સાંખ્યકારિકા · શ્લોક 21-40

પુરુષસ્ય દર્શનાઽર્થં કૈવલ્યાઽર્થં1 તથા પ્રધાનસ્ય
પઙ્ગ્વ્-અન્ધવદ્ ઉભયોર્ અપિ સંયોગસ્ તત્-કૃતઃ સર્ગઃ.

પ્રકૃતેર્ મહાંસ્, તતો .અહં- કારસ્, તસ્માદ્ ગણશ્ ચ1 ષોડશકઃ
તસ્માદ્ અપિ ષોડશકાત્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ.

અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ ધર્મો જ્ઞાનં વિ-રાગ ઐશ્વર્યમ્
સાત્ત્વિકમ્ એતદ્-રૂપં તામસમ્ અસ્માદ્ વિપર્યસ્તમ્.

અભિમાનો .અહં-કારસ્ તસ્માદ્ દ્વિ-વિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ
એકાદશકશ્ ચ ગણસ્1 તન્-માત્રઃ2 પઞ્ચકશ્3 ચ્ઽ ઐવ.

સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહં-કારાત્
ભૂતા`દેસ્ તન્1-માત્રઃ સ તામસસ્ તૈજસાદ્ ઉભયં.

બુદ્ધીઽન્દ્રિયાણિ ચક્ષુઃ1- શ્રોત્ર-ઘ્રાણ-રસન2-ત્વગ્-આખ્યાનિ3
વાક્-પાણિ-પાદ-પાયૂ ઽપસ્થાન્4 કર્મ્ઽએન્દ્રિયાન્ય્ આહુઃ.

ઉભયા`ત્મકમ્ અત્ર મનઃ સંકલ્પકમ્ ઇન્દ્રિયં ચ સા-ધર્મ્યાત્
ગુણ-પરિણામ-વિશેષાન્ નાનાત્વમ્ બાહ્ય2-ભેદાચ્3 ચ.1

શબ્દા`દિષુ1 પઞ્ચાનામ્ આલોચન-માત્રમ્ ઇષ્યતે વૃત્તિઃ
વચના`દાન-વિહરણ્ઽઓત્સર્ગા`નન્દાશ્ ચ2 પઞ્ચાનામ્.
1 રૂપા`દિષુ વ્2, વ્1, ગ્(બ્, દ્) ય્, વ્ 2 -સ્ તુ વ્2, વ્1, મ્

સ્વા-લક્ષણ્યં1 વૃત્તિસ્ ત્રયસ્ય સ્^ ઐષા ભવત્ય્ અ-સામાન્યા
સામાન્ય-કઋઅણ-વૃત્તિઃ પ્રાણા`દ્યા વાયવઃ પઞ્ચ.

યુગપચ્ ચતુષ્ટયસ્ય તુ1 વૃત્તિઃ ક્રમશશ્ ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા
દૃષ્ટે તથા ^પ્ય્ અ-દૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્-પૂર્વિકા વૃત્તિઃ.

સ્વાં સ્વામ્ પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્-પરા`કૂત-હેતુકાં1 વૃત્તિમ્
પુરુષાઽર્થ એવ હેતુર્ ન કેન ચિત્ કાર્યતે કરણમ્.

કરણં ત્રયોદશ-વિધં તદ્ આહરણ1-ધારણ-પ્રકાશ-કરમ્
કાર્યં ચ તસ્ય દશધા *હાર્યં, ધાર્યમ્ પ્રકાશ્યં ચ.

અન્તઃ-કરણં ત્રિ-વિધં દશધા બાહ્યં ત્રયસ્ય વિષયા`ખ્યમ્
સામ્પ્રત-કાલમ્ બાહ્યં ત્રિ-કાલમ્ આભ્ય્1-અન્તરં કરણમ્.

બુદ્ધીઽન્દ્રિયાણિ તેષામ્ પઞ્ચ વિશેષાઽ-વિશેષ-વિષયાણિ1
વાગ્ ભવતિ શબ્દ-વિષયા શેષાણિ તુ2 પઞ્ચ-વિષયાણિ1.

સાઽન્તઃ-કરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમ્ અવગાહતે યસ્માત્
તસ્માત્ ત્રિ-વિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ.

એતે પ્રદીપ-કલ્પાઃ પરસ્-પર-વિ-લક્ષણા ગુણ-વિશેષાઃ
કૃત્સ્નમ્ પુરુષસ્યા ઽર્થમ્ પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ.

સર્વમ્ પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્ પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ
સ્^ ઐવ ચ વિશિનષ્ટિ પુનઃ1 પ્રધાન-પુરુષાઽન્તરં સૂક્ષ્મમ્.

તન્-માત્રાણ્ય્ અ-વિશેષાસ્ તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ1.

સૂક્ષ્મા માતા-પિતૃ-જાઃ સહ પ્રભૂતૈસ્ ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ
સૂક્ષ્માસ્ તેષાં નિયતા માતા-પિતૃ-જા નિવર્તન્તે.

પૂર્વ્ઽઓત્પન્નમ્ અ-સક્તં નિયતમ્ મહદ્-આદિ સૂક્ષ્મ-પર્ય્-અન્તમ્
સંસરતિ નિર્-ઉપભોગમ્1 ભાવૈર્ અધિ2વાસિતં લિઙ્ગમ્.