Samādhirājasūtra · Chapter 36
iti śrīsamādhirāje supuṣpacandraparivartaḥ pañcatriṃśatitaḥ || 35 ||
(Vaidya 254)
36 Śīlaskandhanirdeśaparivartaḥ |
tasmāttarhi kumāra ya ākāṅkṣedbodhisattvo mahāsattvaḥ kimityahaṃ sukhamanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeyamiti, tena kumāra bodhisattvena mahāsattvena śīlaskandhe supratiṣṭhitena bhavitavyam, sarvabodhisattveṣu ca śāstṛpremasaṃjñā upasthāpayitavyā ||
atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
yaḥ śīlaskandhe pratiṣṭhitu bodhisattvo hitaiṣicitto vicarati cārikāyām /
kṣipraṃ sa gatvā abhiratibuddhakṣetraṃ kṣāntiṃṃ labhitvā bhaviṣyati dharmarājaḥ
tasmāt samagrā bhavatha aduṣṭacittāḥ sarve ca bhogā satata manāpakārī /
dṛṣṭvā ca buddhān śirighana aprameyān bodhiṃ spṛśitvā bhaviṣyatha dharmasvāmī
tasmācchruṇitvā ima vara ānuśaṃsān dṛṣṭā ca bhikṣūn parama suśīlavantā /
niḥśāṭhiyeno vidu sada sevitavyāḥ samādhiptāptā bhaviṣyatha nocireṇa
sacennidhānāparimitāpramāṇa pūrṇā bhaveyu maṇiratanebhi saptaiḥ /
tathaiva bhūyo ratanavarāṇa pūrṇāḥ kṣetrā bhaveyurvālikagaṅgatulyāḥ
dānādhimukto bhaviya sa bodhisattva ekaika rātriṃdivamiha dānu dadyāt /
evaṃ dadan so bahuvidha kalpakoṭīḥ no viṣṭhitaḥ syād vālika gaṅgatulyāḥ
yaśco samādhiṃ imumiha bodhisattvo śrutvāna dhāreta sugatavarāṇa gañjam /
yaḥ puṇyaskandho bhavati gṛhītu teno tat sarvadānaṃ kalamapi nānubhoti
(Vaidya 255)
eṣo varo anupama puṇyaskandho jñānasya kośa aparimitākaropama /
śrāddho naro yo imu ānulomikaṃ dhāreyya agraṃ imu virajaṃ samādhim
dhāreyya eta viraja samādhi śānta mahādhano bhavati sa bodhisattvaḥ /
mahāsamudro bahuvidharatanasya ākaro na tasya puṇyasya pramāṇamasti
varehi dharmehi acintiyehi saṃbṛhito vuccati bodhisattvaḥ /
na tasya bodhāya kadāci saṃśayo ya uddiśeyāti imaḥ samādhim
saṃsthāpya lokācariyaṃ vināyakaṃ buddhaṃ mahākāruṇikaṃ svayaṃbhuvam /
yaḥ puṇyaskandhena vareṇupeto acintiyo yasya pramāṇu nāsti
na uttaro tasya ca sattva kaścit mahāsahasrāya kadāci vidyate /
yaḥ puṇyaskandhena samo bhaveta jñānena vāsādṛśācintiyena
anyatra yaḥ śrutva samādhimetaṃ dhāreyya vāceyya paryāpuṇeyyā /
paryeṣamāṇo 'tula budhabodhiṃ na tasya jñānena samo bhaveta
sacet kumārā siya ayu dharmarūpa yaḥ puṇyaskandho upacitu tena bhoti /
dhāratu vācetu imaṃ samādhiṃ na so viceyyā iha pṛthulokadhātuṣu
tasmāt kumāreha ya bodhisattvo ākāṅkṣate pūjitu sarvabuddhān /
