Sāhityadarpaṇa · Chapter 6
iti sāhitya-darpaṇe
vyañjanā-vyapāra-nirūpaṇo nāma
pañcamaḥ paricchedaḥ
(6)
ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
dṛśya-śravyatva-bhedena punaḥ kāvyaṃ dvidhā matam /
dṛśyaṃ tatrābhineyaṃ tad-rūpāropāt tu rūpakam
bhaved abhinayo 'vasthānukāraḥ sa caturvidhaḥ /
āṅgiko vācikaś caivam āhāryaḥ sāttvikas tathā
nāṭakam atha prakaraṇaṃ bhāṇa-vyāyoga-samavakāra-ḍimāḥ /
īhāmṛgāṅka-vīthyaḥ prahasanam iti rūpakāṇi daśa
nāṭikā troṭakaṃ goṣṭhī saṭṭakaṃ nāṭya-rāsakam /
prasthānollāpya-kāvyāni preṅkhaṇaṃ rāsakaṃ tathā
saṃlāpakaṃ śrī-gaditaṃ śilpakaṃ ca vilāsikā /
durmallikā prakaraṇī hallīśako bhāṇiketi ca
aṣṭādaśa prāhur uparūpakāṇi manīṣiṇaḥ /
vinā viśeṣaṃ sarveṣāṃ lakṣma nāṭakavan matam
nāṭakaṃ khyāta-vṛttaṃ syāt pañca-sandhi-samanvitam /
vilāsa-rddhyādi-guṇavad yuktaṃ nānā-vibhūtibhiḥ
sukha-duḥkha-samudbhūti nānā-rasa-nirantaram /
pañcādikā daśa-parās tatrāṅkāḥ parikīrtitāḥ
prakhyāta-vaṃśo rājarṣi-dhīrodāttaḥ pratāpavān /
divyo 'tha divyādivyo vā guṇavān nāyako mataḥ
eka eva bhaved aṅgī śṛṅgāro vīra eva vā /
aṅgam anye rasāḥ sarve kāryo nirvahaṇe 'dbhutaḥ
catvāraḥ pañca vā mukhyāḥ kārya-vyāpṛta-pūruṣāḥ /
gopucchāgra-samāgraṃ tu bandhanaṃ tasya kīrtitam
pratyakṣa-netṛ-carito rasa-bhāva-samujjvalaḥ /
bhaved agūḍha-śabdāthaḥ kṣudra-cūrṇaka-saṃyutaḥ
vicchinnāvāntaraikārthaḥ kiñcit saṃlagna-bindukaḥ /
yukto na bahubhiḥ kāryair bīja-saṃhṛtimān na ca
nānā-vidhāna-saṃyukto nātipracura-padyavān /
āvaśyakānāṃ kāryāṇām avordhād vinirmitaḥ
nāneka-dina-nirvartya-kathayā saṃprayojitaḥ /
āsanna-nāyakaḥ pātrair yuktas tri-caturais tathā
dūrāhvānaṃ vadho yuddhaṃ rājyadeśādi-viplavaḥ /
vivāho bhojanaṃ śāpotsargau mṛtyū rataṃ tathā
danta-cchedyaṃ nakha-cchedyam anyad vrīḍākaraṃ ca yat /
śayanādhara-pānādi nagarādy-avarodhanam
snānānulepane caibhir varjito nātivistaraḥ /
devī-parijanādīnām amātya-vaṇijām api
pratyakṣa-citra-caritair yukto bhāva-rasodbhavaiḥ /
anta-niṣkrānta-nikhila-pātro 'ṅka iti kīrtitaḥ
aṅkodara-praviṣṭo yo raṅga-dārā-mukhādimān /
aṅko 'paraḥ sa garbhāṅkaḥ sa-bījaḥ phalavān api
tatra pūrvaṃ pūrva-raṅgaḥ sabhā-pūjā tataḥ param /
kathanaṃ kavi-saṃjñāder nāṭakasyāpy athāmukham
yan nāṭya-vastunaḥ pūrvaṃ raṅga-vighnopaśāntaye /
kuśīlavāḥ prakurvanti pūrva-raṅgaḥ sa ucyate
pratyāhārādikāny aṅgāny asya bhūyāṃsi yadyapi /
tathāpy avaśyaṃ kartavyā nāndī vighnopaśāntaye
āśīr-vacana-saṃyuktā stutir yasmāt prayujyate /
deva-dvija-nṛpādīnāṃ tasmān nāndīti saṃjñitā
māṅgalya-śaṅkha-candrābja-koka-kairava-śaṃsinī /
padair yuktā dvādaśabhir aṣṭābhir vā padair uta
pūrva-raṅgaṃ vidhāyaiva sūtradhāro nivartate /
praviśya sthāpakas tadvat kāvyam āsthāpayet tataḥ
divya-martye sa tad-rūpo miśram anyataras tayoḥ /
sūcayed vastu bījaṃ vā mukhaṃ pātram athāpi vā
raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārtha-sūcakaiḥ /
rūpakasya kaver ākhyāṃ gotrādyāpi sa kīrtayet
ṛtuṃ ca kañcit prāyeṇa bhāratīṃ vṛttim āśritaḥ /
bhāratī saṃskṛta-prāyo vāg-vyāpāro naṭāśrayaḥ
tasyāḥ prarocanā vīthī tathā prahasanāmukhe /
aṅgāny atronmukhīkāraḥ praśaṃsātaḥ prarocanā
naṭī vidūṣāko vāpi pāripārśvika eva vā /
sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yatra kurvate
citarir vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhir mithaḥ /
āmukhaṃ tat tu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi sā
uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayas tathā /
pravartakā-lagite pañca prastāvanābhidāḥ
padāni tv agatārthāni tad-artha-gataye narāḥ /
yojayanti padair anyaiḥ sa uddhātyaka ucyate
sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārtham asya vā /
bhavet pātra-praveśaś cet kathodghātaḥ sa ucyate
yadi prayoga ekasmin prayogo 'nyaḥ prayujyate /
tena pātra-praveśaś cet prayogātiśayas tadā
kālaṃ pravṛttam āśritya sūtra-dhṛg yatra varṇayet /
tad-āśrayaś ca pātrasya praveśas tat-pravartakam
yatraikatra samāveśāt kāryam anyat prasādhyate /
prayoge khalu taj jñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ
yojyāny atra yathā-lābhaṃ vīthy-aṅgānītarāṇy api /
nepathoktaṃ śrutaṃ yatra tv ākāśa-vacanaṃ tathā
samāśrityāpi kartavyam āmukhaṃ nāṭakādiṣu /
eṣām āmukha-bhedānām ekaṃ kañcit prayojayet
tenārtham atha pātraṃ vā samākṣipyaiva sūtra-dhṛk /
prastāvanānte nirgacchet tato vastu prayojayet
idaṃ punar vastu budhair dvividhaṃ parikalpyate /
ādhikārikam ekaṃ syāt prāsaṅgikam athāparam
adhikāraḥ phale svāmyam adhikārī ca tat-prabhuḥ /
tasyetivṛttaṃ kavibhir ādhikārikam ucyate
asyopakaraṇarthaṃ tu prāsaṅgikam itīṣyate /
patākā-sthānakaṃ yojyaṃ suvicāryeha vastuni
yatrārthe cintite 'nyasmiṃs tal-liṅgo 'nyaḥ prayujyate /
āgantukena bhāvena patākā-sthānakaṃ tu tat
sahasaivārtha-saṃpattir guṇavaty upacārataḥ /
patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam
vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ nānā-bandha-samāśrayam /
patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam
arthopakṣepakaṃ yat tu līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet /
śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam ucyate
dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ /
pradhānārthāntarākṣepī patākā-sthānakaṃ param
yat syād anucitaṃ vastu nāyakasya rasasya vā /
viruddhaṃ tat parityājyam anyathā vā prakalpayet
aṅkeṣv adarśanīyā yā vaktavyaiva ca saṃmatā /
yā ca syād varṣa-paryantaṃ kathā dina-dvayādijā
anyā ca vistarā sūcyā sārthopakṣepair budhaiḥ /
varṣād ūrdhvaṃ tu yad vastu tat syād varṣād adhobhavam
dināvasāne kāryaṃ yad dine naivopapadyate /
arthopakṣepakair vācyam aṅka-cchedaṃ vidhāya tat
arthopakṣepakāḥ pañca viṣkambhaka-praveśakau /
cūlikāṅkāvatāro 'tha syād aṅka-mukham ity api
vṛtta-vartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ /
saṅkṣiptārthas tu viṣkambha ādāv aṅkasya darśitaḥ
madhyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ saṃprayojitaḥ /
śuddhaḥ syāt sa tu saṅkīrṇo nīca-madhyama-kalpitaḥ
praveśako 'nudāttoktyā nīca-pātra-prayojitaḥ /
aṅka-dvayāntar vijñeyaḥ śeṣaṃ viṣkambhake yathā
antar-javanikā-saṃsthaiḥ sūcanārthasya cūlikā /
aṅkānte sūcitaḥ pātrais tad-aṅkasyāvibhāgataḥ
yatrāṅko 'vataraty eṣo 'ṅkāvatāra iti smṛtaḥ /
yatra syād aṅka ekasminn aṅkānāṃ sūcanākhilā
tad-aṅka-mukham ity āhur bījārtha-khyāpakaṃ ca tat /
aṅkānta-pātrair vāṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārtha-sūcanāt
apekṣitaṃ parityājyaṃ nīrasaṃ vastu vistaram /
yadā sandarśayec cheṣam āmukhānantaraṃ tadā
kāryo viṣkambhako nāṭya āmukhākṣipta-pātrakaḥ /
yadā tu sarasaṃ vastu mūlād eva pravartate
ādāv eva tadāṅke syād āmukhākṣepa-saṃśrayaḥ /
viṣkambhakādyair api no vadho vācyo 'dhikāriṇaḥ
anyo 'nyena tirodhānaṃ na kuryād rasa-vastunoḥ /
bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam eva ca
artha-prakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathā-vidhi /
alpa-mātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yad visarpati
phalasya prathamo hetur bījaṃ tad abhidhīyate /
avāntarārtha-vicchede bindur accheda-kāraṇam
vyāpi prāsāṅgikaṃ vṛttaṃ patākety abhidhīyate /
patākā-nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram
garbhe sandhau vimarśe vā virvāhas tasya jāyate /
prāsaṅgikaṃ pradeśasthaṃ caritaṃ prakarī matā
prakarī nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram /
apekṣitaṃ tu yat sādhyam ārambho yan nibandhanaḥ
samāpanaṃ tu yat-siddhyai tat kāryam iti saṃmatam /
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ
ārambha-yatna-prāpty-āśā-niyatāpti-phalāgamāḥ /
bhaved ārabhya autsukyaṃ yan mukhya-phala-siddhaye
prayatnas tu phalāvāptau vyāpāro 'titvarānvitaḥ /
upāyāpāya-śaṅkābhyāṃ prāpty-āśā prāpti-saṃbhavaḥ
apāyābhāvataḥ prāptir niyatāptis tu niścitā /
sāvasthā phala-yogaḥ syād yaḥ samagra-phalodayaḥ
yathā-saṅkhyam avasthābhir ābhir yogāt tu pañcabhiḥ /
pañcadhaivetivṛttasya bhāgāḥ syuḥ pañca sandhayaḥ
antaraikārtha-saṃbandhaḥ sandhir ekāntaye sati /
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśa upasaṃhṛtiḥ
iti pañcāsya bhedāḥ syuḥ kramāl lākṣaṇam ucyate /
yatra bīja-samutpattir nānārtha-rasa-saṃbhavā
prārambheṇa samāyuktā tan mukhaṃ parikīrtitam /
phala-pradhānopāyasya mukha-sandhi-niveśinaḥ
lakṣyālakṣya ivodbhedo yatra pratimukhaṃ ca tat /
phala-pradhānopāyasya prāg-udbhinnasya kiñcana
garbho yatra samudbhedo hāsānveṣaṇavān muhuḥ /
yatra mukhya-phalopāya udbhinno garbhato 'dhikaḥ
śāpādyaiḥ sāntarāyaś ca sa vimarśa iti smṛtaḥ /
bījavanto mukhādy-arthā viprakīrṇā yathāyatham
ekārtham upanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat /
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā /
udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etāny aṅgāni vai mukhe
kāvyārthasya samutpattir upakṣepa iti smṛtaḥ /
samutpannārtha-bāhulyaṃ jñeyaḥ parikaraḥ punaḥ
tan-niṣpattiḥ parinyāsaḥ guṇākhyānaṃ vilobhanam /
saṃpradhāraṇam arthānāṃ yuktiḥ prāptiḥ sukhāgamaḥ
bījasyāgamanaṃ yat tu tat samādhānam ucyate /
sukha-duḥkha-kṛto yo 'rthas tad vidhānam iti smṛtam
kutūhalottarā vācaḥ proktā tu paribhāvanā /
bījārthasya prarohaḥ syād udbhedaḥ karaṇaṃ punaḥ
prakṛtārtha-samārambhaḥ bhedaḥ saṃhata-bhedanam /
vilāsaḥ parisarpaś ca vidhutaṃ tāpanaṃ tathā
narma narma-dyutiś caiva tathā pragamanaṃ punaḥ /
virodhaś ca pratimukhe tathā syāt paryupāsanam
puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṃhāra ity api /
samīhā rati-bhogārthā vilāsa iti kathyate
iṣṭa-naṣṭānusaraṇaṃ parisarpaś ca kathyate /
kṛtasyānunayasyādau vidhutaṃ tv aparigrahaḥ
upāyādarśanaṃ yat tu tāpanaṃ nāma tad bhavet /
parihāsa-vaco narma dhṛtis tu parihāsa-jā
narma-dyutiḥ pragamanaṃ vākyaṃ syād uttarottaram /
virodho vyasana-prāptiḥ kruddhasyānunayaḥ
syāt paryupāsanaṃ puṣpaṃ viśeṣa-vacanaṃ matam /
pratyakṣa-niṣṭhuraṃ vajram upanyāsaḥ prasādanam
cāturvarṇyopagamanaṃ varṇa-saṃhāra iṣyate /
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ
saṅgrahaś cānumānaṃ ca prārthanā kṣiptir eva ca /
troṭakādhibalodvegā garbhe syur vidravas tathā
tatra vyājāśrayaṃ vākyam abhūtāharaṇaṃ matam /
tattvārtha-kathanaṃ mārgo rūpaṃ vākyaṃ vitarkavat
udāharaṇam utkarṣa-yuktaṃ vacanam ucyate /
bhāva-tattvopalabdhis tu kramaḥ syāt saṅgrahaḥ punaḥ
sāma-dānārtha-saṃpanno liṅgād ūho 'numānatā /
rati-harṣotsavānāṃ tu prārthanaṃ prārthanā bhavet
rahasyārthasya tad-bhedaḥ kṣiptiḥ syāt toṭakaṃ punaḥ /
saṃrabdha-vāk adhibalam abhisandhi-cchalena yaḥ
nṛpādi-janitā bhītir udvegaḥ parikīrtitaḥ /
śaṅkā-bhaya-trāsa-kṛtaḥ saṃbhramo vidravo mataḥ
apavādo 'tha saṃpheṭo vyavasāyo dravo dyutiḥ /
śaktiḥ prasaṅgaḥ khedaś ca pratiṣedho virodhanam
prarocanā vimarśe syād ādānaṃ chādanaṃ tathā /
doṣa-prakhyāpavādaḥ syāt saṃpheṭo roṣa-bhāṣaṇam
vyavasāyas tu vijñeyaḥ pratijñā-hetu-saṃbhavaḥ /
dravā guru-vyatikrāntiḥ śokāvegādi-saṃbhavā
tarjanodvejane proktā dyutih śaktiḥ punar bhavet /
virodhasya praśamanaṃ prasaṅgo guru-kīrtanam
manaś ceṣṭā-samutpannaḥ śramaḥ kheda iti smṛtaḥ /
īpsitārtha-pratīghātaḥ pratiṣedha itīṣyate
kāryātyayopagamanaṃ virodhanam iti smṛtam /
prarocanā tu vijñeyā saṃhārārtha-pradarśinī
kārya-saṅgraha ādānaṃ tad āhuś chādanaṃ punaḥ /
kāryārtham apamānādeḥ sahanaṃ khalu yad bhavet
sandhir vibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam /
kṛtiḥ prasāda ānandaḥ samayo 'py upagūhanam
bhāṣaṇaṃ pūrva-vākyaṃ ca kāvya-saṃhāra eva ca /
praśastir iti saṃhāre jñeyāny aṅgāni nāmataḥ
bījopagamanaṃ sandhiḥ vibodhaḥ kārya-mārgaṇam /
upanāyasas tu kāryāṇāṃ grathanaṃ nirṇayaḥ punaḥ
anubhūtārtha-kathanaṃ vadanti paribhāṣaṇam /
parivāda-kṛtaṃ vākyaṃ labdhārtha-śamanaṃ kṛtiḥ
śuśrūṣādiḥ prasādaḥ syād ānando vāñchitāgamaḥ /
samayo duḥkha-niryāṇaṃ tad bhaved upagūhanam
yat syād adbhuta-saṃprāptiḥ sāma-dānādi bhāṣaṇam /
pūrva-vākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthopadarśanam
vara-pradāna-saṃprāptiḥ kāvya-saṃhāra iṣyate /
nṛpa-deśādi-śāntis tu praśastir abhidhīyate
catuḥ-ṣaṣṭi-vidhaṃ hy etad aṅgaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ /
kuryād aniyate tasya sandhāv api niveśanam
rasānuguṇatāṃ vīkṣya rasasyaiva hi mukhyatā /
iṣṭārtha-racanāścarya-lābho vṛttānta-vistaraḥ
rāga-prāptiḥ prayogasya gopyānāṃ gopanaṃ tathā /
prakāśanaṃ prakāśyānām aṅgānāṃ ṣaḍ-vidhaṃ phalam
aṅga-hīno naro yadvan naivārambha-kṣamo bhavet /
aṅga-hīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogāya yujyate
saṃpādayetāṃ sandhy-aṅgaṃ nāyaka-pratināyakau /
tad-abhāve patākādyās tad-abhāve tathetarat
rasa-vyaktim apekṣyaiṣām aṅgānāṃ saṃniveśanam /
na tu kevalayā śāstra-sthiti-saṃpādanecchayā
aviruddhaṃ tu yad vṛttaṃ rasādi-vyaktaye 'dhikam /
tad apy anyathayed dhīmān vaded vā kadācana
śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvaty ārabhaṭī punaḥ /
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī
catasro vṛttayo hy etāḥ sarva-nāṭyasya mātṛkāḥ /
syur nāyikādi-vyāpāra-viśeṣā nāṭakādiṣu
yā ślakṣṇa-nepathya-viśeṣa-citrā strī-saṅkulā puṣkala-nṛtya-gītā |
kāmopabhoga-prabhavopacārā sā kaiśikī cāru-vilāsa-yuktā
narma ca narma-sphūrjo narma-sphoṭo 'tha narma-garbhaś ca /
catvāry aṅgāny asyā vaidagdhya-krīḍitaṃ narma
iṣṭa-janāvarjana-kṛt tac cāpi trividhaṃ matam /
vihitaṃ śuddha-hāsyena sa-śṛṅgāra-mayena ca
narma-sphūrjaḥ sukhārambho bhayānto nava-saṅgamaḥ /
narma-sphoṭo bhāva-leśaiḥ sūcitālpa-raso mataḥ
narma-garbho vyavahṛtir netuḥ pracchanna-vartinaḥ /
sāttvatī bahulā sattva-śaurya-tyāga-dayārjavaiḥ
saharṣā kṣudra-śṛṅgārā viśokā sādbhutā tathā /
utthāpako 'tha sāṅghātyaḥ saṃlāpaḥ parivartakaḥ
viśeṣā iti catvāraḥ sāttvatyāḥ parikīrtitāḥ /
uttejana-karo śatror vāg-utthāpaka ucyate
mantrārtha-daiva-śaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅgha-bhedanam /
saṃlāpaḥ syād gabhīroktir nānā-bhāva-samāśrayaḥ
prārabdhād anya-kāryāṇāṃ karaṇaṃ parivartakaḥ /
māyendrajāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ
saṃyuktā vadha-bandhādyair uddhatārabhaṭī matā /
vastūtthāpana-saṃpheṭo saṃkṣipir avapātanam
iti bhedās tu catvāra ārabhaṭyāḥ prakīrtitāḥ /
māyādy-utthāpitaṃ vastu vastūtthāpanam ucyate
saṃpheṭas tu samāghātaḥ kruddha-satvarayor dvayoḥ /
saṅkṣiptā vastu-racanā śilpair itarathāpi vā
saṅkṣiptiḥ sthān nivṛttau ca netur netrantara-grahaḥ /
praveśa-trāsa-niṣkrānti-harṣa-vidrava-saṃbhavam
avapātanam ity uktaṃ pūrvam uktaiva bhāratī /
aśrāvyaṃ khalu yad vastu tad iha svagataṃ matam
sarva-śrāvyaṃ prakāśaṃ syāt tad bhaved apavāritam /
rahasyaṃ tu yad anyasya parāvṛtya prakāśyate
tripatāka-kareṇānyān apavāryāntarā kathām /
anyonyāmantraṇaṃ yat syāt taj-janānte janāntikam
kiṃ bravīṣīti yan-nāṭye vinā pātraṃ prayujyate /
śrutvevānuktam apy arthaṃ tat syād ākāśa-bhāṣitam
dattāṃ siddhāṃ ca senāṃ ca veśyānāṃ nāma darśayet /
datta-prāyāṇi vaṇijāṃ ceṭa-ceṭyos tathā punaḥ
vasantādiṣu varṇyasya vastuno nāma yad bhavet /
nāma kāryaṃ nāṭakasya garbhitārtha-prakāśakam
nāyikānāyakākhyānāt saṃjñā prakaraṇādiṣu /
nāṭikā-saṭṭakādīnāṃ nāyikābhir viśeṣaṇam
prāyeṇa ṇy-antakaḥ sādhir gameḥ sthāne prayujyate /
rājā svāmīti deveti bhṛtyair bhaṭṭeti cādhamaiḥ
rājarṣibhir vayasyeti tathā vidūṣakeṇa ca /
rājann ity ṛṣibhir vācyaḥ so 'patya-pratyayena ca
svecchayā nāmabhir viprair vipra āryeti cetaraiḥ /
vayasyety athavā nāmnā vācyo rājñā vidūṣakaḥ
vācyau naṭī-sūtradhārāvārya-nāmnā parasparam /
sūtradhāraṃ vaded bhāva iti vai pāripārśvikaḥ
sūtradhāro māriṣeti haṇḍe ity adhamaiḥ samāḥ /
vayasyety uttamair haṃho madhyair āryeti cāgrajaḥ
bhagavann iti vaktavyāḥ sarvair devarṣi-liṅginaḥ /
vaded rājñīṃ ca ceṭīṃ ca bhavatīti vidūṣakaḥ
āyuṣman rathinaṃ sūto vṛddhaṃ tāteti cetaraḥ /
vatsa-putraka-tāteti nāmnā gotreṇa vā sutaḥ
śiṣyo 'nujaś ca vaktavyo 'mātya āryeti cādhamaiḥ /
viprair ayam amātyeti saciveti ca bhaṇyate
sādho iti tapasvī ca praśāntaś cocyate budhaiḥ /
sva-gṛhītābhidhaḥ pūjyaḥ śiṣyādyair vinigadyate
upādhyāyeti cācāryo mahārājeti bhūpatiḥ /
svāmīti yuvarājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ
bhadra-saumya-mukhety evam adhamais tu kumārakaḥ /
vācyā prakṛtibhī rājñaḥ kumārī bhartṛ-dārikā
patir yathā tathā vācyā jyeṣṭha-madhyādhamaiḥ striyaḥ /
haleti sadṛśī preṣyā hajje veśyājjukā tathā
kuṭṭiny ambety anugatiḥ pūjyā ca jaratī janaiḥ /
āmantraṇaiś ca pāṣāṇḍā vācyāḥ svasamayāgataiḥ
śakyādayaś ca saṃbhāṣyā bhadra-dattādi-nāmabhiḥ /
yasya yat karma śilpaṃ vā vidyā vā jātir eva vā
tenaiva nāmnā vācyo 'sau jñeyāś cānye yathocitam /
puruṣāṇām anīcānāṃ saṃskṛtaṃ syāt kṛtātmanām
saurasenī prayoktavyā tādṛśīnāṃ ca yoṣitām /
āsām eva tu gāthāsu mahārāṣṭrīṃ prayojayet
atroktā māgadhī bhāṣā rājāntaḥpura-cāriṇām /
ceṭānāṃ rāja-putrāṇāṃ śreṣṭhānāṃ cārdha-māgadhī
prācyāṃ vidūṣakādīnāṃ dhūrtānāṃ syād avantijā /
yodhanāgarikādīnāṃ dākṣiṇātyā hi dīvyatām
śabarāṇāṃ śakādīnāṃ śābarīṃ saṃprayojayet /
vāhlīkamāṣodīcyānāṃ drāviḍī drāviḍādiṣu
ābhīreṣu tathābhīrī cāṇḍālī pukkasādiṣu /
ābhīrī śābarī cāpi kāṣṭha-pātropajīviṣu
tathaivāṅgāra-kārādau paiśācī syāt piśāca-vāk /
ceṭānām apy anīcānām api syāt saurasenikā
bālānāṃ ṣaṇḍakānāṃ ca nīca-graha-vicāriṇām /
unmattānām āturāṇāṃ saiva syāt saṃskṛtaṃ kvacit
aiśvaryeṇa pramattasya dāridryopadrutasya ca /
bhikṣu-valka-dharādīnāṃ prākṛtaṃ saṃprayojayet
saṃskṛtaṃ saṃprayoktavyaṃ liṅginīṣūttamāsu ca /
devī-mantri-sutā-veśyāsv api kaiścit tathoditam
kāryataś cottamādīnāṃ kāryo bhāṣā-viparyayaḥ
yoṣit-sakhī-bāla-veśyā-kitavāpsarasāṃ tathā /
vaidagdhyārthaṃ pradātavyaṃ saṃskṛtaṃ cāntarāntarā
ṣaṭtriṃśal-lakṣaṇāny atra nāṭyālaṅkṛtayas tathā /
trayastriṃśat-prayojyāni vīthy-aṅgāni trayodaśa
lāsyāṅgāni daśa yathā-lābhaṃ rasa-vyapekṣayā /
bhūṣaṇākṣara-saṅghātau śobhodāharaṇaṃ tathā
hetu-saṃśaya-dṛṣṭāntās tulya-tarkaḥ padoccayaḥ /
nidarśanābhiprāyo ca prāptir vicāra eva ca
diṣṭopadiṣṭe ca guṇātipātātiśayau tathā /
viśeṣaṇa-niruktī ca siddhi-bhraṃśa-viparyayau
dākṣiṇyānunayau mālārthāpattir garhaṇaṃ tathā /
pṛcchā prasiddhiḥ sārūpyaṃ saṃkṣepo guṇa-kīrtanam
leśo manoratho 'nukta-siddhiḥ priya-vacas tathā /
lakṣaṇāni guṇaiḥ sālaṅkārair yogas tu bhūṣaṇam
varṇanākṣara-saṅghātaś citrārthair akṣarair mitaiḥ /
siddhair arthaiḥ samaṃ yatrāprasiddho 'rthaḥ prakāśate
śliṣṭa-lakṣaṇa-citrārthā sā śobhety abhidhīyate /
yatra tulyārtha-yuktena vākyenābhipradarśanāt
sādhyate 'bhimataś cārthas tad-udāharaṇaṃ matam /
hetur vākyaṃ samāsoktam iṣṭakṛd dhetu-darśanāt
saṃśayo 'jñāta-tattvasya vākye syād yad aniścayaḥ /
dṛṣṭānto yas tu pakṣe 'rtha-sādhanāya nidarśanam
tulya-tarko yad-arthena tarkaḥ prakṛti-gāminā /
sañcayo 'rthānurūpo yaḥ padānāṃ sa padoccayaḥ
yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam /
para-pakṣa-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate
abhiprāyas tu sādṛśyād abhūtārthasya kalpanā /
prāptiḥ kenacid aṃśena kiñcid yatrānumīyate
vicāro yukti-vākyair yad apratyakṣārtha-darśanam /
deśa-kāla-svarūpeṇa varṇanā diṣṭam ucyate
upadiṣṭaṃ manohāri vākyaṃ śāstrānusārataḥ /
guṇātipātaḥ kāryaṃ vad viparītaṃ guṇān prati
yaḥ sāmān guṇodrekaḥ sa guṇātiśayo mataḥ /
siddhān arthān bahūn uktvā viśeṣoktir viśeṣaṇam
pūrva-siddhārtha-kathanaṃ niruktir iti kīrtyate /
bahūnāṃ kīrtanaṃ siddhir abhipretārtha-siddhaye
dṛptādīnāṃ bhavad bhraṃśo vācyād anyatarad vacaḥ /
vicārasyānyathābhāvaḥ sandehāt tu viparyayaḥ
dākṣiṇyaṃ ceṣṭayā vācā para-cittānuvartanam /
vākyaiḥ snigdhair anunayo bhaved arthasya sādhanam
mālā syād yad abhīṣṭārthaṃ naikārtha-pratipādanam /
arthāpattir yad anyārtho 'rthāntarokteḥ pratīyate
dūṣaṇodghoṣaṇāyāṃ tu bhartsanā garhaṇaṃ tu tat /
abhyarthanāparair vākyaiḥ pṛcchārthānveṣaṇaṃ matā
prasiddhir loka-siddhārthair utkṛṣṭair artha-sādhanam /
sārūpyam anurūpasya sārūpyāt kṣobha-vardhanam
saṅkṣepo yat tu saṅkṣepād ātmāny arthe prayujyate /
guṇānāṃ kīrtanaṃ yat tu tad eva guṇa-kīrtanam
sa leśo bhaṇyate vākyaṃ yat sādṛśya-puraḥsaram /
manorathas tv abhiprāyasyoktir bhaṅgyantareṇa yat
viśeṣārthoha-vistāro 'nukta-siddhir udīryate /
syāt prayāṇayituṃ pūjyaṃ priyoktir harṣa-bhāṣaṇam
āśīr ākranda-kapaṭākṣamā-garvodyamāśrayāḥ /
utprāsana-spṛhā-kṣobha-paścāt-tāpopapattayaḥ
āśaṃsādhyavasāyau ca visarpollekha-saṃjñitau /
uttejanaṃ parīvādo nītir artha-viśeṣaṇam
protsāhanaṃ ca sāhāyyam abhimāno 'nuvartanam /
utkīrtanaṃ yathā yācñā parihāro nivedanam
pravartanākhyāna-yukti-praharṣāś copadeśanam /
iti nāṭyālaṅkṛtayo nāṭya-bhūṣaṇa-hetavaḥ
āśīr iṣṭa-janāśaṃsā ākrandaḥ pralapitaṃ śucau /
kapaṭaṃ māyayā yatra rūpam anyad vibhāvyate
akṣamā sā paribhavaḥ svalpo 'pi na viṣahyate /
garvāvalepajaṃ vākyaṃ kāryasyārambha udyamaḥ
grahaṇaṃ guṇavat kārya-hetor āśraya ucyate /
utprāsanaṃ tūpahāso yo 'sādhau sādhu-mānini
ākāṅkṣā ramaṇīyatvāḍ vastuno yā spṛhā tu sā /
adhikṣepa-vacaḥ-kārī kṣobhaḥ proktaḥ sa eva tu
mohāvadhīritārthasya paścāttāpaḥ sa eva tu /
upapattir matā hetor upanyāso 'rtha-siddhaye
āśaṃsanaṃ syād āśaṃsā pratijñādhyavasāyakaḥ /
visarpo yat samārabdhaṃ karmāniṣṭa-phala-pradam
kārya-grahaṇam ullekha uttejanam itīṣyate /
sva-kārya-siddhaye 'nyasya preraṇāya kaṭhora-vāk
bhartsanā tu parīvādo nītiḥ śāstreṇa vartanam /
uktasyārthasya yat tu syād utkīrtanam anekadhā
upālambha-viśeṣeṇa tat syād artha-viśeṣaṇam /
protsāhnaṃ syād utsāha-girā kasyāpi yojanam
sāhāyyaṃ saṅkaṭe yat syāt sānukūlyaṃ parasya ca /
abhimānaḥ sa eva syāt praśrayād anuvartanam
anuvṛttir bhūta-kāryākhyānam utkīrtanaṃ matam /
yācñā tu kvāpi yācñā yā svayaṃ dūta-mukhena vā
parihāra iti proktaḥ kṛtānucita-mārjanam /
avadhīrita-kartavya-kathanaṃ tu nivedanam
pravartanaṃ tu kāryasya yat syāt sādhu-pravartanam /
ākhyānaṃ pūrva-vṛttoktiḥ yuktir arthāvadhāraṇam
praharṣaḥ pramadādhikyaṃ śikṣā syād upadeśanam /
geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gaṇḍikā
pracchedakas trigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍham /
uttamottamakaṃ cānyad-ukta-pratyuktam eva ca
lāsye daśavidhaṃ hy etad-aṅgam uktaṃ manīṣibhiḥ /
tantrī-bhāṇḍaṃ puraskṛtyopaviṣṭasyāsane puraḥ
śuddhaṃ gānaṃ geya-padaṃ sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate /
madanottāpitā yatra paṭhati prākṛtaṃ sthitā
nikhilātodya-rahitaṃ śoka-cintānvitābalā /
aprasādhita-gātraṃ yad āsīnāsīnam eva tat
ātodya-miśritaṃ geyaṃ chandāṃsi vividhāni ca /
strī-puṃsayor viparyāsa-ceṣṭitaṃ puṣpa-gaṇḍikā
anyāsaktaṃ patiṃ matvā prema-viccheda-manyunā /
vīṇā-puraḥ-saraṃ gānaṃ striyāḥ pracchedako mataḥ
strī-veṣa-dhāriṇāṃ puṃsāṃ nāṭyaṃ ślakṣṇaṃ trigūḍhakam /
kaścana bhraṣṭa-saṅketaḥ suvyakta-karaṇānvitaḥ
prākṛtaṃ vacanaṃ vakti yatra tat saindhavaṃ matam /
caturasra-padaṃ gītaṃ mukha-pratimukhānvitam
dvigūḍhaṃ rasa-bhāvāḍhyam uttamottamakaṃ punaḥ /
kopa-prasādajan adhikṣepa-yuktaṃ rasottaram
hāva-helānvitaṃ citra-śloka-bandha-manoharam /
ukti-pratyukti-saṃyuktaṃ sopālambham alīkavat
vilāsānvita-gītārtham ukta-pratyuktam ucyate /
etad eva yadā sarvaiḥ patākā-sthānakair yutam
aṅkaiś ca daśabhir dhīrā mahānāṭakam ūcire /
bhavet prakaraṇe vṛttaṃ laukikaṃ kavi-kalpitam
śṛṅgāro 'ṅgī nāyakas tu vipro 'mātyo 'thavā vaṇik /
sāpāya-dharma-kāmārtha-paro dhīra-praśāntakaḥ
nāyikā kulajā kvāpi veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit /
tena bhedās trayas tasya tatra bhedas tṛtīyakaḥ
kitava-dyūta-kārādi-viṭa-ceṭaka-saṅkulaḥ /
bhāṇaḥ syād dhūrta-carito nānāvasthāntarātmakaḥ
ekāṅka eka evātra nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ /
raṅge prakāśayet svenānubhūtam itareṇa vā
saṃbodhanokti-pratyuktī kuryād ākāśa-bhāṣitaiḥ /
sūcayed vīra-śṛṅgārau śaurya-saubhāgya-varṇanaiḥ
tatretivṛttam utpādyaṃ vṛttiḥ prāyeṇa bhāratī /
mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca
khyātetivṛtto vyāyogaḥ svalpa-strī-jana-saṃyutaḥ /
hīno garbha-vimarśābhyāṃ narair bahubhir āśritaḥ
ekāṅkaś ca bhaved astrī-nimittam amarodayaḥ /
kaiśikī-vṛtti-rahitaḥ prakhyātas tatra nāyakaḥ
rājarṣir atha divyo vā bhaved dhīroddhataś ca saḥ /
hāsya-śṛṅgāra-śāntebhya itare 'trāṅgino rasāḥ
vṛttaṃ samavakāre tu khyātaṃ devāsurāśrayam /
sandhayo nirvimarśās tu trayo 'ṅkās tatra cādime
sandhī dvāv antyayos tadvad eka eko bhavet punaḥ /
nāyakā dvādaśodāttāḥ prakhyātā deva-mānavāḥ
phalaṃ pṛthak pṛthak teṣāṃ vīra-mukhyo 'khilo rasaḥ /
vṛttayo manda-kaiśikyo nātra bindu-praveśakau
vīthy-aṅgāni ca tatra syur yathālābhaṃ trayodaśa /
gāyatry-uṣṇiṅ-mukhāny atra cchandāṃsi vividhāni ca
tri-śṛṅgāras tri-kapaṭaḥ kāryaś cāyaṃ trivid-ravaḥ /
vastu dvādaśa-nālībhir niṣpādyaṃ prathamāṅkagam
dvitīye 'ṅke catasṛbhir dvābhyām aṅke tṛtīyaake /
dharmārtha-kāmais trividhaḥ śṛṅgāraḥ kapaṭaḥ punaḥ
svābhāvikaḥ kṛtrimaś ca daivajo vidravaḥ punaḥ /
acetanaiś cetanaiś ca cetanācetanaiḥ kṛtaḥ
māyendra-jāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ /
aparāgaiś ca bhūyiṣṭho ḍimaḥ khyātetivṛttakaḥ
aṅgī raudra-rasas tatra sarve 'ṅgāni rasāḥ punaḥ /
catvāro 'ṅkā matā neha viṣkambhaka-praveśakau
nāyakā deva-gandharva-yakṣa-rakṣo-mahoragāḥ /
bhūta-preta-piśācādyāḥ ṣoḍaśātyantam uddhatāḥ
vṛttayaḥ kaiśikī-hīnā nirvimarśāś ca sandhayaḥ /
dīptāḥ syuḥ ṣaḍ-rasāḥ śānta-hāsya-śṛṅgāra-varjitāḥ
īhāmṛgo miśra-vṛttaś caturaṅgaḥ prakīrtitaḥ /
mukha-pratimukhe sandhī tatra nirvahaṇaṃ tathā
nara-divyāvani-yamau nāyaka-pratināyakau /
khyātau dhīroddhatāv anyo gūḍha-bhāvād ayukta-kṛt
divyas triyama-nicchantīm apahārādinecchataḥ /
śṛṅgārābhāsam apy asya kiñcit kiñcit pradarśayet
patākā-nāyakā divyā martyā vāpi daśoddhatāḥ /
yuddham ānīya saṃrambhaṃ paraṃ vyājān nivartate
mahātmāno vadha-prāptā api vadhyāḥ syur atra no /
ekāṅko deva evātra netety āhuḥ pare punaḥ
divya-strī-hetukaṃ yuddhaṃ nāyakāḥ ṣaḍ itītare /
utsṛṣṭikāṅka ekāṅko netāraḥ prākṛtā narāḥ
raso 'tra karuṇaḥ sthāyī bahu-strī-paridevitam /
prakhyātam itivṛttaṃ ca kavir buddhyā prapañcayet
bhāṇavat sandhi-vṛtty-aṅgāny asmin jaya-parājayau /
yuddhaṃ ca vācā kartavyaṃ nirveda-vacanaṃ bahu
vīthyām eko bhaved aṅkaḥ kaścid eko 'tra kalpyate /
ākāśa-bhāṣitair uktaiś citrāṃ pratyuktim āśritaḥ
sūcayed bhūri śṛṅgāraṃ kiñcid anyān rasān prati /
mukha-nirvahaṇe sandhī artha-prakṛtayo 'khilāḥ
asyās trayodaśāṅgāni nirdiśanti manīṣiṇaḥ /
uddhātyakāvalagite prapañccas trigataṃ chalam
vāk-kely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike /
asat-pralāpa-vyāhāra-mārdavāni ca tāni tu
mitho vākyam asadbhūtaṃ prapañco hāsya-kṛn mataḥ /
trigataṃ syād anekārtha-yojanaṃ śruti-sābhyataḥ
priyābhair apriyair vākyair vilobhya-cchalanācchalam /
anye tvāhuś chalaṃ kiñcit kāryam uddiśya kasyacit
udīryate yad vacanaṃ vañccanāhāsya-roṣa-kṛt /
vāk-kelir hāsya-saṃbandho dvitri-pratyuktito bhavet
anyonya-vākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ matam /
gaṇḍaṃ prastuta-saṃbandhi bhinnārthaṃ satvaraṃ vacaḥ
vyākhyānaṃ svarasoktasyānyathāvasyanditaṃ bhavet /
prahelikaiva hāsyena yuktā bhavati nālikā
asat-pralāpo yad-vākyam asaṃbaddhaṃ tathottaram /
agṛhṇato 'pi mūrkhasya puro yac ca hitaṃ vacaḥ
vyāhāro yat parasyārthe hāsya-kṣobha-karaṃ vacaḥ /
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat
bhāṇavat sandhi-sandhy-aṅga-lāsyāṅkāṅkair vinirmitam /
bhavet prahasanaṃ vṛttaṃ nindyānāṃ kavi-kalpitam
atra nārabhaṭī nāpi viṣkambhaka-praveśakau /
aṅgī hāsya-rasas tatra vīthy-aṅgānāṃ sthitir na vā
tapasvi-bhagavad-vipra-prabhṛtiṣv atra nāyakaḥ /
eko yatra bhaved dhṛṣṭo hāsyaṃ tac chuddham ucyate /
āśritya kañcana janaṃ saṅkīrṇam iti tad viduḥ
vṛttaṃ bahūnāṃ dhṛṣṭānāṃ saṅkīrṇaṃ kecid ūcire /
tat punar bhavati dvy-aṅgkam athavaikāṅka-nirmitam
vikṛtaṃ tu vidur yatra ṣaṇḍha-kañcuki-tāpasāḥ /
bhujaṅga-cāraṇa-bhaṭa-prabhṛter veṣa-vāg-yutāḥ
nāṭikā kpta-vṛttā syāt strī-prāyā caturaṅkikā /
prakhyāto dhīra-lalitas tatra syān nāyako nṛpaḥ
syād antaḥpura-saṃbaddhā saṅgīta-vyāpṛtāthavā /
navānurāgā kanyātra nāyikā nṛpa-vaṃśajā
saṃpravarteta netāsyāṃ devyās trasena śaṅkitaḥ /
devī bhavet punar jyeṣṭhā pragalbhā nṛpa-vaṃśajā
pade pade mānavatī tad-vaśaḥ saṅgamo dvayoḥ /
vṛttiḥ syāt kaiśikī svalpa-vimarśāḥ sandhayaḥ punaḥ
saptāṣṭa-nava-pañcāṅkaṃ divyayānuṣa-saṃśrayam /
troṭakaṃ nāma tat prāhuḥ pratyaṅkaṃ saṃvidūṣaṇam
prākṛtair navabhiḥ pumbhir daśabhir vāpy alaṅkṛtā /
nodātta-vacanā goṣṭhī kaiśikī-vṛtti-śālinī
hīnā garbha-vimarśābhyāṃ pañca-ṣaḍ-yoṣid-anvitā /
kāma-śṛṅgāra-saṃyuktā syād ekāṅka-vinirmitā
saṭṭakaṃ prākṛtāśeṣa-pāṭhyaṃ syād apraveśakam /
na ca viṣkambhako 'py atra pracuraś cādbhuto rasaḥ
aṅkā javanikākhyāḥ syuḥ syād anyan nāṭikāsamam /
nāṭya-rāsakam ekāṅkaṃ bahu-tāla-laya-sthiti
udātta-nāyakaṃ tadvat pīṭhamardopanāyakam /
hāsyo 'ṅgy atra sa-śṛṅgāro nārī vāsaka-sajjikā
mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca /
kecit pratimukhaṃ sandhim iha necchanti kevalam
prasthāne nāyako dāso hīnaḥ syād upanāyakaḥ /
dāsī ca nāyikā vṛttiḥ kaiśikī bhāratī tathā
surāpāna-samāyogād uddiṣṭārthasya saṃhṛtiḥ /
aṅkau dvau laya-tālādir vilāso bahulas tathā
udātta-nāyakaṃ divya-vṛttam ekāṅka-bhūṣitam /
śilpakāṅgair yutaṃ hāsya-śṛṅgāra-karuṇai rasaiḥ
ullāpyaṃ bahu-saṅgrāmam astra-gīta-manoharam /
catasro nāyikās tatra trayo 'ṅkā iti kecana
kāvyam ārabhaṭī-hīnam ekāṅkaṃ hāsya-saṅkulam /
khaṇḍa-mātrād vipadikābhagnatālair alaṅkṛtam
varṇa-mātrāchaḍḍaṇikā-yutaṃ śṛṅgāra-bhāṣitam /
netā strī cāpy udāttātra sandhī ādyau tathāntimaḥ
garbhāvamarśa-rahitaṃ preṅkhaṇaṃ hīna-nāyakam /
asūtradhāram ekāṅkam aviṣkambha-praveśakam
niyuddha-saṃpheṭa-yutaṃ sarva-vṛtti-samāśritam /
nepathye gīyate nāndī tathā tatra prarocanā
rāsakaṃ pañca-pātraṃ syān mukha-nirvahaṇānvitam /
bhāṣā-vibhāṣā-bhūyiṣṭhaṃ bhāratī-kaiśikī-yutam
asūtradhāram ekāṅkaṃ sa-vīthy-aṅgaṃ kalānvitam /
śliṣṭa-nāndī-yutaṃ khyāta-nāyikaṃ mūrkha-nāyikam
udātta-bhāva-vinyāsa-saṃśritaṃ cottarottaram /
iha pratimukhaṃ sandhim api kecit pracakṣate
saṃlāpike 'ṅkāś catvāras trayo vā nāyakaḥ punaḥ /
pāṣaṇḍaḥ syād rasas tatra śṛṅgāra-karuṇottaraḥ
bhaveyuḥ pura-saṃrodha-cchala-saṅgrāma-vidravāḥ /
na tatra vṛttir bhavati bhāratī na ca kaiśikī
prakhyāta-vṛttam ekāṅkaṃ prakhyātodātta-nāyakam /
prasiddha-nāyikaṃ garbha-vimarśābhyāṃ vivarjitam
bhāratī-vṛtti-bahulaṃ śrīti-śabdena saṅkulam /
mataṃ śrī-gaditaṃ nāma vidvadbhir uparūpakam
śrīr āsīnā śrī-gadite gāyet kiṃcit paṭhed api /
ekāṅko bhāratī-prāya iti kecit pracakṣate
catvāraḥ śilpake 'ṅkāḥ syuś catasro vṛttayas tathā /
aśānta-hāsyāś ca rasā nāyako brāhmaṇo mataḥ
varṇanātra śmaśānāder hīnaḥ syād upanāyakaḥ /
saptaviṃśatir aṅgāni bhavanty etasya tāni tu
āśaṃsā-tarka-sandeha-tāpodvega-prasaktayaḥ /
prayatna-grathanotkaṇṭhāvahitthā-pratipattayaḥ
vilāsālasya-bāṣpāṇi praharṣāśvāsa-mūḍhatāḥ /
sādhanānugamocchvāsa-vismaya-prāptayas tathā
lābha-vismṛti-saṃpheṭā vaiśāradyaṃ prabodhanam /
camatkṛtiś cety amīṣāṃ spaṣṭatvāl lakṣma nocyate
śṛṅgāra-bahulaikāṅkā daśa-lāsyāṅga-saṃyutā /
vidūṣaka-viṭābhyāṃ ca pīṭhamardena bhūṣitā
hīnā garbha-vimarśābhyāṃ sandhibhyāṃ hīna-nāyakā /
svalpavattā sunepathyā vikhyātā sā vilāsikā
durmallī caturaṅkā syāt kaiśikī-bhāratī-yutā /
agarbhā nāgaranarā nyūna-nāyaka-bhūṣitā
trināliḥ prathamo 'ṅkāsyāṃ viṭa-krīḍā-mayo bhavet /
pañcanālir dvitīyo 'ṅko vidūṣaka-vilāsavān
ṣaṇṇālikas tṛtīyas tu pīṭhamarda-vilāsavān /
caturtho daśanāliḥ syād aṅkaḥ krīḍita-nāgaraḥ
nāṭikaiva prakaraṇī sārthavāhādi-nāyakā /
samāna-vaṃśajā netur bhaved yatra ca nāyikā
hallīśa eka evāṅkaḥ saptāṣṭau daśa vā striyaḥ /
vāg-udāttaika-puruṣaḥ kaiśikī-vṛttir ujjvalā /
mukhāntimau tathā sandhī bahutālalaya-sthitiḥ
bhāṇikā ślakṣṇa-nepathyā mukha-nirvahaṇānvitā /
kaiśikī-bhāratī-vṛtti-yuktaikāṅka-vinirmitā
udātta-nāyikā manda-nāyakātrāṅga-saptakam /
upanyāso 'tha vinyāso virodhaḥ sādhvasaṃ tathā
samarpaṇaṃ nivṛttiś ca saṃhāra iti saptamaḥ /
upanyāsaḥ prasaṅgena bhavet kāryasya kīrtanam
nirveda-vākya-vyutpattir vinyāsa iti sa smṛtaḥ /
bhrānti-nāśo vibodhaḥ syān mithyākhyānaṃ tu sādhvasam
sopalambha-vacaḥ kopa-pīḍayeha samarpaṇam /
nidarśanasyopanyāso nivṛttir iti kathyate
saṃhāra iti ca prāhur yat-kāryasya samāpanam /
śravyaṃ śrotavya-mātraṃ tat-padya-gadya-mayaṃ dvidhā
chando-baddha-padaṃ padyaṃ tena muktena muktakam /
dvābhyāṃ tu yugmakaṃ sāndānitakaṃ tribhir iṣyate
kalāpakaṃ caturbhiś ca pañcabhiḥ kulakaṃ matam /
sarga-bandho mahā-kāvyaṃ tatraiko nāyakaḥ suraḥ
sad-vaṃśaḥ kṣatriyā vāpi dhīrodātta-guṇānvitaḥ /
eka-vaṃśa-bhavā bhūpāḥ kulajā bahavo 'pi vā
śṛṅgāra-vīra-śāntānām eko 'ṅgī rasa iṣyate /
aṅgāni sarve 'pi rasāḥ sarve nāṭaka-sandhayaḥ
itihāsodbhavaṃ vṛttam anyad vā sajjanāśrayam /
catvāras tasya vargāḥ syus teṣv ekaṃ ca phalaṃ bhavet
ādau namaskriyāśīr vā vastu-nirdeśa eva vā /
kvacin nindā khalādīnāṃ satāṃ ca guṇa-kīrtanam
eka-vṛtta-mayaiḥ padyair avasāne 'nya-vṛttakaiḥ /
nātisvalpā nātidīrghāḥ sargā aṣṭādhikā iha
nānā-vṛtta-mayaḥ kvāpi sargaḥ kaścana dṛśyate /
sargānte bhāvi-sargasya kathāyāḥ sūcanaṃ bhavet
sandhyā-sūryendu-rajanī-pradoṣa-dhvānta-vāsarāḥ /
prātar madhyāhna-mṛgayā-śaila-rtu-vana-sāgarāḥ
saṃbhoga-vipralambhau ca muni-svarga-purādhvarāḥ /
raṇa-prayāṇopayama-mantra-putrodayādayaḥ
varṇanīyā yathā-yogaṃ sāṅgopāṅgā amī iha /
kaver vṛttasya vā nāmnā nāyakasyetarasya vā
nāmāsya sargopādeya-kathayā sarga-nāma tu /
asminn ārṣe punaḥ sargā bhavanty ākhyāna-saṃjñakāḥ
prākṛtair nirmite tasmin sargā āśvāsa-saṃjñakāḥ /
chandasā skandhakenaitat kvacid galitakair api
apabhraṃśa-nibaddhe 'smin sargāḥ kuḍavakābhidhāḥ /
tathāpabhraṃśa-yogyāni cchandāṃsi vividhāny api
bhāṣāvibhāṣāniyamāt kāvyaṃ sarga-samujjhitam /
ekārtha-pravaṇaiḥ padyaiḥ sandhi-sāmagrya-varjitam
khaṇḍa-kāvyaṃ bhavet kāvyasyaika-deśānusāri ca /
koṣaḥ śloka-samūhas tu syād anyonyānapekṣakaḥ
vrajyā-krameṇa racitaḥ sa evātimanoramaḥ /
vṛtta-gandhojjhitaṃ gadyaṃ muktakaṃ vṛtta-gandhi ca
bhaved utkalikā-prāyaṃ cūrṇakaṃ ca caturvidham /
ādyaṃ samāsa-rahitaṃ vṛtta-bhāg ayutaṃ param
anyad-dīrgha-samāsāḍhyaṃ turyaṃ cālpa-samāsakam /
kathāyāṃ sarasaṃ vastu gadyair eva vinirmitam
kvacid atra bhaved āryā kvacid vaktrāpavaktrake /
ādau padyair namaskāraḥ khalāder vṛtta-kīrtanam
ākhyāyikā kathāvat syāt kaver vaṃśānukīrtanam /
asyām anya-kavīnāṃ ca vṛttaṃ padyaṃ kvacit kvacit
kathāṃśānāṃ vyavaccheda āśvāsa iti badhyate /
āryā-vaktrāpavaktrāṇāṃ chandasā yena kenacit
anyāpadeśenāśvāsa-mukhe bhāvy-artha-sūcanam /
gadya-padya-mayaṃ kāvyaṃ campūr ity abhidhīyate
gadya-padya-mayī rāja-stutir virudam ucyate /
karambhakaṃ tu bhāṣābhir vividhābhir vinirmitam
Original text: Sāhityadarpaṇa · Edition: Satyavrata Simha, 9th edition. Varanasi: Chowkhamba Vidya Bhavan, 1992. (Vidya Bhavan Sanskrit Granthamala, 29) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0