સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 7

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે
દૃશ્ય-શ્રવ્ય-કાવ્ય-નિરૂપણો નામ
ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ
(7)
સપ્તમઃ પરિચ્છેદઃ
(દોષ-નિર્ણયઃ)
રસાપકર્ષકા દોષાસ્ તે પુનઃ પઞ્ચધા મતાઃ ।
પદે તદ્-અંશે વાક્યે ઽર્થે સંભવન્તિ રસે ઽપિ યત્

દુઃશ્રવ ત્રિવિધાશ્લીલાનુચિતાર્થાપ્રયુક્તતાઃ ।
ગ્રામ્યો ઽપ્રતીત-સન્દિગ્ધ-નેયાર્થ-નિહતાર્થતાઃ

અવાચકત્વં ક્લિષ્ટત્વં વિરુદ્ધમ્ અતિકારિતા ।
અવિમૃષ્ટ-વિધેયાંશ-ભાવશ્ ચ પદ-વાક્યયોઃ

કેચિદ્ દોષા ભવન્ત્ય્ એષુ પદાંશે ઽપિ પદે ઽપરં ।
નિરર્થકાસમર્થત્વે ચ્યુત-સંસ્કારતા તથા

વર્ણાનાં પ્રતિકૂલત્વં લુપ્તાહત-વિસર્ગતાઃ ।
અધિક-ન્યૂન-કથિત-પદતા હત-વૃત્તતાઃ

પતત્-પ્રકર્ષતા સન્ધૌ વિશ્લેષાશ્લીલ-કષ્ટતાઃ ।
અર્ધાન્તરૈક-પદતા સમાપ્ત-પુનર્-આત્તતા

અભવન્ મત-સંબન્ધાક્રમામત-પરાર્થતાઃ ।
વાચ્યસ્યાનભિધાનં ચ ભગ્ન-પ્રક્રમતા તથા

ત્યાગઃ પ્રસિદ્ધેર્ અસ્થાને ન્યાસઃ પદ-સમાસયોઃ ।
સઙ્કીર્ણતા ગર્ભિતતા દોષાઃ સ્યુર્ વાક્ય-માત્રગાઃ

અપુષ્ટ-દુષ્ક્રમ-ગ્રામ્ય-વ્યાહતાશ્લીલ-કષ્ટતાઃ ।
અનવીકૃત-નિર્હેતુ-પ્રકાશિત-વિરુદ્ધતાઃ

સન્દિગ્ધ-પુનરુક્તત્વે ખ્યાતિ-વિદ્યા-વિરુદ્ધતે ।
સાકાઙ્ક્ષતા-સહચર-ભિન્નતા-સ્થાન-યુક્તતા

અવિશેષે વિશેષશ્ ચાનિયમે નિયમસ્ તથા ।
તયોર્ વિપર્યયો વિધ્ય્-અનુવાદ-યુક્તતે તથા

નિર્મુક્ત-પુનરુક્તત્વં મહા-દોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
રસસ્યોક્તિઃ સ્વ-શબ્દેન સ્થાયિ-સઞ્ચારિણોર્ અપિ

વ્યક્તતા કલ્પિતા કૃચ્છ્રાદ્ અનુભાવ-વિભાવયોઃ[*2] ।
અકાણ્ડે પ્રથન-ચ્છેદૌ તથા દીપ્તિઃ પુનઃ પુનઃ

{[*2] થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ લિને fરોમ્ વિસ્સ્દ્ ઇસ્ મિસ્સિન્ગ્ હેરે: પરિપન્થિર્ અસાઙ્ગસ્ય વિભાવાદેઃ પરિગ્રહઃ}
અઙ્ગિનો ઽનનુસન્ધાનમ્ અનઙ્ગસ્ય ચ કીર્તનમ્ ।
અતિવિસ્તૃતિર્ અઙ્ગસ્ય પ્રકૃતીનાં વિપર્યયઃ

અર્થાનૌચિત્યમ્ અન્યે ચ દોષા રસ-ગતા મતાઃ ।
એભ્યઃ પૃથગ્-અલઙ્કાર-દોષાણાં નૈવ સંભવઃ

વક્તરિ ક્રોધ-સંયુક્તે તથા વાચ્યે સમુદ્ધતે ।
રૌદ્રાદૌ ચ રસે ઽત્યન્તં દુઃશ્રવત્વં ગુણો ભવેત્

સુરતારમ્ભ-ગોષ્ઠ્યાદાવ્ અશ્લીલત્વં તથા પુનઃ ।
સ્યાતામ્ અદોષૌ શ્લેષાદૌ નિહતાર્થાપ્રયુક્તતે

ગુણઃ સ્યાદ્ અપ્રતીતત્વં જ્ઞત્વં ચેદ્ વક્તૃ-વાચ્યયોઃ ।
સ્વયં વાપિ પરામૃશે કથિતં ચ પદં પુનઃ

વિહિતસ્યાનુવાદ્યત્વે વિષાદે વિસ્મયે ક્રુધિ ।
દૈન્યે ઽથ લાટાનુપ્રાસે ઽનુકમ્પાયાં પ્રસાદને

અર્થાન્તર-સઙ્ક્રમિત-વાચ્યે હર્ષે ઽવધારણે ।
સન્દિગ્ધત્વં તથા વ્યાજ-સ્તુતિ-પર્યવસાયિ ચેત્

વૈયાકરણ-મુખ્યે તુ પ્રતિપાદ્યે ઽથ વક્તરિ ।
કષ્ટત્વં દુઃશ્રવત્વં વા ગ્રામ્યત્વમ્ અધમોક્તિષુ

નિર્હેતુતા તુ ખ્યાતે ઽર્થે દોષતાં નૈવ ગચ્છતિ ।
કવીનાં સમયે ખ્યાતે ગુણઃ ખ્યાત-વિરુદ્ધતા

માલિન્યં વ્યોમ્નિ પાપે યશસિ ધવલતા વર્ણ્યતે હાસ-કીર્ત્યોઃ રક્તૌ ચ ક્રોધ-રાગૌ સરિદ્ ઉદધિ-ગતં પઙ્કજેન્દીવરાદિ ।
તોયાધારે ઽખિલે ઽપિ પ્રસરતિ ચ મરાલાદિકઃ પક્ષિ-સઙ્ઘો જ્યોત્સ્ના પ્રેયા ચકોરૈર્ જલધર-સમયે માનસં યાન્તિ હંસાઃ

પાદાઘાતાદ્ અશોકા વિકસતિ બકુલો યોષિતામ્ આસ્યમ્ અદ્યૈર્ યૂનામ્ અઙ્ગેષુ હારાઃ સ્ફુટતિ ચ હૃદયં વિપ્રયોગસ્ય તાપૈઃ ।
મૌર્વી-રોલમ્બ-માલા ધનુર્ અથ વિશિખાઃ કૌસુમાઃ પુષ્પ-કેતોર્ ભિન્નં સ્યાદ્ અસ્ય વાણૈર્ યુવજન-હૃદયં સ્ત્રી-કટાક્ષેણ તદ્વત્

અહ્ન્ય્-અમ્ભોજં નિશાયાં વિકસતિ કુમુદં ચન્દ્રિકા શુક્લ-પક્ષે મેઘ-ધ્વાનેષુ નૃત્યં ભવતિ ચ શિખિનાં નાપ્ય્ અશોકે ફલં સ્યાત્ ।
ન સ્યાજ્ જાતી વસન્તે ન ચ કુસુમ-ફલે ગન્ધ-સાર-દ્રુમાણામ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉન્નેયમ્ અન્યત્ કવિ-સમય-ગતં સત્-કવીનાં પ્રબન્ધે

ધનુર્ જ્યાદિષુ શબ્દેષુ શબ્દાસ્ તુ ધનુર્-આદયઃ ।
આરૂઢત્વાદિ-બોધાય પ્રયોક્તવ્યાઃ સ્થિતા ઇમે

ઉક્તાવ્ આનન્દ-મગ્નાદેઃ સ્યાન્ ન્યૂન-પદતા ગુણઃ ।
ક્વચિન્ ન દોષો ન ગુણો ગુણઃ ક્વાપ્ય્ અધિકં પદમ્

સમાપ્ત-પુનર્-આત્તત્વં ન દોષો ન ગુણઃ ક્વચિત્ ।
ગર્ભિતત્વં ગુણઃ ક્વાપિ પતત્-પ્રકર્ષતા તથા

ક્વચિદ્ ઉક્તૌ સ્વ-શબ્દેન ન દોષો વ્યભિચારિણઃ ।
અનુભાવ-વિભાવાભ્યાં રચનં યત્ર નોચિતમ્

સઞ્ચાર્યાદેર્ વિરુદ્ધસ્ય બાધ્યત્વેન વચો ગુણઃ ।
વિરોધિનો ઽપિ સ્મરણે સામ્યેન વચને તથા

ભવેદ્ વિરોધો નાન્યોન્યમ્ અઙ્ગિન્ય્ અઙ્ગત્વમ્ આપ્તયોઃ ।
અનુકારે ચ સર્વેષાં દોષાણાં નૈવ દોષતા

અન્યેષામ્ અપિ દોષાણામ્ ઇત્ય્ ઔચિત્યાન્ મનીષિભિઃ ।
અદોષતા ચ ગુણતા જ્ઞેયા ચાનુભયાત્મતા