Samādhirājasūtra · Chapter 11
iti śrīsamādhirāje purapraveśaparivarto nāma daśamaḥ ||
(Vaidya 68)
11 Sūtradhāraṇaparivartaḥ |
atha khalu bhagavāṃścandraprabhasya kumārabhūtasya niviśanarathyāmavagāhamānaścandraprabhasya kumārabhūtasya niveśanaṃ praviṣṭo 'bhūt | praviśya ca nyaṣīdat prajñapta evāsane | yathārhe cāsane bodhisattvasaṃgho bhikṣusaṃghaśca niṣaṇṇo 'bhūt | atha khalu candraprabhaḥ kumārabhūto bhagavantaṃ bodhisattvasaṃghaṃ bhikṣusaṃghaṃ ca niṣaṇṇaṃ viditvā svayameva śatarasena bhojanena praṇītena prabhūtena khādanīyena bhojanīyena lehyena coṣyeṇa peyena bhagavantaṃ saṃtarpya saṃpravārya bhagavantaṃ bhuktavantamapanītadhautapāṇiṃ viditvā divyena navanavatikoṭīśatasahasramūlyena dūṣyayugena bhagavantamabhicchādayāmāsa | teṣāṃ ca bodhisattvānāṃ bhikṣusaṃghasya ca pratyekaṃ pratyekaṃ tricīvaramadātū ||
atha khalu candraprabhaḥ kumārabhūta ekāṃsamuttarāsaṅga kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantaṃ gāthābhigītena praśnaṃ paripṛcchati sma -
kathaṃ caranto vidu bodhisattvaḥ svabhāvu dharmāṇa sadā prajānate /
kathaṃ kriyāmācarate vicakṣaṇaḥ kriyāmācarate bhotāru vadāhi nāyaka
kathaṃ ca jātismaru bhoti nāyaka na cāpi garbhe upapadyate katham /
kathaṃ parīvāru bhavedabhedya pratibhānu bhotīha kathamanantakam
sarveṣa sattvāna cariṃ prajānase sarveṣu dharmeṣu ti jñānu vartate /
anābhibhūtā dvipadānamuttamā pṛcchāmi praśnaṃ mama vyākarohi
svabhāva dharmāṇamabhāvu jānase anābhilapyāṃ gira saṃprabhāṣase /
siṃhena vā dharṣita sarva kroṣṭakā stathaiva buddheniha anyatīrthikāḥ
(Vaidya 69)
sarveṣa sattvāna cariṃ prajānase sarveṣu dharmeṣu jñānānuvartate /
asaṅgajñānī pariśuddhagocarā taṃ vyākarohi mama dharmasvāmī
atītu jānāsi tathā anāgataṃ yacca ihā vartati pratyutpannam /
triyadhvajñānaṃ ti asaṅgu vartate tenāhu pṛcchāmiha śākyasiṃham
triyadhvayuktāna jināna dharmatā tvaṃ dharmatāṃ jānasi dharmarāja /
dharmasvabhāvakuśalaḥ svayaṃbhūstenāhu pṛcchāmiha jñānasāgaram
yat kiṃci dharmaṃ skhalitaṃ na te 'sti tato ti cittaṃ nikhilaṃ prahīṇam /
prahīṇa granthā khilamohasādakā deśehi me bodhicariṃ narendra
yallakṣaṇā dharma jinena buddhāstallakṣaṇaṃ dharma mama prakāśaya /
yallakṣaṇaṃ dharmamahaṃ viditvā tallakṣaṇaṃ bodhi cariṣyi cārikām
vilakṣaṇāṃ sattvacarīmanantāṃ kathaṃ carantaścarimotaranti /
carīpraveśaṃ mama deśaya svayaṃ śrutvā ca sattvāna cariṃ prajāniyām
vilakṣaṇaṃ dharmasvabhāvalakṣaṇaṃ svabhāvaśūnyaṃ prakṛtīviviktam /
pratyakṣa bhonti katha bodhisattvaḥ prakāśayasva mama buddhanetrīm
sarveṣu dharmeṣviha pāramiṃgatāḥ sarveṣu nirdeśapadeṣu śikṣitāḥ /
(Vaidya 70)
niḥsaṃśayī saṃśayakāṅkṣakṣachedake prakāśayāhī mama buddhabodhim
atha khalu bhagavāṃścandraprabhasya kumārabhūtasya cetasaiva cetaḥparivitarkamājñātha candraprabhaṃ kumārabhūtamāmantrayate smaekadharmeṇa kumāra samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ etān guṇān pratilabhate, kṣipraṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate | katamenaikena dharmeṇa iha kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ svabhāvaṃ yathābhūtaṃ prajānāti?kathaṃ ca kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ svabhāvaṃ jānāti? iha kumāra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmānanāmakān nāmāpagatān prajānāti | ghoṣāpagatān vākpathāpagatān akṣarāpagatān utpādāpagatān nirodhāpagatān hetuvilakṣaṇān pratyayavilakṣaṇān vipākalakṣaṇānārambhaṇalakṣaṇān vivekalakṣaṇān ekalakṣaṇān yadutālakṣaṇān nimittāpagatān acintyāṃścintāpagatān manopagatān sarvadharmān yathābhūtaṃ prajānāti | atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata -
eku nirdeśa dharmāṇāṃ sarvadharmā alakṣaṇāḥ /
deśitā varaprajñena yathābhūtaṃ prajānatā
ya evaṃ dharmanirdeśaṃ bodhisattvaḥ prajānati /
na tasya bhoti viṣṭhānaṃ sūtrakoṭyā prabhāṣataḥ
adhiṣṭhito nāyako hi bhūtakoṭīṃ prajānati /
prajānāti ca tāṃ koṭīṃ na cātro kiṃci bhāṣitam
ekena sarvaṃ jānāti sarvamekana paśyati /
kiyad bahuṃ pu bhāṣitvā na tasyotpadyate mahaḥ
tathāsya cittaṃ nidhyāptaṃ sarvadharmā anāmakāḥ /
śikṣito nāmanirdeśe bhūtāṃ vācaṃ prabhāṣate
śṛṇoti ghoṣaṃ yaṃ kaṃcit pūrvāntaṃ tasya jānati /
jñātvā ghoṣasya pūrvāntaṃ ghoṣeṇa hriyate na saḥ
yathā ghoṣasya pūrvāntaṃ evaṃ dharmāṇa lakṣaṇam /
evaṃ dharmān prajānanto na garbheṣūpapadyate
ajātiḥ sarvadharmāṇāmanutpattiṃ prajānati /
prajānan jātinirdeśaṃ bhavejjātismaraḥ sadā
yadā jātismaro bhoti tadā ca carate kriyām /
kriyāmotaramāṇasya parivāro na bhidyate
(Vaidya 71)
yaṃ evaṃ śūnyakān dharmān bodhisattvaḥ prajānati /
na tasya kiṃcidajñātameṣā koṭirakiṃcanā
akiṃcanāyāṃ koṭyāṃ hi kiṃcid bālairvikalpitam /
yena te kalpakoṭīyaḥ saṃsaranti punaḥ punaḥ
sacette kalpa jānīyuryathā jānati nāyakaḥ /
na teṣāṃ duḥkhu jāyeta nāpi gaccheyu durgatim
evaṃ pṛthagjanāḥ sarve ajānanta imaṃ nayam /
kṣipanti īdṛśān dharmān yatra duḥkhaṃ nirudhyate
alabdhiḥ sarvadharmāṇāṃ dharmasaṃjñā pravartate /
sā evaṃjātikā saṃjñā saṃjñāmeva vijānatha
vijānanā ca saṃjñā ca bālairetadvikalpitam /
prakalpiteṣu dharmeṣu nātra muhyanti paṇḍitāḥ
paṇḍitānāmiyaṃ bhūmirbālānāṃ nātra gocaraḥ /
gocaro buddhaputrāṇāṃ śūnyā dharmā anāvilāḥ
bodhisattvānāmiyaṃ bhūmirbuddhaputracarī iyam /
buddhadharmāṇalaṃkāro deśitā śānta śūnyatā
yadā ca bodhisattvānāṃ prahīṇā bhoti vāsanā /
na te hriyanti rūpehi buddhagotrasmi te sthitāḥ
asthāna sarvadharmāṇāṃ sthānameṣāṃ na vidyate /
ya evaṃ sthāna jānāti bodhistasya na durlabhā
dānaṃ śīlaṃ śrutaṃ kṣāntiṃ sevitvā mitra bhadrakān /
imāṃ kriyāṃ vijānantaḥ kṣipraṃ bodhiṃ sa budhyate
devātha nāgāḥ sada satkaronti gandharva yakṣā asurā mahoragāḥ /
sarve ca rājāna suparṇi kinnarā niśācarāścāsya karonti pūjām
yaśo 'sya bhāṣanti ca buddhakoṭiyo bahukalpakoṭyo 'pi adhiṣṭhihantaḥ /
(Vaidya 72)
dharma prakāśantiya bhoti varṇo na śakyu paryantu kṣapetu tasya
yaḥ śūnyatāṃ jānati bodhisattvaḥ karoti so 'rthaṃ bahuprāṇikoṭinām /
deśeti dharmaṃ paryāyasūtrato śrutvāsya prema janayanti gauravam
jñānaṃ ca teṣāṃ vipulaṃ pravartate yeneti paśyanti narottamān jinān /
kṣetre ca paśyanti viyūha śobhanaṃ dharmaṃ ca deśenti te lokanāthāḥ
māyopamān jānatha sarvadharmān yathāntarīkṣaṃ prakṛtīya śūnyam /
prakṛtiṃ pi so jānati teṣa tādṛśīmevaṃ caranto na kahiṃci sajjati
jñānenāsaṅgena karoti so 'rthaṃ loke caranto varabodhicārikām /
jñānena te vīkṣiya sarvadharmān preṣenti te nirmita anyakṣetrān
te buddhakṛtyaṃ kariyāṇa nirmitā prakṛtīya gacchanti yathaiva dharmatām /
yathābhiprāyaṃ ca labhanti te 'rthaṃ ye bodhicittasmi narāḥ pratiṣṭhitāḥ
sa bhoti buddhān sadā kṛtajño yo buddhavaṃśasya sthitīya yujyate /
virocamānena samucchrayeṇa dvātriṃśa kāye 'sya bhavanti lakṣaṇāḥ
anyānanantān bahu ānuśaṃsān śreṣṭhaṃ samādhau caramāṇu lapsyate /
mahābalo bhoti sadā akampiyo rājān tasyo na sahanti tejaḥ
(Vaidya 73)
prāsādiko bhoti mahābhiṣaṭkaḥ puṇyena tejena śirīya codgataḥ /
devāpi no tasya sahanti tejo yo buddhadharmeṣu careya paṇḍitaḥ
mitraṃ sa bhoti sada sarvaprāṇināṃ yo bodhicittasmi dṛḍhaṃ pratiṣṭhitaḥ /
na cāndhakāro 'sya kadāci bhoti prakāśayantasmi sa buddhabodhim
apagatagiravākpathā anabhilapyā yatha gaganaṃ tatha tāḥ svabhāvadharmāḥ /
ima gati paramāṃ vijānamāno tatha tu bhavati pratibhānu akṣayaṃ se
sūtraśatasahasra bhāṣamāṇaḥ sūkṣma prajānati pūrvikāṃ sa koṭim /
sada vidu bhavatī asaṅgavākyaḥ susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
nayaśatakuśalaśca nityu bhoti bahuvidhaghoṣaniruktikovidaśca /
karmaphalavibhakti niścitāśco bhonti viśiṣṭa viśeṣa evarūpāḥ
avikalaveśadhārī bhoti daśabalaātmaja paṇḍito mahātmā /
sada sbhṛti pariśuddha tasya bhoti susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
na śruṇati amanojña śabda jātu śruṇati praṇīta manāpu nitya śabdān /
sada bhavati manojña tasya vācā susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
smṛtimatigatiprajñavantu bhoti tathapi ca cittamanāvilaṃ prasannam /
(Vaidya 74)
sūtraśatasahasru bhāṣate anekān susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
akṣarapadaprabhedakovidaśco ruta bahu jānati naika anyamanye /
arthakuśala bhoti vyañjano ca ima guṇa dharmasvabhāvu jānamānaḥ
devamanujanāgarākṣasānām asuramahoragakinnarāṇa nityam /
teṣa sada priya manāpa bhoti susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
bhūtagaṇapiśācarākṣasāśco paramasudāruṇa ye ca māṃsabhakṣāḥ /
te 'sya bhayu na jātu saṃjanenti susukhuma dharmasvabhāvu jānamānaḥ
vipula kathaṃ śruṇitva paṇḍitānāṃ vipula prajāyati romaharṣa teṣām /
vipula tada janenti buddhapremaṃ vipula acintiyu teṣu bhoti arthaḥ
puṇyabala na śakyu teṣa vaktuṃ bahumapi kalpasahasra bhāṣamāṇaiḥ /
aparimita ananta aprameya imu sugatāna dharetva dharmagañjam
sarva jina atīta pūjitāste aparimitā ya anāgatāśca buddhāḥ /
daśasu diśāsu ye sthitāśca buddhā ima vara śānta samādhi dhārayitvā
yatha naru iha kaści puṇyakāmo daśabala kāruṇikānupasthiheyyā /
aparimita ananta kalpakoṭīraparimitaṃ ca janetu prema teṣu
(Vaidya 75)
dvitīya naru bhaveta puṇyakāmo itu paramārthanayāttu gāthamekām /
dhariya carimakāli vartamāne parimaku puṇyakalā na bhoti tasya
parama iyaṃ viśiṣṭa buddhapūjā carimaki dāruṇi kāli vartamāne /
catupadamita gāthameku śrutvā dhārayi pūjita tena sarvabuddhāḥ
parama sada sulabdha tehi lābhā parama subhuktu sadā va rāṣṭrapiṇḍam /
parama daśabalasya jyeṣṭhaputrā bahu jina pūjita tehi dīrgharātram
ahamapi iha dṛṣṭa gṛghrakūṭe tatha maya vyākṛta te 'pi buddhajñāne /
api ca maya parītu maitraka syāṃ punarapi vyākaraṇāya tasmi kāle
tatha punaramitāyu teṣa tatro bhāṣate buddha aneka ānuśaṃsām /
sarvi imi sukhāvatīṃ praviṣṭo abhirati gatva akṣobhya paśyi buddham
kalpaśatasahasra aprameyā na ca vinipātabhayaṃ kadāci bhoti /
imu varu caramāṇu bodhicaryāmanubhavati sa hi nitya saumanasyam
tasya imu viśiṣṭa evarūpā ya imu prakāśita śreṣṭha ānuśaṃsām /
pratipadamanuśikṣamāṇa mahyaṃ paścimi kāli dhareyu eta sūtram
Original text: Samādhirājasūtra · Edition: P.L. Vaidya, Darbhanga: The Mithila Institute, 1961 (Buddhist Sanskrit Texts, 2.) · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0