Sāhityadarpaṇa · Chapter 7
iti sāhitya-darpaṇe
dṛśya-śravya-kāvya-nirūpaṇo nāma
ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
(7)
saptamaḥ paricchedaḥ
(doṣa-nirṇayaḥ)
rasāpakarṣakā doṣās te punaḥ pañcadhā matāḥ /
pade tad-aṃśe vākye 'rthe saṃbhavanti rase 'pi yat
duḥśrava trividhāślīlānucitārthāprayuktatāḥ /
grāmyo 'pratīta-sandigdha-neyārtha-nihatārthatāḥ
avācakatvaṃ kliṣṭatvaṃ viruddham atikāritā /
avimṛṣṭa-vidheyāṃśa-bhāvaś ca pada-vākyayoḥ
kecid doṣā bhavanty eṣu padāṃśe 'pi pade 'paraṃ /
nirarthakāsamarthatve cyuta-saṃskāratā tathā
varṇānāṃ pratikūlatvaṃ luptāhata-visargatāḥ /
adhika-nyūna-kathita-padatā hata-vṛttatāḥ
patat-prakarṣatā sandhau viśleṣāślīla-kaṣṭatāḥ /
ardhāntaraika-padatā samāpta-punar-āttatā
abhavan mata-saṃbandhākramāmata-parārthatāḥ /
vācyasyānabhidhānaṃ ca bhagna-prakramatā tathā
tyāgaḥ prasiddher asthāne nyāsaḥ pada-samāsayoḥ /
saṅkīrṇatā garbhitatā doṣāḥ syur vākya-mātragāḥ
apuṣṭa-duṣkrama-grāmya-vyāhatāślīla-kaṣṭatāḥ /
anavīkṛta-nirhetu-prakāśita-viruddhatāḥ
sandigdha-punaruktatve khyāti-vidyā-viruddhate /
sākāṅkṣatā-sahacara-bhinnatā-sthāna-yuktatā
aviśeṣe viśeṣaś cāniyame niyamas tathā /
tayor viparyayo vidhy-anuvāda-yuktate tathā
nirmukta-punaruktatvaṃ mahā-doṣāḥ prakīrtitāḥ /
rasasyoktiḥ sva-śabdena sthāyi-sañcāriṇor api
vyaktatā kalpitā kṛcchrād anubhāva-vibhāvayoḥ[*2] /
akāṇḍe prathana-cchedau tathā dīptiḥ punaḥ punaḥ
{[*2] The following line from VisSd is missing here: paripanthir asāṅgasya vibhāvādeḥ parigrahaḥ}
aṅgino 'nanusandhānam anaṅgasya ca kīrtanam /
ativistṛtir aṅgasya prakṛtīnāṃ viparyayaḥ
arthānaucityam anye ca doṣā rasa-gatā matāḥ /
ebhyaḥ pṛthag-alaṅkāra-doṣāṇāṃ naiva saṃbhavaḥ
vaktari krodha-saṃyukte tathā vācye samuddhate /
raudrādau ca rase 'tyantaṃ duḥśravatvaṃ guṇo bhavet
suratārambha-goṣṭhyādāv aślīlatvaṃ tathā punaḥ /
syātām adoṣau śleṣādau nihatārthāprayuktate
guṇaḥ syād apratītatvaṃ jñatvaṃ ced vaktṛ-vācyayoḥ /
svayaṃ vāpi parāmṛśe kathitaṃ ca padaṃ punaḥ
vihitasyānuvādyatve viṣāde vismaye krudhi /
dainye 'tha lāṭānuprāse 'nukampāyāṃ prasādane
arthāntara-saṅkramita-vācye harṣe 'vadhāraṇe /
sandigdhatvaṃ tathā vyāja-stuti-paryavasāyi cet
vaiyākaraṇa-mukhye tu pratipādye 'tha vaktari /
kaṣṭatvaṃ duḥśravatvaṃ vā grāmyatvam adhamoktiṣu
nirhetutā tu khyāte 'rthe doṣatāṃ naiva gacchati /
kavīnāṃ samaye khyāte guṇaḥ khyāta-viruddhatā
mālinyaṃ vyomni pāpe yaśasi dhavalatā varṇyate hāsa-kīrtyoḥ raktau ca krodha-rāgau sarid udadhi-gataṃ paṅkajendīvarādi /
toyādhāre 'khile 'pi prasarati ca marālādikaḥ pakṣi-saṅgho jyotsnā preyā cakorair jaladhara-samaye mānasaṃ yānti haṃsāḥ
pādāghātād aśokā vikasati bakulo yoṣitām āsyam adyair yūnām aṅgeṣu hārāḥ sphuṭati ca hṛdayaṃ viprayogasya tāpaiḥ /
maurvī-rolamba-mālā dhanur atha viśikhāḥ kausumāḥ puṣpa-ketor bhinnaṃ syād asya vāṇair yuvajana-hṛdayaṃ strī-kaṭākṣeṇa tadvat
ahny-ambhojaṃ niśāyāṃ vikasati kumudaṃ candrikā śukla-pakṣe megha-dhvāneṣu nṛtyaṃ bhavati ca śikhināṃ nāpy aśoke phalaṃ syāt /
na syāj jātī vasante na ca kusuma-phale gandha-sāra-drumāṇām ity ādy unneyam anyat kavi-samaya-gataṃ sat-kavīnāṃ prabandhe
dhanur jyādiṣu śabdeṣu śabdās tu dhanur-ādayaḥ /
ārūḍhatvādi-bodhāya prayoktavyāḥ sthitā ime
uktāv ānanda-magnādeḥ syān nyūna-padatā guṇaḥ /
kvacin na doṣo na guṇo guṇaḥ kvāpy adhikaṃ padam
samāpta-punar-āttatvaṃ na doṣo na guṇaḥ kvacit /
garbhitatvaṃ guṇaḥ kvāpi patat-prakarṣatā tathā
kvacid uktau sva-śabdena na doṣo vyabhicāriṇaḥ /
anubhāva-vibhāvābhyāṃ racanaṃ yatra nocitam
sañcāryāder viruddhasya bādhyatvena vaco guṇaḥ /
virodhino 'pi smaraṇe sāmyena vacane tathā
bhaved virodho nānyonyam aṅginy aṅgatvam āptayoḥ /
anukāre ca sarveṣāṃ doṣāṇāṃ naiva doṣatā
anyeṣām api doṣāṇām ity aucityān manīṣibhiḥ /
adoṣatā ca guṇatā jñeyā cānubhayātmatā
Original text: Sāhityadarpaṇa · Edition: Satyavrata Simha, 9th edition. Varanasi: Chowkhamba Vidya Bhavan, 1992. (Vidya Bhavan Sanskrit Granthamala, 29) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0