(Vaidya 256)
asaṅganirdeśapadārthakovido atīta utpanna tathāgatāṃśca dhāretu vācetu imaṃ samādhim
eṣā hi sā bodhi tathāgatānāṃ śraddhehi mahyaṃ vacanaṃ kumārāḥ /
na bhāṣate vācamṛṣāṃ tathāgato na hīdṛśāḥ sattva mṛṣāṃ vadanti
yasmin mayā śodhitu ātmagrāho itaḥ pure kalpaśatānacintiyān /
śreṣṭhā carantena pi bodhicārikāṃ paryeṣamāṇena imāṃ samādhim
tasmādimaṃ śrutva atha dharmagañjaṃ yaḥ sūtrakoṭīnayutāna āgamaḥ /
yaḥ puṇyaskandho vipulo acintiyo yeno laghuṃ budhyati buddhajñānam
sarveṣa sūtrāṇidamagrasūtramacintiyasyo kuśalasya ākaram /
paryantu dharmāṇa na teṣa labhyate yāṃ so sadā nirdiśate viśāradaḥ
chinditva bhinditva mahāsahasraṃ śakyaṃ gaṇetuṃ paramāṇusaṃcayaḥ /
na tveva te sūtraśatā acintiyān pramātu yaṃ bhāṣati so aviṣṭhitaḥ
āśvāsa praśvāsa gaṇetu śakyaṃ sarveṣa sattvāniha buddhakṣetre /
paryantu sūtrāṇa na teṣa śakyaṃ yān bhāṣate so 'tra samādhiye sthitaḥ
buddhāna kṣetrā yatha gaṅgavālikā ye teṣa sattvā gati teṣūpapannāḥ /
gaṇetu te śakyamathāpi cintituṃ na teṣa sūtrāṇa ya nityu bhāṣate
(Vaidya 257)
gaṇetu śakyamita kalpakoṭibhiḥ mahāsamudreṣviha yātti vālikāḥ /
nadīṣu kuṇḍeṣu hradeṣu tadvad ananta sūtrānta sa yat prabhāṣate
śakyaṃ gaṇetuṃ bahukalpakoṭiṣu ya āpaskandhaḥ sada tatra tiṣṭhati /
śatāya bhinnāya vālāgrakoṭiyo svarāṅga teṣāṃ na tu śakyu sarvaśaḥ
śakyaṃ gaṇetuṃ bahukalpakoṭibhirye sattva āsan purimeṇa tatra /
ya ātmabhāve vinibaddhasārā na teṣa sūtrāntanirhāra jānitum
gaṇetu śakyaṃ ruta sarvaprāṇināṃ ye santi sattvā daśasu diśāsu /
na śakyu sūtrānta gaṇetu tasya yad bhāṣate 'sau satatamaviṣṭhitaḥ
sarveṣa dharmāṇa nideśu jānati niruktinirdeśapadārthakovidaḥ /
viniścaye bhūtanayeṣu śikṣito viśālabuddhiḥ sada harṣaprajñaḥ
abhinnabuddhirvipulārthacintī acintya cinteti sadā prajānati /
ghoṣasvabhāvaṃ pṛthu sarva jānatī śabdāṃśca tān nirdiśato na sajjati
asakta so vuccati dharmabhāṇako na sajjate sarvajagasya bhāṣataḥ /
praśnāna nirdeśapadehi kovidaḥ tathāhi teno paramārthu jñātaḥ
ekasya sūtrasyupadeśakoṭiyo acintiyāṃ niordiśato na sajjati /
(Vaidya 258)
asaṅganirdeśapadārthakovido bhāṣantu so parṣagato na sajjate
yaḥ susthito bhoti iho samādhiye sa bodhisattvo bhavatī akampiyaḥ /
dharme balādhānaviśeṣaprāptaḥ karoti so 'rthaṃ bahuprāṇakoṭinām
yathaiva meruracalo akampiyaḥ sarvehi vātehi na śakya kampitum /
tathaiva bhikṣurvidu dharmabhāṇakaṃ kampetu śakyaṃ na parapravādibhiḥ
mahāsahasreṣviha lokadhātuṣu ye parvatā ukta akampanīyāḥ /
te śakya vātena prakampanāya na tveva dharme sthitu śūnyi bhikṣuḥ
ya śūnyatāyāṃ satataṃ prayukto buddhāna eṣo niyataṃ vihāraḥ /
prajānatī niścitu dharma śūnyāṃ sa sarvavādībhi na śakyu kṣobhitum
akampiyo bhoti parapravādibhiḥ savapravādehi anābhibhūtaḥ /
anābhibhūtaśca aninditaśca imumuddiśitvāna samādhi śāntam
gatiṃ gato bhoti sa śunyatāyāṃ sarveṣu dharmeṣu na kāṅkṣate 'sau /
anantajñāne sada supratiṣṭhito imumuddiśitvāna samādhi śāntam
balāni bodhyaṅga na tasya durlabhā pratisaṃvido ṛddhividhī acintiyā /
abhijña no tasya bhavanti durlabhā dhāretva vācetva ima samādhim
(Vaidya 259)
bhavābhivṛttasya na tasya durlabhaṃ anantajñānena jināna darśanam /
saṃbuddha koṭīnayutānacintiyān so drakṣyate etu samādhi dhārayan
sarveṣa co teṣa jināna antike sa śroṣyate etu samādhi śāntam /
vareṇa jñānena upetu bheṣyatī pratisaṃvidāsu vaśa pāramiṃ gataḥ
saced bhavenmaṇiratanāna pūrṇā mahāsahasrā iya lokadhātuḥ /
ye divya śreṣṭhā maṇiratanāḥ pradhānā heṣṭaṃ upādāya bhavāgru yāvat
yāvanta kṣetrā bahuvidha te anantā jāmbūnadāsaṃstṛta pūrṇa sarve /
dānaṃ dade jinavareṣu sarvaṃ bhūmītalādupari bhavāgra yāvat
yāvanti santi bahu vividhā hi sattvā dānaṃ dadeyurvividhamanantakalpān /
buddhāna dadyuḥ satatamaviṣṭhihanto bodhyarthiko co daditu dānaskandham
yaścaiva bhikṣurabhiratu śūnyatāyāṃ buddhānnamasye daśanakhaprāñjalīyo /
na sa dānaskandhaḥ purimaku yāti saṃkhyāṃ yaḥ śūnyatāyāmabhiratu bodhisattvaḥ
taṃ co labhitvā sa hi naru puṇyavanto dānaṃ dadeti vipulu janetva śraddhām /
paryeṣamāṇo atuliya buddhabodhiṃ aupamyametaṃ kṛtu puruṣottamena
yaśco samādhimimu varu śreṣṭha gṛhṇeccatuṣpadāṃ gātha sa tuṣṭacittaḥ /
yaḥ puṇyaskandho upacitu tena bhoti tat sarvadānaṃ śatimakalā nu bhoti
(Vaidya 260)
na tāva śīghraṃ pratilabhi buddhajñānaṃ dānaṃ dadet so hitakaru bodhisattvaḥ /
aśrutva etaṃ viraju samādhi śāntaṃ yatha śrutva śīghraṃ labhati sa buddhajñānam
yaśco labhitvā imu vara śāntabhūmiṃ śrutasya gotraṃ imu virajaṃ samādhim /
puryāpuṇeyyā pramuditu bodhisattvaḥ sa śīghrametaṃ pratilabhi buddhajñānam
yo 'pī nidhānaṃ pratilabhi evarūpaṃ kṣetrānanantān yathariva gaṅgavālikāḥ /
te co bhaveyurmaṇiratanāna pūrṇā divyāna co tathapi ca mānuṣāṇām
durdharṣu so bhoti prebhūtakośo mahādhano dhanaratanenupetaḥ /
yo bodhisattvo labhati imaṃ samādhiṃ paryāpuṇantaḥ satatamatṛptu bhoti
rājyaṃ labhitvā paramasamṛddha sphītaṃ na tena tuṣṭo bhavati kadāci vijñaḥ /
yathā labhitvā imu virajaṃ samādhiṃ tuṣṭo udagro bhavati sa bodhisattvaḥ
te te dharmadharā bhavanti satataṃ buddhāna sarvajñināṃ
dhārentī varadharmanetri vipulāṃ kṣīṇāntakāle tathā /
dharmakośadharā mahāmatidharāḥ sarvajñagañjaṃdharāḥ
te te sattva sahasrakoṭiniyutāṃstoṣanti dharmasvaraiḥ
te te śīladhanenupeta matimān śikṣādhanāḍhyā narāḥ
te te śīlavrate sthitā abhiratā dharmadrumasyāṅkurāḥ /
te te raktakaṣāyacīvaradharā naiṣkramyatuṣṭāḥ sadā
te te sattvahitāya apratisamāḥ sarvajñatāṃ prasthitāḥ
te te dānta sudānta sattvadamakā damathenupetāḥ sadā
te te śānta suśāntatāmanugatāḥ śāntapraśāntendriyāḥ /
te te supta prasupta sattva satataṃ dharmasvanairbodhayī
bodhitvā varaśreṣṭha dharmaratanaiḥ sattvān pratiṣṭhāpayī
(Vaidya 261)
te te dānapatī bhavanti satataṃ sada muktatyāgī vidu
te te matsariyairna saṃvasi mahātyāge ramante sadā /
te te sattva daridra dṛṣṭva dukhitān bhogehi saṃtarpayī
te te sattvahite sukhāya satataṃ sarvajñatāṃ prasthitāḥ
te te āhani dharmabheri vipulāṃ jñāne sadā śikṣitāḥ
chindantī jana sarva saṃśayalatāṃ jñāne sadā prasthitāḥ /
te te suśruta dharmadhāri virajā sūtrāntakoṭīśatān
parṣāyāṃ sthita āsane matidharāḥ pravyāharī paṇḍitāḥ
te te bhonti bahuśrutāḥ śrutidharāḥ saṃbuddhadharmaṃdharāḥ
kośān dharmamayān dharanti munināṃ dharmānnidhāne ratāḥ /
te te bhonti viśālaprajña vipulāṃ prīitiṃ janenti sadā
deśentā varadharma śānta nipuṇaṃ nairyāṇikaṃ durdṛśam
te te dharmamadharmajñeya matimān dharme sthitāḥ sūratāḥ
dharmarājyi praśāsi apratisamā varadharmacārī sadā /
te te bhonti viśiṣṭadharmagurukā gurugaurave ca sthitāḥ
dharme nagavare sthitā matidharā dharmadhvajocchrāyikāḥ
te te matta pramatta sattva satataṃ dṛṣṭvā pramāde sthitān
dṛṣṭvā caiva pranaṣṭa utpathagatān saṃsāramārge sthitān /
teṣū maitra janitvudāra karuṇā muditāpyupekṣā sthitā
teṣāṃ mārgavaraṃ pradarśayi śivamaṣṭāṅgikaṃ durdṛśam
te tu nāva karitva dharma sudṛḍhāṃ dhārenti sattvān bahūn
udyantān mahārṇaveṣu patitān saṃsārasrotogatān /
bodhyaṅgā bala indriyaiḥ kavacitāḥ saddharmanāvāruhāḥ
tīre pārami kṣema nityamabhaye sthāpenti sattvān sadā
te te vaidyavarā vrateṣu caritā vaidyottamā vedakā
vidyājñānavimuktipāragamitā saddharmabhaiṣajyadāḥ /
