Language

ENहिગુ
Scripture Library

Samādhirājasūtra · Chapter 9

9.1

iti śrī samādhirāje abhāvasamudgataparivarto nāmāṣṭamaḥ || 8 ||
(Vaidya 44)
9 Gambhīradharmakṣāntiparivartaḥ |
tatra bhagavān punarapi candraprabhaṃ kumārabhūtamāmantrayate sma - tasmāttarhi kumāra bodhisattvena mahāsattvenemaṃ samādhimākāṅkṣatā kṣipraṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃboddhukāmena gambhīradharmakṣāntikuśalena bhavitavyam | kathaṃ ca kumāra bodhisattvo mahāsattvo gambhīradharmakṣāntikuśalo bhavati? iha kumāra bodhisattvena mahāsattvena māyopamāḥ sarvadharmā yathābhūtataḥ prajñātavyāḥ | svapnopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā udakacandropamā nirmitopamāḥ pratibimbopamā ākāśopamāḥ sarvadharmāḥ prajñātavyāḥ | yadā ca kumāra bodhisattvena mahāsattvena māyopamāḥ sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti, svapnopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā udakacandropamā nirmitopamāḥ pratibimbopamā ākāśopamāḥ sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti yathābhūtataḥ tadāyaṃ kumāra bodhisattvo mahāsattvo gambhīradharmakṣāntikuśala ityucyate | sa gambhīrayā dharmakṣāntyā samanvāgato rañjanīyeṣu dharmeṣu na rajyate, doṣaṇīyeṣu dharmeṣu na duṣyate, mohanīyeṣu dharmeṣu na muhyate | tat kasya hetoḥ? tathā hi - sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, taṃ dharmaṃ nopalabhate | yo rajyeta, yatra vā rajyeta,
yena vā rajyeta | yo duṣyeta, yatra vā duṣyeta, yena vā duṣyeta | yo muhyeta, yatra vā muhyeta, yena vā muhyeta | sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, taṃ dharma nopalabhate | taṃ dharmamasamanupaśyannanupalabhamāno 'rakto 'duṣṭo 'mūḍho 'viparyastacittaḥ samāhita ityucyate | niṣprapañcaḥ...... | tīrṇaḥ pāragataḥ...... | sthalagataḥ...... | kṣemaprāptaḥ | arūpaprāptaḥ | śīlavān | jñānavān | prajñāvān | puṇyavān | ṛddhimān...... | smṛtimān...... | matimān...... | gatimān | hrīmān ...... | dhṛtimān | cāritravān | dhūtaguṇasaṃlekhavān | anaṅganaḥ | niṣkiṃcanaḥ | arhan | kṣīṇāsravaḥ | niṣkleśo vaśībhūtaḥ suvimuktacittaḥ suvimuktaprajñaḥ ājāneyo mahānāgaḥ kṛtakṛtyaḥ kṛtakaraṇīyo 'pahṛtabhāro 'nuprāptasvakārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ sarvacetovaśiparamapāramitāprāptaḥ śramaṇaḥ | brāhmaṇaḥ snātakaḥ | pāragaḥ vedakaḥ śrotriyaḥ | buddhaputraḥ | śākyaputraḥ | marditakaṇṭakaḥ | utkṣiptaparikhaḥ | udīrṇaparikhaḥ | ākṣiptaśalyaḥ | nirjaraḥ | bhikṣuḥ | apariveṣṭanaḥ | puruṣaḥ | satpuruṣaḥ | uttamapuruṣaḥ | mahāpuruṣaḥ | puruṣasiṃhaḥ | puruṣanāgaḥ | puruṣājāneyaḥ | puruṣadhaureyaḥ puruṣaśūraḥ | puruṣavīraḥ | puruṣapuṣpaḥ | puruṣapadmaḥ | puruṣapuṇḍarīkaḥ | puruṣadamakaḥ | puruṣacandraḥ | akāpuruṣaḥ | puruṣānupaliptaḥ ityucyate | atha khalu bhagavāstasyāṃ velāyamimā gāthā abhāṣata -
yada lokadhātu na vivarta bhoti ākāśu bhoti ayu sarvalokaḥ /
(Vaidya 45)
yathaiva taṃ pūrvu tathaiva paścāt tathopamān jānatha sarvadharmān

9.2

idaṃ jagad yāva ca kiṃci vartate adhastameti abhūdāpaskandhaḥ /
yathaiva taṃ heṣṭhe tathaiva ūrdhvaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān

9.3

yathāntarīkṣasmi na kiṃcidabhraṃ kṣaṇena co dṛśyati abhramaṇḍalam /
pūrvāntu jānīya kutaḥ prasūtaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān

9.4

tathāgatasyo yatha nirvṛtasya manasi karontaḥ pratibimbu dṛśyate /
yathaiva taṃ pūrvu tathaiva paścāt tathopamān jānatha sarvadharmān

9.5

yathaiva phenasya mahāntu piṇḍamoghena ucchettu naro nirīkṣate /
nirīkṣya so tatra na sārasaṃdarśī tathopamān jānatha sarvadharmān

9.6

deve yathā varṣati sthūlabinduke pṛthak pṛthag budbuda saṃbhavanti /
utpannabhagnā na hi santi budbudāstathopamān jānatha sarvadharmān

9.7

yathaiva grāmāntari lekhadarśanāt kriyāḥ pravartanti pṛthak śubhāśubhāḥ /
na lekhasaṃkrānti girāya vidyate tathopamān jānatha sarvadharmān

9.8

yathā naro mānamadena mohito bhramanti saṃjānatimāṃ vasuṃdharām /
na co mahīyā calitaṃ na kampitaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān

9.9

(Vaidya 46)
ādarśapṛṣṭhe tatha tailapātre nirīkṣate nāri mukhaṃ svalaṃkṛtam /
sā tatra rāgaṃ janayitva bālā pradhāvitā kāma gaveṣamāṇā

9.10

mukhasya saṃkrānti yadā na vidyate bimbe mukhaṃ naiva kadāci labhyate /
yathā sa mūḍhā janayeta rāgaṃ tathopamān jānatha sarvadharmān

9.11

yathaiva gandharvapuraṃ marīcikā yathaiva māyā supinaṃ yathaiva /
svabhāvaśūnyā tu nimittabhāvanā tathopamān jānatha sarvadharmān

9.12

yathaiva candrasya nabhe viśuddhe hrade prasanne pratibimba dṛśyate /
śaśisya saṃkrānti jale na vidyate tallakṣaṇān jānatha sarvadharmān

9.13

yathā naraḥ śailavanāntare sthito bhaṇeyya gāyeyya haseyya rodaye /
pratiśrutkā śrūyati no ca dṛśyate tathopamān jānatha sarvadharmān

9.14

gīte ca vādye ca tathaiva rodite pratiśrutkā jāyati taṃ pratītya /
girāya ghoṣo na kadāci vidyate tathopamān jānatha sarvadharmān

9.15

yathaiva kāmān supinanta seviya pratibuddhasattvaḥ puruṣo na paśyati /
sa bāla kāmeṣvatikāmalobhī tathopamān jānatha sarvadharmān

9.16

rūpān yathā nirmiṇi māyakāro hastīrathānaśvarathān vicitrān /
(Vaidya 47)
na cātra kaścid ratha tatra dṛśate tathopamān jānatha sarvadharmān

9.17

yathā kumārī supināntarasmin sā putra jātaṃ ca mṛtaṃ ca paśyati /
jāte 'tituṣṭā mṛte daurmanaḥsthitā tathopamān jānatha sarvadharmān

9.18

yathā mṛtāṃ mātaramātmajaṃ vā svapne tu vai roditi uccaśabdam /
na tasya mātā mriyate na putrastathopamān jānatha sarvadharmān

9.19

yathaiva rātrau jala candra dṛśyate acchasmi vārismi anāvilasmi /
agrāhya tuccho jala candraśūnya tathopamān jānatha sarvadharmān

9.20

yathaiva grīṣmāṇa madhyāhnakāle tṛṣābhitaptaḥ puruṣo vrajeta /
marīcikāṃ paśyati toyarāśiṃ tathopamān jānatha sarvadharmān

9.21

marīcikāyāmudakaṃ na vidyate sa mūḍha sattvaḥ pibituṃ tadicchati /
abhūtavāriṃ pibituṃ na śakyate tathopamān jānatha sarvadharmān

9.22

yathaiva ārdraṃ kadalīya skandhaṃ sārārthikaḥ puruṣu vipāṭayeta /
bahirvā adhyātma na sāramasti tathopamān jānatha sarvadharmān

9.23

na cakṣuṃ pramāṇaṃ na śrotra ghrāṇaṃ na jihva pramāṇaṃ na kāyacittam /
pramāṇa yadyeta bhaveyurindriyā kasyāryamārgeṇa bhaveta kāryam

9.24

(Vaidya 48)
yasmādime indriya apramāṇā jaḍāḥ svabhāvena avyākṛtāśva /
tasmād ya nirvāṇapathaiva arthikaḥ sa āryamārgeṇa karotu kāryam

9.25

pūrvāntu kāyasya avekṣamāṇo naivātra kāyo napi kāyasaṃjñā /
na yatra kāyo napi kāyasaṃjñā asaṃskṛtaṃ gotramidaṃ pravucyati

