Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sāhityadarpaṇa · Chapter 6

6.1

iti sāhitya-darpaṇe
vyañjanā-vyapāra-nirūpaṇo nāma
pañcamaḥ paricchedaḥ
(6)
ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
dṛśya-śravyatva-bhedena punaḥ kāvyaṃ dvidhā matam /
dṛśyaṃ tatrābhineyaṃ tad-rūpāropāt tu rūpakam

6.2

bhaved abhinayo 'vasthānukāraḥ sa caturvidhaḥ /
āṅgiko vācikaś caivam āhāryaḥ sāttvikas tathā

6.3

nāṭakam atha prakaraṇaṃ bhāṇa-vyāyoga-samavakāra-ḍimāḥ /
īhāmṛgāṅka-vīthyaḥ prahasanam iti rūpakāṇi daśa

6.4

nāṭikā troṭakaṃ goṣṭhī saṭṭakaṃ nāṭya-rāsakam /
prasthānollāpya-kāvyāni preṅkhaṇaṃ rāsakaṃ tathā

6.5

saṃlāpakaṃ śrī-gaditaṃ śilpakaṃ ca vilāsikā /
durmallikā prakaraṇī hallīśako bhāṇiketi ca

6.6

aṣṭādaśa prāhur uparūpakāṇi manīṣiṇaḥ /
vinā viśeṣaṃ sarveṣāṃ lakṣma nāṭakavan matam

6.7

nāṭakaṃ khyāta-vṛttaṃ syāt pañca-sandhi-samanvitam /
vilāsa-rddhyādi-guṇavad yuktaṃ nānā-vibhūtibhiḥ

6.8

sukha-duḥkha-samudbhūti nānā-rasa-nirantaram /
pañcādikā daśa-parās tatrāṅkāḥ parikīrtitāḥ

6.9

prakhyāta-vaṃśo rājarṣi-dhīrodāttaḥ pratāpavān /
divyo 'tha divyādivyo vā guṇavān nāyako mataḥ

6.10

eka eva bhaved aṅgī śṛṅgāro vīra eva vā /
aṅgam anye rasāḥ sarve kāryo nirvahaṇe 'dbhutaḥ

6.11

catvāraḥ pañca vā mukhyāḥ kārya-vyāpṛta-pūruṣāḥ /
gopucchāgra-samāgraṃ tu bandhanaṃ tasya kīrtitam

6.12

pratyakṣa-netṛ-carito rasa-bhāva-samujjvalaḥ /
bhaved agūḍha-śabdāthaḥ kṣudra-cūrṇaka-saṃyutaḥ

6.13

vicchinnāvāntaraikārthaḥ kiñcit saṃlagna-bindukaḥ /
yukto na bahubhiḥ kāryair bīja-saṃhṛtimān na ca

6.14

nānā-vidhāna-saṃyukto nātipracura-padyavān /
āvaśyakānāṃ kāryāṇām avordhād vinirmitaḥ

6.15

nāneka-dina-nirvartya-kathayā saṃprayojitaḥ /
āsanna-nāyakaḥ pātrair yuktas tri-caturais tathā

6.16

dūrāhvānaṃ vadho yuddhaṃ rājyadeśādi-viplavaḥ /
vivāho bhojanaṃ śāpotsargau mṛtyū rataṃ tathā

6.17

danta-cchedyaṃ nakha-cchedyam anyad vrīḍākaraṃ ca yat /
śayanādhara-pānādi nagarādy-avarodhanam

6.18

snānānulepane caibhir varjito nātivistaraḥ /
devī-parijanādīnām amātya-vaṇijām api

6.19

pratyakṣa-citra-caritair yukto bhāva-rasodbhavaiḥ /
anta-niṣkrānta-nikhila-pātro 'ṅka iti kīrtitaḥ

6.20

aṅkodara-praviṣṭo yo raṅga-dārā-mukhādimān /
aṅko 'paraḥ sa garbhāṅkaḥ sa-bījaḥ phalavān api

6.21

tatra pūrvaṃ pūrva-raṅgaḥ sabhā-pūjā tataḥ param /
kathanaṃ kavi-saṃjñāder nāṭakasyāpy athāmukham

6.22

yan nāṭya-vastunaḥ pūrvaṃ raṅga-vighnopaśāntaye /
kuśīlavāḥ prakurvanti pūrva-raṅgaḥ sa ucyate

6.23

pratyāhārādikāny aṅgāny asya bhūyāṃsi yadyapi /
tathāpy avaśyaṃ kartavyā nāndī vighnopaśāntaye

6.24

āśīr-vacana-saṃyuktā stutir yasmāt prayujyate /
deva-dvija-nṛpādīnāṃ tasmān nāndīti saṃjñitā

6.25

māṅgalya-śaṅkha-candrābja-koka-kairava-śaṃsinī /
padair yuktā dvādaśabhir aṣṭābhir vā padair uta

6.26

pūrva-raṅgaṃ vidhāyaiva sūtradhāro nivartate /
praviśya sthāpakas tadvat kāvyam āsthāpayet tataḥ

6.27

divya-martye sa tad-rūpo miśram anyataras tayoḥ /
sūcayed vastu bījaṃ vā mukhaṃ pātram athāpi vā

6.28

raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārtha-sūcakaiḥ /
rūpakasya kaver ākhyāṃ gotrādyāpi sa kīrtayet

6.29

ṛtuṃ ca kañcit prāyeṇa bhāratīṃ vṛttim āśritaḥ /
bhāratī saṃskṛta-prāyo vāg-vyāpāro naṭāśrayaḥ

6.30

tasyāḥ prarocanā vīthī tathā prahasanāmukhe /
aṅgāny atronmukhīkāraḥ praśaṃsātaḥ prarocanā

6.31

naṭī vidūṣāko vāpi pāripārśvika eva vā /
sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yatra kurvate

6.32

citarir vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhir mithaḥ /
āmukhaṃ tat tu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi sā

6.33

uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayas tathā /
pravartakā-lagite pañca prastāvanābhidāḥ

6.34

padāni tv agatārthāni tad-artha-gataye narāḥ /
yojayanti padair anyaiḥ sa uddhātyaka ucyate

6.35

sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārtham asya vā /
bhavet pātra-praveśaś cet kathodghātaḥ sa ucyate

6.36

yadi prayoga ekasmin prayogo 'nyaḥ prayujyate /
tena pātra-praveśaś cet prayogātiśayas tadā

6.37

kālaṃ pravṛttam āśritya sūtra-dhṛg yatra varṇayet /
tad-āśrayaś ca pātrasya praveśas tat-pravartakam

6.38

yatraikatra samāveśāt kāryam anyat prasādhyate /
prayoge khalu taj jñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ

6.39

yojyāny atra yathā-lābhaṃ vīthy-aṅgānītarāṇy api /
nepathoktaṃ śrutaṃ yatra tv ākāśa-vacanaṃ tathā

6.40

samāśrityāpi kartavyam āmukhaṃ nāṭakādiṣu /
eṣām āmukha-bhedānām ekaṃ kañcit prayojayet

6.41

tenārtham atha pātraṃ vā samākṣipyaiva sūtra-dhṛk /
prastāvanānte nirgacchet tato vastu prayojayet

6.42

idaṃ punar vastu budhair dvividhaṃ parikalpyate /
ādhikārikam ekaṃ syāt prāsaṅgikam athāparam

6.43

adhikāraḥ phale svāmyam adhikārī ca tat-prabhuḥ /
tasyetivṛttaṃ kavibhir ādhikārikam ucyate

6.44

asyopakaraṇarthaṃ tu prāsaṅgikam itīṣyate /
patākā-sthānakaṃ yojyaṃ suvicāryeha vastuni

6.45

yatrārthe cintite 'nyasmiṃs tal-liṅgo 'nyaḥ prayujyate /
āgantukena bhāvena patākā-sthānakaṃ tu tat

6.46

sahasaivārtha-saṃpattir guṇavaty upacārataḥ /
patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam

6.47

vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ nānā-bandha-samāśrayam /
patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam

6.48

arthopakṣepakaṃ yat tu līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet /
śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam ucyate

6.49

dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ /
pradhānārthāntarākṣepī patākā-sthānakaṃ param

6.50

yat syād anucitaṃ vastu nāyakasya rasasya vā /
viruddhaṃ tat parityājyam anyathā vā prakalpayet

6.51

aṅkeṣv adarśanīyā yā vaktavyaiva ca saṃmatā /
yā ca syād varṣa-paryantaṃ kathā dina-dvayādijā

6.52

anyā ca vistarā sūcyā sārthopakṣepair budhaiḥ /
varṣād ūrdhvaṃ tu yad vastu tat syād varṣād adhobhavam

6.53

dināvasāne kāryaṃ yad dine naivopapadyate /
arthopakṣepakair vācyam aṅka-cchedaṃ vidhāya tat

6.54

arthopakṣepakāḥ pañca viṣkambhaka-praveśakau /
cūlikāṅkāvatāro 'tha syād aṅka-mukham ity api

6.55

vṛtta-vartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ /
saṅkṣiptārthas tu viṣkambha ādāv aṅkasya darśitaḥ

6.56

madhyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ saṃprayojitaḥ /
śuddhaḥ syāt sa tu saṅkīrṇo nīca-madhyama-kalpitaḥ

6.57

praveśako 'nudāttoktyā nīca-pātra-prayojitaḥ /
aṅka-dvayāntar vijñeyaḥ śeṣaṃ viṣkambhake yathā

6.58

antar-javanikā-saṃsthaiḥ sūcanārthasya cūlikā /
aṅkānte sūcitaḥ pātrais tad-aṅkasyāvibhāgataḥ

6.59

yatrāṅko 'vataraty eṣo 'ṅkāvatāra iti smṛtaḥ /
yatra syād aṅka ekasminn aṅkānāṃ sūcanākhilā

6.60

tad-aṅka-mukham ity āhur bījārtha-khyāpakaṃ ca tat /
aṅkānta-pātrair vāṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārtha-sūcanāt

6.61

apekṣitaṃ parityājyaṃ nīrasaṃ vastu vistaram /
yadā sandarśayec cheṣam āmukhānantaraṃ tadā

6.62

kāryo viṣkambhako nāṭya āmukhākṣipta-pātrakaḥ /
yadā tu sarasaṃ vastu mūlād eva pravartate

6.63

ādāv eva tadāṅke syād āmukhākṣepa-saṃśrayaḥ /
viṣkambhakādyair api no vadho vācyo 'dhikāriṇaḥ

6.64

anyo 'nyena tirodhānaṃ na kuryād rasa-vastunoḥ /
bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam eva ca

6.65

artha-prakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathā-vidhi /
alpa-mātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yad visarpati

6.66

phalasya prathamo hetur bījaṃ tad abhidhīyate /
avāntarārtha-vicchede bindur accheda-kāraṇam

6.67

vyāpi prāsāṅgikaṃ vṛttaṃ patākety abhidhīyate /
patākā-nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram

6.68

garbhe sandhau vimarśe vā virvāhas tasya jāyate /
prāsaṅgikaṃ pradeśasthaṃ caritaṃ prakarī matā

6.69

prakarī nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram /
apekṣitaṃ tu yat sādhyam ārambho yan nibandhanaḥ

6.70

samāpanaṃ tu yat-siddhyai tat kāryam iti saṃmatam /
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ

6.71

ārambha-yatna-prāpty-āśā-niyatāpti-phalāgamāḥ /
bhaved ārabhya autsukyaṃ yan mukhya-phala-siddhaye

6.72

prayatnas tu phalāvāptau vyāpāro 'titvarānvitaḥ /
upāyāpāya-śaṅkābhyāṃ prāpty-āśā prāpti-saṃbhavaḥ

6.73

apāyābhāvataḥ prāptir niyatāptis tu niścitā /
sāvasthā phala-yogaḥ syād yaḥ samagra-phalodayaḥ

6.74

yathā-saṅkhyam avasthābhir ābhir yogāt tu pañcabhiḥ /
pañcadhaivetivṛttasya bhāgāḥ syuḥ pañca sandhayaḥ

6.75

antaraikārtha-saṃbandhaḥ sandhir ekāntaye sati /
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśa upasaṃhṛtiḥ

6.76

iti pañcāsya bhedāḥ syuḥ kramāl lākṣaṇam ucyate /
yatra bīja-samutpattir nānārtha-rasa-saṃbhavā

6.77

prārambheṇa samāyuktā tan mukhaṃ parikīrtitam /
phala-pradhānopāyasya mukha-sandhi-niveśinaḥ

6.78

lakṣyālakṣya ivodbhedo yatra pratimukhaṃ ca tat /
phala-pradhānopāyasya prāg-udbhinnasya kiñcana

6.79

garbho yatra samudbhedo hāsānveṣaṇavān muhuḥ /
yatra mukhya-phalopāya udbhinno garbhato 'dhikaḥ

6.80

śāpādyaiḥ sāntarāyaś ca sa vimarśa iti smṛtaḥ /
bījavanto mukhādy-arthā viprakīrṇā yathāyatham

6.81

ekārtham upanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat /
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam

6.82

yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā /
udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etāny aṅgāni vai mukhe

6.83

kāvyārthasya samutpattir upakṣepa iti smṛtaḥ /
samutpannārtha-bāhulyaṃ jñeyaḥ parikaraḥ punaḥ

6.84

tan-niṣpattiḥ parinyāsaḥ guṇākhyānaṃ vilobhanam /
saṃpradhāraṇam arthānāṃ yuktiḥ prāptiḥ sukhāgamaḥ

6.85

bījasyāgamanaṃ yat tu tat samādhānam ucyate /
sukha-duḥkha-kṛto yo 'rthas tad vidhānam iti smṛtam

6.86

kutūhalottarā vācaḥ proktā tu paribhāvanā /
bījārthasya prarohaḥ syād udbhedaḥ karaṇaṃ punaḥ

6.87

prakṛtārtha-samārambhaḥ bhedaḥ saṃhata-bhedanam /
vilāsaḥ parisarpaś ca vidhutaṃ tāpanaṃ tathā

6.88

narma narma-dyutiś caiva tathā pragamanaṃ punaḥ /
virodhaś ca pratimukhe tathā syāt paryupāsanam

6.89

puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṃhāra ity api /
samīhā rati-bhogārthā vilāsa iti kathyate

6.90

iṣṭa-naṣṭānusaraṇaṃ parisarpaś ca kathyate /
kṛtasyānunayasyādau vidhutaṃ tv aparigrahaḥ

6.91

upāyādarśanaṃ yat tu tāpanaṃ nāma tad bhavet /
parihāsa-vaco narma dhṛtis tu parihāsa-jā

6.92

narma-dyutiḥ pragamanaṃ vākyaṃ syād uttarottaram /
virodho vyasana-prāptiḥ kruddhasyānunayaḥ

6.93

syāt paryupāsanaṃ puṣpaṃ viśeṣa-vacanaṃ matam /
pratyakṣa-niṣṭhuraṃ vajram upanyāsaḥ prasādanam

6.94

cāturvarṇyopagamanaṃ varṇa-saṃhāra iṣyate /
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ

6.95

saṅgrahaś cānumānaṃ ca prārthanā kṣiptir eva ca /
troṭakādhibalodvegā garbhe syur vidravas tathā

6.96

tatra vyājāśrayaṃ vākyam abhūtāharaṇaṃ matam /
tattvārtha-kathanaṃ mārgo rūpaṃ vākyaṃ vitarkavat

6.97

udāharaṇam utkarṣa-yuktaṃ vacanam ucyate /
bhāva-tattvopalabdhis tu kramaḥ syāt saṅgrahaḥ punaḥ

6.98

sāma-dānārtha-saṃpanno liṅgād ūho 'numānatā /
rati-harṣotsavānāṃ tu prārthanaṃ prārthanā bhavet

6.99

rahasyārthasya tad-bhedaḥ kṣiptiḥ syāt toṭakaṃ punaḥ /
saṃrabdha-vāk adhibalam abhisandhi-cchalena yaḥ

6.100

nṛpādi-janitā bhītir udvegaḥ parikīrtitaḥ /
śaṅkā-bhaya-trāsa-kṛtaḥ saṃbhramo vidravo mataḥ

6.101

apavādo 'tha saṃpheṭo vyavasāyo dravo dyutiḥ /
śaktiḥ prasaṅgaḥ khedaś ca pratiṣedho virodhanam

6.102

prarocanā vimarśe syād ādānaṃ chādanaṃ tathā /
doṣa-prakhyāpavādaḥ syāt saṃpheṭo roṣa-bhāṣaṇam

6.103

vyavasāyas tu vijñeyaḥ pratijñā-hetu-saṃbhavaḥ /
dravā guru-vyatikrāntiḥ śokāvegādi-saṃbhavā

6.104

tarjanodvejane proktā dyutih śaktiḥ punar bhavet /
virodhasya praśamanaṃ prasaṅgo guru-kīrtanam

6.105

manaś ceṣṭā-samutpannaḥ śramaḥ kheda iti smṛtaḥ /
īpsitārtha-pratīghātaḥ pratiṣedha itīṣyate

6.106

kāryātyayopagamanaṃ virodhanam iti smṛtam /
prarocanā tu vijñeyā saṃhārārtha-pradarśinī

6.107

kārya-saṅgraha ādānaṃ tad āhuś chādanaṃ punaḥ /
kāryārtham apamānādeḥ sahanaṃ khalu yad bhavet

6.108

sandhir vibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam /
kṛtiḥ prasāda ānandaḥ samayo 'py upagūhanam

6.109

bhāṣaṇaṃ pūrva-vākyaṃ ca kāvya-saṃhāra eva ca /
praśastir iti saṃhāre jñeyāny aṅgāni nāmataḥ

6.110

bījopagamanaṃ sandhiḥ vibodhaḥ kārya-mārgaṇam /
upanāyasas tu kāryāṇāṃ grathanaṃ nirṇayaḥ punaḥ

6.111

anubhūtārtha-kathanaṃ vadanti paribhāṣaṇam /
parivāda-kṛtaṃ vākyaṃ labdhārtha-śamanaṃ kṛtiḥ

6.112

śuśrūṣādiḥ prasādaḥ syād ānando vāñchitāgamaḥ /
samayo duḥkha-niryāṇaṃ tad bhaved upagūhanam

6.113

yat syād adbhuta-saṃprāptiḥ sāma-dānādi bhāṣaṇam /
pūrva-vākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthopadarśanam

6.114

vara-pradāna-saṃprāptiḥ kāvya-saṃhāra iṣyate /
nṛpa-deśādi-śāntis tu praśastir abhidhīyate

6.115

catuḥ-ṣaṣṭi-vidhaṃ hy etad aṅgaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ /
kuryād aniyate tasya sandhāv api niveśanam

6.116

rasānuguṇatāṃ vīkṣya rasasyaiva hi mukhyatā /
iṣṭārtha-racanāścarya-lābho vṛttānta-vistaraḥ

6.117

rāga-prāptiḥ prayogasya gopyānāṃ gopanaṃ tathā /
prakāśanaṃ prakāśyānām aṅgānāṃ ṣaḍ-vidhaṃ phalam

6.118

aṅga-hīno naro yadvan naivārambha-kṣamo bhavet /
aṅga-hīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogāya yujyate

6.119

saṃpādayetāṃ sandhy-aṅgaṃ nāyaka-pratināyakau /
tad-abhāve patākādyās tad-abhāve tathetarat

6.120

rasa-vyaktim apekṣyaiṣām aṅgānāṃ saṃniveśanam /
na tu kevalayā śāstra-sthiti-saṃpādanecchayā

6.121

aviruddhaṃ tu yad vṛttaṃ rasādi-vyaktaye 'dhikam /
tad apy anyathayed dhīmān vaded vā kadācana

6.122

śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvaty ārabhaṭī punaḥ /
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī

6.123

catasro vṛttayo hy etāḥ sarva-nāṭyasya mātṛkāḥ /
syur nāyikādi-vyāpāra-viśeṣā nāṭakādiṣu

6.124

yā ślakṣṇa-nepathya-viśeṣa-citrā strī-saṅkulā puṣkala-nṛtya-gītā |
kāmopabhoga-prabhavopacārā sā kaiśikī cāru-vilāsa-yuktā

6.125

narma ca narma-sphūrjo narma-sphoṭo 'tha narma-garbhaś ca /
catvāry aṅgāny asyā vaidagdhya-krīḍitaṃ narma

6.126

iṣṭa-janāvarjana-kṛt tac cāpi trividhaṃ matam /
vihitaṃ śuddha-hāsyena sa-śṛṅgāra-mayena ca

6.127

narma-sphūrjaḥ sukhārambho bhayānto nava-saṅgamaḥ /
narma-sphoṭo bhāva-leśaiḥ sūcitālpa-raso mataḥ

6.128

narma-garbho vyavahṛtir netuḥ pracchanna-vartinaḥ /
sāttvatī bahulā sattva-śaurya-tyāga-dayārjavaiḥ

6.129

saharṣā kṣudra-śṛṅgārā viśokā sādbhutā tathā /
utthāpako 'tha sāṅghātyaḥ saṃlāpaḥ parivartakaḥ

6.130

viśeṣā iti catvāraḥ sāttvatyāḥ parikīrtitāḥ /
uttejana-karo śatror vāg-utthāpaka ucyate

6.131

mantrārtha-daiva-śaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅgha-bhedanam /
saṃlāpaḥ syād gabhīroktir nānā-bhāva-samāśrayaḥ

6.132

prārabdhād anya-kāryāṇāṃ karaṇaṃ parivartakaḥ /
māyendrajāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ

6.133

saṃyuktā vadha-bandhādyair uddhatārabhaṭī matā /
vastūtthāpana-saṃpheṭo saṃkṣipir avapātanam

6.134

iti bhedās tu catvāra ārabhaṭyāḥ prakīrtitāḥ /
māyādy-utthāpitaṃ vastu vastūtthāpanam ucyate

6.135

saṃpheṭas tu samāghātaḥ kruddha-satvarayor dvayoḥ /
saṅkṣiptā vastu-racanā śilpair itarathāpi vā

6.136

saṅkṣiptiḥ sthān nivṛttau ca netur netrantara-grahaḥ /
praveśa-trāsa-niṣkrānti-harṣa-vidrava-saṃbhavam

6.137

avapātanam ity uktaṃ pūrvam uktaiva bhāratī /
aśrāvyaṃ khalu yad vastu tad iha svagataṃ matam

6.138

sarva-śrāvyaṃ prakāśaṃ syāt tad bhaved apavāritam /
rahasyaṃ tu yad anyasya parāvṛtya prakāśyate

6.139

tripatāka-kareṇānyān apavāryāntarā kathām /
anyonyāmantraṇaṃ yat syāt taj-janānte janāntikam

6.140

kiṃ bravīṣīti yan-nāṭye vinā pātraṃ prayujyate /
śrutvevānuktam apy arthaṃ tat syād ākāśa-bhāṣitam

6.141

dattāṃ siddhāṃ ca senāṃ ca veśyānāṃ nāma darśayet /
datta-prāyāṇi vaṇijāṃ ceṭa-ceṭyos tathā punaḥ

6.142

vasantādiṣu varṇyasya vastuno nāma yad bhavet /
nāma kāryaṃ nāṭakasya garbhitārtha-prakāśakam

6.143

nāyikānāyakākhyānāt saṃjñā prakaraṇādiṣu /
nāṭikā-saṭṭakādīnāṃ nāyikābhir viśeṣaṇam

6.144

prāyeṇa ṇy-antakaḥ sādhir gameḥ sthāne prayujyate /
rājā svāmīti deveti bhṛtyair bhaṭṭeti cādhamaiḥ

6.145

rājarṣibhir vayasyeti tathā vidūṣakeṇa ca /
rājann ity ṛṣibhir vācyaḥ so 'patya-pratyayena ca

6.146

svecchayā nāmabhir viprair vipra āryeti cetaraiḥ /
vayasyety athavā nāmnā vācyo rājñā vidūṣakaḥ

6.147

vācyau naṭī-sūtradhārāvārya-nāmnā parasparam /
sūtradhāraṃ vaded bhāva iti vai pāripārśvikaḥ

6.148

sūtradhāro māriṣeti haṇḍe ity adhamaiḥ samāḥ /
vayasyety uttamair haṃho madhyair āryeti cāgrajaḥ

6.149

bhagavann iti vaktavyāḥ sarvair devarṣi-liṅginaḥ /
vaded rājñīṃ ca ceṭīṃ ca bhavatīti vidūṣakaḥ

6.150

āyuṣman rathinaṃ sūto vṛddhaṃ tāteti cetaraḥ /
vatsa-putraka-tāteti nāmnā gotreṇa vā sutaḥ

6.151

śiṣyo 'nujaś ca vaktavyo 'mātya āryeti cādhamaiḥ /
viprair ayam amātyeti saciveti ca bhaṇyate

6.152

sādho iti tapasvī ca praśāntaś cocyate budhaiḥ /
sva-gṛhītābhidhaḥ pūjyaḥ śiṣyādyair vinigadyate

6.153

upādhyāyeti cācāryo mahārājeti bhūpatiḥ /
svāmīti yuvarājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ

6.154

bhadra-saumya-mukhety evam adhamais tu kumārakaḥ /
vācyā prakṛtibhī rājñaḥ kumārī bhartṛ-dārikā

6.155

patir yathā tathā vācyā jyeṣṭha-madhyādhamaiḥ striyaḥ /
haleti sadṛśī preṣyā hajje veśyājjukā tathā

6.156

kuṭṭiny ambety anugatiḥ pūjyā ca jaratī janaiḥ /
āmantraṇaiś ca pāṣāṇḍā vācyāḥ svasamayāgataiḥ

6.157

śakyādayaś ca saṃbhāṣyā bhadra-dattādi-nāmabhiḥ /
yasya yat karma śilpaṃ vā vidyā vā jātir eva vā

6.158

tenaiva nāmnā vācyo 'sau jñeyāś cānye yathocitam /
puruṣāṇām anīcānāṃ saṃskṛtaṃ syāt kṛtātmanām

6.159

saurasenī prayoktavyā tādṛśīnāṃ ca yoṣitām /
āsām eva tu gāthāsu mahārāṣṭrīṃ prayojayet

6.160

atroktā māgadhī bhāṣā rājāntaḥpura-cāriṇām /
ceṭānāṃ rāja-putrāṇāṃ śreṣṭhānāṃ cārdha-māgadhī

6.161

prācyāṃ vidūṣakādīnāṃ dhūrtānāṃ syād avantijā /
yodhanāgarikādīnāṃ dākṣiṇātyā hi dīvyatām

6.162

śabarāṇāṃ śakādīnāṃ śābarīṃ saṃprayojayet /
vāhlīkamāṣodīcyānāṃ drāviḍī drāviḍādiṣu

6.163

ābhīreṣu tathābhīrī cāṇḍālī pukkasādiṣu /
ābhīrī śābarī cāpi kāṣṭha-pātropajīviṣu

6.164

tathaivāṅgāra-kārādau paiśācī syāt piśāca-vāk /
ceṭānām apy anīcānām api syāt saurasenikā

6.165

bālānāṃ ṣaṇḍakānāṃ ca nīca-graha-vicāriṇām /
unmattānām āturāṇāṃ saiva syāt saṃskṛtaṃ kvacit

6.166

aiśvaryeṇa pramattasya dāridryopadrutasya ca /
bhikṣu-valka-dharādīnāṃ prākṛtaṃ saṃprayojayet

6.167

saṃskṛtaṃ saṃprayoktavyaṃ liṅginīṣūttamāsu ca /
devī-mantri-sutā-veśyāsv api kaiścit tathoditam

6.168

kāryataś cottamādīnāṃ kāryo bhāṣā-viparyayaḥ

6.169

yoṣit-sakhī-bāla-veśyā-kitavāpsarasāṃ tathā /
vaidagdhyārthaṃ pradātavyaṃ saṃskṛtaṃ cāntarāntarā

6.170

ṣaṭtriṃśal-lakṣaṇāny atra nāṭyālaṅkṛtayas tathā /
trayastriṃśat-prayojyāni vīthy-aṅgāni trayodaśa

6.171

lāsyāṅgāni daśa yathā-lābhaṃ rasa-vyapekṣayā /
bhūṣaṇākṣara-saṅghātau śobhodāharaṇaṃ tathā

6.172

hetu-saṃśaya-dṛṣṭāntās tulya-tarkaḥ padoccayaḥ /
nidarśanābhiprāyo ca prāptir vicāra eva ca

6.173

diṣṭopadiṣṭe ca guṇātipātātiśayau tathā /
viśeṣaṇa-niruktī ca siddhi-bhraṃśa-viparyayau

6.174

dākṣiṇyānunayau mālārthāpattir garhaṇaṃ tathā /
pṛcchā prasiddhiḥ sārūpyaṃ saṃkṣepo guṇa-kīrtanam

6.175

leśo manoratho 'nukta-siddhiḥ priya-vacas tathā /
lakṣaṇāni guṇaiḥ sālaṅkārair yogas tu bhūṣaṇam

6.176

varṇanākṣara-saṅghātaś citrārthair akṣarair mitaiḥ /
siddhair arthaiḥ samaṃ yatrāprasiddho 'rthaḥ prakāśate

6.177

śliṣṭa-lakṣaṇa-citrārthā sā śobhety abhidhīyate /
yatra tulyārtha-yuktena vākyenābhipradarśanāt

6.178

sādhyate 'bhimataś cārthas tad-udāharaṇaṃ matam /
hetur vākyaṃ samāsoktam iṣṭakṛd dhetu-darśanāt

6.179

saṃśayo 'jñāta-tattvasya vākye syād yad aniścayaḥ /
dṛṣṭānto yas tu pakṣe 'rtha-sādhanāya nidarśanam

6.180

tulya-tarko yad-arthena tarkaḥ prakṛti-gāminā /
sañcayo 'rthānurūpo yaḥ padānāṃ sa padoccayaḥ

6.181

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam /
para-pakṣa-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate

6.182

abhiprāyas tu sādṛśyād abhūtārthasya kalpanā /
prāptiḥ kenacid aṃśena kiñcid yatrānumīyate

6.183

vicāro yukti-vākyair yad apratyakṣārtha-darśanam /
deśa-kāla-svarūpeṇa varṇanā diṣṭam ucyate

6.184

upadiṣṭaṃ manohāri vākyaṃ śāstrānusārataḥ /
guṇātipātaḥ kāryaṃ vad viparītaṃ guṇān prati

6.185

yaḥ sāmān guṇodrekaḥ sa guṇātiśayo mataḥ /
siddhān arthān bahūn uktvā viśeṣoktir viśeṣaṇam

6.186

pūrva-siddhārtha-kathanaṃ niruktir iti kīrtyate /
bahūnāṃ kīrtanaṃ siddhir abhipretārtha-siddhaye

6.187

dṛptādīnāṃ bhavad bhraṃśo vācyād anyatarad vacaḥ /
vicārasyānyathābhāvaḥ sandehāt tu viparyayaḥ

6.188

dākṣiṇyaṃ ceṣṭayā vācā para-cittānuvartanam /
vākyaiḥ snigdhair anunayo bhaved arthasya sādhanam

6.189

mālā syād yad abhīṣṭārthaṃ naikārtha-pratipādanam /
arthāpattir yad anyārtho 'rthāntarokteḥ pratīyate

6.190

dūṣaṇodghoṣaṇāyāṃ tu bhartsanā garhaṇaṃ tu tat /
abhyarthanāparair vākyaiḥ pṛcchārthānveṣaṇaṃ matā

6.191

prasiddhir loka-siddhārthair utkṛṣṭair artha-sādhanam /
sārūpyam anurūpasya sārūpyāt kṣobha-vardhanam

6.192

saṅkṣepo yat tu saṅkṣepād ātmāny arthe prayujyate /
guṇānāṃ kīrtanaṃ yat tu tad eva guṇa-kīrtanam

6.193

sa leśo bhaṇyate vākyaṃ yat sādṛśya-puraḥsaram /
manorathas tv abhiprāyasyoktir bhaṅgyantareṇa yat

6.194

viśeṣārthoha-vistāro 'nukta-siddhir udīryate /
syāt prayāṇayituṃ pūjyaṃ priyoktir harṣa-bhāṣaṇam

6.195

āśīr ākranda-kapaṭākṣamā-garvodyamāśrayāḥ /
utprāsana-spṛhā-kṣobha-paścāt-tāpopapattayaḥ

6.196

āśaṃsādhyavasāyau ca visarpollekha-saṃjñitau /
uttejanaṃ parīvādo nītir artha-viśeṣaṇam

6.197

protsāhanaṃ ca sāhāyyam abhimāno 'nuvartanam /
utkīrtanaṃ yathā yācñā parihāro nivedanam

6.198

pravartanākhyāna-yukti-praharṣāś copadeśanam /
iti nāṭyālaṅkṛtayo nāṭya-bhūṣaṇa-hetavaḥ

6.199

āśīr iṣṭa-janāśaṃsā ākrandaḥ pralapitaṃ śucau /
kapaṭaṃ māyayā yatra rūpam anyad vibhāvyate

6.200

akṣamā sā paribhavaḥ svalpo 'pi na viṣahyate /
garvāvalepajaṃ vākyaṃ kāryasyārambha udyamaḥ

6.201

grahaṇaṃ guṇavat kārya-hetor āśraya ucyate /
utprāsanaṃ tūpahāso yo 'sādhau sādhu-mānini

6.202

ākāṅkṣā ramaṇīyatvāḍ vastuno yā spṛhā tu sā /
adhikṣepa-vacaḥ-kārī kṣobhaḥ proktaḥ sa eva tu

6.203

mohāvadhīritārthasya paścāttāpaḥ sa eva tu /
upapattir matā hetor upanyāso 'rtha-siddhaye

6.204

āśaṃsanaṃ syād āśaṃsā pratijñādhyavasāyakaḥ /
visarpo yat samārabdhaṃ karmāniṣṭa-phala-pradam

6.205

kārya-grahaṇam ullekha uttejanam itīṣyate /
sva-kārya-siddhaye 'nyasya preraṇāya kaṭhora-vāk

6.206

bhartsanā tu parīvādo nītiḥ śāstreṇa vartanam /
uktasyārthasya yat tu syād utkīrtanam anekadhā

6.207

upālambha-viśeṣeṇa tat syād artha-viśeṣaṇam /
protsāhnaṃ syād utsāha-girā kasyāpi yojanam

6.208

sāhāyyaṃ saṅkaṭe yat syāt sānukūlyaṃ parasya ca /
abhimānaḥ sa eva syāt praśrayād anuvartanam

6.209

anuvṛttir bhūta-kāryākhyānam utkīrtanaṃ matam /
yācñā tu kvāpi yācñā yā svayaṃ dūta-mukhena vā

6.210

parihāra iti proktaḥ kṛtānucita-mārjanam /
avadhīrita-kartavya-kathanaṃ tu nivedanam

6.211

pravartanaṃ tu kāryasya yat syāt sādhu-pravartanam /
ākhyānaṃ pūrva-vṛttoktiḥ yuktir arthāvadhāraṇam

6.212

praharṣaḥ pramadādhikyaṃ śikṣā syād upadeśanam /
geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gaṇḍikā

6.213

pracchedakas trigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍham /
uttamottamakaṃ cānyad-ukta-pratyuktam eva ca

6.214

lāsye daśavidhaṃ hy etad-aṅgam uktaṃ manīṣibhiḥ /
tantrī-bhāṇḍaṃ puraskṛtyopaviṣṭasyāsane puraḥ

6.215

śuddhaṃ gānaṃ geya-padaṃ sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate /
madanottāpitā yatra paṭhati prākṛtaṃ sthitā

6.216

nikhilātodya-rahitaṃ śoka-cintānvitābalā /
aprasādhita-gātraṃ yad āsīnāsīnam eva tat

6.217

ātodya-miśritaṃ geyaṃ chandāṃsi vividhāni ca /
strī-puṃsayor viparyāsa-ceṣṭitaṃ puṣpa-gaṇḍikā

6.218

anyāsaktaṃ patiṃ matvā prema-viccheda-manyunā /
vīṇā-puraḥ-saraṃ gānaṃ striyāḥ pracchedako mataḥ

6.219

strī-veṣa-dhāriṇāṃ puṃsāṃ nāṭyaṃ ślakṣṇaṃ trigūḍhakam /
kaścana bhraṣṭa-saṅketaḥ suvyakta-karaṇānvitaḥ

6.220

prākṛtaṃ vacanaṃ vakti yatra tat saindhavaṃ matam /
caturasra-padaṃ gītaṃ mukha-pratimukhānvitam

6.221

dvigūḍhaṃ rasa-bhāvāḍhyam uttamottamakaṃ punaḥ /
kopa-prasādajan adhikṣepa-yuktaṃ rasottaram

6.222

hāva-helānvitaṃ citra-śloka-bandha-manoharam /
ukti-pratyukti-saṃyuktaṃ sopālambham alīkavat

6.223

vilāsānvita-gītārtham ukta-pratyuktam ucyate /
etad eva yadā sarvaiḥ patākā-sthānakair yutam

6.224

aṅkaiś ca daśabhir dhīrā mahānāṭakam ūcire /
bhavet prakaraṇe vṛttaṃ laukikaṃ kavi-kalpitam

6.225

śṛṅgāro 'ṅgī nāyakas tu vipro 'mātyo 'thavā vaṇik /
sāpāya-dharma-kāmārtha-paro dhīra-praśāntakaḥ

6.226

nāyikā kulajā kvāpi veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit /
tena bhedās trayas tasya tatra bhedas tṛtīyakaḥ

6.227

kitava-dyūta-kārādi-viṭa-ceṭaka-saṅkulaḥ /
bhāṇaḥ syād dhūrta-carito nānāvasthāntarātmakaḥ

6.228

ekāṅka eka evātra nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ /
raṅge prakāśayet svenānubhūtam itareṇa vā

6.229

saṃbodhanokti-pratyuktī kuryād ākāśa-bhāṣitaiḥ /
sūcayed vīra-śṛṅgārau śaurya-saubhāgya-varṇanaiḥ

6.230

tatretivṛttam utpādyaṃ vṛttiḥ prāyeṇa bhāratī /
mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca

6.231

khyātetivṛtto vyāyogaḥ svalpa-strī-jana-saṃyutaḥ /
hīno garbha-vimarśābhyāṃ narair bahubhir āśritaḥ

6.232

ekāṅkaś ca bhaved astrī-nimittam amarodayaḥ /
kaiśikī-vṛtti-rahitaḥ prakhyātas tatra nāyakaḥ

6.233

rājarṣir atha divyo vā bhaved dhīroddhataś ca saḥ /
hāsya-śṛṅgāra-śāntebhya itare 'trāṅgino rasāḥ

6.234

vṛttaṃ samavakāre tu khyātaṃ devāsurāśrayam /
sandhayo nirvimarśās tu trayo 'ṅkās tatra cādime

6.235

sandhī dvāv antyayos tadvad eka eko bhavet punaḥ /
nāyakā dvādaśodāttāḥ prakhyātā deva-mānavāḥ

6.236

phalaṃ pṛthak pṛthak teṣāṃ vīra-mukhyo 'khilo rasaḥ /
vṛttayo manda-kaiśikyo nātra bindu-praveśakau

6.237

vīthy-aṅgāni ca tatra syur yathālābhaṃ trayodaśa /
gāyatry-uṣṇiṅ-mukhāny atra cchandāṃsi vividhāni ca

6.238

tri-śṛṅgāras tri-kapaṭaḥ kāryaś cāyaṃ trivid-ravaḥ /
vastu dvādaśa-nālībhir niṣpādyaṃ prathamāṅkagam

6.239

dvitīye 'ṅke catasṛbhir dvābhyām aṅke tṛtīyaake /
dharmārtha-kāmais trividhaḥ śṛṅgāraḥ kapaṭaḥ punaḥ

6.240

svābhāvikaḥ kṛtrimaś ca daivajo vidravaḥ punaḥ /
acetanaiś cetanaiś ca cetanācetanaiḥ kṛtaḥ

6.241

māyendra-jāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ /
aparāgaiś ca bhūyiṣṭho ḍimaḥ khyātetivṛttakaḥ

6.242

aṅgī raudra-rasas tatra sarve 'ṅgāni rasāḥ punaḥ /
catvāro 'ṅkā matā neha viṣkambhaka-praveśakau

6.243

nāyakā deva-gandharva-yakṣa-rakṣo-mahoragāḥ /
bhūta-preta-piśācādyāḥ ṣoḍaśātyantam uddhatāḥ

6.244

vṛttayaḥ kaiśikī-hīnā nirvimarśāś ca sandhayaḥ /
dīptāḥ syuḥ ṣaḍ-rasāḥ śānta-hāsya-śṛṅgāra-varjitāḥ

6.245

īhāmṛgo miśra-vṛttaś caturaṅgaḥ prakīrtitaḥ /
mukha-pratimukhe sandhī tatra nirvahaṇaṃ tathā

6.246

nara-divyāvani-yamau nāyaka-pratināyakau /
khyātau dhīroddhatāv anyo gūḍha-bhāvād ayukta-kṛt

6.247

divyas triyama-nicchantīm apahārādinecchataḥ /
śṛṅgārābhāsam apy asya kiñcit kiñcit pradarśayet

6.248

patākā-nāyakā divyā martyā vāpi daśoddhatāḥ /
yuddham ānīya saṃrambhaṃ paraṃ vyājān nivartate

6.249

mahātmāno vadha-prāptā api vadhyāḥ syur atra no /
ekāṅko deva evātra netety āhuḥ pare punaḥ

6.250

divya-strī-hetukaṃ yuddhaṃ nāyakāḥ ṣaḍ itītare /
utsṛṣṭikāṅka ekāṅko netāraḥ prākṛtā narāḥ

6.251

raso 'tra karuṇaḥ sthāyī bahu-strī-paridevitam /
prakhyātam itivṛttaṃ ca kavir buddhyā prapañcayet

6.252

bhāṇavat sandhi-vṛtty-aṅgāny asmin jaya-parājayau /
yuddhaṃ ca vācā kartavyaṃ nirveda-vacanaṃ bahu

6.253

vīthyām eko bhaved aṅkaḥ kaścid eko 'tra kalpyate /
ākāśa-bhāṣitair uktaiś citrāṃ pratyuktim āśritaḥ

6.254

sūcayed bhūri śṛṅgāraṃ kiñcid anyān rasān prati /
mukha-nirvahaṇe sandhī artha-prakṛtayo 'khilāḥ

6.255

asyās trayodaśāṅgāni nirdiśanti manīṣiṇaḥ /
uddhātyakāvalagite prapañccas trigataṃ chalam

6.256

vāk-kely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike /
asat-pralāpa-vyāhāra-mārdavāni ca tāni tu

6.257

mitho vākyam asadbhūtaṃ prapañco hāsya-kṛn mataḥ /
trigataṃ syād anekārtha-yojanaṃ śruti-sābhyataḥ

6.258

priyābhair apriyair vākyair vilobhya-cchalanācchalam /
anye tvāhuś chalaṃ kiñcit kāryam uddiśya kasyacit

6.259

udīryate yad vacanaṃ vañccanāhāsya-roṣa-kṛt /
vāk-kelir hāsya-saṃbandho dvitri-pratyuktito bhavet

6.260

anyonya-vākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ matam /
gaṇḍaṃ prastuta-saṃbandhi bhinnārthaṃ satvaraṃ vacaḥ

6.261

vyākhyānaṃ svarasoktasyānyathāvasyanditaṃ bhavet /
prahelikaiva hāsyena yuktā bhavati nālikā

6.262

asat-pralāpo yad-vākyam asaṃbaddhaṃ tathottaram /
agṛhṇato 'pi mūrkhasya puro yac ca hitaṃ vacaḥ

6.263

vyāhāro yat parasyārthe hāsya-kṣobha-karaṃ vacaḥ /
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat

6.264

bhāṇavat sandhi-sandhy-aṅga-lāsyāṅkāṅkair vinirmitam /
bhavet prahasanaṃ vṛttaṃ nindyānāṃ kavi-kalpitam

6.265

atra nārabhaṭī nāpi viṣkambhaka-praveśakau /
aṅgī hāsya-rasas tatra vīthy-aṅgānāṃ sthitir na vā

6.266

tapasvi-bhagavad-vipra-prabhṛtiṣv atra nāyakaḥ /
eko yatra bhaved dhṛṣṭo hāsyaṃ tac chuddham ucyate /
āśritya kañcana janaṃ saṅkīrṇam iti tad viduḥ

6.267

vṛttaṃ bahūnāṃ dhṛṣṭānāṃ saṅkīrṇaṃ kecid ūcire /
tat punar bhavati dvy-aṅgkam athavaikāṅka-nirmitam

6.268

vikṛtaṃ tu vidur yatra ṣaṇḍha-kañcuki-tāpasāḥ /
bhujaṅga-cāraṇa-bhaṭa-prabhṛter veṣa-vāg-yutāḥ

6.269

nāṭikā kpta-vṛttā syāt strī-prāyā caturaṅkikā /
prakhyāto dhīra-lalitas tatra syān nāyako nṛpaḥ

6.270

syād antaḥpura-saṃbaddhā saṅgīta-vyāpṛtāthavā /
navānurāgā kanyātra nāyikā nṛpa-vaṃśajā

6.271

saṃpravarteta netāsyāṃ devyās trasena śaṅkitaḥ /
devī bhavet punar jyeṣṭhā pragalbhā nṛpa-vaṃśajā

6.272

pade pade mānavatī tad-vaśaḥ saṅgamo dvayoḥ /
vṛttiḥ syāt kaiśikī svalpa-vimarśāḥ sandhayaḥ punaḥ

6.273

saptāṣṭa-nava-pañcāṅkaṃ divyayānuṣa-saṃśrayam /
troṭakaṃ nāma tat prāhuḥ pratyaṅkaṃ saṃvidūṣaṇam

6.274

prākṛtair navabhiḥ pumbhir daśabhir vāpy alaṅkṛtā /
nodātta-vacanā goṣṭhī kaiśikī-vṛtti-śālinī

6.275

hīnā garbha-vimarśābhyāṃ pañca-ṣaḍ-yoṣid-anvitā /
kāma-śṛṅgāra-saṃyuktā syād ekāṅka-vinirmitā

6.276

saṭṭakaṃ prākṛtāśeṣa-pāṭhyaṃ syād apraveśakam /
na ca viṣkambhako 'py atra pracuraś cādbhuto rasaḥ

6.277

aṅkā javanikākhyāḥ syuḥ syād anyan nāṭikāsamam /
nāṭya-rāsakam ekāṅkaṃ bahu-tāla-laya-sthiti

6.278

udātta-nāyakaṃ tadvat pīṭhamardopanāyakam /
hāsyo 'ṅgy atra sa-śṛṅgāro nārī vāsaka-sajjikā

6.279

mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca /
kecit pratimukhaṃ sandhim iha necchanti kevalam

6.280

prasthāne nāyako dāso hīnaḥ syād upanāyakaḥ /
dāsī ca nāyikā vṛttiḥ kaiśikī bhāratī tathā

6.281

surāpāna-samāyogād uddiṣṭārthasya saṃhṛtiḥ /
aṅkau dvau laya-tālādir vilāso bahulas tathā

6.282

udātta-nāyakaṃ divya-vṛttam ekāṅka-bhūṣitam /
śilpakāṅgair yutaṃ hāsya-śṛṅgāra-karuṇai rasaiḥ

6.283

ullāpyaṃ bahu-saṅgrāmam astra-gīta-manoharam /
catasro nāyikās tatra trayo 'ṅkā iti kecana

6.284

kāvyam ārabhaṭī-hīnam ekāṅkaṃ hāsya-saṅkulam /
khaṇḍa-mātrād vipadikābhagnatālair alaṅkṛtam

6.285

varṇa-mātrāchaḍḍaṇikā-yutaṃ śṛṅgāra-bhāṣitam /
netā strī cāpy udāttātra sandhī ādyau tathāntimaḥ

6.286

garbhāvamarśa-rahitaṃ preṅkhaṇaṃ hīna-nāyakam /
asūtradhāram ekāṅkam aviṣkambha-praveśakam

6.287

niyuddha-saṃpheṭa-yutaṃ sarva-vṛtti-samāśritam /
nepathye gīyate nāndī tathā tatra prarocanā

6.288

rāsakaṃ pañca-pātraṃ syān mukha-nirvahaṇānvitam /
bhāṣā-vibhāṣā-bhūyiṣṭhaṃ bhāratī-kaiśikī-yutam

6.289

asūtradhāram ekāṅkaṃ sa-vīthy-aṅgaṃ kalānvitam /
śliṣṭa-nāndī-yutaṃ khyāta-nāyikaṃ mūrkha-nāyikam

6.290

udātta-bhāva-vinyāsa-saṃśritaṃ cottarottaram /
iha pratimukhaṃ sandhim api kecit pracakṣate

6.291

saṃlāpike 'ṅkāś catvāras trayo vā nāyakaḥ punaḥ /
pāṣaṇḍaḥ syād rasas tatra śṛṅgāra-karuṇottaraḥ

6.292

bhaveyuḥ pura-saṃrodha-cchala-saṅgrāma-vidravāḥ /
na tatra vṛttir bhavati bhāratī na ca kaiśikī

6.293

prakhyāta-vṛttam ekāṅkaṃ prakhyātodātta-nāyakam /
prasiddha-nāyikaṃ garbha-vimarśābhyāṃ vivarjitam

6.294

bhāratī-vṛtti-bahulaṃ śrīti-śabdena saṅkulam /
mataṃ śrī-gaditaṃ nāma vidvadbhir uparūpakam

6.295

śrīr āsīnā śrī-gadite gāyet kiṃcit paṭhed api /
ekāṅko bhāratī-prāya iti kecit pracakṣate

6.296

catvāraḥ śilpake 'ṅkāḥ syuś catasro vṛttayas tathā /
aśānta-hāsyāś ca rasā nāyako brāhmaṇo mataḥ

6.297

varṇanātra śmaśānāder hīnaḥ syād upanāyakaḥ /
saptaviṃśatir aṅgāni bhavanty etasya tāni tu

6.298

āśaṃsā-tarka-sandeha-tāpodvega-prasaktayaḥ /
prayatna-grathanotkaṇṭhāvahitthā-pratipattayaḥ

6.299

vilāsālasya-bāṣpāṇi praharṣāśvāsa-mūḍhatāḥ /
sādhanānugamocchvāsa-vismaya-prāptayas tathā

6.300

lābha-vismṛti-saṃpheṭā vaiśāradyaṃ prabodhanam /
camatkṛtiś cety amīṣāṃ spaṣṭatvāl lakṣma nocyate

6.301

śṛṅgāra-bahulaikāṅkā daśa-lāsyāṅga-saṃyutā /
vidūṣaka-viṭābhyāṃ ca pīṭhamardena bhūṣitā

6.302

hīnā garbha-vimarśābhyāṃ sandhibhyāṃ hīna-nāyakā /
svalpavattā sunepathyā vikhyātā sā vilāsikā

6.303

durmallī caturaṅkā syāt kaiśikī-bhāratī-yutā /
agarbhā nāgaranarā nyūna-nāyaka-bhūṣitā

6.304

trināliḥ prathamo 'ṅkāsyāṃ viṭa-krīḍā-mayo bhavet /
pañcanālir dvitīyo 'ṅko vidūṣaka-vilāsavān

6.305

ṣaṇṇālikas tṛtīyas tu pīṭhamarda-vilāsavān /
caturtho daśanāliḥ syād aṅkaḥ krīḍita-nāgaraḥ

6.306

nāṭikaiva prakaraṇī sārthavāhādi-nāyakā /
samāna-vaṃśajā netur bhaved yatra ca nāyikā

6.307

hallīśa eka evāṅkaḥ saptāṣṭau daśa vā striyaḥ /
vāg-udāttaika-puruṣaḥ kaiśikī-vṛttir ujjvalā /
mukhāntimau tathā sandhī bahutālalaya-sthitiḥ

6.308

bhāṇikā ślakṣṇa-nepathyā mukha-nirvahaṇānvitā /
kaiśikī-bhāratī-vṛtti-yuktaikāṅka-vinirmitā

6.309

udātta-nāyikā manda-nāyakātrāṅga-saptakam /
upanyāso 'tha vinyāso virodhaḥ sādhvasaṃ tathā

6.310

samarpaṇaṃ nivṛttiś ca saṃhāra iti saptamaḥ /
upanyāsaḥ prasaṅgena bhavet kāryasya kīrtanam

6.311

nirveda-vākya-vyutpattir vinyāsa iti sa smṛtaḥ /
bhrānti-nāśo vibodhaḥ syān mithyākhyānaṃ tu sādhvasam

6.312

sopalambha-vacaḥ kopa-pīḍayeha samarpaṇam /
nidarśanasyopanyāso nivṛttir iti kathyate

6.313

saṃhāra iti ca prāhur yat-kāryasya samāpanam /
śravyaṃ śrotavya-mātraṃ tat-padya-gadya-mayaṃ dvidhā

6.314

chando-baddha-padaṃ padyaṃ tena muktena muktakam /
dvābhyāṃ tu yugmakaṃ sāndānitakaṃ tribhir iṣyate

6.315

kalāpakaṃ caturbhiś ca pañcabhiḥ kulakaṃ matam /
sarga-bandho mahā-kāvyaṃ tatraiko nāyakaḥ suraḥ

6.316

sad-vaṃśaḥ kṣatriyā vāpi dhīrodātta-guṇānvitaḥ /
eka-vaṃśa-bhavā bhūpāḥ kulajā bahavo 'pi vā

6.317

śṛṅgāra-vīra-śāntānām eko 'ṅgī rasa iṣyate /
aṅgāni sarve 'pi rasāḥ sarve nāṭaka-sandhayaḥ

6.318

itihāsodbhavaṃ vṛttam anyad vā sajjanāśrayam /
catvāras tasya vargāḥ syus teṣv ekaṃ ca phalaṃ bhavet

6.319

ādau namaskriyāśīr vā vastu-nirdeśa eva vā /
kvacin nindā khalādīnāṃ satāṃ ca guṇa-kīrtanam

6.320

eka-vṛtta-mayaiḥ padyair avasāne 'nya-vṛttakaiḥ /
nātisvalpā nātidīrghāḥ sargā aṣṭādhikā iha

6.321

nānā-vṛtta-mayaḥ kvāpi sargaḥ kaścana dṛśyate /
sargānte bhāvi-sargasya kathāyāḥ sūcanaṃ bhavet

6.322

sandhyā-sūryendu-rajanī-pradoṣa-dhvānta-vāsarāḥ /
prātar madhyāhna-mṛgayā-śaila-rtu-vana-sāgarāḥ

6.323

saṃbhoga-vipralambhau ca muni-svarga-purādhvarāḥ /
raṇa-prayāṇopayama-mantra-putrodayādayaḥ

6.324

varṇanīyā yathā-yogaṃ sāṅgopāṅgā amī iha /
kaver vṛttasya vā nāmnā nāyakasyetarasya vā

6.325

nāmāsya sargopādeya-kathayā sarga-nāma tu /
asminn ārṣe punaḥ sargā bhavanty ākhyāna-saṃjñakāḥ

6.326

prākṛtair nirmite tasmin sargā āśvāsa-saṃjñakāḥ /
chandasā skandhakenaitat kvacid galitakair api

6.327

apabhraṃśa-nibaddhe 'smin sargāḥ kuḍavakābhidhāḥ /
tathāpabhraṃśa-yogyāni cchandāṃsi vividhāny api

6.328

bhāṣāvibhāṣāniyamāt kāvyaṃ sarga-samujjhitam /
ekārtha-pravaṇaiḥ padyaiḥ sandhi-sāmagrya-varjitam

6.329

khaṇḍa-kāvyaṃ bhavet kāvyasyaika-deśānusāri ca /
koṣaḥ śloka-samūhas tu syād anyonyānapekṣakaḥ

6.330

vrajyā-krameṇa racitaḥ sa evātimanoramaḥ /
vṛtta-gandhojjhitaṃ gadyaṃ muktakaṃ vṛtta-gandhi ca

6.331

bhaved utkalikā-prāyaṃ cūrṇakaṃ ca caturvidham /
ādyaṃ samāsa-rahitaṃ vṛtta-bhāg ayutaṃ param

6.332

anyad-dīrgha-samāsāḍhyaṃ turyaṃ cālpa-samāsakam /
kathāyāṃ sarasaṃ vastu gadyair eva vinirmitam

6.333

kvacid atra bhaved āryā kvacid vaktrāpavaktrake /
ādau padyair namaskāraḥ khalāder vṛtta-kīrtanam

6.334

ākhyāyikā kathāvat syāt kaver vaṃśānukīrtanam /
asyām anya-kavīnāṃ ca vṛttaṃ padyaṃ kvacit kvacit

6.335

kathāṃśānāṃ vyavaccheda āśvāsa iti badhyate /
āryā-vaktrāpavaktrāṇāṃ chandasā yena kenacit

6.336

anyāpadeśenāśvāsa-mukhe bhāvy-artha-sūcanam /
gadya-padya-mayaṃ kāvyaṃ campūr ity abhidhīyate

6.337

gadya-padya-mayī rāja-stutir virudam ucyate /
karambhakaṃ tu bhāṣābhir vividhābhir vinirmitam

Original text: Sāhityadarpaṇa · Edition: Satyavrata Simha, 9th edition. Varanasi: Chowkhamba Vidya Bhavan, 1992. (Vidya Bhavan Sanskrit Granthamala, 29) · Data entry Jan Brzezinski · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc