્ધતામિસ્રઃ

તમસસ્તાવદષ્ટધા ભેદઃ પ્રલયો ઽજ્ઞાનાદ્વિભજ્યતે સો ઽષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ લીયતે પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારપઞ્ચતન્માત્રાષ્ટાસુ તત્ર લીનમાત્માનં મન્યતે મુક્તો ઽહમિતિ તમો ભેદ એષો ઽષ્ટવિધસ્ય મોહસ્ય ભેદો ઽષ્ટવિધ એવેત્યર્થઃ । યત્રાષ્ટગુણમણિમાદ્યૈશ્વર્યં તત્ર સંગાદિન્દ્રાદયો દેવા ન મોક્ષં પ્રાપ્નુવન્તિ પુનશ્ચ તત્ ક્ષયે સંસરન્ત્યેષો ઽષ્ટવિધો મોહ ઇતિ । દશવિધો મહામોહઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા દેવાનામેતે પઞ્ચવિષયાઃ સુખલક્ષણાઃ માનુષાણામપ્યેતે એવ શબ્દાદયઃ પઞ્ચ વિષયા એવમેતેષુ દશસુ મહામોહ ઇતિ । તામિસ્રો ઽષ્ટદશધાષ્ટાવિધમૈશ્વર્યં દૃષ્ટાનુશ્રવિકા વિષયા દશ એતેષામષ્ટાદશાનાં સમ્પદમનુનન્દન્તિ વિપદં નાનુમોદન્ત્યેષો ઽષ્ટાદશવિધો વિકલ્પસ્તામિસ્રો । તથા તામિસ્રમષ્ટગુણમૈશ્વર્યં દૃષ્ટાનુશ્રવિકા દશવિષયાસ્તથાન્ધતામિસ્રો ઽપ્યષ્ટાદશભેદ એવ કિંતુ વિષયસમ્પત્તૌ સમ્ભોગકાલે ય એવ મ્રિયતે ઽષ્ટગુણૈશ્વર્યાદ્વા ભ્રશ્યતે તતસ્તસ્ય મહદ્દુઃખમુત્પદ્યતે સો ઽન્ધતામિસ્ર ઇતિ । એવં વિપર્યયભેદાસ્તમઃ પ્રભૃતયઃ પઞ્ચ પ્રત્યેકં ભિદ્યમાના દ્વિષષ્ટિભેદાઃ સંવૃત્તા ઇતિ ॥ 48 ॥
અશક્તિભેદાઃ કથ્યન્તે ।
એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સહ બુદ્ધિવધૈરશક્તિરુદ્દિષ્ટા ।
સપ્તદશવધા બુદ્ધેર્વિપર્યયાત્તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્

ભવન્ત્યશક્તેશ્ચ કરણવૈકલ્યાદષ્ટાવિંશતિભેદા ઇત્યુદ્દિષ્ટં તત્રૈકાદશેન્દ્રિયવધાઃ બાધિર્યમન્ધતાપ્રસુપ્તિરુપહ્વિકાઘ્રાણપાકો મૂકતા કુણિત્વં ખાંજ્યં ક્લૈબ્યમુન્માદ ઇતિ । સહ બુદ્ધિવધૈરશક્તિરુદ્દિષ્ટા યે બુદ્ધિવધાસ્તૈઃ સહાશક્તેરષ્ટાવિંશતિભેદા ભવન્તિ સપ્તદશવધા બુદ્ધેઃ સપ્તદશવધાસ્તે તુષ્ટિભેદસિદ્ધિભેદવૈપરીત્યેન તુષ્ટિભેદા નવ સિદ્ધિભેદા અષ્ટૌ યે તે વિપરીતૈઃ સહ એકાદશ વિધા એવમષ્ટાવિંશતિવિકલ્પા અશક્તિરિતિ વિપર્યયાત્ સિદ્ધિતુષ્ટીનામેવ ભેદક્રમો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ 49 ॥
તત્ર તુષ્ટિર્નવધા કથ્યતે ।
આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્પઞ્ચ નવ ચ તુષ્ટયો ઽભિહિતાઃ

આધ્યાત્મિકાશ્ચતસ્રઃ તુષ્ટયો ઽધ્યાત્મનિ ભવા આધ્યાત્મિકા તાશ્ચ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ । તત્ર પ્રકૃત્યાખ્યા યથા કશ્ચિત્ પ્રકૃતિં વેત્તિ તસ્યાઃ સગુણનિર્ગુણત્વં ચ તેન તત્ત્વં તત્ કાર્યં વિજ્ઞાયૈવ કેવલં તુષ્ટસ્તસ્ય નાસ્તિ મોક્ષ એષા પ્રકૃત્યાખ્યા । ઉપાદાનાખ્યા યથા કશ્ચિદવિજ્ઞાયૈવ તત્ત્વાન્યુપાદાનગ્રહણં કરોતિ ત્રિદણ્ડકમણ્ડલુવિવિદિકાભ્યો મોક્ષ ઇતિ તસ્યાપિ નાસ્ત્યેષા ઉપાદાનાખ્યા । તથા કાલાખ્યા કાલેન મોક્ષો ભવિષ્યતીતિ કિં તત્ત્વાભ્યાસેનેત્યેષા કાલાખ્યા તુષ્ટિસ્તસ્ય નાસ્તિ મોક્ષ ઇતિ । તથા ભાગ્યાખ્યા ભાગ્યેનૈવ મોક્ષો ભવિષ્યતીતિ ભાગ્યાખ્યા । ચતુર્દ્ધા તુષ્ટિરિતિ । બાહ્યાવિષયોપરમાચ્ચ પઞ્ચ । બાહ્યાસ્તુષ્ટયઃ પઞ્ચ વિષયોપરમાત્ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધેભ્ય ઉપરતો ઽર્જનરક્ષણક્ષયસંગહિંસાદર્શનાત્ । વૃદ્ધિનિમિત્તં પાશુપાલ્યવાણિજ્યપ્રતિગ્રહસેવાઃ કાર્યા એતદર્જનં દુઃખમર્જિતાનાં રક્ષણે દુઃખમુપભોગાત્ ક્ષીયત ઇતિ ક્ષયદુઃખમ્ । તથા વિષયોપભોગસંગે કૃતે નાસ્તીન્દ્રિયાણામુપશમ ઇતિ સંગદોષઃ । તથા ન અનુપહત્ય ભૂતાન્યુપભોગ ઇત્યેષ હિંસાદોષઃ । એવમર્જ્જનાદિદોષદર્શનાત્ પઞ્ચવિષયોપરમાત્ પઞ્ચ તુષ્ટયઃ । એવમાધ્યાત્મિકબાહ્યભેદાન્નવ તુષ્ટયસ્તાસાં નામાનિ શાસ્ત્રાન્તરે પ્રોક્તાનિ । અમ્ભઃ સલિલમોઘો વૃષ્ટિઃ સુતમો પારં સુનેત્રં નારીકમનુત્તમાંભસિકમિતિ । આસાં તુષ્ટીનાં વિપરીતાશક્તિભેદાદ્બુદ્ધિબધા ભવન્તિ ॥ 50 ॥
તદ્યથા અનમ્ભસો ઽસલિલમનોઘ ઇત્યાદિવૈપરીત્યાદ્બુદ્ધિવધા ઇતિ । સિદ્ધિરુચ્યતે ।
ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયં સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનં ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ

ઊહો યથા કશ્ચિન્નત્યમૂહતે કિમિહ સત્યં કિં પરં કિં નૈશ્રેયસં કિં કૃતાર્થઃ સ્યામિતિ ચિન્તયતો જ્ઞાનમુત્પદ્યતે પ્રધાનાદન્ય એવ પુરુષ ઇત્યન્યા બુદ્ધિરન્યો ઽહંકારો ઽન્યાનિ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનીત્યેવં તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે યેન મોક્ષો ભવતિ એષા ઊહાખ્યા પ્રથમા સિદ્ધિઃ । તથા શબ્દજ્ઞાનાત્ પ્રધાનપુરુષબુદ્ધ્યહંકારતન્માત્રેન્દ્રિયપઞ્ચમહાભૂતવિષયં જ્ઞાનં ભવતિ તતો મોક્ષ ઇત્યેષા શબ્દાખ્યા સિદ્ધિઃ । અધ્યયનાદ્વેદાદિશાસ્ત્રાધ્યયનાત્ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં પ્રાપ્ય મોક્ષં યાતિ ઇત્યેષા તૃતીયા સિદ્ધિઃ । દુઃખવિઘાતત્રયમાધ્યાત્મિકાધિભૌતિકાધિદૈવિકદુઃખત્રયવિઘાતાય ગુરું સમુપગમ્ય તત ઉપદેશાન્મોક્ષં યાત્યેષા ચતુર્થી સિદ્ધિઃ । એષૈવ દુઃખત્રયભેદાત્ ત્રિધા કલ્પનીયા ઇતિ ષટ્ સિદ્ધયઃ । તથા સુહૃત્પ્રાપ્તિર્યથા કશ્ચિત્ સુહૃત્ જ્ઞાનમધિગમ્ય મોક્ષં ગચ્છતિ એષા સપ્તમી સિદ્ધિઃ । દાનં યથા કશ્ચિદ્ભગવતાં પ્રત્યાશ્રયૌષધિત્રિદણ્ડકુણ્ડિકાદીનાં ગ્રાસાચ્છાદનાદીનાં ચ દાનેનોપકૃત્ય તેભ્યો જ્ઞાનમવાપ્ય મોક્ષં યાત્યેષાષ્ટમી સિદ્ધિઃ । આસામષ્ટાનાં સિદ્ધીનાં શાસ્ત્રાન્તરે સંજ્ઞાઃ કૃતાસ્તારં સુતારં તારતારં પ્રમોદં પ્રમુદિતં પ્રમોદમાનં રમ્યકં સદાપ્રમુદિતમિતિ । આસાં વિપર્યયાત્ બુદ્દેર્બન્ધા યે વિપરીતાસ્ત અશક્તૌ નિક્ષિપ્તા યથાતારમસુતારમતારતારમિત્યાદિદ્રષ્ટવ્યમશક્તિભેદા અષ્ટાવિંશતિરુક્તાસ્તે સહ બુદ્ધિબન્ધૈરેકાદશેન્દ્રિયબન્ધા ઇતિ । તત્ર તુષ્ટિવિપર્યયા નવ સિદ્ધીનાં વિપર્યયા અષ્ટૌ એવમેતે સપ્તદશ બુદ્ધિબન્ધા એતૈઃ સહેન્દ્રિયબન્ધા અષ્ટાવિંશતિરશક્તિભેદાઃ પશ્ચાત્ કથિતા ઇતિ વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધીનામેવોદ્દેશો નિર્દેશશ્ચ કૃત ઇતિ । કિં ચાન્યત્ સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ સિદ્ધેઃ પૂર્વા યા વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટયસ્તા એવ સિદ્ધેરંકુશસ્તદ્ભેદાદેવં ત્રિવિધો યથા હસ્તી ગૃહીતાંકુશેન વશો ભવત્યેવ વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિભિર્ગૃહીતો લોકો ઽજ્ઞાનમાપ્નોતિ તસ્માદેતાઃ પરિત્યજ્ય સિદ્ધિઃ સેવ્યા સસિદ્ધેસ્તત્ત્વજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તન્મોક્ષ ઇતિ ॥ 51 ॥
અથ યદુક્તં ભાવૈરધિવાસિતં લિંગં તત્ર ભાવા ધર્માદયો ઽષ્ટાવુક્તા બુદ્ધિપરિણામા વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધિપરિણતાઃ સ ભાવાખ્યઃ પ્રત્યયસર્ગઃ લિંગં ચ તન્માત્રસર્ગશ્ચતુર્દશભૂતપર્યન્ત ઉક્તસ્તત્રૈકેનૈવ સર્ગેણ પુરુષાર્થસિદ્ધૌ કિમુભયવિધસર્ગેણેત્યત આહ ।
ન વિના ભાવૈર્લિઙ્ગં ન વિના લિઙ્ગેન ભાવનિર્વૃત્તિઃ ।
લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યસ્તસ્માદ્વિવિધઃ પ્રવર્ત્તતે સર્ગઃ

ભાવૈઃ પ્રત્યયસર્ગૈર્વિના લિંગં ન તન્માત્રસર્ગો ન પૂર્વપૂર્વસંસ્કારાદૃષ્ટકારિતત્વાદુત્તરોત્તરદેહલમ્ભસ્ય લિંગેન તન્માત્રસર્ગેણ ચ વિના ભાવનિર્વૃત્તિર્ન સ્થૂલસૂક્ષ્મદેહસાધ્યત્વાદ્ધર્માદેરનાદિત્વાચ્ચ સર્ગસ્ય બીજાંકુરાવન્યોન્યાશ્રયૌ ન દોષાય તત્તજ્જાતીયાપેક્ષિતત્વે ઽપિ તત્તદ્વ્યક્તીનાં પરસ્પરાનપેક્ષિત્વાત્તસ્માદ્ભાવાખ્યો લિંગાખ્યશ્ચ દ્વિવિધઃ પ્રવર્ત્તતે સર્ગ ઇતિ ॥ 52 ॥
કિં ચાન્યત્ ।
અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્તૈર્યગ્યોનશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ચૈકવિધઃ સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ

તત્ર દૈવમષ્ટપ્રકારં બ્રાહ્મં પ્રાજાપત્યં સૌમ્યમૈન્દ્રં ગાન્ધર્વં યાક્ષં રાક્ષસં પૈશાચમિતિ । પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાણિ ભૂતાન્યેવ પઞ્ચવિધસ્તૈરશ્ચ । માનુષયોનિરેકૈવ ઇતિ ચતુર્દશભૂતાનિ ॥ 53 ॥
ત્રિષ્વપિ લોકેષુ ગુણત્રયમસ્તિ તત્ર કસ્મિન્ કિમધિકમુચ્યતે ।
ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલસ્તમોવિશાલશ્ચ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મધ્યે રજોવિશાલો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ

ઊર્દ્ધ્વમિત્યષ્ટસુ દેવસ્થાનેષુ સત્ત્વવિશાલં સત્ત્વવિસ્તારઃ સત્ત્વોત્કટ ઊર્દ્ધ્વસત્ત્વ ઇતિ । તત્રાપિ રજસ્તમસી સ્તઃ । તમોવિશાલો મૂલતઃ પશ્વાદિષુ સ્થાવરાન્તેષુ સર્વઃસર્ગસ્તમસાધિક્યેન વ્યાપ્તસ્તત્રાપિ સત્ત્વરજસી સ્તઃ । મધ્યે માનુષ્યે રજ ઉત્કટં તત્રાપિ સત્ત્વતમસી વિદ્યેતે તસ્માદ્દુઃખપ્રાયા મનુષ્યાઃ । એવં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તઃ ઇત્યર્થઃ । એવમભૌતિકઃ સર્ગો લિંગસર્ગો ભાવસર્ગો ભૂતસર્ગો દૈવમાનુષતૈર્યગ્યોનય ઇત્યેષઃ પ્રધાનકૃતઃ ષોડશઃ સર્ગઃ ॥ 54 ॥
તત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
લિઙ્ગસ્યાવિનિવૃત્તેસ્તસ્માદ્દુઃખં સમાસેન

તત્રેતિ તેષુ દેવમાનુષતિર્યગ્યોનિષુ જરાકૃતં મરણકૃતં ચૈવ દુઃખં ચેતનઃ ચૈતન્યવાન્ પુરુષઃ પ્રાપ્નોતિ ન પ્રધાનં ન બુદ્ધિર્નાહંકારો ન તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ મહાભૂતાનિ ચ । કિયન્તં કાલં પુરુષો દુઃખં પ્રાપ્નોતીતિ તદ્વિવિનક્તિ । લિંગસ્યાવિનિવૃત્તેર્યત્તન્મહદાદિ લિંગશરીરેણાવિશ્ય તત્ર વ્યક્તીભવતિ તદ્યાવન્નિવર્ત્તતે સંસારશરીરમિતિ સંક્ષેપેણ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પુરુષો જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ લિંગસ્યાવિનિવૃત્તેઃ લિંગસ્ય વિનિવૃત્તિં યાવત્ । લિંગનિવૃત્તૌ મોક્ષો મોક્ષપ્રાપ્તૌ નાસ્તિ દુઃખમિતિ । તત્પુનઃ કેન નિવર્ત્તતે યદા પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનં સ્યાત્ સત્ત્વપુરુષાન્યથાખ્યાતિલક્ષણમિદં પ્રધાનમિયં બુદ્ધિરયમહંકાર ઇમાનિ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ યેભ્યો ઽન્યઃ પુરુષો વિસદૃશ ઇત્યેવં જ્ઞાનાલ્લિંગનિવૃત્તિસ્તતો મોક્ષ ઇતિ ॥ 55 ॥
પ્રવૃત્તેઃ કિં નિમિત્તમારભ્ય ઇત્યુચ્યતે ।
ઇત્યેષ પ્રકૃતિકૃતો મહદાદિવિષયભૂતપર્યન્તઃ ।
પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ

ઇત્યેષ પરિસમાપ્તૌ નિર્દ્દેશે ચ પ્રકૃતિવિકૃતૌ પ્રકૃતિકરણે પ્રકૃતિક્રિયાયાં ય આરમ્ભો મહદાદિવિશેષભૂતપર્યન્તઃ પ્રકૃતેર્મહાન્ મહતો ઽહંકારસ્તસ્માત્તન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનીત્યેષઃ પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં પુરુષં પ્રતિ દેવમનુષ્યતિર્યગ્ભાવં ગતાનાં વિમોક્ષાર્થમારમ્ભઃ કથં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થમારમ્ભઃ યથા કશ્ચિત્ સ્વાર્થં ત્યક્ત્વા મિત્રકાર્યાણિ કરોતિ એવં પ્રધાનમ્ । પુરુષો ઽત્ર પ્રધાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્ પ્રત્યુપકારં કરોતિ । સ્વાર્થ ઇવ ન ચ સ્વાથઃ પરાર્થ એવાર્થઃ શબ્દાદિવિષયોપલબ્ધિર્ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિશ્ચ ત્રિષુ લોકેષુ શબ્દાદિવિષયૈઃ પુરુષા યોજયિતવ્યા અન્તે ચ મોક્ષેણેતિ પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિસ્તથા ચોક્તમ્ । કુમ્ભવત્ પ્રધાનં પુરુષાર્થં કૃત્વા નિવર્ત્તત ઇતિ ॥ 56 ॥
અત્રોચ્યતે ઽચેતનં પ્રધાનં ચેતનઃ પુરુષ ઇતિ મયા ત્રિષુ લોકેષુ શબ્દાદિભિર્વિષયૈઃ પુરુષો યોજ્યો ઽન્તે મોક્ષઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ કથં ચેતનવત્ પ્રવૃતિઃ । સત્યં કિંત્વચેતનાનામપિ પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા નિવૃત્તિશ્ચ યસ્માદિત્યાહ ।
વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્ય ।
પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય

યથા તૃણાદિકં ગવા ભક્ષિતં ક્ષીરભાવેન પરિણમ્ય વત્સવિવૃદ્ધિં કરોતિ પુષ્ટે ચ વત્સે નિવર્ત્તત એવં પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં પ્રધાનમ્ । અજ્ઞસ્ય પ્રવૃત્તિરિત ॥ 57 ॥
કિંચ ।
ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદવ્યક્તમ્

યથા લોક ઇત્યૌસ્તુક્યે સતિ તસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં ક્રિયાસુ પ્રવર્ત્તતે ગમનાગમનક્રિયાસુ કૃતકાર્યો નિવર્ત્તતે તથા પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં શબ્દાદિવિષયોપભોગોપલબ્ધિલક્ષણં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં ચ દ્વિવિધમપિ પુરુષાર્થં કૃત્વા પ્રધાનં નિવર્તતે ॥ 58 ॥
કિં ચાન્યત્ ।
રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્યાત્ ।
પુરુષસ્ય તથાત્માનં પ્રકાશ્ય નિવર્તતે પ્રકૃતિઃ

યથા નર્ત્તકી શૃઙ્ગારાદિરસૌરિતિહાસાદિભાવૈશ્ચ નિબદ્ધગીતવાદિત્રવૃત્તાનિ રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા કૃતકાર્યા નૃત્યાન્નિવર્ત્તતે તથા પ્રકૃતિરપિ પુરુષસ્યાત્માનં પ્રકાશ્ય બુદ્ધ્યહંકારતન્માત્રેન્દિયમહાભૂતભેદેન નિવર્તતે ॥ 59 ॥
કથં કો વા સ્યાન્નિવર્ત્તકો હેતુસ્તદાહ ।
નાનાવિધૈરુપાયૈરુપકારિણ્યનુપકારિણઃ પુંસઃ ।
ગુણવત્યગુણસ્ય સતસ્તસ્યાર્થમપાર્થકં ચરતિ