Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya (with commentary) · Verses 21-40

21

iha puruṣaścetanākṛt tena cetanāvabhāsaṃ yuktaṃ mahadādiliṅgaṃ cetanāvadiva bhavati yathā loke ghaṭāḥ śītasaṃyuktaḥ śīta uṣṇasaṃyukta uṣṇa evaṃ mahadādi liṅgaṃ tasya saṃyogāt puruṣasaṃyogāccetanāvadiva bhavati tasmādguṇā adhyavasāyaṃ kurvanti na puruṣaḥ / yadyapi loke puruṣaḥ karttā gaṃtetyādi prayujyate tathāpyakarttā puruṣaḥ kathaṃ guṇakarttṛtve ca tathā kartteva bhavatyudāsīno guṇānāṃ karttṛtve sati udāsīno 'pi puruṣaḥ kartteva bhavati na karttā / atra dṛṣṭānto bhavati yathācauraścauraiḥ saha gṛhītaścaura ityavagamyata evaṃ trayo guṇāḥ karttārastaiḥ saṃyuktaḥ puruṣo 'karttāpi karttā bhavati karttṛsaṃyogāt / evaṃ vyaktāvyaktajñānāṃ vibhāgo vikhyāto yadvibhāgānmokṣaprāptiriti // 20 //
athaitayoḥ pradhānapuruṣayoḥ kiṃ hetuḥ saṃghāta ucyate /
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasya /
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ

22

puruṣasya pradhānena saha saṃyogo darśanārthaṃ prakṛtiṃ mahadādikāryabhūtaparyantaṃ puruṣaḥ paśyati etadarthaṃ pradhānasyāpi puruṣeṇa saṃyogaḥ / kaivalyārthaṃ sa ca saṃyogaḥ paṅgvandhavadubhayorapi draṣṭavyaḥ yathā ekaḥ paṅgurekaścāndha etau dvāvapi gacchantau mahatā sāmarthyenāṭavyāṃ sārthasya stenakṛtādupaplavāt svabandhuparityakto daivāditaśceruśca svagatyā ca tau saṃyogamupayātau punastayoḥ svavacaso viśvastatvena saṃyogo gamanārthaṃ darśanārthaṃ ca bhavatyandhena paṃguḥ skandhamāropitaḥ evaṃ śarīrārūḍhapaṃgudarśitena mārgeṇāndho yāti paṃguścāndhaskandhārūḍhaḥ / evaṃ puruṣe darśanaśaktirasti paṃguvannakriyā pradhāne kriyāśaktirastyandhavannadarśanaśaktiḥ / yathā vānayoḥ paṃgvandhayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyatīpsitasthānaprāptayorevaṃ pradhānamapi puruṣasya mokṣaṃ kṛtvā nivarttate puruṣo 'pi pradhānaṃ dṛṣṭvā kaivalyaṃ gacchati tayoḥ kṛtārthayorvibhāgo bhaviṣyati / kiṃ cānyat tatkṛtaḥ sargastena saṃyogena kṛtastatkṛtaḥ sargaḥ sṛṣṭiḥ / yathā strī puruṣasaṃyogāt sutotpattistataḥ pradhānapuruṣasaṃyogāt sargasyotpattiḥ // 21 //
idānīṃ sarvavibhāgadarśanārthamāha /
prakṛtermahāṃstato 'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ /
tasmādapi ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañca bhūtāni