dṛṣṭvā sattva gilāna nekavividhai rogaiḥ samabhyāhatān
teṣāṃ dharmavirecanaṃ dadati taddharmaiścikitsanti tān
te te vādi apavādimathanā lokendra vāgīśvarāḥ
sarvajñeyaprabhaṃkarā matidharā varajñānabhūmisthitāḥ /
śūra jñānabalā balapramathanāḥ saṃvarṇitā jñānibhiḥ
jñāneno bahusattvakoṭiniyutāṃstoṣyanti dharme sthitāḥ
(Vaidya 262)
te te 'dhipati sārthavāha vipadaḥ sattvāna trāṇārthikāḥ
dṛṣṭvā sattva pramūḍha mārgaratane sada mārapāśe sthitāḥ /
teṣāṃ mārgavaraṃ prakāśayi śivaṃ kṣemaṃ sadā nirvṛtī
yena jñānapathena nenti kuśalān bahusattvakoṭīśatān
te te lenu bhavanti trāṇu śaraṇaṃ cakṣuḥ pradīpaṃkarāḥ
bhītānāmabhayapradāśca satataṃ trastāna cāśvāsakāḥ /
te 'tiduḥkhita sattva jñātva paramān jātyandhabhūtānimān
dharmāloku karonti dharmaratane bhūtanaye śikṣitāḥ
ye ye śilpavarā jage bahukarāḥ sattvāna arthāvahā
yebhiḥ sattva sadā bhavanti sukhitāḥ śilpeṣu saṃśikṣitāḥ /
śikṣāpāramitāṃ gatāḥ sukuśalā āścaryaprāptādbhutā
ye bodhīnabhiprasthitā matidharā lokasya cakṣurdadāḥ
no te tṛpta kadācidapratisamā varabuddhadharmaśrutāḥ
śīlakṣāntisamādhipāragamitā gambhīradharmaśrutāḥ /
no tṛptāśca pareṣu dharmaratanaṃ te deśayantaḥ śivaṃ
mokṣopāyu pravarṣamāṇu varṣaṃ dharmairnarāṃstarpayī
yāvanto bahu sattva teṣupagatā dharmārthikāḥ paṇḍitāḥ
śroṣyāmo varadharmaśreṣṭharatanaṃ mārgaṃ ṛjuṃ añjasam /
teṣāṃ chindiṣu saṃśayān matiadharā dharmeṇa saṃtoṣayī
śīlakṣāntisamādhipāramigatā jānanta sattvaśayān
jñānī jñānavarāgra pāramigatāḥ sattvāśaye kovidāḥ
jānantaḥ parasattvacittacaritaṃ yeṣāṃ kathā yādṛśī /
ye ye jñānakathāya sattvanayutā varadharmacakṣurlabhāḥ
te te jñānaviśeṣapāramigatā mārgopadeśaṃkarāḥ
mārā koṭisahasra teṣa viduṣāṃ cittaṃ pi no jāniṣu
ākāśe yatha pakṣiṇāṃ padagatiṃ jñātuṃ na śakyā kvacit /
śāntā dānta praśānta jñānavaśino āryasmi jñāne sthitāḥ
sarvān māra nihatya śūra vṛṣabhā budhyanti bodhiṃ śivām
ṛddhipāramiprāpta bhonti satataṃ gacchanti kṣetrān śatān
paśyanti bahubuddhakoṭiniyutān gaṅgā yathā vālikāḥ /
(Vaidya 263)
cakṣusteṣa na sajjate daśadiśe paśyanti rūpān bahu
ye co sattva daśaddiśe bhavasthitāḥ sarveṣa te nāyakāḥ
te tasyo bhaṇi ānuśaṃsa sakalāṃ kalpāna koṭīśatān
no co pūrvacarīya varṇa kṣapaye pratibhānato bhāṣato /
buddhānāṃ dhanamakṣayaṃ suvipulaṃ jñānasya co sāgaraṃ
yo etaṃ virajaṃ samādhimatulaṃ dhāreya kaścinnaraḥ
Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0