Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya (with commentary) · Verses 61-72

61

nānāvidhairupāyaiḥ prakṛtiḥ puruṣasyopakāriṇyanupakāriṇaḥ puṃsaḥ kathaṃ devamānuṣatiryagbhāvena sukhaduḥkhamohātmakabhāvena śabdādiviṣayabhāvena evaṃ nānāvidhairupāyairātmānaṃ prakāśyāhamanyā tvamanya iti nivarttate 'to nityasya tasyārthamapārthaṃ kurute carati ca yathā kaścit paropakārī sarvasyopakurute nātmanaḥ pratyupakāramīhata evaṃ prakṛtiḥ puruṣārthaṃ kurute karotyapārthakam // 60 //
paścāduktamātmānaṃ prakāśya nivarttate nivṛtta ca kiṃ karotītyāha /
prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastīti me matirbhavati /
yā dṛṣṭāsmīti punarna darśanamupaiti puruṣasya

62

loke prakṛteḥ sukumārataraṃ na kiñcidastītyevaṃ me matirbhavati yena parārtha evaṃ matirutpannā kasmādahamanena puruṣeṇa dṛṣṭāsmītyasya puṃso punardarśanaṃ nopaiti puruṣasyādarśanamupayātītyarthaḥ / tatra sukumārataraṃ varṇayati / īśvaraṃ kāraṇaṃ bruvate / "ajo janturanīśo 'yamātmā naḥ sukhaduḥkhayorīśvaraprerito gacchet svargaṃ narakameva vā //" apare svabhāvakāraṇikāṃ bruvate / kena śuklīkṛtā haṃsā mayūrāḥ kena citritāḥ / svabhāvenaiveti / atra sāṃkhyācāryā āhuḥ nirguṇatvādīśvarasya kathaṃ saguṇataḥ prajā jāyeran kathaṃ vā puruṣānnirguṇādeva tasmāt prakṛteryujyate yathā śuklebhyastantubhyaḥ śukla eva paṭo bhavati kṛṣṇebhyaḥ kṛṣṇa eveti / evaṃ triguṇāt pradhānāt trayo lokāstriguṇāḥ samutpannā iti gamyate / nirguṇa īśvaraḥ saguṇānāṃ lokānāṃ tasmādutpattirayukteti / anena puruṣo vyākhyātaḥ / tathā keṣāṃcit kālaḥ kāraṇamityuktaṃ ca / "kālaḥ pañcāsti bhūtāni kālaḥ saṃharate jagat / kālaḥ supteṣu jāgartti kālo hi duratikramaḥ //" vyaktamavyaktapuruṣāstrayaḥ padārthāstena kālo 'ntarbhūto 'sti sa vyaktaḥ sarvakartṛtvāt kālasyāpi pradhānameva kāraṇaṃ svabhāvo 'pyatraiva līnaḥ tasmāt kālo na kāraṇam / nāpi svabhāva iti / tasmāt prakṛtireva kāraṇaṃ na prakṛteḥ kāraṇāntaramastīti / na punardarśanamupayāti puruṣasya / ataḥ prakṛteḥ sukumārataraṃ subhogyataraṃ na kiñcidīśvarādikāraṇamastīti me matirbhavati // 61 //
tathā ca śloke rūḍham / puruṣo muktaḥ puruṣaḥ saṃsārīti coditetyāha /
tasmānna badhyate nāpi mucyate nāpi saṃsarati kaścit /
saṃsarati badhyate mucyate ca nānāśrayā prakṛtiḥ

63

tasmāt kāraṇāt puruṣo na badhyate nāpi mucyate nāpi saṃsarati yasmāt kāraṇāt prakṛtireva nānāśrayā daivamānuṣatiryagyonyāśrayā buddhyahaṃkāratanmātrendriyabhūtasvarūpeṇa badhyate mucyate saṃsarati ceti / atha mukta eva svabhāvāt sa sarvagataśca kathaṃ saṃsaratyaprāptaprāpaṇārthaṃ saṃsaraṇamiti tena puruṣo badhyate puruṣo mucyate saṃsarati vyapadiśyate yena saṃsāritvaṃ na vidyate sattvapuruṣāntajñānāt tattvaṃ puruṣasyābhivyajyate / tadabhivyakto kevalaḥ śuddho muktaḥ svarūpapratiṣṭhaḥ puruṣa iti / atra yadi puruṣasya bandho nasti tato mokṣo 'pi nāsti / atrocyate prakṛtirevātmānaṃ badhnāti mocayati ca yatra sūkṣmaśarīraṃ tanmātrakaṃ trividhakaraṇopetaṃ tat trividhena bandhena badhyate / uktaṃ ca prākṛtena ca bandhena tathā vaikārikeṇa ca / dākṣiṇena tṛtīyena baddho nānyena mucyate / tat sūkṣmaṃ śarīraṃ dharmādharmaṃ saṃyuktam // 62 //
prakṛtiśca badhyate prakṛtiśca mucyate saṃsaratīti kathaṃ taducyate /
rūpaiḥ saptabhirevaṃ badhnātyātmānamātmanā prakṛtiḥ /
saiva ca puruṣasyārthaṃ prati vimocayatyekarūpeṇa

64

rūpaiḥ saptabhirevaitāni sapta procyante dharmo vairāgyamaiśvaryamadharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryyametāni prakṛteḥ saptarūpāṇi tairātmānaṃ svaṃ badhnāti prakṛtirātmānaṃ svameva saiva prakṛtiḥ puruṣasyārthaḥ puruṣārthaḥ karttavya iti vimocayatyātmānamekarūpeṇa jñānena // 63 //
kathaṃ tajjñānamutpadyate /
evaṃ tattvābhyāsānnāsmi na me nāhamityapariśeṣam /
aviparyayādviśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānam

65

evamuktena kramena pañcaviṃśatitattvālocanābhyāsādiyaṃ prakṛtirayaṃ puruṣa etāni pañcatanmātrendriyamahābhūtānīti puruṣasya jñānamutpadyate nāsti nāhameva bhavāmi na me mama śarīraṃ tadyato 'hamanyaḥ śarīramanyannāhamityapariśeṣamahaṃkārarahitamapariśeṣamaviparyayādviśuddhaṃ viparyayaḥ saṃśayo 'viparyayādasaṃśayādviśuddhaṃ kevalaṃ tadeva nānyadastīti mokṣakāraṇamutpadyate 'bhivyajyate jñānaṃ pañcaviṃśatitattvajñānaṃ puruṣasyeti // 64 //
jñāne puruṣaḥ kiṃ karoti /
tena nivṛttaprasavāmarthavaśātsaptarūpavinivṛttām /
prakṛtiṃ paśyati puruṣaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasthaḥ

66

tena viśuddhena kevalajñānena puruṣaḥ prakṛtiṃ paśyati prekṣakavat prekṣakeṇa tulyamavasthitaḥ svastho yathā raṃgaprekṣako 'vasthito narttakīṃ paśyatiḥ svasthaḥ svasmiṃstiṣṭhati svasthaḥ svasthānasthitaḥ / kathaṃbhūtāṃ prakṛtiṃ nivṛttaprasavāṃ nivṛttaḥ buddhyahaṃkārakāryyānarthavaśāt saptarūpavinivṛttāṃ nivarttitobhayapuruṣaprayojanavaśādyaiḥ saptabhī rūpairdharmādibhirātmānaṃ badhnāti tebhyaḥ saptabhyo rūpebhyo vinivṛttiṃ prakṛtiṃ paśyati // 65 //
kiṃ ca /
dṛṣṭā mayetyupekṣaka eko dṛṣṭāhamityuparamatyanyā /
sati saṃyoge 'pi tayoḥ prayojanaṃ nāsti sargasya

67

raṃgastha iti yathā raṃgastha ityevamupekṣaka ekaḥ kevalaḥ śuddhaḥ puruṣastenāhaṃ dṛṣṭeti kṛtvā uparatā nivṛtā ekā ekaiva prakṛtiḥ trailokyasyāpi pradhānakāraṇabhūtā na dvitīyā prakṛtirasti mūrttibhede jātibhedādevaṃ prakṛtipuruṣayornirvṛttāvapi vyāpakatvāt saṃyogo 'sti na tu saṃyogāt kutaḥ sargo bhavati / sati saṃyoge 'pi tayoḥ prakṛtipuruṣayoḥ sarvagatatvāt satyapi saṃyoge prayojanaṃ nāsti sargasya sṛṣṭeścaritārthatvāt prakṛterdvividhaṃ prayojanaṃ śabdaviṣayopalabdhirguṇapuruṣāntaropalabdhiśca / ubhayatrāpi caritārthatvāt sargasya nāsti prayojanaṃ yaḥ punaḥ sarga iti / yathā dānagrahaṇanimitta uttamarṇādhamarṇayordravyaviśuddhau satyapi saṃyoge na kaścidarthasambandho bhavati / evaṃ prakṛtipuruṣayorapi nāsti prayojanamiti // 66 //
yadi puruṣasyotpanne jñāne mokṣo bhāti tato mama kasmānna bhavatīti / ata ucyate /
samyagjñānādhigamāddharmādīnāmakāraṇaprāptau /
tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavaddhṛtaśarīraḥ

68

yadyapi pañcaviṃśatitattvajñānaṃ samyak jñānaṃ bhavati tathāpi saṃskāravaśāddhṛtaśarīro yogī tiṣṭhati kathaṃ cakrabhramavaccakrabhrameṇa tulyaṃ yathā kulālaścakraṃ bhramayitvā ghaṭaṃ karoti mṛtpiṇḍaṃ cakramāropya punaḥ kṛtvā ghaṭaṃ paryāmuñcati cakraṃ bhramatyeva saṃskāravaśādevaṃ samyagjñānādhigamādutpannasamyagjñānasya dharmādīnāmakāraṇaprāptau etāni sapta rūpāṇi bandhanabhūtāni samyagjñānena dagdhāni yathā nāgninā dagdhāni bījāni prarohaṇasamarthānyevametāni dharmādīni bandhanāni na samarthāni / dharmādīnāmakāraṇaprāptau saṃskāravaśāddhṛtaśarīrāstiṣṭhati jñānādvarttamānadharmādharmakṣayaḥ kasmānna bhavati varttamānatvādeva kṣaṇāntare kṣayamapyeti jñānaṃ tvanāgatakarma dahati varttamānaśarīreṇa ca yat karoti tadapīti vihitānuṣṭhānakaraṇāditi saṃskārakṣayāccharīrapāte mokṣaḥ // 67 //
sa kiṃviśiṣṭo bhavatītyucyate /
prāpte śarīrabhede caritārthatvātpradhānavinivṛttau /
aikāntikamātyantikamubhayaṃ kaivalyamāpnoti

69

dharmādharmajanitasaṃskārakṣayāt prāpte śarīrabhede caritārthatvāt pradhānasya nivṛttau aikāntikamavaśyamātyantikamanantarhitaṃ kaivalyaṃ kevalabhāvānmokṣa ubhayamaikāntikātyantikamityeva viśiṣṭakaivalyamāpnoti // 68 //
puruṣārthajñānamidaṃ guhyaṃ paramarṣiṇā samākhyātam /
sthityutpattipralayāścintyante yatra bhūtānām

70

puruṣārtho mokṣastadarthaṃ jñānamidaṃ guhyaṃ rahasyaṃ paramarṣiṇā śrīkapilarṣiṇā samākhyātaṃ samyaguktaṃ yatra jñāne bhūtānāṃ vaikārikāṇāṃ sthityutpattipralayā avasthānāvirbhāvatirobhāvāścintyante vicāryante yeṣāṃ vicārāt samyak pañcaviṃśatitattvavivecanātmikā sampadyate saṃvittiriti // 69 //
sāṃkhyaṃ kapilamuninā proktaṃ saṃsāravimuktikāraṇaṃ hi /
yatraitāḥ saptatirāryā bhāṣyaṃ cātra gauḍapādakṛtam //
[Uncommented kārikās:]
etatpavitryamagryaṃ munirāsuraye 'nukampayā pradadau /
āsurirapi pañcaśikhāya tena ca bahulīkṛtaṃ tantram

71

śiṣyaparamparayāgatamīśvarakṛṣṇena caitadāryābhiḥ /
saṅkṣiptamāryamatinā samyagvijñāya siddhāntam

72

saptatyāṃ kila yo 'rthāste 'rthāḥ kṛtsnasya ṣaṣṭitantrasya /
ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāśceti

Original text: Sāṃkhyakārikā with Gauḍapāda's Bhāṣya · Edition: The Sankhya Karika. By Iswara Krishna; Translated from the Sanscrit by Henry Thomas Colebrooke, also the Bhashya, or, Commentary of Gaudapada; Translated, and Illustrated by an Original Comment, by Horace Hayman Wilson. Bombay : Tookaram Tatya 1887. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc