સાંખ્યકારિકા (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-40

ઇહ પુરુષશ્ચેતનાકૃત્ તેન ચેતનાવભાસં યુક્તં મહદાદિલિઙ્ગં ચેતનાવદિવ ભવતિ યથા લોકે ઘટાઃ શીતસંયુક્તઃ શીત ઉષ્ણસંયુક્ત ઉષ્ણ એવં મહદાદિ લિઙ્ગં તસ્ય સંયોગાત્ પુરુષસંયોગાચ્ચેતનાવદિવ ભવતિ તસ્માદ્ગુણા અધ્યવસાયં કુર્વન્તિ ન પુરુષઃ । યદ્યપિ લોકે પુરુષઃ કર્ત્તા ગંતેત્યાદિ પ્રયુજ્યતે તથાપ્યકર્ત્તા પુરુષઃ કથં ગુણકર્ત્તૃત્વે ચ તથા કર્ત્તેવ ભવત્યુદાસીનો ગુણાનાં કર્ત્તૃત્વે સતિ ઉદાસીનો ઽપિ પુરુષઃ કર્ત્તેવ ભવતિ ન કર્ત્તા । અત્ર દૃષ્ટાન્તો ભવતિ યથાચૌરશ્ચૌરૈઃ સહ ગૃહીતશ્ચૌર ઇત્યવગમ્યત એવં ત્રયો ગુણાઃ કર્ત્તારસ્તૈઃ સંયુક્તઃ પુરુષો ઽકર્ત્તાપિ કર્ત્તા ભવતિ કર્ત્તૃસંયોગાત્ । એવં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞાનાં વિભાગો વિખ્યાતો યદ્વિભાગાન્મોક્ષપ્રાપ્તિરિતિ ॥ 20 ॥
અથૈતયોઃ પ્રધાનપુરુષયોઃ કિં હેતુઃ સંઘાત ઉચ્યતે ।
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્ય ।
પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ

પુરુષસ્ય પ્રધાનેન સહ સંયોગો દર્શનાર્થં પ્રકૃતિં મહદાદિકાર્યભૂતપર્યન્તં પુરુષઃ પશ્યતિ એતદર્થં પ્રધાનસ્યાપિ પુરુષેણ સંયોગઃ । કૈવલ્યાર્થં સ ચ સંયોગઃ પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ દ્રષ્ટવ્યઃ યથા એકઃ પઙ્ગુરેકશ્ચાન્ધ એતૌ દ્વાવપિ ગચ્છન્તૌ મહતા સામર્થ્યેનાટવ્યાં સાર્થસ્ય સ્તેનકૃતાદુપપ્લવાત્ સ્વબન્ધુપરિત્યક્તો દૈવાદિતશ્ચેરુશ્ચ સ્વગત્યા ચ તૌ સંયોગમુપયાતૌ પુનસ્તયોઃ સ્વવચસો વિશ્વસ્તત્વેન સંયોગો ગમનાર્થં દર્શનાર્થં ચ ભવત્યન્ધેન પંગુઃ સ્કન્ધમારોપિતઃ એવં શરીરારૂઢપંગુદર્શિતેન માર્ગેણાન્ધો યાતિ પંગુશ્ચાન્ધસ્કન્ધારૂઢઃ । એવં પુરુષે દર્શનશક્તિરસ્તિ પંગુવન્નક્રિયા પ્રધાને ક્રિયાશક્તિરસ્ત્યન્ધવન્નદર્શનશક્તિઃ । યથા વાનયોઃ પંગ્વન્ધયોઃ કૃતાર્થયોર્વિભાગો ભવિષ્યતીપ્સિતસ્થાનપ્રાપ્તયોરેવં પ્રધાનમપિ પુરુષસ્ય મોક્ષં કૃત્વા નિવર્ત્તતે પુરુષો ઽપિ પ્રધાનં દૃષ્ટ્વા કૈવલ્યં ગચ્છતિ તયોઃ કૃતાર્થયોર્વિભાગો ભવિષ્યતિ । કિં ચાન્યત્ તત્કૃતઃ સર્ગસ્તેન સંયોગેન કૃતસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ સૃષ્ટિઃ । યથા સ્ત્રી પુરુષસંયોગાત્ સુતોત્પત્તિસ્તતઃ પ્રધાનપુરુષસંયોગાત્ સર્ગસ્યોત્પત્તિઃ ॥ 21 ॥
ઇદાનીં સર્વવિભાગદર્શનાર્થમાહ ।
પ્રકૃતેર્મહાંસ્તતો ઽહઙ્કારસ્તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદપિ ષોડશકાત્પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ

પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં બ્રહ્મ અવ્યક્તં બહુધાનકં માયેતિ પર્યાયાઃ । અલિઙ્ગસ્યાઃ પ્રકૃતેઃ સકાશાન્મહાનુત્પદ્યતે મહાન્ બુદ્ધિરાસુરી મતિઃ ખ્યાતિર્જ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપર્યાયૈરુત્પદ્યતે તસ્માચ્ચ મહતો ઽહંકાર ઉત્પદ્યતે ઽહંકારો ભૂતાદિવૈકૃતસ્તૈજસો ઽભિમાન ઇતિ પર્યાયાઃ તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ તસ્માદહંકારાચ્છોડશકઃ ષોડશસ્વરૂપેણ ગુણ ઉત્પદ્યતે । સ યથા । પઞ્ચતન્માત્રાણિ શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શતન્માત્રં રુપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમિતિ । તન્માત્રસૂક્ષ્મપર્યાયવાચ્યાનિ । તત એકાદશેન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણમિતિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણ્યુભયાત્મકમેકાદશં મન એષ ષોડશકો ગણો ઽહંકારાદુત્પદ્યતે । કિંચ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ તસ્માચ્છોડશકાદ્ગણાત્ પઞ્ચભ્યસ્તન્માત્રેભ્યઃ સકાશાત્ પઞ્ચ વૈ મહાભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે । યદુક્તં શબ્દતન્માત્રાદાકાશં સ્પર્શતન્માત્રાદ્વાયુઃ રૂપતન્માત્રાત્તેજઃ રસતન્માત્રાદાપઃ ગન્ધતન્માત્રાત્ પૃથિવી એવં પઞ્ચભ્યઃ પરમાણુભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે ॥ 22 ॥
યદુક્તં વ્યક્તાવ્યક્તજ્ઞવિજ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ તત્ર મહદાદિભૂતાન્તં ત્રયોવિંશતિભેદં વ્યાખ્યાતમવ્યક્તમપિ ભેદાનાં પરિમાણાદિત્યાદિના વ્યાખ્યાતં પુરુષો ઽપિ સંઘાતપરાર્થત્વાદિત્યાદિભિર્હેતુભિર્વ્યાખ્યાતઃ । એવમેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ યસ્ત્રૈલોક્યં વ્યાપ્તં જાનાતિ તસ્ય ભાવો ઽસ્તિત્વં તત્ત્વં યથોક્તમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
તાનિ યથા પ્રકૃતિઃ પુરુષો બુદ્ધિરહંકારઃ પઞ્ચતન્માત્રા એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનિ ઇત્યેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ । તત્રોક્તં પ્રકૃતેર્મહાનુત્પદ્યતે તસ્ય મહતઃ કિં લક્ષણમિત્યેતદાહ ।
અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ ।
સાત્ત્વિકમેતદ્રૂપં તામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમ્

અધ્યવસાયો બુદ્ધિલક્ષણમ્ । અધ્યવસનમધ્યવસાયઃ યથા બીજે ભવિષ્યદ્વૃત્તિકો ઽઙ્કુરસ્તદ્વદધ્યવસાયો ઽયં ઘટો ઽયં પટ ઇત્યેવં સ્યતિ યા સા બુદ્ધિરિતિ લક્ષ્યતે સા ચ બુદ્ધિરષ્ટાઙ્ગિકા સાત્ત્વિકતામસરૂપભેદાત્ તત્ર બુદ્ધેઃ સાત્ત્વિકં રૂપં ચતુર્વિધં ભવતિ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચેતિ તત્ર ધર્મો નામ દયાદાનયમનિયમલક્ષણસ્તત્ર યમા નિયમાશ્ચ પાતઞ્જલે ઽભિહિતા અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ શૌચસંતોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધા નિયમાઃ । જ્ઞાનં પ્રકાશો ઽવગમો ભાનમિતિ પર્યાયાસ્તચ્ચ દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચેતિ તત્ર બાહ્યં નામ વેદાઃ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દોજ્યોતિષાખ્યષડઙ્ગસહિતાઃ પુરાણાનિ ન્યાયમીમાંસાધર્મશાસ્ત્રાણિ ચેતિ । આભ્યન્તરં પ્રકૃતિપુરુષજ્ઞાનમિયં પ્રકૃતિઃ સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થાયં પુરુષઃ સિદ્ધો નિર્ગુણોવ્યાપી ચેતન ઇતિ । તત્ર બાહ્યજ્ઞાનેન લોકપંક્તિર્લોકાનુરાગ ઇત્યર્થઃ । આભ્યન્તરેણ જ્ઞાનેન મોક્ષ ઇત્યર્થઃ વૈરાગ્યમપિ દ્વિવિધં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ બાહ્યં દૃષ્ટવિષયવૈતૃષ્ણ્યમર્જનરક્ષણક્ષયસંગહિંસાદોષદર્શનાત્ વિરક્તસ્યાભ્યન્તરં પ્રધાનમપ્યત્ર સ્વપ્નેન્દ્રજાલસદૃશમિતિ વિરક્તસ્ય ગોક્ષેપ્સોર્યદુત્પદ્યતે તદાભ્યન્તરં વૈરાગ્યમ્ । ઐશ્વર્યમીશ્વરભાવસ્તચ્ચાષ્ટગુણમણિમા મહિમા ગરિમા લઘિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમીશિત્વં વશિત્વં યત્રકામાવસાયિત્વં ચેતિ । અણોર્ભાવો ઽણિમા સૂક્ષ્મો ભૂત્વા જગતિ વિચરતીતિ । મહિમા મહાન્ ભૂત્વા વિચરતીતિ । લઘિમા મૃણાલીતૂલાવયવાદપિ લઘુતયા પુષ્પકેસરાગ્રેષ્વપિ તિષ્ઠતિ । પ્રાપ્તિરભિમતં વસ્તુ યત્ર તત્રાવસ્થિતઃ પ્રાપ્નોતિ । પ્રાકામ્યં પ્રકામતો યદેવેષ્યતિ તદેવ વિદધાતિ । ઈશિત્વં પ્રભુતયા ત્રૈલોક્યમપીષ્ટે । વશિત્વં સર્વં વશીભવતિ । યત્ર કામાવસાયિત્વં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તં યત્ર કામસ્તત્રૈવાસ્ય સ્વેચ્છયા સ્થાનાસનવિહારાનાચરતીતિ । ચત્વાર એતાનિ બુદ્ધેઃ સાત્ત્વિકાનિ રૂપાણિ યદા સત્ત્વેન રજસ્તમસી અભિભૂતે તદા પુમાન્ બુદ્ધિગુણાન્ ધર્માદીનાપ્નોતિ । કિંચાન્યત્ તામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમસ્માદ્ધર્માદેર્વિપરીતં તામસં બુદ્ધિરૂપં ધર્માદ્વિપરીતો ઽધર્મ એવમજ્ઞાનમવૈરાગ્યમાનૈશ્વર્યમિતિ । એવં સાત્ત્વિકૈસ્તામસૈઃ સ્વરૂપૈરષ્ટાંગા બુદ્ધિસ્ત્રિગુણાદવ્યક્તાદુત્પદ્યતે ॥ 23 ॥
એવં બુદ્ધિલક્ષણમુક્તમહંકારલક્ષણમુચ્યતે ।
અભિમાનો ઽહઙ્કારસ્તસ્માદ્દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ ।
ઐન્દ્રિય એકાદશકસ્તન્માત્રપઞ્ચકશ્ચૈવ

એકાદશકશ્ચ ગણ એકાદશેન્દ્રિયાણિ તથા તન્માત્રો ગણઃ પઞ્ચકઃ પઞ્ચલક્ષણોપેતઃ શબ્દતન્માત્રસ્પર્શતન્માત્રરૂપતન્માત્રરસતન્માત્રગન્ધતન્માત્રલક્ષણોપેતઃ ॥ 24 ॥
કિં લક્ષણાત્ સર્ગ ઇત્યેતદાહ ।
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્ ।
ભૂતાદેસ્તન્માત્રઃ સ તામસસ્તૈજસાદુભયમ્

સત્ત્વેનાભિભૂતે યદા રજસ્તમસી અહંકારે ભવતસ્તદા સો ઽહંકારઃ સાત્ત્વિકસ્તસ્ય ચ પૂર્વાચાર્યૈઃ સંજ્ઞા કૃતા વૈકૃત ઇતિ તસ્માદ્વિકૃતાદહંકારાદેકાદશક ઇન્દ્રિયગણ ઉત્પદ્યતે । તસ્માત્ સાત્ત્વિકાનિ વિશુદ્ધાનીન્દ્રિયાણિ સ્વવિષયસમર્થાનિ તસ્માદુચ્યતે સાત્ત્વિક એકાદશક ઇતિ । કિંચાન્યદ્ભૂતાદેસ્તન્માત્રઃ સ તામસઃ તમસાભિભૂતે સત્ત્વરજસી અહંકારે યદા ભવતઃ સો ઽહંકારસ્તામસ ઉચ્યતે તસ્ય પૂર્વાચાર્યકૃતા સંજ્ઞા ભૂતાદિસ્તસ્માદ્ભૂતાદેરહંકારાત્તન્માત્રઃ પઞ્ચકો ગણ ઉત્પદ્યતે ભૂતાનામાદિભૂતસ્તમોબહુલસ્તેનોક્તઃ સ તામસ ઇતિ । તસ્માદ્ભૂતાદેઃ પઞ્ચતન્માત્રકો ગણઃ કિંચ તૈજસાદુભયં યદારજસાભિભૂતે સત્ત્વતમસી ભવતસ્તદા તસ્માત્ સો ઽહંકારસ્તૈજસ ઇતિ સંજ્ઞાં લભતે તસ્માત્તૈજસાદુભયમુત્પદ્યતે । ઉભયમિતિ એકાદશો ગણસ્તન્માત્રઃ પઞ્ચકઃ । યો ઽયં સાત્ત્વિકો ઽહંકારો વૈકૃતિકો વૈકૃતો ભૂત્વા એકાદશેન્દ્રિયાણ્યુત્પાદયતિ સ તૈજસમહંકારં સહાયં ગૃહ્ણાતિ સાત્ત્વિકો નિષ્ક્રિયઃ સ તૈજસયુક્ત ઇન્દ્રિયોત્પત્તૌ સમર્થઃ તથા તામસો ઽહંકારો ભૂતાદિઃ સંજ્ઞિતો નિષ્ક્રિયત્વાત્તૈજસેનાહંકારેણ ક્રિયાવતા યુક્તસ્તન્માત્રાણ્યુત્પાદયતિ તેનોક્તં તૈજસાદુભયમિતિ એવં તૈજસેનાહંકારેણૈન્દ્રિયાણ્યેકાદશ પઞ્ચતન્માત્રાણિ કૃતાનિ ભવન્તિ ॥ 25 ॥
એકાદશક ઇત્યુક્તઃ યો વૈકૃતાત્ સાત્ત્વિકાદહંકારાદુત્પદ્યતે તસ્ય કા સંજ્ઞેત્યાહ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનસ્પર્શનકાનિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુઃ

ચક્ષુરાદીનિ સ્પર્શનપર્યન્તાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે । સ્પૃશ્યતે અનેનેતિ સ્પર્શનં ત્વગિન્દ્રિયં તદ્વાચી સિદ્ધઃ સ્પર્શનશબ્દો ઽસ્તિ તેનેદં પઠ્યતે સ્પર્શનકાનીતિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાન્ પઞ્ચવિષયાન્ બુધ્યન્તે અવગચ્છન્તીતિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાન્ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુઃ કર્મ કુર્વન્તીતિ કર્મેન્દ્રિયાણિ । તત્ર વાગ્વદતિ હસ્તૌ નાનાવ્યાપારં કુરુતઃ પાદૌ ગમનાગમનં પાયુરુત્સર્ગં કરોતિ ઉપસ્થ આનંદં પ્રજોત્પત્ત્યા ॥ 26 ॥
એવં બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયભેદેન દશેન્દ્રિયાણિ વ્યાખ્યાતાનિ મન એકાદશકં કિમાત્મકં કિં સ્વરૂપં ચેતિ તદુચ્યતે ।
ઉભયાત્મકમત્ર મનઃ સઙ્કલ્પકમિન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ ।
ગુણપરિણામવિશેષાન્નાનાત્વં બાહ્યભેદાચ્ચ

અત્રેન્દ્રિયવર્ગે મન ઉભયાત્મકં બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ બુદ્ધીન્દ્રિયવત્ કર્મેન્દ્રિયેષુ કર્મેન્દ્રિયવત્ કસ્માદ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિં કલ્પયતિ કર્મેન્દ્રિયાણાં ચ તસ્માદુભયાત્મકં મનઃ સંકલ્પયતીતિ સંકલ્પકમ્ । કિંચાન્યદિન્દ્રિયં ચ સાધર્મ્યાત્ સમાનધર્મભાવાત્ સાત્ત્વિકાહંકારાદ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ મનસા સહોત્પદ્યમાનાનિ મનસઃ સાધર્મ્યં પ્રતિ તસ્માત્સાધર્મ્યાન્મનો ઽપીન્દ્રિયમેવમેતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ સાત્ત્વિકાદ્વૈકૃતાદહંકારાદુત્પન્નાનિ । તત્ર મનસઃ કા વૃત્તિરિતિ । સંકલ્પો વૃત્તિઃ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદયો વૃત્તયઃ કર્મેન્દ્રિયાણાં વચનાદયો ઽથૈતાનીન્દ્રિયાણિ ભિન્નાનિ ભિન્નાર્થગ્રાહકાણિ કિમીશ્વરેણોત સ્વભાવેન કૃતાનિ યતઃ પ્રધાનબુદ્ધ્યહંકારા અચેતનાઃ પુરુષો ઽપ્યકર્ત્તેત્યત્રાહ । ઇહ સાંખ્યાનાં સ્વભાવો નામ કશ્ચિત્કારણમસ્તિ । અત્રોચ્યતે ગુણપરિણામવિશેષાન્નાનાત્વં બાહ્યભેદાશ્ચ । ઇમાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પઞ્ચાનાં વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાશ્ચ પઞ્ચાનાં સંકલ્પશ્ચ મનસ એવમેતે ભિન્નાનામેવેન્દ્રિયાણામર્થાઃ ગુણપરિણામવિશેષાત્ ગુણાનાં પરિણામો ગુણપરિણામસ્તસ્ય વિશેષાદિન્દ્રિયાણાં નાનાત્વં બાહ્યાર્થભેદાશ્ચ । અથૈતન્નાનાત્વં નેશ્વરેણ નાહંકારેણ ન બુદ્ધ્યા ન પ્રધાનેન ન પુરુષેણ સ્વભાવાત્ કૃતગુણપરિણામેનેતિ । ગુણાનામચેતનત્વાન્ન પ્રવર્ત્તતે પ્રવર્ત્તત એવ કથં વક્ષ્યતીહૈવ વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્ય પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય । એવમચેતનગુણાઃ એકાદશેન્દ્રિયભાવેન પ્રવર્ત્તન્તે વિશેષા અપિ તત્કૃતા એવ યેનોચ્ચૈઃ પ્રદેશે ચક્ષુઃખલોકનાય સ્થિતં તથા ઘ્રાણં તથા શ્રોત્રં તથા જિહ્વા સ્વદેશે સ્વાર્થગ્રહણાય । એવં કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ યથાયથં સ્વાર્થસમર્થાનિ સ્વદેશાવસ્થિતાનિ સ્વભાવતો ગુણપરિણામવિશેષાદેવ ન તદર્થા અપિ યત ઉક્તં શાસ્ત્રાન્તરે । ગુણા ગુણેષુ વર્ત્તન્તે ગુણાનાં યા વૃત્તિઃ સા ગુણવિષયા એવેતિ બાહ્યાર્થા વિજ્ઞેયા ગુણકૃતા એવેત્યર્થઃ । પ્રધાનં યસ્ય કારણમિતિ ॥ 27 ॥
અથેન્દ્રિયસ્ય કસ્ય કા વૃત્તિરિત્યુચ્યતે ।
શબ્દાદિષુ પઞ્ચાનામાલોચનમત્રમિષ્યતે વૃત્તિઃ ।
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાશ્ચ પઞ્ચાનામ્

માત્રશબ્દો વિશેષાર્થઃ । અવિશેષવ્યાવૃત્યર્થો યથા ભિક્ષા માત્રં લભ્યતે નાન્યો વિશેષ ઇતિ । તથ ચક્ષૂ રૂપમત્રે ન રસાદિષુ એવં શેષાણ્યપિ તદ્યથા ચક્ષુષો રૂપં જિહ્વાયા રસો ઘ્રાણસ્ય ગન્ધઃ શ્રોત્રસ્ય શબ્દઃ ત્વચઃ સ્પર્શઃ । એવમેષાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં વૃત્તિઃ કથિતા કર્મેન્દ્રિયાણાં વૃત્તિઃ કથ્યતે વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાશ્ચ પઞ્ચાનાં કર્મેન્દ્રિયાણામિત્યર્થઃ । વાચો વચનં હસ્તયોરાદાનં પાદયોર્વિહરણં પાયોર્ભુક્તસ્યાહારસ્ય પરિણતમલોત્સર્ગઃ ઉપસ્થસ્યાનન્દઃ સુતોત્પત્તિર્વિષયા વૃત્તિરિતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 28 ॥
અધુના બુદ્ધ્યહંકારમનસામુચ્યતે ।
સ્વાલક્ષણ્યા વૃત્તિસ્ત્રયસ્ય સૈષા ભવત્યસામાન્યા ।
સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ

સ્વલક્ષણસ્વભાવા સ્વાલક્ષણ્યા । અધ્યવસાયો યો બુદ્ધિરિતિ લક્ષણમુક્તં સૈવ બુદ્ધિવૃત્તિઃ । તથાભિમાનો ઽહંકાર ઇત્યભિમાનલક્ષણો ઽભિમાનવૃત્તિશ્ચ । સંકલ્પકં મન ઇતિ લક્ષણમુક્તં તેન સંકલ્પ એવ મનસો વૃત્તિઃ । ત્રયસ્ય બુદ્ધ્યહંકારમનસાં સ્વાલક્ષણ્યા વૃત્તિરસામાન્યા યા પ્રાગભિહિતા બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચ વૃત્તિઃ સાપ્યસામાન્યૈવેતિ । ઇદાનીં સામાન્યા વૃત્તિરાખ્યાયતે । સામાન્યકારનવૃત્તિઃ સામાન્યેન કરણાનાં વૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાના ઇતિ પઞ્ચ વાયવઃ સર્વેન્દ્રિયાણાં સામાન્યા વૃત્તિર્યતઃ । પ્રાણો નામ વાયુર્મુખનાસિકાન્તર્ગોચરસ્તસ્ય યત્ સ્પન્દનં કર્મ તત્ ત્રયોદશવિધસ્યાપિ સામાન્યા વૃત્તિઃ સતિ પ્રાણે યસ્માત્ કરણાનામાત્મલાભ ઇતિ । પ્રાણો ઽપિ પઞ્ચરશકુનિવત્ સર્વસ્ય ચલનં કરોતીતિ । પ્રાણનાત્ પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે । તથાપનયનાદપાનસ્તત્ર યત્સ્પન્દનં તદપિ સામાન્યવૃત્તિરિન્દ્રિયસ્ય । તથા સમાનો મધ્યદેશવર્તી ય આહારાદિનયનાત્સમં નયનાત્ સમાનો વાયુસ્તત્ર યત્સ્પન્દનં તત્ સામાન્યં કરણવૃત્તિઃ । તથા ઊર્ધ્વારોહણાદુત્કર્ષાદુન્નયનાદ્વા ઉદાનો નાભિદેશમસ્તકાન્તર્ગોચરસ્તત્રોદાને યત્સ્પન્દનં તત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં સામાન્યા વૃત્તિઃ । કિંચ શરીરવ્યાપ્તિરભ્યન્તરવિભાગશ્ચ યેન ક્રિયતે ઽસૌ શરીરવ્યાપ્ત્યાકાશવદ્વ્યાનસ્તત્ર યત્ સ્પન્દનં તત્ કરણજાલસ્ય સામાન્યા વૃત્તિરિતિ । એવમેતે પઞ્ચ વાયવઃ સામાન્યકરણવૃત્તિરિતિ વ્યાખ્યાતાઃ ત્રયોદશવિધસ્યાપિ કરણસામાન્યા વૃત્તિરિત્યર્થઃ ॥ 29 ॥
યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય તુ વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા ।
દૃષ્ટે તથાપ્યદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ

યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય બુદ્ધ્યહંકારમનસામેકૈકેન્દ્રિયસમ્બન્ધે સતિ ચતુષ્ટયં ભવતિ ચતુષ્ટયસ્ય દૃષ્ટે પ્રતિવિષયાધ્યવસાયે યુગપદ્વૃતિર્બુદ્ધ્યહંકારમનશ્ચક્ષૂંષિ યુગપદેકકાલં રૂપં પશ્યતિ સ્થાણુરયમિતિ । બુદ્ધ્યહંકારમનોજિહ્વા યુગપદ્રસં ગૃહ્ણન્તિ । બુદ્ધ્યહંકારમનોઘ્રાણાનિ યુગપદ્ગન્ધં ગૃહ્ણન્તિ । તથા ત્વક્શ્રોત્રે અપિ । કિંચ ક્રમશશ્ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા તસ્યેતિ ચતુષ્ટયસ્યક્રમશશ્ચ વૃત્તિર્ભવતિ । યથા કશ્ચિત્ પથિ ગચ્છન્ દૂરાદેવ દૃષ્ટ્વા સ્થાણુરયં પુરુષો વેતિ સંશયે સતિ તત્રોપરૂઢાં વલ્લિં તલ્લિઙ્ગં પશ્યતિ શકુનિં વા તતો તસ્ય મનસા સંકલ્પિતે સંશયે વ્યવચ્છેદભૂતા બુદ્ધિર્ભવતિ સ્થાણુરયમિત્યતો ઽહંકારશ્ચ નિશ્ચયાર્થઃ સ્થાણુરેવેત્યેવં બુદ્ધ્યહંકારમનશ્ચક્ષુષાં ક્રમશો વૃત્તિર્દૃષ્ટા યથા રૂપે તથા શબ્દાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યા દૃષ્ટે દૃષ્ટવિષયે । કિંચાન્યત્તથાપ્યદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિરદૃષ્ટે ઽનાગતે ઽતીતે ચ કાલે બુદ્ધ્યહંકારમનસાં રૂપે ચક્ષુઃ પૂર્વિકા ત્રયસ્ય વૃત્તિઃ સ્પર્શે ત્વક્પૂર્વિકા ગન્ધે ઘ્રાણપૂર્વિકા રસે રસનપૂર્વિકા શબ્દે શ્રવણપૂર્વિકા બુદ્ધ્યહંકારમનસામનાગતે ભવિષ્યતિ કાલે ઽતીતે ચ તત્ ક્રમશો વૃત્તિર્વર્ત્તમાને યુગપત્ ક્રમશશ્ચેતિ ॥ 30 ॥
કિંચ ।
સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહેતુકાં વૃત્તિમ્ ।
પુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્

સ્વાં સ્વામિતિ વીપ્સા બુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ સ્વાં સ્વાં વૃત્તિં પરસ્પરાકૂતહેતુકામાકૂતકાદરાસમ્ભ્રમ ઇતિ પ્રતિપદ્યન્તે પુરુષાર્થકરણાય । બુદ્ધેરહંકારાદયો બુદ્ધિરહંકારાકૂતં જ્ઞાત્વા સ્વસ્વવિષયં પ્રતિપદ્યતે કિમર્થમિતિ ચેત્ પુરુષાર્થ એવ હેતુઃ પુરુષાર્થઃ કર્ત્તવ્ય ઇત્યેવમર્થં ગુણાનાં પ્રવૃત્તિસ્તસ્માદેતાનિ કરણાનિ પુરુષાર્થં પ્રકાશયન્તિ કથં સ્વયં પ્રવર્તન્તે ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણં પુરુષાર્થ એવૈકઃ કારયતીતિ વાક્યાર્થો ન કેનચિદીશ્વરેણ પુરુષેણ કાર્યતે પ્રબોધ્યતે કરણમ્ ॥ 31 ॥
બુદ્ધ્યાદિ કતિવિધં તદિત્યુચ્યતે ।
કરણં ત્રયોદશવિધં તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ ।
કાર્યં ચ તસ્ય દશધાહાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ

કરણં મહદાદિ ત્રયોદશવિધં બોદ્ધ્યવ્યં પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ વાગાદીનીતિ ત્રયોદશવિધં કરણં તત્કિં કરોતીત્યેતદાહ તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ । તત્રાહરણં ધારણં ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ કુર્વન્તિ પ્રકાશં બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ । કતિવિધં કાર્યં તસ્યેતિ તદુચ્યતે । કાર્યં ચ તસ્ય દશધા તસ્ય કરણસ્ય કાર્યં કર્તવ્યમિતિ દશધા દશપ્રકારં શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાખ્યં વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાખ્યમેતદ્દશવિધં કાર્યં બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ પ્રકાશિતં કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહરન્તિ ધારયન્તિ ચેતિ ॥ 32 ॥
અન્તઃકરણં ત્રિવિધં દશધા બાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ ।
સામ્પ્રતકાલં બાહ્યં ત્રિકાલમાભ્યન્તરં કરણમ્