9.26

nivṛtti dharmāṇa na asti dharmā yeneti nāsti na te jātu asti /
astīti nāstīti ca kalpanāvatāmevaṃ carantāna na duḥkha śāmyati

9.27

astīti nāstīti ubhe 'pi antā śuddhī aśuddhīti ime 'pi antā /
tasmādubhe anta vivarjayitvā madhye 'pi sthānaṃ na karoti paṇḍitaḥ

9.28

astīti nāstīti vivāda eṣa śuddhī aśuddhīti ayaṃ vivādaḥ /
vivādaprāptāna na duḥkha śāmyati avivādaprāptāna duḥkhaṃ nirudhyate

9.29

smṛterupasthānakathāṃ kathitvā manyanti bālā vaya kāyasākṣī /
na kāyasākṣisya ca asti manyanā prahīṇa tasyo pṛthu sarva manyanā

9.30

caturṣu dhyāneṣu kathāṃ kathitvā vadanti bālā vayaṃ dhyānagocarāḥ /
na kleśadhyāyi na ca asti manyanā viditva jñānena madaḥ prahīyate

9.31

caturṣu sattveṣu kathāṃ kathitvā vadanti bālā vaya satyadarśinaḥ /
(Vaidya 49)
na satyadarśisya ca kāci manyanā amanyanā satya jinena deśitā

9.32

rakṣeta śīlaṃ na ca tena manye śruṇeyya dharmaṃ na ca tena manye /
yanaiva so manyati alpaprajño tanmūlakaṃ duḥkha vivardhate 'sya

9.33

duḥkhasya mūlaṃ madu saṃnidarśitaṃ sarvajñinā lokavināyakena /
madena mattāna duḥkhaṃ pravardhate amanyamānāna dukhaṃ nirudhyate

9.34

kiyadbahūn dharma paryāpuṇeyyā śīlaṃ na rakṣeta śrutena mattaḥ /
na bāhuśrutyena sa śakyu tāyituṃ duḥśīla yena vrajamāna durgatim

9.35

sacet punaḥ śīlamadena matto na bāhuśrutyasmi karoti yogam /
kṣayetva so śīlaphalamaśeṣaṃ puno 'pi sa pratyanubhoti duḥkham

9.36

kiṃcāpi bhāveyya samādhi loke na co vibhāveyya sa ātmasaṃjñām /
punaḥ prakupyanti kileśu tasya yathodrakasyeha samādhibhāvanā

9.37

nairātmyadharmān yadi pratyavekṣate tān pratyavekṣya yadi bhāvayeta /
sa hetu nirvāṇaphalasya prāptaye yo anyaheturna sa bhoti śāntaye

9.38

yathā naraścauragaṇairupadrutaḥ palāyitumicchati jīvitārthikaḥ /
na tasya pādāḥ prabhavanti gacchituṃ gṛhītva caurehi sa tatra hanyate

9.39

(Vaidya 50)
evaṃ naraḥ śīlavihīna mūḍhaḥ palāyitumicchati saṃskṛtātaḥ /
sa śīlahīno na prabhoti gacchituṃ jarāya vyādhyā maraṇena hanyate

9.40

yathaiva caurāṇa bahū sahasro nānāmukhehi prakaroti pāpam /
evaṃ kileśā vividhairmukhebhiryathaiva cauro hani śuklapākṣam

9.41

yena sunidhyāptu nirātmaskandhā ākruṣṭhu paribhāṣṭu na śaṅku bhoti /
sa kleśamārasya vaśaṃ na gacchate yaḥ śūnyatāṃ jānati so na kupyate

9.42

bahū jano bhāṣati skandhaśūnyatāṃ na ca prajānāti yathā nirātmakāḥ /
te aprajānanta parehi coditāḥ krodhābhibhūtāḥ paruṣaṃ vadanti

9.43

yathā naro āturu kāyaduḥkhito bahūhi varṣehi na jātu mucyate /
sa dīrghagailānyadukhena pīḍitaḥ paryeṣate vaidyu cikitsanārthikaḥ

9.44

punaḥ punastena gaveṣatā ca āsādito vaidya vidū vicakṣaṇaḥ /
kāruṇyatāṃ tena upasthapetvā prayuktu bhaiṣajyamidaṃ niṣevyatām

9.45

gṛhītva bhaiṣajya pṛthuṃ varāṃ varāṃ na sevate āturu yena mucyate /
na vaidyadoṣo na ca bhaiṣajānāṃ tasyaiva doṣo bhavi āturasya

9.46

evamiha śāsani pravrajitvā paryāpuṇitvā bala dhyāna indriyān /
na bhāvanāyāmabhiyukta bhonti ayuktayogīna kuto 'sti nirvṛtiḥ

9.47

(Vaidya 51)
svabhāvaśūnyāḥ sada sarvadharmā vastuṃ vibhāventi jināna putrāḥ /
sarveṇa sarvaṃ bhava sarvaśūnyaṃ prādeśikī śūnyatā tīrthikānām

9.48

na vijña bālehi karonti vigrahaṃ satkṛtya bālān parivarjayanti /
mamāntike enti praduṣṭacittā na bāladharmehi karoti saṃstavam

9.49

na vijña bālāna karoti sevanāṃ viditva bālāna svabhāvasaṃtatim /
kiyacciraṃ bālu susevito 'pi puno 'pi te bhonti amitrasaṃnibhāḥ

9.50

na vijña bāleṣviha viśvasanti vijñāya bālāna svabhāvadharmatām /
svabhāvabhinna prakṛtīya bālā na cāsti mitraṃ hi pṛthagjanānām

9.51

sahadharmikeno vacanena uktāḥ krodhaṃ ca doṣaṃ ca apratyayaṃ ca /
prāviṣkaronti imi bāladharmān imamarthu vijñāya na viśvasanti

9.52

bālā hi bālehi samaṃ samenti yathā amedhyena amedhyu sārdham /
vijñāḥ punarvijñajanena sārdhaṃ samenti sarpiryatha sarpimaṇḍaiḥ

9.53

saṃsāradoṣāṇa apratyavekṣaṇāt karmāṇa vipākamanotarantaḥ /
buddhāna co vākyamaśraddadhānāste cchedyabhedyasmi caranti bālāḥ

9.54

sudurlabhaṃ labhya manuṣyalābhaṃ na śilpasthāneṣu bhavanti kovidāḥ /
(Vaidya 52)
daridrabhūtāna dhanaṃ na vidyate ajīvamānāstada pravrajanti

9.55

te pravrajitvā iha buddhaśāsane adhyuṣitā bhontiha pātracīvare /
te pāpamitrehi parigṛhītāstāṃ nācarante sugatāna śikṣām

9.56

te ātmanaḥ śīlamapaśyamānāścittavyavasthāṃ na labhanti bālāḥ /
rātriṃdivaṃ bhonti ayuktayogā na te jugupsanti ca pāpakarmataḥ

9.57

kāyena cittena asaṃyatānāṃ na kiṃci vācāya sa jalpitavyam /
sadā gaveṣanti parasya doṣān aparāddhu kiṃ kena vā codayiṣye

9.58

āhāri adhyuṣita bhonti bālā na cāsti mātrajñatu bhojanasmin /
buddhasya puṇyehi labhitva bhojanaṃ tasyaiva bālā akṛtajña bhonti

9.59

te bhojanaṃ svādurasaṃ praṇītaṃ labdhvā ca bhuñjanti ayuktayogāḥ /
teṣāṃ sa āhāru vadhāya bhoti yatha hastipotāna bisā adhautakāḥ

9.60

kiṃ cāpi vidvān matimān vicakṣaṇo bhuñjīta āhāru śuci praṇītam /
na caiva adhyuṣita tatra bhoti agṛghnu so bhuñjati yuktayogī

9.61

kiṃ cāpi vidvān matimān vicakṣaṇo ābhāṣate bālu kuto hi svāgatam /
(Vaidya 53)
tatha saṃgṛhītvā priyavadyatāya kāruṇyatāṃ tatra upasthapeti

9.62

yo bhoti bālāna hitānukampī tasyaiva bālā vyasanena tuṣṭāḥ /
etena doṣeṇa jahitva bālān mṛgovadeko viharedaraṇye

9.63

ima īdṛśān doṣa viditva paṇḍito na jātu bālehi karoti saṃgatim /
vihīnaprajñānupasevato me svargāttu hāniḥ kuta bodhi lapsye

9.64

maitrīvihārī ca bhavanti paṇḍitāḥ karuṇāvihārī muditāvihārī /
upekṣakāḥ sarvabhaveṣu nityaṃ samādhi bhāvetva spṛśanti bodhim

9.65

te bodhi buddhitva śivāmaśokāṃ viditva sattvān janavyādhipīḍitān /
kāruṇyatāṃ tatra upasthapetvā kathāṃ kathenti paramārthayuktām

9.66

ye tāṃ vijānanti jināna dharmatāmanābhilapyaṃ sugatāna satyam /
te dharma śrutvā ima evarūpāṃ lapsyanti kṣānti ariyāṃ nirāmiṣām

Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc