Samkhya Karika · Verses 21-40
puruṣasya darśanā'rthaṃ kaivalyā'rthaṃ1 tathā pradhānasya
paṅgv-andhavad ubhayor api saṃyogas tat-kṛtaḥ sargaḥ.
prakṛter mahāṃs, tato .ahaṃ- kāras, tasmād gaṇaś ca1 ṣoḍaśakaḥ
tasmād api ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni.
adhyavasāyo buddhir dharmo jñānaṃ vi-rāga aiśvaryam
sāttvikam etad-rūpaṃ tāmasam asmād viparyastam.
abhimāno .ahaṃ-kāras tasmād dvi-vidhaḥ pravartate sargaḥ
ekādaśakaś ca gaṇas1 tan-mātraḥ2 pañcakaś3 c' aiva.
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃ-kārāt
bhūtā`des tan1-mātraḥ sa tāmasas taijasād ubhayaṃ.
buddhī'ndriyāṇi cakṣuḥ1- śrotra-ghrāṇa-rasana2-tvag-ākhyāni3
vāk-pāṇi-pāda-pāyū 'pasthān4 karm'endriyāny āhuḥ.
ubhayā`tmakam atra manaḥ saṃkalpakam indriyaṃ ca sā-dharmyāt
guṇa-pariṇāma-viśeṣān nānātvam bāhya2-bhedāc3 ca.1
śabdā`diṣu1 pañcānām ālocana-mātram iṣyate vṛttiḥ
vacanā`dāna-viharaṇ'otsargā`nandāś ca2 pañcānām.
1 rūpā`diṣu V2, V1, G(B, D) Y, V 2 -s tu V2, V1, M
svā-lakṣaṇyaṃ1 vṛttis trayasya s^ aiṣā bhavaty a-sāmānyā
sāmānya-kaṛaṇa-vṛttiḥ prāṇā`dyā vāyavaḥ pañca.
yugapac catuṣṭayasya tu1 vṛttiḥ kramaśaś ca tasya nirdiṣṭā
dṛṣṭe tathā ^py a-dṛṣṭe trayasya tat-pūrvikā vṛttiḥ.
svāṃ svām pratipadyante paras-parā`kūta-hetukāṃ1 vṛttim
puruṣā'rtha eva hetur na kena cit kāryate karaṇam.
karaṇaṃ trayodaśa-vidhaṃ tad āharaṇa1-dhāraṇa-prakāśa-karam
kāryaṃ ca tasya daśadhā *hāryaṃ, dhāryam prakāśyaṃ ca.
antaḥ-karaṇaṃ tri-vidhaṃ daśadhā bāhyaṃ trayasya viṣayā`khyam
sāmprata-kālam bāhyaṃ tri-kālam ābhy1-antaraṃ karaṇam.
buddhī'ndriyāṇi teṣām pañca viśeṣā'-viśeṣa-viṣayāṇi1
vāg bhavati śabda-viṣayā śeṣāṇi tu2 pañca-viṣayāṇi1.
sā'ntaḥ-karaṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt
tasmāt tri-vidhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi.
ete pradīpa-kalpāḥ paras-para-vi-lakṣaṇā guṇa-viśeṣāḥ
kṛtsnam puruṣasyā 'rtham prakāśya buddhau prayacchanti.
sarvam pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ
s^ aiva ca viśinaṣṭi punaḥ1 pradhāna-puruṣā'ntaraṃ sūkṣmam.
tan-mātrāṇy a-viśeṣās tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ
ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca1.
sūkṣmā mātā-pitṛ-jāḥ saha prabhūtais tridhā viśeṣāḥ syuḥ
sūkṣmās teṣāṃ niyatā mātā-pitṛ-jā nivartante.
pūrv'otpannam a-saktaṃ niyatam mahad-ādi sūkṣma-pary-antam
saṃsarati nir-upabhogam1 bhāvair adhi2vāsitaṃ liṅgam.
Original text: Sāṃkhyakārikā · Data entry Ferenc Ruzsa · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0