સમાધિરાજસૂત્ર · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીસમાધિરાજે પુરપ્રવેશપરિવર્તો નામ દશમઃ ॥
(વૈદ્ય 68)
11 સૂત્રધારણપરિવર્તઃ ।
અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભસ્ય કુમારભૂતસ્ય નિવિશનરથ્યામવગાહમાનશ્ચન્દ્રપ્રભસ્ય કુમારભૂતસ્ય નિવેશનં પ્રવિષ્ટો ઽભૂત્ । પ્રવિશ્ય ચ ન્યષીદત્ પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને । યથાર્હે ચાસને બોધિસત્ત્વસંઘો ભિક્ષુસંઘશ્ચ નિષણ્ણો ઽભૂત્ । અથ ખલુ ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારભૂતો ભગવન્તં બોધિસત્ત્વસંઘં ભિક્ષુસંઘં ચ નિષણ્ણં વિદિત્વા સ્વયમેવ શતરસેન ભોજનેન પ્રણીતેન પ્રભૂતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન લેહ્યેન ચોષ્યેણ પેયેન ભગવન્તં સંતર્પ્ય સંપ્રવાર્ય ભગવન્તં ભુક્તવન્તમપનીતધૌતપાણિં વિદિત્વા દિવ્યેન નવનવતિકોટીશતસહસ્રમૂલ્યેન દૂષ્યયુગેન ભગવન્તમભિચ્છાદયામાસ । તેષાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં ભિક્ષુસંઘસ્ય ચ પ્રત્યેકં પ્રત્યેકં ત્રિચીવરમદાતૂ ॥
અથ ખલુ ચન્દ્રપ્રભઃ કુમારભૂત એકાંસમુત્તરાસઙ્ગ કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તં ગાથાભિગીતેન પ્રશ્નં પરિપૃચ્છતિ સ્મ -
કથં ચરન્તો વિદુ બોધિસત્ત્વઃ સ્વભાવુ ધર્માણ સદા પ્રજાનતે ।
કથં ક્રિયામાચરતે વિચક્ષણઃ ક્રિયામાચરતે ભોતારુ વદાહિ નાયક

કથં ચ જાતિસ્મરુ ભોતિ નાયક ન ચાપિ ગર્ભે ઉપપદ્યતે કથમ્ ।
કથં પરીવારુ ભવેદભેદ્ય પ્રતિભાનુ ભોતીહ કથમનન્તકમ્

સર્વેષ સત્ત્વાન ચરિં પ્રજાનસે સર્વેષુ ધર્મેષુ તિ જ્ઞાનુ વર્તતે ।
અનાભિભૂતા દ્વિપદાનમુત્તમા પૃચ્છામિ પ્રશ્નં મમ વ્યાકરોહિ

સ્વભાવ ધર્માણમભાવુ જાનસે અનાભિલપ્યાં ગિર સંપ્રભાષસે ।
સિંહેન વા ધર્ષિત સર્વ ક્રોષ્ટકા સ્તથૈવ બુદ્ધેનિહ અન્યતીર્થિકાઃ

(વૈદ્ય 69)
સર્વેષ સત્ત્વાન ચરિં પ્રજાનસે સર્વેષુ ધર્મેષુ જ્ઞાનાનુવર્તતે ।
અસઙ્ગજ્ઞાની પરિશુદ્ધગોચરા તં વ્યાકરોહિ મમ ધર્મસ્વામી

અતીતુ જાનાસિ તથા અનાગતં યચ્ચ ઇહા વર્તતિ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ।
ત્રિયધ્વજ્ઞાનં તિ અસઙ્ગુ વર્તતે તેનાહુ પૃચ્છામિહ શાક્યસિંહમ્

ત્રિયધ્વયુક્તાન જિનાન ધર્મતા ત્વં ધર્મતાં જાનસિ ધર્મરાજ ।
ધર્મસ્વભાવકુશલઃ સ્વયંભૂસ્તેનાહુ પૃચ્છામિહ જ્ઞાનસાગરમ્

યત્ કિંચિ ધર્મં સ્ખલિતં ન તે ઽસ્તિ તતો તિ ચિત્તં નિખિલં પ્રહીણમ્ ।
પ્રહીણ ગ્રન્થા ખિલમોહસાદકા દેશેહિ મે બોધિચરિં નરેન્દ્ર

યલ્લક્ષણા ધર્મ જિનેન બુદ્ધાસ્તલ્લક્ષણં ધર્મ મમ પ્રકાશય ।
યલ્લક્ષણં ધર્મમહં વિદિત્વા તલ્લક્ષણં બોધિ ચરિષ્યિ ચારિકામ્

વિલક્ષણાં સત્ત્વચરીમનન્તાં કથં ચરન્તશ્ચરિમોતરન્તિ ।
ચરીપ્રવેશં મમ દેશય સ્વયં શ્રુત્વા ચ સત્ત્વાન ચરિં પ્રજાનિયામ્

વિલક્ષણં ધર્મસ્વભાવલક્ષણં સ્વભાવશૂન્યં પ્રકૃતીવિવિક્તમ્ ।
પ્રત્યક્ષ ભોન્તિ કથ બોધિસત્ત્વઃ પ્રકાશયસ્વ મમ બુદ્ધનેત્રીમ્

સર્વેષુ ધર્મેષ્વિહ પારમિંગતાઃ સર્વેષુ નિર્દેશપદેષુ શિક્ષિતાઃ ।
(વૈદ્ય 70)
નિઃસંશયી સંશયકાઙ્ક્ષક્ષછેદકે પ્રકાશયાહી મમ બુદ્ધબોધિમ્

અથ ખલુ ભગવાંશ્ચન્દ્રપ્રભસ્ય કુમારભૂતસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાથ ચન્દ્રપ્રભં કુમારભૂતમામન્ત્રયતે સ્મએકધર્મેણ કુમાર સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એતાન્ ગુણાન્ પ્રતિલભતે, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । કતમેનૈકેન ધર્મેણ ઇહ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સ્વભાવં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ?કથં ચ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સ્વભાવં જાનાતિ? ઇહ કુમાર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માનનામકાન્ નામાપગતાન્ પ્રજાનાતિ । ઘોષાપગતાન્ વાક્પથાપગતાન્ અક્ષરાપગતાન્ ઉત્પાદાપગતાન્ નિરોધાપગતાન્ હેતુવિલક્ષણાન્ પ્રત્યયવિલક્ષણાન્ વિપાકલક્ષણાનારમ્ભણલક્ષણાન્ વિવેકલક્ષણાન્ એકલક્ષણાન્ યદુતાલક્ષણાન્ નિમિત્તાપગતાન્ અચિન્ત્યાંશ્ચિન્તાપગતાન્ મનોપગતાન્ સર્વધર્માન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયામિમા ગાથા અભાષત -
એકુ નિર્દેશ ધર્માણાં સર્વધર્મા અલક્ષણાઃ ।
દેશિતા વરપ્રજ્ઞેન યથાભૂતં પ્રજાનતા

ય એવં ધર્મનિર્દેશં બોધિસત્ત્વઃ પ્રજાનતિ ।
ન તસ્ય ભોતિ વિષ્ઠાનં સૂત્રકોટ્યા પ્રભાષતઃ

અધિષ્ઠિતો નાયકો હિ ભૂતકોટીં પ્રજાનતિ ।
પ્રજાનાતિ ચ તાં કોટીં ન ચાત્રો કિંચિ ભાષિતમ્

એકેન સર્વં જાનાતિ સર્વમેકન પશ્યતિ ।
કિયદ્ બહું પુ ભાષિત્વા ન તસ્યોત્પદ્યતે મહઃ

તથાસ્ય ચિત્તં નિધ્યાપ્તં સર્વધર્મા અનામકાઃ ।
શિક્ષિતો નામનિર્દેશે ભૂતાં વાચં પ્રભાષતે

શૃણોતિ ઘોષં યં કંચિત્ પૂર્વાન્તં તસ્ય જાનતિ ।
જ્ઞાત્વા ઘોષસ્ય પૂર્વાન્તં ઘોષેણ હ્રિયતે ન સઃ

યથા ઘોષસ્ય પૂર્વાન્તં એવં ધર્માણ લક્ષણમ્ ।
એવં ધર્માન્ પ્રજાનન્તો ન ગર્ભેષૂપપદ્યતે

અજાતિઃ સર્વધર્માણામનુત્પત્તિં પ્રજાનતિ ।
પ્રજાનન્ જાતિનિર્દેશં ભવેજ્જાતિસ્મરઃ સદા

યદા જાતિસ્મરો ભોતિ તદા ચ ચરતે ક્રિયામ્ ।
ક્રિયામોતરમાણસ્ય પરિવારો ન ભિદ્યતે

(વૈદ્ય 71)
યં એવં શૂન્યકાન્ ધર્માન્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજાનતિ ।
ન તસ્ય કિંચિદજ્ઞાતમેષા કોટિરકિંચના

અકિંચનાયાં કોટ્યાં હિ કિંચિદ્ બાલૈર્વિકલ્પિતમ્ ।
યેન તે કલ્પકોટીયઃ સંસરન્તિ પુનઃ પુનઃ

સચેત્તે કલ્પ જાનીયુર્યથા જાનતિ નાયકઃ ।
ન તેષાં દુઃખુ જાયેત નાપિ ગચ્છેયુ દુર્ગતિમ્

એવં પૃથગ્જનાઃ સર્વે અજાનન્ત ઇમં નયમ્ ।
ક્ષિપન્તિ ઈદૃશાન્ ધર્માન્ યત્ર દુઃખં નિરુધ્યતે

અલબ્ધિઃ સર્વધર્માણાં ધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ।
સા એવંજાતિકા સંજ્ઞા સંજ્ઞામેવ વિજાનથ

વિજાનના ચ સંજ્ઞા ચ બાલૈરેતદ્વિકલ્પિતમ્ ।
પ્રકલ્પિતેષુ ધર્મેષુ નાત્ર મુહ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ

પણ્ડિતાનામિયં ભૂમિર્બાલાનાં નાત્ર ગોચરઃ ।
ગોચરો બુદ્ધપુત્રાણાં શૂન્યા ધર્મા અનાવિલાઃ

બોધિસત્ત્વાનામિયં ભૂમિર્બુદ્ધપુત્રચરી ઇયમ્ ।
બુદ્ધધર્માણલંકારો દેશિતા શાન્ત શૂન્યતા

યદા ચ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રહીણા ભોતિ વાસના ।
ન તે હ્રિયન્તિ રૂપેહિ બુદ્ધગોત્રસ્મિ તે સ્થિતાઃ

અસ્થાન સર્વધર્માણાં સ્થાનમેષાં ન વિદ્યતે ।
ય એવં સ્થાન જાનાતિ બોધિસ્તસ્ય ન દુર્લભા

દાનં શીલં શ્રુતં ક્ષાન્તિં સેવિત્વા મિત્ર ભદ્રકાન્ ।
ઇમાં ક્રિયાં વિજાનન્તઃ ક્ષિપ્રં બોધિં સ બુધ્યતે

દેવાથ નાગાઃ સદ સત્કરોન્તિ ગન્ધર્વ યક્ષા અસુરા મહોરગાઃ ।
સર્વે ચ રાજાન સુપર્ણિ કિન્નરા નિશાચરાશ્ચાસ્ય કરોન્તિ પૂજામ્

યશો ઽસ્ય ભાષન્તિ ચ બુદ્ધકોટિયો બહુકલ્પકોટ્યો ઽપિ અધિષ્ઠિહન્તઃ ।
(વૈદ્ય 72)
ધર્મ પ્રકાશન્તિય ભોતિ વર્ણો ન શક્યુ પર્યન્તુ ક્ષપેતુ તસ્ય

યઃ શૂન્યતાં જાનતિ બોધિસત્ત્વઃ કરોતિ સો ઽર્થં બહુપ્રાણિકોટિનામ્ ।
દેશેતિ ધર્મં પર્યાયસૂત્રતો શ્રુત્વાસ્ય પ્રેમ જનયન્તિ ગૌરવમ્

જ્ઞાનં ચ તેષાં વિપુલં પ્રવર્તતે યેનેતિ પશ્યન્તિ નરોત્તમાન્ જિનાન્ ।
ક્ષેત્રે ચ પશ્યન્તિ વિયૂહ શોભનં ધર્મં ચ દેશેન્તિ તે લોકનાથાઃ

માયોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ યથાન્તરીક્ષં પ્રકૃતીય શૂન્યમ્ ।
પ્રકૃતિં પિ સો જાનતિ તેષ તાદૃશીમેવં ચરન્તો ન કહિંચિ સજ્જતિ

જ્ઞાનેનાસઙ્ગેન કરોતિ સો ઽર્થં લોકે ચરન્તો વરબોધિચારિકામ્ ।
જ્ઞાનેન તે વીક્ષિય સર્વધર્માન્ પ્રેષેન્તિ તે નિર્મિત અન્યક્ષેત્રાન્

તે બુદ્ધકૃત્યં કરિયાણ નિર્મિતા પ્રકૃતીય ગચ્છન્તિ યથૈવ ધર્મતામ્ ।
યથાભિપ્રાયં ચ લભન્તિ તે ઽર્થં યે બોધિચિત્તસ્મિ નરાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

સ ભોતિ બુદ્ધાન્ સદા કૃતજ્ઞો યો બુદ્ધવંશસ્ય સ્થિતીય યુજ્યતે ।
વિરોચમાનેન સમુચ્છ્રયેણ દ્વાત્રિંશ કાયે ઽસ્ય ભવન્તિ લક્ષણાઃ

અન્યાનનન્તાન્ બહુ આનુશંસાન્ શ્રેષ્ઠં સમાધૌ ચરમાણુ લપ્સ્યતે ।
મહાબલો ભોતિ સદા અકમ્પિયો રાજાન્ તસ્યો ન સહન્તિ તેજઃ

(વૈદ્ય 73)
પ્રાસાદિકો ભોતિ મહાભિષટ્કઃ પુણ્યેન તેજેન શિરીય ચોદ્ગતઃ ।
દેવાપિ નો તસ્ય સહન્તિ તેજો યો બુદ્ધધર્મેષુ ચરેય પણ્ડિતઃ

મિત્રં સ ભોતિ સદ સર્વપ્રાણિનાં યો બોધિચિત્તસ્મિ દૃઢં પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ન ચાન્ધકારો ઽસ્ય કદાચિ ભોતિ પ્રકાશયન્તસ્મિ સ બુદ્ધબોધિમ્

અપગતગિરવાક્પથા અનભિલપ્યા યથ ગગનં તથ તાઃ સ્વભાવધર્માઃ ।
ઇમ ગતિ પરમાં વિજાનમાનો તથ તુ ભવતિ પ્રતિભાનુ અક્ષયં સે

સૂત્રશતસહસ્ર ભાષમાણઃ સૂક્ષ્મ પ્રજાનતિ પૂર્વિકાં સ કોટિમ્ ।
સદ વિદુ ભવતી અસઙ્ગવાક્યઃ સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

નયશતકુશલશ્ચ નિત્યુ ભોતિ બહુવિધઘોષનિરુક્તિકોવિદશ્ચ ।
કર્મફલવિભક્તિ નિશ્ચિતાશ્ચો ભોન્તિ વિશિષ્ટ વિશેષ એવરૂપાઃ

અવિકલવેશધારી ભોતિ દશબલઆત્મજ પણ્ડિતો મહાત્મા ।
સદ સ્ભૃતિ પરિશુદ્ધ તસ્ય ભોતિ સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

ન શ્રુણતિ અમનોજ્ઞ શબ્દ જાતુ શ્રુણતિ પ્રણીત મનાપુ નિત્ય શબ્દાન્ ।
સદ ભવતિ મનોજ્ઞ તસ્ય વાચા સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

સ્મૃતિમતિગતિપ્રજ્ઞવન્તુ ભોતિ તથપિ ચ ચિત્તમનાવિલં પ્રસન્નમ્ ।
(વૈદ્ય 74)
સૂત્રશતસહસ્રુ ભાષતે અનેકાન્ સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

અક્ષરપદપ્રભેદકોવિદશ્ચો રુત બહુ જાનતિ નૈક અન્યમન્યે ।
અર્થકુશલ ભોતિ વ્યઞ્જનો ચ ઇમ ગુણ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

દેવમનુજનાગરાક્ષસાનામ્ અસુરમહોરગકિન્નરાણ નિત્યમ્ ।
તેષ સદ પ્રિય મનાપ ભોતિ સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

ભૂતગણપિશાચરાક્ષસાશ્ચો પરમસુદારુણ યે ચ માંસભક્ષાઃ ।
તે ઽસ્ય ભયુ ન જાતુ સંજનેન્તિ સુસુખુમ ધર્મસ્વભાવુ જાનમાનઃ

વિપુલ કથં શ્રુણિત્વ પણ્ડિતાનાં વિપુલ પ્રજાયતિ રોમહર્ષ તેષામ્ ।
વિપુલ તદ જનેન્તિ બુદ્ધપ્રેમં વિપુલ અચિન્તિયુ તેષુ ભોતિ અર્થઃ

પુણ્યબલ ન શક્યુ તેષ વક્તું બહુમપિ કલ્પસહસ્ર ભાષમાણૈઃ ।
અપરિમિત અનન્ત અપ્રમેય ઇમુ સુગતાન ધરેત્વ ધર્મગઞ્જમ્

સર્વ જિન અતીત પૂજિતાસ્તે અપરિમિતા ય અનાગતાશ્ચ બુદ્ધાઃ ।
દશસુ દિશાસુ યે સ્થિતાશ્ચ બુદ્ધા ઇમ વર શાન્ત સમાધિ ધારયિત્વા

યથ નરુ ઇહ કશ્ચિ પુણ્યકામો દશબલ કારુણિકાનુપસ્થિહેય્યા ।
અપરિમિત અનન્ત કલ્પકોટીરપરિમિતં ચ જનેતુ પ્રેમ તેષુ

(વૈદ્ય 75)
દ્વિતીય નરુ ભવેત પુણ્યકામો ઇતુ પરમાર્થનયાત્તુ ગાથમેકામ્ ।
ધરિય ચરિમકાલિ વર્તમાને પરિમકુ પુણ્યકલા ન ભોતિ તસ્ય

પરમ ઇયં વિશિષ્ટ બુદ્ધપૂજા ચરિમકિ દારુણિ કાલિ વર્તમાને ।
ચતુપદમિત ગાથમેકુ શ્રુત્વા ધારયિ પૂજિત તેન સર્વબુદ્ધાઃ

પરમ સદ સુલબ્ધ તેહિ લાભા પરમ સુભુક્તુ સદા વ રાષ્ટ્રપિણ્ડમ્ ।
પરમ દશબલસ્ય જ્યેષ્ઠપુત્રા બહુ જિન પૂજિત તેહિ દીર્ઘરાત્રમ્

અહમપિ ઇહ દૃષ્ટ ગૃઘ્રકૂટે તથ મય વ્યાકૃત તે ઽપિ બુદ્ધજ્ઞાને ।
અપિ ચ મય પરીતુ મૈત્રક સ્યાં પુનરપિ વ્યાકરણાય તસ્મિ કાલે

તથ પુનરમિતાયુ તેષ તત્રો ભાષતે બુદ્ધ અનેક આનુશંસામ્ ।
સર્વિ ઇમિ સુખાવતીં પ્રવિષ્ટો અભિરતિ ગત્વ અક્ષોભ્ય પશ્યિ બુદ્ધમ્

કલ્પશતસહસ્ર અપ્રમેયા ન ચ વિનિપાતભયં કદાચિ ભોતિ ।
ઇમુ વરુ ચરમાણુ બોધિચર્યામનુભવતિ સ હિ નિત્ય સૌમનસ્યમ્

તસ્ય ઇમુ વિશિષ્ટ એવરૂપા ય ઇમુ પ્રકાશિત શ્રેષ્ઠ આનુશંસામ્ ।
પ્રતિપદમનુશિક્ષમાણ મહ્યં પશ્ચિમિ કાલિ ધરેયુ એત સૂત્રમ્