અન્તઃકરણમિતિ બુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ત્રિવિધં મહદાદિભેદાત્ । દશધા બાહ્યં ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ દશવિધમેતત્કરણં બાહ્યં તત્ર યસ્યાન્તઃકરણસ્ય વિષયાખ્યં બુદ્ધ્યહંકારમનસાં ભોગ્યં સામ્પ્રતકાલં શ્રોત્રં વર્ત્તમાનમેવ શબ્દં શૃણોતિ નાતીતં ન ચ ભવિષ્યન્તં ચક્ષુરપિ વર્તમાનં રૂપં પશ્યતિ નાતીતં નાનાગતં ત્વગ્વર્ત્તમાનં સ્પર્શં જિહ્વા વર્ત્તમાનં રસં નાસિકા વર્ત્તમાનં ગન્ધં નાતીતાનાગતં ચેતિ । એવં કર્મેન્દ્રિયાણિ વાગ્વર્ત્તમાનં શબ્દમુચ્ચારયતિ નાતીતં નાનાગતં પાણી વર્ત્તમાનં ઘટમાદદાતે નાતીતમનાગતં પાયૂપસ્થૌ ચ વર્ત્તમાનાવુત્સર્ગાનન્દૌ કુરુતો નાતીતૌ નાનાગતૌ । એવં બાહ્યં કરણં સામ્પ્રતકાલમુક્તં ત્રિકાલમાભ્યન્તરં કરણં બુદ્ધ્યહંકારમનાંસિ ત્રિકાલવિષયાણિ બુદ્ધિર્વર્ત્તમાનં ઘટં બુધ્યતે અતીતમનાગતં ચેતિ । અહંકારો વર્ત્તમાને ઽભિમાનં કરોત્યતીતે ઽનાગતે ચ । તથા મનો વર્ત્તમાને સંકલ્પં કુરુતે અતીતે ઽનાગતે ચ એવં ત્રિકાલમાભ્યન્તરં કરણમિતિ ॥ 33 ॥
ઇદાનીમિન્દ્રિયાણિ કતિ સવિશેષં વિષયં ગૃહ્ણન્તિ કાનિ નિર્વિશેષમિતિ તદુચ્યતે ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ ।
વાગ્ભવતિ શબ્દવિષયા શેષાન્યપિ પઞ્ચવિષયાણિ

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તાનિ સવિશેષં વિષયં ગૃહ્ણાતિ સવિશેષવિષયં માનુષાણાં શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાન્ સુખદુઃખમોહવિષયયુક્તાન્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રકાશયન્તિ દેવાનાં નિર્વિશેષાન્વિષયાન્ પ્રકાશયન્તિ તથા કર્મેન્દ્રિયાણાં મધ્યે વાગ્ભવતિ શબ્દવિષયા દેવાનાં માનુષાણાં ચ વાગ્વદતિ શ્લોકાદીનુચ્ચારયતિ તસ્માદ્દેવાનાં માનુષાણાં ચ વાગિન્દ્રિયં તુલ્યં શેષાણ્યપિ વાગ્વ્યતિરિક્તાનિ પાણિપાદપાયૂપસ્થસંજ્ઞિતાનિ પઞ્ચવિષયાણિ શબ્દાદયો યેષાં તાનિ પઞ્ચવિષયાણિ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પાણૌ સન્તિ પઞ્ચશબ્દાદિલક્ષણાયાં ભુવિ પાદો વિહરતિ પાય્વિન્દ્રિયં પઞ્ચક્લૃપ્તમુત્સર્ગં કરોતિ તથોપસ્થેન્દ્રિયં પઞ્ચલક્ષણં શુક્રમાનન્દયતિ ॥ 34 ॥
સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે યસ્માત્ ।
તસ્માત્ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ

સાન્તઃકરણા બુદ્ધિરહંકારમનઃસહિતેત્યર્થહ યસ્માત્ સર્વં વિષયમવગાહતે ગૃહ્ણાતિ ત્રિષ્વપિ કાલેષુ શબ્દાદીન્ ગૃહ્ણાતિ તસ્માત્ત્રિવિધમ કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ શેષાનિ કરણાનીતિ વાક્યશેષઃ ॥ 35 ॥
કિં ચાન્યત્ ।
એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ

યાનિ કરણાન્યુક્તાનિ એતે ગુણવિશેષાઃ કિં વિશિષ્ટાઃ પ્રદીપકલ્પાઃ પ્રદીપવદ્વિષયપ્રકાશકાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા અસદૃશા ભિન્નવિષયા ઇત્યર્થઃ । ગુણવિષયા ઇત્યર્થઃ । ગુણવિશેષા ગુણેભ્યો જાતાઃ । કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં બુદ્ધીન્દ્રિયાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યહંકારો મનશ્ચૈતાનિ સ્વં સ્વમર્થં પુરુષસ્ય પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ બુદ્ધિસ્થં કુર્વન્તીત્યર્થઃ । યતો બુદ્ધિસ્થં સર્વં વિષયં સુખાદિકં પુરુષ ઉપલભ્યતે ॥ 36 ॥
ઇદં ચાન્યત્ ।
સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ।
સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ તતઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્

સર્વેન્દ્રિયગતં ત્રિષ્વપિ કાલેષુ સર્વં પ્રત્યુપભોગમુપભોગં પ્રતિ દેવમનુષ્યતિર્યગ્ બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયદ્વારેણ સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સાધયતિ સમ્પાદયતિ યસ્માત્ તસ્માત્ સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ પ્રધાનપુરુષયોર્વિષયવિભાગં કરોતિ પ્રધાનપુરુષાન્તરં નાનાત્વમિત્યર્થઃ । સૂક્ષ્મમિત્યનધિકૃતતપશ્ચરણૈરપ્રાપ્યમિયં પ્રકૃતિઃ સત્ત્વરજસ્તમસાં સામ્યાવસ્થા ઇયં બુદ્ધિરયમહંકાર એતાનિ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાન્યયમન્યઃ પુરુષ એભ્યો વ્યતિરિક્ત ઇત્યેવ બોધયતિ બુદ્ધિર્યસ્યાવાયાદપવર્ગો ભવતિ ॥ 37 ॥
પૂર્વમુક્તં વિશેષાવિશેષવિષયાણિ તત્ કે વિષયાસ્તચ્ચ દર્શયતિ ।
તન્માત્રાણ્યવિશેષાસ્તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ।
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ

યાનિ પઞ્ચ તન્માત્રાણ્યહંકારાદુત્પદ્યન્તે તે શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શતન્માત્રં રૂપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમેતાન્યવિશેષા ઉચ્યન્તે દેવાનામેતે સુખલક્ષણા વિષયા દુઃખમોહરહિતાસ્તેભ્યઃ પઞ્ચભ્યસ્તન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતાનિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશસંજ્ઞિતાનિ યાન્યુત્પદ્યન્તે । એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ । ગન્ધતન્માત્રાત્ પૃથિવી રસતન્માત્રાદાપો રૂપતન્માત્રાત્તેજઃ સ્પર્શતન્માત્રાદ્વાયુઃ શબ્દતન્માત્રાદાકાશમિત્યેવમુત્પન્નાન્યેતાનિ મહાભૂતાન્યેતે વિશેષા માનુષાણાં વિષયાઃ શાન્તા સુખલક્ષણા ઘોરા દુઃખલક્ષણા મૂઢા મોહજનકા યથાકાશં કસ્યચિદનવકાશાદન્તર્ગૃહાદેર્નિર્ગતસ્ય સુખાત્મકં શાન્તં ભવતિ તદેવ શીતોષ્ણવાતવર્ષાભિભૂતસ્ય દુઃખાત્મકં ઘોરં ભવતિ તદેવ પન્થાનં ગચ્છતો વનમાર્ગાત્ ભ્રષ્ટસ્ય દિઙ્ મોહાન્મૂઢં ભવતિ । એવં વાયુર્ઘર્માર્તસ્ય શાન્તો ભવતિ શીતાર્તસ્ય ઘોરો ધૂલીશર્કરાવિમિશ્રો ઽતિવાન્ મૂઢ ઇતિ । એવં તેજઃ પ્રભૃતિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 38 ॥
અથાન્યે વિશેષાઃ ।
સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ સહ પ્રભૂતૈસ્ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ ।
સૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતા માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે

સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રાણિ યત્સંગૃહીતં તન્માત્રિકં સૂક્ષ્મશરીરં મહદાદિલિઙ્ગં સદા તિષ્ઠતિ સંસરતિ ચ તે સૂક્ષ્માસ્તથા માતાપિતૃજા સ્થૂલશરીરોપચાયકા ઋતુકાલે માતાપિતૃસંયોગે શોણિતશુક્રમિશ્રીભાવેનોદરાન્તઃ સૂક્ષ્મશરીરસ્યોપચયં કુર્વીત તત્ સૂક્ષ્મશરીરં પુનર્માતુરશિતપીતનાનાવિધરસેન નાભીનિબન્ધેનાપ્યાયતે તથા પ્રારબ્ધં શરીરં સૂક્ષ્મૈર્માતાપિતૃજૈશ્ચ સહ મહાભૂતૈસ્ત્રિવિધા વિશેષૈઃ પૃષ્ઠોદરજંઘાકટ્યુરઃ શિરઃ પ્રભૃતિ ષાટ્ કૌશિકં પઞ્ચભૌતિકં રુધિરમાંસસ્નાયુશુક્રાસ્થિમજ્જાસંભૃતમાકાશો ઽવકાશદાનાદ્વાયુર્વર્દ્ધનાત્ તેજઃ પાકાદાપઃ સંગ્રહાત્પૃથિવી ધારણાત્ સમસ્તાવયવોપેતં માતુરુદરાદ્બહિર્ભવતિ । એવમેતે ત્રિવિધા વિશેષા સ્યુઃ । અત્રાહ કે નિત્યાઃ કે વાનિત્યાઃ સૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતાઃ સૂક્ષ્માસ્તન્માત્રસંજ્ઞકાસ્તેષાં મધ્યે નિયતા નિત્યાસ્તૈરારબ્ધં શરીરં કર્મવશાત્ પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરજાતિષુ સંસરતિ ધર્મવશાદિન્દ્રકાદિલોકેષ્વેવમેતન્નિયતં સૂક્ષ્મશરીરં સરતિ યાવત્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઉત્પન્ને જ્ઞાને વિદ્વાંઞ્છરીરં ત્યક્ત્વા મોક્ષં ગચ્છતિ તસ્માદેતે વિશેષા સૂક્ષ્મા નિત્યા ઇતિ માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે તત્ સૂક્ષ્મશરીરં પરિત્યજ્યેહૈવ પ્રાણત્યાગવેલાયાં માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે મરણકાલે માતાપિતૃજં શરીરમિહૈવ નિવર્ત્ત્ય ભૂમ્યાદિષુ પ્રલીયતે યથા તત્ત્વં ॥ 39 ॥
સૂક્ષ્મં ચ કથં સંસરતિ તદાહ ।
પૂર્વોત્પન્નમસક્તં નિયતં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ।
સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈરધિવાસિતં લિઙ્ગમ્