Samkhya Karika · Verses 41-60
citraṃ yathā *śrayam ṛte sthāṇv1-ādibhyo vinā yathā2 chāyā
tadvad vinā ^viśeṣair na tiṣṭhati3 nir-āśrayaṃ liṅgam.
puruṣā'rtha-hetukam idaṃ nimitta-naimittika-prasaṅgena
prakṛter vibhutva-yogān naṭavad vyavatiṣṭhate1 liṅgam.
sāṃsiddhikāś ca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāś ca dharmā`dyāḥ
dṛṣṭāḥ karaṇā`śrayiṇaḥ kāryā`śrayiṇaś ca kalalā`dyāḥ.
dharmeṇa gamanam ūrdhvaṃ gamanam adhastād bhavaty a-dharmeṇa
jñānena cā 'pavargo viparyayād iṣyate bandhaḥ.
vai-rāgyāt prakṛti-layaḥ saṃsāro bhavati rājasād1 rāgāt
aiśvaryād a-vighāto viparyayāt tad-viparyāsaḥ.
eṣa pratyaya-sargo viparyayā'-śakti-tuṣṭi-siddhy-ākhyaḥ
guṇa-vaiṣamya1-vimardāt2 tasya ca3 bhedās tu pañcāśat.
pañca viparyaya-bhedā bhavanty a-śakteś1 ca karaṇa-vaikalyāt
aṣṭāviṃśati-bhedās2 tuṣṭir navadhā ^ṣṭadhā siddhiḥ.
bhedas tamaso .aṣṭa-vidho mohasya ca daśa-vidho mahā-mohaḥ
tāmisro1 .aṣṭā2-daśadhā tathā bhavaty andha-tāmisraḥ1.
ekādaś' endriya-vadhāḥ1 saha buddhi-vadhair a-śaktir uddiṣṭā2
saptadaśa vadhā3 buddher4 viparyayāt5 tuṣṭi-siddhīnām.
ādhy-ātmikāś1 catasraḥ prakṛty-upādāna-kāla-bhāgyā2`khyāḥ
bāhyā viṣay'oparamāc ca pañca3 nava4 tuṣṭayo .abhimatāḥ 5.
ūhaḥ śabdo .adhyayanaṃ duḥkha-vighātās trayaḥ1 su-hṛt-prāptiḥ
dānaṃ ca siddhayo .aṣṭau2 siddheḥ3 pūrvo .aṅkuśas tri-vidhaḥ
na vinā bhāvair liṅgaṃ na vinā liṅgena bhāva-1nirvṛttiḥ2
liṅgā`khyo bhāvā`khyas (tasmād dvi-vidhaḥ pravartate3 sargaḥ.)
aṣṭa-vikalpo daivas1 tairyag-yonaś2 ca3 pañcadhā bhavati
mānuṣyaś4 c' aika5-vidhaḥ samāsato bhautikaḥ6 sargaḥ.
ūrdhvaṃ sattva-viśālas tamo-viśālaś ca1 mūlataḥ sargaḥ
madhye rajo-viśālo Brahmā`di2 stamba-pary-antaḥ3.
tatra1 jarā-maraṇa-kṛtaṃ2 duḥkham prāpnoti cetanaḥ puruṣaḥ
liṅgasyā ` vi3nivṛttes tasmād duḥkhaṃ sva-bhāvena4.
ity eṣa prakṛti-kṛto1 mahad-ādi-viśeṣa2-bhūta-pary-antaḥ3
prati-puruṣa-vimokṣā'rthaṃ svā'rtha iva parā'rtha4 ārambhaḥ.
vatsa-vivṛddhi-nimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttir a-jñasya
puruṣa-vimokṣa-nimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya.
autsukya-nivṛtty-arthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ
puruṣasya vimokṣā'rtham1 pravartate tadvad a-vyaktam.
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt
puruṣasya tathā *tmānam prakāśya vinivartate1 prakṛtiḥ.
nānā-vidhair upāyair1 upakāriṇy an-upakāriṇaḥ puṃsaḥ
guṇavaty a-guṇasya satas tasyā 'rtham apā'rthakaṃ carati2.
Original text: Sāṃkhyakārikā · Data entry Ferenc Ruzsa · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0