23

prakṛtiḥ pradhānaṃ brahma avyaktaṃ bahudhānakaṃ māyeti paryāyāḥ / aliṅgasyāḥ prakṛteḥ sakāśānmahānutpadyate mahān buddhirāsurī matiḥ khyātirjñānaṃ prajñāparyāyairutpadyate tasmācca mahato 'haṃkāra utpadyate 'haṃkāro bhūtādivaikṛtastaijaso 'bhimāna iti paryāyāḥ tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ tasmādahaṃkārācchoḍaśakaḥ ṣoḍaśasvarūpeṇa guṇa utpadyate / sa yathā / pañcatanmātrāṇi śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rupatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātramiti / tanmātrasūkṣmaparyāyavācyāni / tata ekādaśendriyāṇi śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇamiti pañca buddhīndriyāṇi / vākpāṇipādapāyūpasthāḥ pañcakarmendriyāṇyubhayātmakamekādaśaṃ mana eṣa ṣoḍaśako gaṇo 'haṃkārādutpadyate / kiṃca pañcabhyaḥ pañca bhūtāni tasmācchoḍaśakādgaṇāt pañcabhyastanmātrebhyaḥ sakāśāt pañca vai mahābhūtānyutpadyante / yaduktaṃ śabdatanmātrādākāśaṃ sparśatanmātrādvāyuḥ rūpatanmātrāttejaḥ rasatanmātrādāpaḥ gandhatanmātrāt pṛthivī evaṃ pañcabhyaḥ paramāṇubhyaḥ pañcamahābhūtānyutpadyante // 22 //
yaduktaṃ vyaktāvyaktajñavijñānānmokṣa iti tatra mahadādibhūtāntaṃ trayoviṃśatibhedaṃ vyākhyātamavyaktamapi bhedānāṃ parimāṇādityādinā vyākhyātaṃ puruṣo 'pi saṃghātaparārthatvādityādibhirhetubhirvyākhyātaḥ / evametāni pañcaviṃśatitattvāni yastrailokyaṃ vyāptaṃ jānāti tasya bhāvo 'stitvaṃ tattvaṃ yathoktam /
pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ /
tāni yathā prakṛtiḥ puruṣo buddhirahaṃkāraḥ pañcatanmātrā ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtāni ityetāni pañcaviṃśatitattvāni / tatroktaṃ prakṛtermahānutpadyate tasya mahataḥ kiṃ lakṣaṇamityetadāha /
adhyavasāyo buddhirdharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam /
sāttvikametadrūpaṃ tāmasamasmādviparyastam

24

adhyavasāyo buddhilakṣaṇam / adhyavasanamadhyavasāyaḥ yathā bīje bhaviṣyadvṛttiko 'ṅkurastadvadadhyavasāyo 'yaṃ ghaṭo 'yaṃ paṭa ityevaṃ syati yā sā buddhiriti lakṣyate sā ca buddhiraṣṭāṅgikā sāttvikatāmasarūpabhedāt tatra buddheḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturvidhaṃ bhavati dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ ceti tatra dharmo nāma dayādānayamaniyamalakṣaṇastatra yamā niyamāśca pātañjale 'bhihitā ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ śaucasaṃtoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhā niyamāḥ / jñānaṃ prakāśo 'vagamo bhānamiti paryāyāstacca dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ceti tatra bāhyaṃ nāma vedāḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chandojyotiṣākhyaṣaḍaṅgasahitāḥ purāṇāni nyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi ceti / ābhyantaraṃ prakṛtipuruṣajñānamiyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthāyaṃ puruṣaḥ siddho nirguṇovyāpī cetana iti / tatra bāhyajñānena lokapaṃktirlokānurāga ityarthaḥ / ābhyantareṇa jñānena mokṣa ityarthaḥ vairāgyamapi dvividhaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca bāhyaṃ dṛṣṭaviṣayavaitṛṣṇyamarjanarakṣaṇakṣayasaṃgahiṃsādoṣadarśanāt viraktasyābhyantaraṃ pradhānamapyatra svapnendrajālasadṛśamiti viraktasya gokṣepsoryadutpadyate tadābhyantaraṃ vairāgyam / aiśvaryamīśvarabhāvastaccāṣṭaguṇamaṇimā mahimā garimā laghimā prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvaṃ ceti / aṇorbhāvo 'ṇimā sūkṣmo bhūtvā jagati vicaratīti / mahimā mahān bhūtvā vicaratīti / laghimā mṛṇālītūlāvayavādapi laghutayā puṣpakesarāgreṣvapi tiṣṭhati / prāptirabhimataṃ vastu yatra tatrāvasthitaḥ prāpnoti / prākāmyaṃ prakāmato yadeveṣyati tadeva vidadhāti / īśitvaṃ prabhutayā trailokyamapīṣṭe / vaśitvaṃ sarvaṃ vaśībhavati / yatra kāmāvasāyitvaṃ brahmādistambaparyantaṃ yatra kāmastatraivāsya svecchayā sthānāsanavihārānācaratīti / catvāra etāni buddheḥ sāttvikāni rūpāṇi yadā sattvena rajastamasī abhibhūte tadā pumān buddhiguṇān dharmādīnāpnoti / kiṃcānyat tāmasamasmādviparyastamasmāddharmāderviparītaṃ tāmasaṃ buddhirūpaṃ dharmādviparīto 'dharma evamajñānamavairāgyamānaiśvaryamiti / evaṃ sāttvikaistāmasaiḥ svarūpairaṣṭāṃgā buddhistriguṇādavyaktādutpadyate // 23 //
evaṃ buddhilakṣaṇamuktamahaṃkāralakṣaṇamucyate /
abhimāno 'haṅkārastasmāddvividhaḥ pravartate sargaḥ /
aindriya ekādaśakastanmātrapañcakaścaiva

25

ekādaśakaśca gaṇa ekādaśendriyāṇi tathā tanmātro gaṇaḥ pañcakaḥ pañcalakṣaṇopetaḥ śabdatanmātrasparśatanmātrarūpatanmātrarasatanmātragandhatanmātralakṣaṇopetaḥ // 24 //
kiṃ lakṣaṇāt sarga ityetadāha /
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt /
bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam

26

sattvenābhibhūte yadā rajastamasī ahaṃkāre bhavatastadā so 'haṃkāraḥ sāttvikastasya ca pūrvācāryaiḥ saṃjñā kṛtā vaikṛta iti tasmādvikṛtādahaṃkārādekādaśaka indriyagaṇa utpadyate / tasmāt sāttvikāni viśuddhānīndriyāṇi svaviṣayasamarthāni tasmāducyate sāttvika ekādaśaka iti / kiṃcānyadbhūtādestanmātraḥ sa tāmasaḥ tamasābhibhūte sattvarajasī ahaṃkāre yadā bhavataḥ so 'haṃkārastāmasa ucyate tasya pūrvācāryakṛtā saṃjñā bhūtādistasmādbhūtāderahaṃkārāttanmātraḥ pañcako gaṇa utpadyate bhūtānāmādibhūtastamobahulastenoktaḥ sa tāmasa iti / tasmādbhūtādeḥ pañcatanmātrako gaṇaḥ kiṃca taijasādubhayaṃ yadārajasābhibhūte sattvatamasī bhavatastadā tasmāt so 'haṃkārastaijasa iti saṃjñāṃ labhate tasmāttaijasādubhayamutpadyate / ubhayamiti ekādaśo gaṇastanmātraḥ pañcakaḥ / yo 'yaṃ sāttviko 'haṃkāro vaikṛtiko vaikṛto bhūtvā ekādaśendriyāṇyutpādayati sa taijasamahaṃkāraṃ sahāyaṃ gṛhṇāti sāttviko niṣkriyaḥ sa taijasayukta indriyotpattau samarthaḥ tathā tāmaso 'haṃkāro bhūtādiḥ saṃjñito niṣkriyatvāttaijasenāhaṃkāreṇa kriyāvatā yuktastanmātrāṇyutpādayati tenoktaṃ taijasādubhayamiti evaṃ taijasenāhaṃkāreṇaindriyāṇyekādaśa pañcatanmātrāṇi kṛtāni bhavanti // 25 //
ekādaśaka ityuktaḥ yo vaikṛtāt sāttvikādahaṃkārādutpadyate tasya kā saṃjñetyāha /
buddhīndriyāṇi cakṣuḥśrotraghrāṇarasanasparśanakāni /
vākpāṇipādapāyūpasthān karmendriyāṇyāhuḥ

27

cakṣurādīni sparśanaparyantāni buddhīndriyāṇyucyante / spṛśyate aneneti sparśanaṃ tvagindriyaṃ tadvācī siddhaḥ sparśanaśabdo 'sti tenedaṃ paṭhyate sparśanakānīti śabdasparśarūparasagandhān pañcaviṣayān budhyante avagacchantīti pañca buddhīndriyāṇi / vākpāṇipādapāyūpasthān karmendriyāṇyāhuḥ karma kurvantīti karmendriyāṇi / tatra vāgvadati hastau nānāvyāpāraṃ kurutaḥ pādau gamanāgamanaṃ pāyurutsargaṃ karoti upastha ānaṃdaṃ prajotpattyā // 26 //
evaṃ buddhīndriyakarmendriyabhedena daśendriyāṇi vyākhyātāni mana ekādaśakaṃ kimātmakaṃ kiṃ svarūpaṃ ceti taducyate /
ubhayātmakamatra manaḥ saṅkalpakamindriyaṃ ca sādharmyāt /
guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedācca

28

atrendriyavarge mana ubhayātmakaṃ buddhīndriyeṣu buddhīndriyavat karmendriyeṣu karmendriyavat kasmādbuddhīndriyāṇāṃ pravṛttiṃ kalpayati karmendriyāṇāṃ ca tasmādubhayātmakaṃ manaḥ saṃkalpayatīti saṃkalpakam / kiṃcānyadindriyaṃ ca sādharmyāt samānadharmabhāvāt sāttvikāhaṃkārādbuddhīndriyāṇi karmendriyāṇi manasā sahotpadyamānāni manasaḥ sādharmyaṃ prati tasmātsādharmyānmano 'pīndriyamevametānyekādaśendriyāṇi sāttvikādvaikṛtādahaṃkārādutpannāni / tatra manasaḥ kā vṛttiriti / saṃkalpo vṛttiḥ / buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo vṛttayaḥ karmendriyāṇāṃ vacanādayo 'thaitānīndriyāṇi bhinnāni bhinnārthagrāhakāṇi kimīśvareṇota svabhāvena kṛtāni yataḥ pradhānabuddhyahaṃkārā acetanāḥ puruṣo 'pyakarttetyatrāha / iha sāṃkhyānāṃ svabhāvo nāma kaścitkāraṇamasti / atrocyate guṇapariṇāmaviśeṣānnānātvaṃ bāhyabhedāśca / imānyekādaśendriyāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ pañcānāṃ vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānāṃ saṃkalpaśca manasa evamete bhinnānāmevendriyāṇāmarthāḥ guṇapariṇāmaviśeṣāt guṇānāṃ pariṇāmo guṇapariṇāmastasya viśeṣādindriyāṇāṃ nānātvaṃ bāhyārthabhedāśca / athaitannānātvaṃ neśvareṇa nāhaṃkāreṇa na buddhyā na pradhānena na puruṣeṇa svabhāvāt kṛtaguṇapariṇāmeneti / guṇānāmacetanatvānna pravarttate pravarttata eva kathaṃ vakṣyatīhaiva vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya puruṣasya vimokṣārthaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya / evamacetanaguṇāḥ ekādaśendriyabhāvena pravarttante viśeṣā api tatkṛtā eva yenoccaiḥ pradeśe cakṣuḥkhalokanāya sthitaṃ tathā ghrāṇaṃ tathā śrotraṃ tathā jihvā svadeśe svārthagrahaṇāya / evaṃ karmendriyāṇyapi yathāyathaṃ svārthasamarthāni svadeśāvasthitāni svabhāvato guṇapariṇāmaviśeṣādeva na tadarthā api yata uktaṃ śāstrāntare / guṇā guṇeṣu varttante guṇānāṃ yā vṛttiḥ sā guṇaviṣayā eveti bāhyārthā vijñeyā guṇakṛtā evetyarthaḥ / pradhānaṃ yasya kāraṇamiti // 27 //
athendriyasya kasya kā vṛttirityucyate /
śabdādiṣu pañcānāmālocanamatramiṣyate vṛttiḥ /
vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām

29

mātraśabdo viśeṣārthaḥ / aviśeṣavyāvṛtyartho yathā bhikṣā mātraṃ labhyate nānyo viśeṣa iti / tatha cakṣū rūpamatre na rasādiṣu evaṃ śeṣāṇyapi tadyathā cakṣuṣo rūpaṃ jihvāyā raso ghrāṇasya gandhaḥ śrotrasya śabdaḥ tvacaḥ sparśaḥ / evameṣāṃ buddhīndriyāṇāṃ vṛttiḥ kathitā karmendriyāṇāṃ vṛttiḥ kathyate vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānāṃ karmendriyāṇāmityarthaḥ / vāco vacanaṃ hastayorādānaṃ pādayorviharaṇaṃ pāyorbhuktasyāhārasya pariṇatamalotsargaḥ upasthasyānandaḥ sutotpattirviṣayā vṛttiriti sambandhaḥ // 28 //
adhunā buddhyahaṃkāramanasāmucyate /
svālakṣaṇyā vṛttistrayasya saiṣā bhavatyasāmānyā /
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca

30

svalakṣaṇasvabhāvā svālakṣaṇyā / adhyavasāyo yo buddhiriti lakṣaṇamuktaṃ saiva buddhivṛttiḥ / tathābhimāno 'haṃkāra ityabhimānalakṣaṇo 'bhimānavṛttiśca / saṃkalpakaṃ mana iti lakṣaṇamuktaṃ tena saṃkalpa eva manaso vṛttiḥ / trayasya buddhyahaṃkāramanasāṃ svālakṣaṇyā vṛttirasāmānyā yā prāgabhihitā buddhīndriyāṇāṃ ca vṛttiḥ sāpyasāmānyaiveti / idānīṃ sāmānyā vṛttirākhyāyate / sāmānyakāranavṛttiḥ sāmānyena karaṇānāṃ vṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca prāṇāpānasamānodānavyānā iti pañca vāyavaḥ sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiryataḥ / prāṇo nāma vāyurmukhanāsikāntargocarastasya yat spandanaṃ karma tat trayodaśavidhasyāpi sāmānyā vṛttiḥ sati prāṇe yasmāt karaṇānāmātmalābha iti / prāṇo 'pi pañcaraśakunivat sarvasya calanaṃ karotīti / prāṇanāt prāṇa ityucyate / tathāpanayanādapānastatra yatspandanaṃ tadapi sāmānyavṛttirindriyasya / tathā samāno madhyadeśavartī ya āhārādinayanātsamaṃ nayanāt samāno vāyustatra yatspandanaṃ tat sāmānyaṃ karaṇavṛttiḥ / tathā ūrdhvārohaṇādutkarṣādunnayanādvā udāno nābhideśamastakāntargocarastatrodāne yatspandanaṃ tat sarvendriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ / kiṃca śarīravyāptirabhyantaravibhāgaśca yena kriyate 'sau śarīravyāptyākāśavadvyānastatra yat spandanaṃ tat karaṇajālasya sāmānyā vṛttiriti / evamete pañca vāyavaḥ sāmānyakaraṇavṛttiriti vyākhyātāḥ trayodaśavidhasyāpi karaṇasāmānyā vṛttirityarthaḥ // 29 //
yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ kramaśaśca tasya nirdiṣṭā /
dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ

31

yugapaccatuṣṭayasya buddhyahaṃkāramanasāmekaikendriyasambandhe sati catuṣṭayaṃ bhavati catuṣṭayasya dṛṣṭe prativiṣayādhyavasāye yugapadvṛtirbuddhyahaṃkāramanaścakṣūṃṣi yugapadekakālaṃ rūpaṃ paśyati sthāṇurayamiti / buddhyahaṃkāramanojihvā yugapadrasaṃ gṛhṇanti / buddhyahaṃkāramanoghrāṇāni yugapadgandhaṃ gṛhṇanti / tathā tvakśrotre api / kiṃca kramaśaśca tasya nirdiṣṭā tasyeti catuṣṭayasyakramaśaśca vṛttirbhavati / yathā kaścit pathi gacchan dūrādeva dṛṣṭvā sthāṇurayaṃ puruṣo veti saṃśaye sati tatroparūḍhāṃ valliṃ talliṅgaṃ paśyati śakuniṃ vā tato tasya manasā saṃkalpite saṃśaye vyavacchedabhūtā buddhirbhavati sthāṇurayamityato 'haṃkāraśca niścayārthaḥ sthāṇurevetyevaṃ buddhyahaṃkāramanaścakṣuṣāṃ kramaśo vṛttirdṛṣṭā yathā rūpe tathā śabdādiṣvapi boddhavyā dṛṣṭe dṛṣṭaviṣaye / kiṃcānyattathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiradṛṣṭe 'nāgate 'tīte ca kāle buddhyahaṃkāramanasāṃ rūpe cakṣuḥ pūrvikā trayasya vṛttiḥ sparśe tvakpūrvikā gandhe ghrāṇapūrvikā rase rasanapūrvikā śabde śravaṇapūrvikā buddhyahaṃkāramanasāmanāgate bhaviṣyati kāle 'tīte ca tat kramaśo vṛttirvarttamāne yugapat kramaśaśceti // 30 //
kiṃca /
svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukāṃ vṛttim /
puruṣārtha eva heturna kenacitkāryate karaṇam

32

svāṃ svāmiti vīpsā buddhyahaṃkāramanāṃsi svāṃ svāṃ vṛttiṃ parasparākūtahetukāmākūtakādarāsambhrama iti pratipadyante puruṣārthakaraṇāya / buddherahaṃkārādayo buddhirahaṃkārākūtaṃ jñātvā svasvaviṣayaṃ pratipadyate kimarthamiti cet puruṣārtha eva hetuḥ puruṣārthaḥ karttavya ityevamarthaṃ guṇānāṃ pravṛttistasmādetāni karaṇāni puruṣārthaṃ prakāśayanti kathaṃ svayaṃ pravartante na kenacit kāryate karaṇaṃ puruṣārtha evaikaḥ kārayatīti vākyārtho na kenacidīśvareṇa puruṣeṇa kāryate prabodhyate karaṇam // 31 //
buddhyādi katividhaṃ tadityucyate /
karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram /
kāryaṃ ca tasya daśadhāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca

33

karaṇaṃ mahadādi trayodaśavidhaṃ boddhyavyaṃ pañcabuddhīndriyāṇi cakṣurādīni pañca karmendriyāṇi vāgādīnīti trayodaśavidhaṃ karaṇaṃ tatkiṃ karotītyetadāha tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram / tatrāharaṇaṃ dhāraṇaṃ ca karmendriyāṇi kurvanti prakāśaṃ buddhīndriyāṇi / katividhaṃ kāryaṃ tasyeti taducyate / kāryaṃ ca tasya daśadhā tasya karaṇasya kāryaṃ kartavyamiti daśadhā daśaprakāraṃ śabdasparśarūparasagandhākhyaṃ vacanādānaviharaṇotsargānandākhyametaddaśavidhaṃ kāryaṃ buddhīndriyaiḥ prakāśitaṃ karmendriyāṇyāharanti dhārayanti ceti // 32 //
antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayākhyam /
sāmpratakālaṃ bāhyaṃ trikālamābhyantaraṃ karaṇam

34

antaḥkaraṇamiti buddhyahaṃkāramanāṃsi trividhaṃ mahadādibhedāt / daśadhā bāhyaṃ ca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇi pañca daśavidhametatkaraṇaṃ bāhyaṃ tatra yasyāntaḥkaraṇasya viṣayākhyaṃ buddhyahaṃkāramanasāṃ bhogyaṃ sāmpratakālaṃ śrotraṃ varttamānameva śabdaṃ śṛṇoti nātītaṃ na ca bhaviṣyantaṃ cakṣurapi vartamānaṃ rūpaṃ paśyati nātītaṃ nānāgataṃ tvagvarttamānaṃ sparśaṃ jihvā varttamānaṃ rasaṃ nāsikā varttamānaṃ gandhaṃ nātītānāgataṃ ceti / evaṃ karmendriyāṇi vāgvarttamānaṃ śabdamuccārayati nātītaṃ nānāgataṃ pāṇī varttamānaṃ ghaṭamādadāte nātītamanāgataṃ pāyūpasthau ca varttamānāvutsargānandau kuruto nātītau nānāgatau / evaṃ bāhyaṃ karaṇaṃ sāmpratakālamuktaṃ trikālamābhyantaraṃ karaṇaṃ buddhyahaṃkāramanāṃsi trikālaviṣayāṇi buddhirvarttamānaṃ ghaṭaṃ budhyate atītamanāgataṃ ceti / ahaṃkāro varttamāne 'bhimānaṃ karotyatīte 'nāgate ca / tathā mano varttamāne saṃkalpaṃ kurute atīte 'nāgate ca evaṃ trikālamābhyantaraṃ karaṇamiti // 33 //
idānīmindriyāṇi kati saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti kāni nirviśeṣamiti taducyate /
buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi /
vāgbhavati śabdaviṣayā śeṣānyapi pañcaviṣayāṇi

35

buddhīndriyāṇi tāni saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇāti saviśeṣaviṣayaṃ mānuṣāṇāṃ śabdasparśarūparasagandhān sukhaduḥkhamohaviṣayayuktān buddhīndriyāṇi prakāśayanti devānāṃ nirviśeṣānviṣayān prakāśayanti tathā karmendriyāṇāṃ madhye vāgbhavati śabdaviṣayā devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca vāgvadati ślokādīnuccārayati tasmāddevānāṃ mānuṣāṇāṃ ca vāgindriyaṃ tulyaṃ śeṣāṇyapi vāgvyatiriktāni pāṇipādapāyūpasthasaṃjñitāni pañcaviṣayāṇi śabdādayo yeṣāṃ tāni pañcaviṣayāṇi śabdasparśarūparasagandhāḥ pāṇau santi pañcaśabdādilakṣaṇāyāṃ bhuvi pādo viharati pāyvindriyaṃ pañcaklṛptamutsargaṃ karoti tathopasthendriyaṃ pañcalakṣaṇaṃ śukramānandayati // 34 //
sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt /
tasmāttrividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi

36

sāntaḥkaraṇā buddhirahaṃkāramanaḥsahitetyarthaha yasmāt sarvaṃ viṣayamavagāhate gṛhṇāti triṣvapi kāleṣu śabdādīn gṛhṇāti tasmāttrividhama karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi śeṣāni karaṇānīti vākyaśeṣaḥ // 35 //
kiṃ cānyat /
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti

37

yāni karaṇānyuktāni ete guṇaviśeṣāḥ kiṃ viśiṣṭāḥ pradīpakalpāḥ pradīpavadviṣayaprakāśakāḥ parasparavilakṣaṇā asadṛśā bhinnaviṣayā ityarthaḥ / guṇaviṣayā ityarthaḥ / guṇaviśeṣā guṇebhyo jātāḥ / kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ buddhīndriyāni karmendriyāṇyahaṃkāro manaścaitāni svaṃ svamarthaṃ puruṣasya prakāśya buddhau prayacchanti buddhisthaṃ kurvantītyarthaḥ / yato buddhisthaṃ sarvaṃ viṣayaṃ sukhādikaṃ puruṣa upalabhyate // 36 //
idaṃ cānyat /
sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmātpuruṣasya sādhayati buddhiḥ /
saiva ca viśinaṣṭi tataḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam

38

sarvendriyagataṃ triṣvapi kāleṣu sarvaṃ pratyupabhogamupabhogaṃ prati devamanuṣyatiryag buddhīndriyakarmendriyadvāreṇa sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sādhayati sampādayati yasmāt tasmāt saiva ca viśinaṣṭi pradhānapuruṣayorviṣayavibhāgaṃ karoti pradhānapuruṣāntaraṃ nānātvamityarthaḥ / sūkṣmamityanadhikṛtatapaścaraṇairaprāpyamiyaṃ prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā iyaṃ buddhirayamahaṃkāra etāni pañcatanmātrāṇyekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānyayamanyaḥ puruṣa ebhyo vyatirikta ityeva bodhayati buddhiryasyāvāyādapavargo bhavati // 37 //
pūrvamuktaṃ viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi tat ke viṣayāstacca darśayati /
tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ /
ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca

39

yāni pañca tanmātrāṇyahaṃkārādutpadyante te śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātrametānyaviśeṣā ucyante devānāmete sukhalakṣaṇā viṣayā duḥkhamoharahitāstebhyaḥ pañcabhyastanmātrebhyaḥ pañcamahābhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśasaṃjñitāni yānyutpadyante / ete smṛtā viśeṣāḥ / gandhatanmātrāt pṛthivī rasatanmātrādāpo rūpatanmātrāttejaḥ sparśatanmātrādvāyuḥ śabdatanmātrādākāśamityevamutpannānyetāni mahābhūtānyete viśeṣā mānuṣāṇāṃ viṣayāḥ śāntā sukhalakṣaṇā ghorā duḥkhalakṣaṇā mūḍhā mohajanakā yathākāśaṃ kasyacidanavakāśādantargṛhādernirgatasya sukhātmakaṃ śāntaṃ bhavati tadeva śītoṣṇavātavarṣābhibhūtasya duḥkhātmakaṃ ghoraṃ bhavati tadeva panthānaṃ gacchato vanamārgāt bhraṣṭasya diṅ mohānmūḍhaṃ bhavati / evaṃ vāyurgharmārtasya śānto bhavati śītārtasya ghoro dhūlīśarkarāvimiśro 'tivān mūḍha iti / evaṃ tejaḥ prabhṛtiṣu draṣṭavyam // 38 //
athānye viśeṣāḥ /
sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ /
sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante

40

sūkṣmāstanmātrāṇi yatsaṃgṛhītaṃ tanmātrikaṃ sūkṣmaśarīraṃ mahadādiliṅgaṃ sadā tiṣṭhati saṃsarati ca te sūkṣmāstathā mātāpitṛjā sthūlaśarīropacāyakā ṛtukāle mātāpitṛsaṃyoge śoṇitaśukramiśrībhāvenodarāntaḥ sūkṣmaśarīrasyopacayaṃ kurvīta tat sūkṣmaśarīraṃ punarmāturaśitapītanānāvidharasena nābhīnibandhenāpyāyate tathā prārabdhaṃ śarīraṃ sūkṣmairmātāpitṛjaiśca saha mahābhūtaistrividhā viśeṣaiḥ pṛṣṭhodarajaṃghākaṭyuraḥ śiraḥ prabhṛti ṣāṭ kauśikaṃ pañcabhautikaṃ rudhiramāṃsasnāyuśukrāsthimajjāsaṃbhṛtamākāśo 'vakāśadānādvāyurvarddhanāt tejaḥ pākādāpaḥ saṃgrahātpṛthivī dhāraṇāt samastāvayavopetaṃ māturudarādbahirbhavati / evamete trividhā viśeṣā syuḥ / atrāha ke nityāḥ ke vānityāḥ sūkṣmāsteṣāṃ niyatāḥ sūkṣmāstanmātrasaṃjñakāsteṣāṃ madhye niyatā nityāstairārabdhaṃ śarīraṃ karmavaśāt paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarajātiṣu saṃsarati dharmavaśādindrakādilokeṣvevametanniyataṃ sūkṣmaśarīraṃ sarati yāvat jñānamutpadyate utpanne jñāne vidvāṃñcharīraṃ tyaktvā mokṣaṃ gacchati tasmādete viśeṣā sūkṣmā nityā iti mātāpitṛjā nivartante tat sūkṣmaśarīraṃ parityajyehaiva prāṇatyāgavelāyāṃ mātāpitṛjā nivartante maraṇakāle mātāpitṛjaṃ śarīramihaiva nivarttya bhūmyādiṣu pralīyate yathā tattvaṃ // 39 //
sūkṣmaṃ ca kathaṃ saṃsarati tadāha /
pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam /
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam

Original text: Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya · Edition: The Sankhya Karika. By Iswara Krishna; Translated from the Sanscrit by Henry Thomas Colebrooke, also the Bhashya, or, Commentary of Gaudapada; Translated, and Illustrated by an Original Comment, by Horace Hayman Wilson. Bombay : Tookaram Tatya 1887. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc