સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 6

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે
વ્યઞ્જના-વ્યપાર-નિરૂપણો નામ
પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ
(6)
ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ
દૃશ્ય-શ્રવ્યત્વ-ભેદેન પુનઃ કાવ્યં દ્વિધા મતમ્ ।
દૃશ્યં તત્રાભિનેયં તદ્-રૂપારોપાત્ તુ રૂપકમ્

ભવેદ્ અભિનયો ઽવસ્થાનુકારઃ સ ચતુર્વિધઃ ।
આઙ્ગિકો વાચિકશ્ ચૈવમ્ આહાર્યઃ સાત્ત્વિકસ્ તથા

નાટકમ્ અથ પ્રકરણં ભાણ-વ્યાયોગ-સમવકાર-ડિમાઃ ।
ઈહામૃગાઙ્ક-વીથ્યઃ પ્રહસનમ્ ઇતિ રૂપકાણિ દશ

નાટિકા ત્રોટકં ગોષ્ઠી સટ્ટકં નાટ્ય-રાસકમ્ ।
પ્રસ્થાનોલ્લાપ્ય-કાવ્યાનિ પ્રેઙ્ખણં રાસકં તથા

સંલાપકં શ્રી-ગદિતં શિલ્પકં ચ વિલાસિકા ।
દુર્મલ્લિકા પ્રકરણી હલ્લીશકો ભાણિકેતિ ચ

અષ્ટાદશ પ્રાહુર્ ઉપરૂપકાણિ મનીષિણઃ ।
વિના વિશેષં સર્વેષાં લક્ષ્મ નાટકવન્ મતમ્

નાટકં ખ્યાત-વૃત્તં સ્યાત્ પઞ્ચ-સન્ધિ-સમન્વિતમ્ ।
વિલાસ-ર્દ્ધ્યાદિ-ગુણવદ્ યુક્તં નાના-વિભૂતિભિઃ

સુખ-દુઃખ-સમુદ્ભૂતિ નાના-રસ-નિરન્તરમ્ ।
પઞ્ચાદિકા દશ-પરાસ્ તત્રાઙ્કાઃ પરિકીર્તિતાઃ

પ્રખ્યાત-વંશો રાજર્ષિ-ધીરોદાત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
દિવ્યો ઽથ દિવ્યાદિવ્યો વા ગુણવાન્ નાયકો મતઃ

એક એવ ભવેદ્ અઙ્ગી શૃઙ્ગારો વીર એવ વા ।
અઙ્ગમ્ અન્યે રસાઃ સર્વે કાર્યો નિર્વહણે ઽદ્ભુતઃ

ચત્વારઃ પઞ્ચ વા મુખ્યાઃ કાર્ય-વ્યાપૃત-પૂરુષાઃ ।
ગોપુચ્છાગ્ર-સમાગ્રં તુ બન્ધનં તસ્ય કીર્તિતમ્

પ્રત્યક્ષ-નેતૃ-ચરિતો રસ-ભાવ-સમુજ્જ્વલઃ ।
ભવેદ્ અગૂઢ-શબ્દાથઃ ક્ષુદ્ર-ચૂર્ણક-સંયુતઃ

વિચ્છિન્નાવાન્તરૈકાર્થઃ કિઞ્ચિત્ સંલગ્ન-બિન્દુકઃ ।
યુક્તો ન બહુભિઃ કાર્યૈર્ બીજ-સંહૃતિમાન્ ન ચ

નાના-વિધાન-સંયુક્તો નાતિપ્રચુર-પદ્યવાન્ ।
આવશ્યકાનાં કાર્યાણામ્ અવોર્ધાદ્ વિનિર્મિતઃ

નાનેક-દિન-નિર્વર્ત્ય-કથયા સંપ્રયોજિતઃ ।
આસન્ન-નાયકઃ પાત્રૈર્ યુક્તસ્ ત્રિ-ચતુરૈસ્ તથા

દૂરાહ્વાનં વધો યુદ્ધં રાજ્યદેશાદિ-વિપ્લવઃ ।
વિવાહો ભોજનં શાપોત્સર્ગૌ મૃત્યૂ રતં તથા

દન્ત-ચ્છેદ્યં નખ-ચ્છેદ્યમ્ અન્યદ્ વ્રીડાકરં ચ યત્ ।
શયનાધર-પાનાદિ નગરાદ્ય્-અવરોધનમ્

સ્નાનાનુલેપને ચૈભિર્ વર્જિતો નાતિવિસ્તરઃ ।
દેવી-પરિજનાદીનામ્ અમાત્ય-વણિજામ્ અપિ

પ્રત્યક્ષ-ચિત્ર-ચરિતૈર્ યુક્તો ભાવ-રસોદ્ભવૈઃ ।
અન્ત-નિષ્ક્રાન્ત-નિખિલ-પાત્રો ઽઙ્ક ઇતિ કીર્તિતઃ

અઙ્કોદર-પ્રવિષ્ટો યો રઙ્ગ-દારા-મુખાદિમાન્ ।
અઙ્કો ઽપરઃ સ ગર્ભાઙ્કઃ સ-બીજઃ ફલવાન્ અપિ

તત્ર પૂર્વં પૂર્વ-રઙ્ગઃ સભા-પૂજા તતઃ પરમ્ ।
કથનં કવિ-સંજ્ઞાદેર્ નાટકસ્યાપ્ય્ અથામુખમ્

યન્ નાટ્ય-વસ્તુનઃ પૂર્વં રઙ્ગ-વિઘ્નોપશાન્તયે ।
કુશીલવાઃ પ્રકુર્વન્તિ પૂર્વ-રઙ્ગઃ સ ઉચ્યતે

પ્રત્યાહારાદિકાન્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અસ્ય ભૂયાંસિ યદ્યપિ ।
તથાપ્ય્ અવશ્યં કર્તવ્યા નાન્દી વિઘ્નોપશાન્તયે

આશીર્-વચન-સંયુક્તા સ્તુતિર્ યસ્માત્ પ્રયુજ્યતે ।
દેવ-દ્વિજ-નૃપાદીનાં તસ્માન્ નાન્દીતિ સંજ્ઞિતા

માઙ્ગલ્ય-શઙ્ખ-ચન્દ્રાબ્જ-કોક-કૈરવ-શંસિની ।
પદૈર્ યુક્તા દ્વાદશભિર્ અષ્ટાભિર્ વા પદૈર્ ઉત

પૂર્વ-રઙ્ગં વિધાયૈવ સૂત્રધારો નિવર્તતે ।
પ્રવિશ્ય સ્થાપકસ્ તદ્વત્ કાવ્યમ્ આસ્થાપયેત્ તતઃ

દિવ્ય-મર્ત્યે સ તદ્-રૂપો મિશ્રમ્ અન્યતરસ્ તયોઃ ।
સૂચયેદ્ વસ્તુ બીજં વા મુખં પાત્રમ્ અથાપિ વા

રઙ્ગં પ્રસાદ્ય મધુરૈઃ શ્લોકૈઃ કાવ્યાર્થ-સૂચકૈઃ ।
રૂપકસ્ય કવેર્ આખ્યાં ગોત્રાદ્યાપિ સ કીર્તયેત્

ઋતું ચ કઞ્ચિત્ પ્રાયેણ ભારતીં વૃત્તિમ્ આશ્રિતઃ ।
ભારતી સંસ્કૃત-પ્રાયો વાગ્-વ્યાપારો નટાશ્રયઃ

તસ્યાઃ પ્રરોચના વીથી તથા પ્રહસનામુખે ।
અઙ્ગાન્ય્ અત્રોન્મુખીકારઃ પ્રશંસાતઃ પ્રરોચના

નટી વિદૂષાકો વાપિ પારિપાર્શ્વિક એવ વા ।
સૂત્રધારેણ સહિતાઃ સંલાપં યત્ર કુર્વતે

ચિતરિર્ વાક્યૈઃ સ્વકાર્યોત્થૈઃ પ્રસ્તુતાક્ષેપિભિર્ મિથઃ ।
આમુખં તત્ તુ વિજ્ઞેયં નામ્ના પ્રસ્તાવનાપિ સા

ઉદ્ધાત્યકઃ કથોદ્ધાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્ તથા ।
પ્રવર્તકા-લગિતે પઞ્ચ પ્રસ્તાવનાભિદાઃ

પદાનિ ત્વ્ અગતાર્થાનિ તદ્-અર્થ-ગતયે નરાઃ ।
યોજયન્તિ પદૈર્ અન્યૈઃ સ ઉદ્ધાત્યક ઉચ્યતે

સૂત્રધારસ્ય વાક્યં વા સમાદાયાર્થમ્ અસ્ય વા ।
ભવેત્ પાત્ર-પ્રવેશશ્ ચેત્ કથોદ્ઘાતઃ સ ઉચ્યતે

યદિ પ્રયોગ એકસ્મિન્ પ્રયોગો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે ।
તેન પાત્ર-પ્રવેશશ્ ચેત્ પ્રયોગાતિશયસ્ તદા

કાલં પ્રવૃત્તમ્ આશ્રિત્ય સૂત્ર-ધૃગ્ યત્ર વર્ણયેત્ ।
તદ્-આશ્રયશ્ ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્ તત્-પ્રવર્તકમ્

યત્રૈકત્ર સમાવેશાત્ કાર્યમ્ અન્યત્ પ્રસાધ્યતે ।
પ્રયોગે ખલુ તજ્ જ્ઞેયં નામ્નાવલગિતં બુધૈઃ

યોજ્યાન્ય્ અત્ર યથા-લાભં વીથ્ય્-અઙ્ગાનીતરાણ્ય્ અપિ ।
નેપથોક્તં શ્રુતં યત્ર ત્વ્ આકાશ-વચનં તથા

સમાશ્રિત્યાપિ કર્તવ્યમ્ આમુખં નાટકાદિષુ ।
એષામ્ આમુખ-ભેદાનામ્ એકં કઞ્ચિત્ પ્રયોજયેત્

તેનાર્થમ્ અથ પાત્રં વા સમાક્ષિપ્યૈવ સૂત્ર-ધૃક્ ।
પ્રસ્તાવનાન્તે નિર્ગચ્છેત્ તતો વસ્તુ પ્રયોજયેત્

ઇદં પુનર્ વસ્તુ બુધૈર્ દ્વિવિધં પરિકલ્પ્યતે ।
આધિકારિકમ્ એકં સ્યાત્ પ્રાસઙ્ગિકમ્ અથાપરમ્

અધિકારઃ ફલે સ્વામ્યમ્ અધિકારી ચ તત્-પ્રભુઃ ।
તસ્યેતિવૃત્તં કવિભિર્ આધિકારિકમ્ ઉચ્યતે

અસ્યોપકરણર્થં તુ પ્રાસઙ્ગિકમ્ ઇતીષ્યતે ।
પતાકા-સ્થાનકં યોજ્યં સુવિચાર્યેહ વસ્તુનિ

યત્રાર્થે ચિન્તિતે ઽન્યસ્મિંસ્ તલ્-લિઙ્ગો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે ।
આગન્તુકેન ભાવેન પતાકા-સ્થાનકં તુ તત્

સહસૈવાર્થ-સંપત્તિર્ ગુણવત્ય્ ઉપચારતઃ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

વચઃ સાતિશયં શ્લિષ્ટં નાના-બન્ધ-સમાશ્રયમ્ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

અર્થોપક્ષેપકં યત્ તુ લીનં સ-વિનયં ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટ-પ્રત્યુત્તરોપેતં તૃતીયમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે

દ્વ્ય્-અર્થો વચન-વિન્યાસઃ સુશ્લિષ્ટઃ કાવ્ય-યોજિતઃ ।
પ્રધાનાર્થાન્તરાક્ષેપી પતાકા-સ્થાનકં પરમ્

યત્ સ્યાદ્ અનુચિતં વસ્તુ નાયકસ્ય રસસ્ય વા ।
વિરુદ્ધં તત્ પરિત્યાજ્યમ્ અન્યથા વા પ્રકલ્પયેત્

અઙ્કેષ્વ્ અદર્શનીયા યા વક્તવ્યૈવ ચ સંમતા ।
યા ચ સ્યાદ્ વર્ષ-પર્યન્તં કથા દિન-દ્વયાદિજા

અન્યા ચ વિસ્તરા સૂચ્યા સાર્થોપક્ષેપૈર્ બુધૈઃ ।
વર્ષાદ્ ઊર્ધ્વં તુ યદ્ વસ્તુ તત્ સ્યાદ્ વર્ષાદ્ અધોભવમ્

દિનાવસાને કાર્યં યદ્ દિને નૈવોપપદ્યતે ।
અર્થોપક્ષેપકૈર્ વાચ્યમ્ અઙ્ક-ચ્છેદં વિધાય તત્

અર્થોપક્ષેપકાઃ પઞ્ચ વિષ્કમ્ભક-પ્રવેશકૌ ।
ચૂલિકાઙ્કાવતારો ઽથ સ્યાદ્ અઙ્ક-મુખમ્ ઇત્ય્ અપિ

વૃત્ત-વર્તિષ્યમાણાનાં કથાંશાનાં નિદર્શકઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તાર્થસ્ તુ વિષ્કમ્ભ આદાવ્ અઙ્કસ્ય દર્શિતઃ

મધ્યેન મધ્યમાભ્યાં વા પાત્રાભ્યાં સંપ્રયોજિતઃ ।
શુદ્ધઃ સ્યાત્ સ તુ સઙ્કીર્ણો નીચ-મધ્યમ-કલ્પિતઃ

પ્રવેશકો ઽનુદાત્તોક્ત્યા નીચ-પાત્ર-પ્રયોજિતઃ ।
અઙ્ક-દ્વયાન્તર્ વિજ્ઞેયઃ શેષં વિષ્કમ્ભકે યથા

અન્તર્-જવનિકા-સંસ્થૈઃ સૂચનાર્થસ્ય ચૂલિકા ।
અઙ્કાન્તે સૂચિતઃ પાત્રૈસ્ તદ્-અઙ્કસ્યાવિભાગતઃ

યત્રાઙ્કો ઽવતરત્ય્ એષો ઽઙ્કાવતાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યત્ર સ્યાદ્ અઙ્ક એકસ્મિન્ન્ અઙ્કાનાં સૂચનાખિલા

તદ્-અઙ્ક-મુખમ્ ઇત્ય્ આહુર્ બીજાર્થ-ખ્યાપકં ચ તત્ ।
અઙ્કાન્ત-પાત્રૈર્ વાઙ્કાસ્યં છિન્નાઙ્કસ્યાર્થ-સૂચનાત્

અપેક્ષિતં પરિત્યાજ્યં નીરસં વસ્તુ વિસ્તરમ્ ।
યદા સન્દર્શયેચ્ છેષમ્ આમુખાનન્તરં તદા

કાર્યો વિષ્કમ્ભકો નાટ્ય આમુખાક્ષિપ્ત-પાત્રકઃ ।
યદા તુ સરસં વસ્તુ મૂલાદ્ એવ પ્રવર્તતે

આદાવ્ એવ તદાઙ્કે સ્યાદ્ આમુખાક્ષેપ-સંશ્રયઃ ।
વિષ્કમ્ભકાદ્યૈર્ અપિ નો વધો વાચ્યો ઽધિકારિણઃ

અન્યો ઽન્યેન તિરોધાનં ન કુર્યાદ્ રસ-વસ્તુનોઃ ।
બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્યમ્ એવ ચ

અર્થ-પ્રકૃતયઃ પઞ્ચ જ્ઞાત્વા યોજ્યા યથા-વિધિ ।
અલ્પ-માત્રં સમુદ્દિષ્ટં બહુધા યદ્ વિસર્પતિ

ફલસ્ય પ્રથમો હેતુર્ બીજં તદ્ અભિધીયતે ।
અવાન્તરાર્થ-વિચ્છેદે બિન્દુર્ અચ્છેદ-કારણમ્

વ્યાપિ પ્રાસાઙ્ગિકં વૃત્તં પતાકેત્ય્ અભિધીયતે ।
પતાકા-નાયકસ્ય સ્યાન્ ન સ્વકીયં ફલાન્તરમ્

ગર્ભે સન્ધૌ વિમર્શે વા વિર્વાહસ્ તસ્ય જાયતે ।
પ્રાસઙ્ગિકં પ્રદેશસ્થં ચરિતં પ્રકરી મતા

પ્રકરી નાયકસ્ય સ્યાન્ ન સ્વકીયં ફલાન્તરમ્ ।
અપેક્ષિતં તુ યત્ સાધ્યમ્ આરમ્ભો યન્ નિબન્ધનઃ

સમાપનં તુ યત્-સિદ્ધ્યૈ તત્ કાર્યમ્ ઇતિ સંમતમ્ ।
અવસ્થાઃ પઞ્ચ કાર્યસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય ફલાર્થિભિઃ

આરમ્ભ-યત્ન-પ્રાપ્ત્ય્-આશા-નિયતાપ્તિ-ફલાગમાઃ ।
ભવેદ્ આરભ્ય ઔત્સુક્યં યન્ મુખ્ય-ફલ-સિદ્ધયે

પ્રયત્નસ્ તુ ફલાવાપ્તૌ વ્યાપારો ઽતિત્વરાન્વિતઃ ।
ઉપાયાપાય-શઙ્કાભ્યાં પ્રાપ્ત્ય્-આશા પ્રાપ્તિ-સંભવઃ

અપાયાભાવતઃ પ્રાપ્તિર્ નિયતાપ્તિસ્ તુ નિશ્ચિતા ।
સાવસ્થા ફલ-યોગઃ સ્યાદ્ યઃ સમગ્ર-ફલોદયઃ

યથા-સઙ્ખ્યમ્ અવસ્થાભિર્ આભિર્ યોગાત્ તુ પઞ્ચભિઃ ।
પઞ્ચધૈવેતિવૃત્તસ્ય ભાગાઃ સ્યુઃ પઞ્ચ સન્ધયઃ

અન્તરૈકાર્થ-સંબન્ધઃ સન્ધિર્ એકાન્તયે સતિ ।
મુખં પ્રતિમુખં ગર્ભો વિમર્શ ઉપસંહૃતિઃ

ઇતિ પઞ્ચાસ્ય ભેદાઃ સ્યુઃ ક્રમાલ્ લાક્ષણમ્ ઉચ્યતે ।
યત્ર બીજ-સમુત્પત્તિર્ નાનાર્થ-રસ-સંભવા

પ્રારમ્ભેણ સમાયુક્તા તન્ મુખં પરિકીર્તિતમ્ ।
ફલ-પ્રધાનોપાયસ્ય મુખ-સન્ધિ-નિવેશિનઃ

લક્ષ્યાલક્ષ્ય ઇવોદ્ભેદો યત્ર પ્રતિમુખં ચ તત્ ।
ફલ-પ્રધાનોપાયસ્ય પ્રાગ્-ઉદ્ભિન્નસ્ય કિઞ્ચન

ગર્ભો યત્ર સમુદ્ભેદો હાસાન્વેષણવાન્ મુહુઃ ।
યત્ર મુખ્ય-ફલોપાય ઉદ્ભિન્નો ગર્ભતો ઽધિકઃ

શાપાદ્યૈઃ સાન્તરાયશ્ ચ સ વિમર્શ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
બીજવન્તો મુખાદ્ય્-અર્થા વિપ્રકીર્ણા યથાયથમ્

એકાર્થમ્ ઉપનીયન્તે યત્ર નિર્વહણં હિ તત્ ।
ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્

યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના ।
ઉદ્ભેદઃ કરણં ભેદ એતાન્ય્ અઙ્ગાનિ વૈ મુખે

કાવ્યાર્થસ્ય સમુત્પત્તિર્ ઉપક્ષેપ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સમુત્પન્નાર્થ-બાહુલ્યં જ્ઞેયઃ પરિકરઃ પુનઃ

તન્-નિષ્પત્તિઃ પરિન્યાસઃ ગુણાખ્યાનં વિલોભનમ્ ।
સંપ્રધારણમ્ અર્થાનાં યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સુખાગમઃ

બીજસ્યાગમનં યત્ તુ તત્ સમાધાનમ્ ઉચ્યતે ।
સુખ-દુઃખ-કૃતો યો ઽર્થસ્ તદ્ વિધાનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

કુતૂહલોત્તરા વાચઃ પ્રોક્તા તુ પરિભાવના ।
બીજાર્થસ્ય પ્રરોહઃ સ્યાદ્ ઉદ્ભેદઃ કરણં પુનઃ

પ્રકૃતાર્થ-સમારમ્ભઃ ભેદઃ સંહત-ભેદનમ્ ।
વિલાસઃ પરિસર્પશ્ ચ વિધુતં તાપનં તથા

નર્મ નર્મ-દ્યુતિશ્ ચૈવ તથા પ્રગમનં પુનઃ ।
વિરોધશ્ ચ પ્રતિમુખે તથા સ્યાત્ પર્યુપાસનમ્

પુષ્પં વજ્રમ્ ઉપન્યાસો વર્ણ-સંહાર ઇત્ય્ અપિ ।
સમીહા રતિ-ભોગાર્થા વિલાસ ઇતિ કથ્યતે

ઇષ્ટ-નષ્ટાનુસરણં પરિસર્પશ્ ચ કથ્યતે ।
કૃતસ્યાનુનયસ્યાદૌ વિધુતં ત્વ્ અપરિગ્રહઃ

ઉપાયાદર્શનં યત્ તુ તાપનં નામ તદ્ ભવેત્ ।
પરિહાસ-વચો નર્મ ધૃતિસ્ તુ પરિહાસ-જા

નર્મ-દ્યુતિઃ પ્રગમનં વાક્યં સ્યાદ્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
વિરોધો વ્યસન-પ્રાપ્તિઃ ક્રુદ્ધસ્યાનુનયઃ

સ્યાત્ પર્યુપાસનં પુષ્પં વિશેષ-વચનં મતમ્ ।
પ્રત્યક્ષ-નિષ્ઠુરં વજ્રમ્ ઉપન્યાસઃ પ્રસાદનમ્

ચાતુર્વર્ણ્યોપગમનં વર્ણ-સંહાર ઇષ્યતે ।
અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણે ક્રમઃ

સઙ્ગ્રહશ્ ચાનુમાનં ચ પ્રાર્થના ક્ષિપ્તિર્ એવ ચ ।
ત્રોટકાધિબલોદ્વેગા ગર્ભે સ્યુર્ વિદ્રવસ્ તથા

તત્ર વ્યાજાશ્રયં વાક્યમ્ અભૂતાહરણં મતમ્ ।
તત્ત્વાર્થ-કથનં માર્ગો રૂપં વાક્યં વિતર્કવત્

ઉદાહરણમ્ ઉત્કર્ષ-યુક્તં વચનમ્ ઉચ્યતે ।
ભાવ-તત્ત્વોપલબ્ધિસ્ તુ ક્રમઃ સ્યાત્ સઙ્ગ્રહઃ પુનઃ

સામ-દાનાર્થ-સંપન્નો લિઙ્ગાદ્ ઊહો ઽનુમાનતા ।
રતિ-હર્ષોત્સવાનાં તુ પ્રાર્થનં પ્રાર્થના ભવેત્

રહસ્યાર્થસ્ય તદ્-ભેદઃ ક્ષિપ્તિઃ સ્યાત્ તોટકં પુનઃ ।
સંરબ્ધ-વાક્ અધિબલમ્ અભિસન્ધિ-ચ્છલેન યઃ

નૃપાદિ-જનિતા ભીતિર્ ઉદ્વેગઃ પરિકીર્તિતઃ ।
શઙ્કા-ભય-ત્રાસ-કૃતઃ સંભ્રમો વિદ્રવો મતઃ

અપવાદો ઽથ સંફેટો વ્યવસાયો દ્રવો દ્યુતિઃ ।
શક્તિઃ પ્રસઙ્ગઃ ખેદશ્ ચ પ્રતિષેધો વિરોધનમ્

પ્રરોચના વિમર્શે સ્યાદ્ આદાનં છાદનં તથા ।
દોષ-પ્રખ્યાપવાદઃ સ્યાત્ સંફેટો રોષ-ભાષણમ્

વ્યવસાયસ્ તુ વિજ્ઞેયઃ પ્રતિજ્ઞા-હેતુ-સંભવઃ ।
દ્રવા ગુરુ-વ્યતિક્રાન્તિઃ શોકાવેગાદિ-સંભવા

તર્જનોદ્વેજને પ્રોક્તા દ્યુતિહ્ શક્તિઃ પુનર્ ભવેત્ ।
વિરોધસ્ય પ્રશમનં પ્રસઙ્ગો ગુરુ-કીર્તનમ્

મનશ્ ચેષ્ટા-સમુત્પન્નઃ શ્રમઃ ખેદ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
ઈપ્સિતાર્થ-પ્રતીઘાતઃ પ્રતિષેધ ઇતીષ્યતે

કાર્યાત્યયોપગમનં વિરોધનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
પ્રરોચના તુ વિજ્ઞેયા સંહારાર્થ-પ્રદર્શિની

કાર્ય-સઙ્ગ્રહ આદાનં તદ્ આહુશ્ છાદનં પુનઃ ।
કાર્યાર્થમ્ અપમાનાદેઃ સહનં ખલુ યદ્ ભવેત્

સન્ધિર્ વિબોધો ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્ ।
કૃતિઃ પ્રસાદ આનન્દઃ સમયો ઽપ્ય્ ઉપગૂહનમ્

ભાષણં પૂર્વ-વાક્યં ચ કાવ્ય-સંહાર એવ ચ ।
પ્રશસ્તિર્ ઇતિ સંહારે જ્ઞેયાન્ય્ અઙ્ગાનિ નામતઃ

બીજોપગમનં સન્ધિઃ વિબોધઃ કાર્ય-માર્ગણમ્ ।
ઉપનાયસસ્ તુ કાર્યાણાં ગ્રથનં નિર્ણયઃ પુનઃ

અનુભૂતાર્થ-કથનં વદન્તિ પરિભાષણમ્ ।
પરિવાદ-કૃતં વાક્યં લબ્ધાર્થ-શમનં કૃતિઃ

શુશ્રૂષાદિઃ પ્રસાદઃ સ્યાદ્ આનન્દો વાઞ્છિતાગમઃ ।
સમયો દુઃખ-નિર્યાણં તદ્ ભવેદ્ ઉપગૂહનમ્

યત્ સ્યાદ્ અદ્ભુત-સંપ્રાપ્તિઃ સામ-દાનાદિ ભાષણમ્ ।
પૂર્વ-વાક્યં તુ વિજ્ઞેયં યથોક્તાર્થોપદર્શનમ્

વર-પ્રદાન-સંપ્રાપ્તિઃ કાવ્ય-સંહાર ઇષ્યતે ।
નૃપ-દેશાદિ-શાન્તિસ્ તુ પ્રશસ્તિર્ અભિધીયતે

ચતુઃ-ષષ્ટિ-વિધં હ્ય્ એતદ્ અઙ્ગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ ।
કુર્યાદ્ અનિયતે તસ્ય સન્ધાવ્ અપિ નિવેશનમ્

રસાનુગુણતાં વીક્ષ્ય રસસ્યૈવ હિ મુખ્યતા ।
ઇષ્ટાર્થ-રચનાશ્ચર્ય-લાભો વૃત્તાન્ત-વિસ્તરઃ

રાગ-પ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગોપ્યાનાં ગોપનં તથા ।
પ્રકાશનં પ્રકાશ્યાનામ્ અઙ્ગાનાં ષડ્-વિધં ફલમ્

અઙ્ગ-હીનો નરો યદ્વન્ નૈવારમ્ભ-ક્ષમો ભવેત્ ।
અઙ્ગ-હીનં તથા કાવ્યં ન પ્રયોગાય યુજ્યતે

સંપાદયેતાં સન્ધ્ય્-અઙ્ગં નાયક-પ્રતિનાયકૌ ।
તદ્-અભાવે પતાકાદ્યાસ્ તદ્-અભાવે તથેતરત્

રસ-વ્યક્તિમ્ અપેક્ષ્યૈષામ્ અઙ્ગાનાં સંનિવેશનમ્ ।
ન તુ કેવલયા શાસ્ત્ર-સ્થિતિ-સંપાદનેચ્છયા

અવિરુદ્ધં તુ યદ્ વૃત્તં રસાદિ-વ્યક્તયે ઽધિકમ્ ।
તદ્ અપ્ય્ અન્યથયેદ્ ધીમાન્ વદેદ્ વા કદાચન

શૃઙ્ગારે કૌશિકી વીરે સાત્ત્વત્ય્ આરભટી પુનઃ ।
રસે રૌદ્રે ચ બીભત્સે વૃત્તિઃ સર્વત્ર ભારતી

ચતસ્રો વૃત્તયો હ્ય્ એતાઃ સર્વ-નાટ્યસ્ય માતૃકાઃ ।
સ્યુર્ નાયિકાદિ-વ્યાપાર-વિશેષા નાટકાદિષુ

યા શ્લક્ષ્ણ-નેપથ્ય-વિશેષ-ચિત્રા સ્ત્રી-સઙ્કુલા પુષ્કલ-નૃત્ય-ગીતા ।
કામોપભોગ-પ્રભવોપચારા સા કૈશિકી ચારુ-વિલાસ-યુક્તા

નર્મ ચ નર્મ-સ્ફૂર્જો નર્મ-સ્ફોટો ઽથ નર્મ-ગર્ભશ્ ચ ।
ચત્વાર્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અસ્યા વૈદગ્ધ્ય-ક્રીડિતં નર્મ

ઇષ્ટ-જનાવર્જન-કૃત્ તચ્ ચાપિ ત્રિવિધં મતમ્ ।
વિહિતં શુદ્ધ-હાસ્યેન સ-શૃઙ્ગાર-મયેન ચ

નર્મ-સ્ફૂર્જઃ સુખારમ્ભો ભયાન્તો નવ-સઙ્ગમઃ ।
નર્મ-સ્ફોટો ભાવ-લેશૈઃ સૂચિતાલ્પ-રસો મતઃ

નર્મ-ગર્ભો વ્યવહૃતિર્ નેતુઃ પ્રચ્છન્ન-વર્તિનઃ ।
સાત્ત્વતી બહુલા સત્ત્વ-શૌર્ય-ત્યાગ-દયાર્જવૈઃ

સહર્ષા ક્ષુદ્ર-શૃઙ્ગારા વિશોકા સાદ્ભુતા તથા ।
ઉત્થાપકો ઽથ સાઙ્ઘાત્યઃ સંલાપઃ પરિવર્તકઃ

વિશેષા ઇતિ ચત્વારઃ સાત્ત્વત્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ઉત્તેજન-કરો શત્રોર્ વાગ્-ઉત્થાપક ઉચ્યતે

મન્ત્રાર્થ-દૈવ-શક્ત્યાદેઃ સાઙ્ઘાત્યઃ સઙ્ઘ-ભેદનમ્ ।
સંલાપઃ સ્યાદ્ ગભીરોક્તિર્ નાના-ભાવ-સમાશ્રયઃ

પ્રારબ્ધાદ્ અન્ય-કાર્યાણાં કરણં પરિવર્તકઃ ।
માયેન્દ્રજાલ-સઙ્ગ્રામ-ક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિ-ચેષ્ટિતૈઃ

સંયુક્તા વધ-બન્ધાદ્યૈર્ ઉદ્ધતારભટી મતા ।
વસ્તૂત્થાપન-સંફેટો સંક્ષિપિર્ અવપાતનમ્

ઇતિ ભેદાસ્ તુ ચત્વાર આરભટ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
માયાદ્ય્-ઉત્થાપિતં વસ્તુ વસ્તૂત્થાપનમ્ ઉચ્યતે

સંફેટસ્ તુ સમાઘાતઃ ક્રુદ્ધ-સત્વરયોર્ દ્વયોઃ ।
સઙ્ક્ષિપ્તા વસ્તુ-રચના શિલ્પૈર્ ઇતરથાપિ વા

સઙ્ક્ષિપ્તિઃ સ્થાન્ નિવૃત્તૌ ચ નેતુર્ નેત્રન્તર-ગ્રહઃ ।
પ્રવેશ-ત્રાસ-નિષ્ક્રાન્તિ-હર્ષ-વિદ્રવ-સંભવમ્

અવપાતનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં પૂર્વમ્ ઉક્તૈવ ભારતી ।
અશ્રાવ્યં ખલુ યદ્ વસ્તુ તદ્ ઇહ સ્વગતં મતમ્

સર્વ-શ્રાવ્યં પ્રકાશં સ્યાત્ તદ્ ભવેદ્ અપવારિતમ્ ।
રહસ્યં તુ યદ્ અન્યસ્ય પરાવૃત્ય પ્રકાશ્યતે

ત્રિપતાક-કરેણાન્યાન્ અપવાર્યાન્તરા કથામ્ ।
અન્યોન્યામન્ત્રણં યત્ સ્યાત્ તજ્-જનાન્તે જનાન્તિકમ્

કિં બ્રવીષીતિ યન્-નાટ્યે વિના પાત્રં પ્રયુજ્યતે ।
શ્રુત્વેવાનુક્તમ્ અપ્ય્ અર્થં તત્ સ્યાદ્ આકાશ-ભાષિતમ્

દત્તાં સિદ્ધાં ચ સેનાં ચ વેશ્યાનાં નામ દર્શયેત્ ।
દત્ત-પ્રાયાણિ વણિજાં ચેટ-ચેટ્યોસ્ તથા પુનઃ

વસન્તાદિષુ વર્ણ્યસ્ય વસ્તુનો નામ યદ્ ભવેત્ ।
નામ કાર્યં નાટકસ્ય ગર્ભિતાર્થ-પ્રકાશકમ્

નાયિકાનાયકાખ્યાનાત્ સંજ્ઞા પ્રકરણાદિષુ ।
નાટિકા-સટ્ટકાદીનાં નાયિકાભિર્ વિશેષણમ્

પ્રાયેણ ણ્ય્-અન્તકઃ સાધિર્ ગમેઃ સ્થાને પ્રયુજ્યતે ।
રાજા સ્વામીતિ દેવેતિ ભૃત્યૈર્ ભટ્ટેતિ ચાધમૈઃ

રાજર્ષિભિર્ વયસ્યેતિ તથા વિદૂષકેણ ચ ।
રાજન્ન્ ઇત્ય્ ઋષિભિર્ વાચ્યઃ સો ઽપત્ય-પ્રત્યયેન ચ

સ્વેચ્છયા નામભિર્ વિપ્રૈર્ વિપ્ર આર્યેતિ ચેતરૈઃ ।
વયસ્યેત્ય્ અથવા નામ્ના વાચ્યો રાજ્ઞા વિદૂષકઃ

વાચ્યૌ નટી-સૂત્રધારાવાર્ય-નામ્ના પરસ્પરમ્ ।
સૂત્રધારં વદેદ્ ભાવ ઇતિ વૈ પારિપાર્શ્વિકઃ

સૂત્રધારો મારિષેતિ હણ્ડે ઇત્ય્ અધમૈઃ સમાઃ ।
વયસ્યેત્ય્ ઉત્તમૈર્ હંહો મધ્યૈર્ આર્યેતિ ચાગ્રજઃ

ભગવન્ન્ ઇતિ વક્તવ્યાઃ સર્વૈર્ દેવર્ષિ-લિઙ્ગિનઃ ।
વદેદ્ રાજ્ઞીં ચ ચેટીં ચ ભવતીતિ વિદૂષકઃ

આયુષ્મન્ રથિનં સૂતો વૃદ્ધં તાતેતિ ચેતરઃ ।
વત્સ-પુત્રક-તાતેતિ નામ્ના ગોત્રેણ વા સુતઃ

શિષ્યો ઽનુજશ્ ચ વક્તવ્યો ઽમાત્ય આર્યેતિ ચાધમૈઃ ।
વિપ્રૈર્ અયમ્ અમાત્યેતિ સચિવેતિ ચ ભણ્યતે

સાધો ઇતિ તપસ્વી ચ પ્રશાન્તશ્ ચોચ્યતે બુધૈઃ ।
સ્વ-ગૃહીતાભિધઃ પૂજ્યઃ શિષ્યાદ્યૈર્ વિનિગદ્યતે

ઉપાધ્યાયેતિ ચાચાર્યો મહારાજેતિ ભૂપતિઃ ।
સ્વામીતિ યુવરાજસ્ તુ કુમારો ભર્તૃ-દારકઃ

ભદ્ર-સૌમ્ય-મુખેત્ય્ એવમ્ અધમૈસ્ તુ કુમારકઃ ।
વાચ્યા પ્રકૃતિભી રાજ્ઞઃ કુમારી ભર્તૃ-દારિકા

પતિર્ યથા તથા વાચ્યા જ્યેષ્ઠ-મધ્યાધમૈઃ સ્ત્રિયઃ ।
હલેતિ સદૃશી પ્રેષ્યા હજ્જે વેશ્યાજ્જુકા તથા

કુટ્ટિન્ય્ અમ્બેત્ય્ અનુગતિઃ પૂજ્યા ચ જરતી જનૈઃ ।
આમન્ત્રણૈશ્ ચ પાષાણ્ડા વાચ્યાઃ સ્વસમયાગતૈઃ

શક્યાદયશ્ ચ સંભાષ્યા ભદ્ર-દત્તાદિ-નામભિઃ ।
યસ્ય યત્ કર્મ શિલ્પં વા વિદ્યા વા જાતિર્ એવ વા

તેનૈવ નામ્ના વાચ્યો ઽસૌ જ્ઞેયાશ્ ચાન્યે યથોચિતમ્ ।
પુરુષાણામ્ અનીચાનાં સંસ્કૃતં સ્યાત્ કૃતાત્મનામ્

સૌરસેની પ્રયોક્તવ્યા તાદૃશીનાં ચ યોષિતામ્ ।
આસામ્ એવ તુ ગાથાસુ મહારાષ્ટ્રીં પ્રયોજયેત્

અત્રોક્તા માગધી ભાષા રાજાન્તઃપુર-ચારિણામ્ ।
ચેટાનાં રાજ-પુત્રાણાં શ્રેષ્ઠાનાં ચાર્ધ-માગધી

પ્રાચ્યાં વિદૂષકાદીનાં ધૂર્તાનાં સ્યાદ્ અવન્તિજા ।
યોધનાગરિકાદીનાં દાક્ષિણાત્યા હિ દીવ્યતામ્

શબરાણાં શકાદીનાં શાબરીં સંપ્રયોજયેત્ ।
વાહ્લીકમાષોદીચ્યાનાં દ્રાવિડી દ્રાવિડાદિષુ

આભીરેષુ તથાભીરી ચાણ્ડાલી પુક્કસાદિષુ ।
આભીરી શાબરી ચાપિ કાષ્ઠ-પાત્રોપજીવિષુ

તથૈવાઙ્ગાર-કારાદૌ પૈશાચી સ્યાત્ પિશાચ-વાક્ ।
ચેટાનામ્ અપ્ય્ અનીચાનામ્ અપિ સ્યાત્ સૌરસેનિકા

બાલાનાં ષણ્ડકાનાં ચ નીચ-ગ્રહ-વિચારિણામ્ ।
ઉન્મત્તાનામ્ આતુરાણાં સૈવ સ્યાત્ સંસ્કૃતં ક્વચિત્

ઐશ્વર્યેણ પ્રમત્તસ્ય દારિદ્ર્યોપદ્રુતસ્ય ચ ।
ભિક્ષુ-વલ્ક-ધરાદીનાં પ્રાકૃતં સંપ્રયોજયેત્

સંસ્કૃતં સંપ્રયોક્તવ્યં લિઙ્ગિનીષૂત્તમાસુ ચ ।
દેવી-મન્ત્રિ-સુતા-વેશ્યાસ્વ્ અપિ કૈશ્ચિત્ તથોદિતમ્

કાર્યતશ્ ચોત્તમાદીનાં કાર્યો ભાષા-વિપર્યયઃ

યોષિત્-સખી-બાલ-વેશ્યા-કિતવાપ્સરસાં તથા ।
વૈદગ્ધ્યાર્થં પ્રદાતવ્યં સંસ્કૃતં ચાન્તરાન્તરા

ષટ્ત્રિંશલ્-લક્ષણાન્ય્ અત્ર નાટ્યાલઙ્કૃતયસ્ તથા ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્-પ્રયોજ્યાનિ વીથ્ય્-અઙ્ગાનિ ત્રયોદશ

લાસ્યાઙ્ગાનિ દશ યથા-લાભં રસ-વ્યપેક્ષયા ।
ભૂષણાક્ષર-સઙ્ઘાતૌ શોભોદાહરણં તથા

હેતુ-સંશય-દૃષ્ટાન્તાસ્ તુલ્ય-તર્કઃ પદોચ્ચયઃ ।
નિદર્શનાભિપ્રાયો ચ પ્રાપ્તિર્ વિચાર એવ ચ

દિષ્ટોપદિષ્ટે ચ ગુણાતિપાતાતિશયૌ તથા ।
વિશેષણ-નિરુક્તી ચ સિદ્ધિ-ભ્રંશ-વિપર્યયૌ

દાક્ષિણ્યાનુનયૌ માલાર્થાપત્તિર્ ગર્હણં તથા ।
પૃચ્છા પ્રસિદ્ધિઃ સારૂપ્યં સંક્ષેપો ગુણ-કીર્તનમ્

લેશો મનોરથો ઽનુક્ત-સિદ્ધિઃ પ્રિય-વચસ્ તથા ।
લક્ષણાનિ ગુણૈઃ સાલઙ્કારૈર્ યોગસ્ તુ ભૂષણમ્

વર્ણનાક્ષર-સઙ્ઘાતશ્ ચિત્રાર્થૈર્ અક્ષરૈર્ મિતૈઃ ।
સિદ્ધૈર્ અર્થૈઃ સમં યત્રાપ્રસિદ્ધો ઽર્થઃ પ્રકાશતે

શ્લિષ્ટ-લક્ષણ-ચિત્રાર્થા સા શોભેત્ય્ અભિધીયતે ।
યત્ર તુલ્યાર્થ-યુક્તેન વાક્યેનાભિપ્રદર્શનાત્

સાધ્યતે ઽભિમતશ્ ચાર્થસ્ તદ્-ઉદાહરણં મતમ્ ।
હેતુર્ વાક્યં સમાસોક્તમ્ ઇષ્ટકૃદ્ ધેતુ-દર્શનાત્

સંશયો ઽજ્ઞાત-તત્ત્વસ્ય વાક્યે સ્યાદ્ યદ્ અનિશ્ચયઃ ।
દૃષ્ટાન્તો યસ્ તુ પક્ષે ઽર્થ-સાધનાય નિદર્શનમ્

તુલ્ય-તર્કો યદ્-અર્થેન તર્કઃ પ્રકૃતિ-ગામિના ।
સઞ્ચયો ઽર્થાનુરૂપો યઃ પદાનાં સ પદોચ્ચયઃ

યત્રાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાનાં ક્રિયતે પરિકીર્તનમ્ ।
પર-પક્ષ-વ્યુદાસાર્થં તન્ નિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

અભિપ્રાયસ્ તુ સાદૃશ્યાદ્ અભૂતાર્થસ્ય કલ્પના ।
પ્રાપ્તિઃ કેનચિદ્ અંશેન કિઞ્ચિદ્ યત્રાનુમીયતે

વિચારો યુક્તિ-વાક્યૈર્ યદ્ અપ્રત્યક્ષાર્થ-દર્શનમ્ ।
દેશ-કાલ-સ્વરૂપેણ વર્ણના દિષ્ટમ્ ઉચ્યતે

ઉપદિષ્ટં મનોહારિ વાક્યં શાસ્ત્રાનુસારતઃ ।
ગુણાતિપાતઃ કાર્યં વદ્ વિપરીતં ગુણાન્ પ્રતિ

યઃ સામાન્ ગુણોદ્રેકઃ સ ગુણાતિશયો મતઃ ।
સિદ્ધાન્ અર્થાન્ બહૂન્ ઉક્ત્વા વિશેષોક્તિર્ વિશેષણમ્

પૂર્વ-સિદ્ધાર્થ-કથનં નિરુક્તિર્ ઇતિ કીર્ત્યતે ।
બહૂનાં કીર્તનં સિદ્ધિર્ અભિપ્રેતાર્થ-સિદ્ધયે

દૃપ્તાદીનાં ભવદ્ ભ્રંશો વાચ્યાદ્ અન્યતરદ્ વચઃ ।
વિચારસ્યાન્યથાભાવઃ સન્દેહાત્ તુ વિપર્યયઃ

દાક્ષિણ્યં ચેષ્ટયા વાચા પર-ચિત્તાનુવર્તનમ્ ।
વાક્યૈઃ સ્નિગ્ધૈર્ અનુનયો ભવેદ્ અર્થસ્ય સાધનમ્

માલા સ્યાદ્ યદ્ અભીષ્ટાર્થં નૈકાર્થ-પ્રતિપાદનમ્ ।
અર્થાપત્તિર્ યદ્ અન્યાર્થો ઽર્થાન્તરોક્તેઃ પ્રતીયતે

દૂષણોદ્ઘોષણાયાં તુ ભર્ત્સના ગર્હણં તુ તત્ ।
અભ્યર્થનાપરૈર્ વાક્યૈઃ પૃચ્છાર્થાન્વેષણં મતા

પ્રસિદ્ધિર્ લોક-સિદ્ધાર્થૈર્ ઉત્કૃષ્ટૈર્ અર્થ-સાધનમ્ ।
સારૂપ્યમ્ અનુરૂપસ્ય સારૂપ્યાત્ ક્ષોભ-વર્ધનમ્

સઙ્ક્ષેપો યત્ તુ સઙ્ક્ષેપાદ્ આત્માન્ય્ અર્થે પ્રયુજ્યતે ।
ગુણાનાં કીર્તનં યત્ તુ તદ્ એવ ગુણ-કીર્તનમ્

સ લેશો ભણ્યતે વાક્યં યત્ સાદૃશ્ય-પુરઃસરમ્ ।
મનોરથસ્ ત્વ્ અભિપ્રાયસ્યોક્તિર્ ભઙ્ગ્યન્તરેણ યત્

વિશેષાર્થોહ-વિસ્તારો ઽનુક્ત-સિદ્ધિર્ ઉદીર્યતે ।
સ્યાત્ પ્રયાણયિતું પૂજ્યં પ્રિયોક્તિર્ હર્ષ-ભાષણમ્

આશીર્ આક્રન્દ-કપટાક્ષમા-ગર્વોદ્યમાશ્રયાઃ ।
ઉત્પ્રાસન-સ્પૃહા-ક્ષોભ-પશ્ચાત્-તાપોપપત્તયઃ

આશંસાધ્યવસાયૌ ચ વિસર્પોલ્લેખ-સંજ્ઞિતૌ ।
ઉત્તેજનં પરીવાદો નીતિર્ અર્થ-વિશેષણમ્

પ્રોત્સાહનં ચ સાહાય્યમ્ અભિમાનો ઽનુવર્તનમ્ ।
ઉત્કીર્તનં યથા યાચ્ઞા પરિહારો નિવેદનમ્

પ્રવર્તનાખ્યાન-યુક્તિ-પ્રહર્ષાશ્ ચોપદેશનમ્ ।
ઇતિ નાટ્યાલઙ્કૃતયો નાટ્ય-ભૂષણ-હેતવઃ

આશીર્ ઇષ્ટ-જનાશંસા આક્રન્દઃ પ્રલપિતં શુચૌ ।
કપટં માયયા યત્ર રૂપમ્ અન્યદ્ વિભાવ્યતે

અક્ષમા સા પરિભવઃ સ્વલ્પો ઽપિ ન વિષહ્યતે ।
ગર્વાવલેપજં વાક્યં કાર્યસ્યારમ્ભ ઉદ્યમઃ

ગ્રહણં ગુણવત્ કાર્ય-હેતોર્ આશ્રય ઉચ્યતે ।
ઉત્પ્રાસનં તૂપહાસો યો ઽસાધૌ સાધુ-માનિનિ

આકાઙ્ક્ષા રમણીયત્વાડ્ વસ્તુનો યા સ્પૃહા તુ સા ।
અધિક્ષેપ-વચઃ-કારી ક્ષોભઃ પ્રોક્તઃ સ એવ તુ

મોહાવધીરિતાર્થસ્ય પશ્ચાત્તાપઃ સ એવ તુ ।
ઉપપત્તિર્ મતા હેતોર્ ઉપન્યાસો ઽર્થ-સિદ્ધયે

આશંસનં સ્યાદ્ આશંસા પ્રતિજ્ઞાધ્યવસાયકઃ ।
વિસર્પો યત્ સમારબ્ધં કર્માનિષ્ટ-ફલ-પ્રદમ્

કાર્ય-ગ્રહણમ્ ઉલ્લેખ ઉત્તેજનમ્ ઇતીષ્યતે ।
સ્વ-કાર્ય-સિદ્ધયે ઽન્યસ્ય પ્રેરણાય કઠોર-વાક્

ભર્ત્સના તુ પરીવાદો નીતિઃ શાસ્ત્રેણ વર્તનમ્ ।
ઉક્તસ્યાર્થસ્ય યત્ તુ સ્યાદ્ ઉત્કીર્તનમ્ અનેકધા

ઉપાલમ્ભ-વિશેષેણ તત્ સ્યાદ્ અર્થ-વિશેષણમ્ ।
પ્રોત્સાહ્નં સ્યાદ્ ઉત્સાહ-ગિરા કસ્યાપિ યોજનમ્

સાહાય્યં સઙ્કટે યત્ સ્યાત્ સાનુકૂલ્યં પરસ્ય ચ ।
અભિમાનઃ સ એવ સ્યાત્ પ્રશ્રયાદ્ અનુવર્તનમ્

અનુવૃત્તિર્ ભૂત-કાર્યાખ્યાનમ્ ઉત્કીર્તનં મતમ્ ।
યાચ્ઞા તુ ક્વાપિ યાચ્ઞા યા સ્વયં દૂત-મુખેન વા

પરિહાર ઇતિ પ્રોક્તઃ કૃતાનુચિત-માર્જનમ્ ।
અવધીરિત-કર્તવ્ય-કથનં તુ નિવેદનમ્

પ્રવર્તનં તુ કાર્યસ્ય યત્ સ્યાત્ સાધુ-પ્રવર્તનમ્ ।
આખ્યાનં પૂર્વ-વૃત્તોક્તિઃ યુક્તિર્ અર્થાવધારણમ્

પ્રહર્ષઃ પ્રમદાધિક્યં શિક્ષા સ્યાદ્ ઉપદેશનમ્ ।
ગેય-પદં સ્થિત-પાઠ્યમ્ આસીનં પુષ્પ-ગણ્ડિકા

પ્રચ્છેદકસ્ ત્રિગૂઢં ચ સૈન્ધવાખ્યં દ્વિગૂઢમ્ ।
ઉત્તમોત્તમકં ચાન્યદ્-ઉક્ત-પ્રત્યુક્તમ્ એવ ચ

લાસ્યે દશવિધં હ્ય્ એતદ્-અઙ્ગમ્ ઉક્તં મનીષિભિઃ ।
તન્ત્રી-ભાણ્ડં પુરસ્કૃત્યોપવિષ્ટસ્યાસને પુરઃ

શુદ્ધં ગાનં ગેય-પદં સ્થિત-પાઠ્યં તદ્ ઉચ્યતે ।
મદનોત્તાપિતા યત્ર પઠતિ પ્રાકૃતં સ્થિતા

નિખિલાતોદ્ય-રહિતં શોક-ચિન્તાન્વિતાબલા ।
અપ્રસાધિત-ગાત્રં યદ્ આસીનાસીનમ્ એવ તત્

આતોદ્ય-મિશ્રિતં ગેયં છન્દાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
સ્ત્રી-પુંસયોર્ વિપર્યાસ-ચેષ્ટિતં પુષ્પ-ગણ્ડિકા

અન્યાસક્તં પતિં મત્વા પ્રેમ-વિચ્છેદ-મન્યુના ।
વીણા-પુરઃ-સરં ગાનં સ્ત્રિયાઃ પ્રચ્છેદકો મતઃ

સ્ત્રી-વેષ-ધારિણાં પુંસાં નાટ્યં શ્લક્ષ્ણં ત્રિગૂઢકમ્ ।
કશ્ચન ભ્રષ્ટ-સઙ્કેતઃ સુવ્યક્ત-કરણાન્વિતઃ

પ્રાકૃતં વચનં વક્તિ યત્ર તત્ સૈન્ધવં મતમ્ ।
ચતુરસ્ર-પદં ગીતં મુખ-પ્રતિમુખાન્વિતમ્

દ્વિગૂઢં રસ-ભાવાઢ્યમ્ ઉત્તમોત્તમકં પુનઃ ।
કોપ-પ્રસાદજન્ અધિક્ષેપ-યુક્તં રસોત્તરમ્

હાવ-હેલાન્વિતં ચિત્ર-શ્લોક-બન્ધ-મનોહરમ્ ।
ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિ-સંયુક્તં સોપાલમ્ભમ્ અલીકવત્

વિલાસાન્વિત-ગીતાર્થમ્ ઉક્ત-પ્રત્યુક્તમ્ ઉચ્યતે ।
એતદ્ એવ યદા સર્વૈઃ પતાકા-સ્થાનકૈર્ યુતમ્

અઙ્કૈશ્ ચ દશભિર્ ધીરા મહાનાટકમ્ ઊચિરે ।
ભવેત્ પ્રકરણે વૃત્તં લૌકિકં કવિ-કલ્પિતમ્

શૃઙ્ગારો ઽઙ્ગી નાયકસ્ તુ વિપ્રો ઽમાત્યો ઽથવા વણિક્ ।
સાપાય-ધર્મ-કામાર્થ-પરો ધીર-પ્રશાન્તકઃ

નાયિકા કુલજા ક્વાપિ વેશ્યા ક્વાપિ દ્વયં ક્વચિત્ ।
તેન ભેદાસ્ ત્રયસ્ તસ્ય તત્ર ભેદસ્ તૃતીયકઃ

કિતવ-દ્યૂત-કારાદિ-વિટ-ચેટક-સઙ્કુલઃ ।
ભાણઃ સ્યાદ્ ધૂર્ત-ચરિતો નાનાવસ્થાન્તરાત્મકઃ

એકાઙ્ક એક એવાત્ર નિપુણઃ પણ્ડિતો વિટઃ ।
રઙ્ગે પ્રકાશયેત્ સ્વેનાનુભૂતમ્ ઇતરેણ વા

સંબોધનોક્તિ-પ્રત્યુક્તી કુર્યાદ્ આકાશ-ભાષિતૈઃ ।
સૂચયેદ્ વીર-શૃઙ્ગારૌ શૌર્ય-સૌભાગ્ય-વર્ણનૈઃ

તત્રેતિવૃત્તમ્ ઉત્પાદ્યં વૃત્તિઃ પ્રાયેણ ભારતી ।
મુખ-નિર્વહણે સન્ધી લાસ્યાઙ્ગાનિ દશાપિ ચ

ખ્યાતેતિવૃત્તો વ્યાયોગઃ સ્વલ્પ-સ્ત્રી-જન-સંયુતઃ ।
હીનો ગર્ભ-વિમર્શાભ્યાં નરૈર્ બહુભિર્ આશ્રિતઃ

એકાઙ્કશ્ ચ ભવેદ્ અસ્ત્રી-નિમિત્તમ્ અમરોદયઃ ।
કૈશિકી-વૃત્તિ-રહિતઃ પ્રખ્યાતસ્ તત્ર નાયકઃ

રાજર્ષિર્ અથ દિવ્યો વા ભવેદ્ ધીરોદ્ધતશ્ ચ સઃ ।
હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-શાન્તેભ્ય ઇતરે ઽત્રાઙ્ગિનો રસાઃ

વૃત્તં સમવકારે તુ ખ્યાતં દેવાસુરાશ્રયમ્ ।
સન્ધયો નિર્વિમર્શાસ્ તુ ત્રયો ઽઙ્કાસ્ તત્ર ચાદિમે

સન્ધી દ્વાવ્ અન્ત્યયોસ્ તદ્વદ્ એક એકો ભવેત્ પુનઃ ।
નાયકા દ્વાદશોદાત્તાઃ પ્રખ્યાતા દેવ-માનવાઃ

ફલં પૃથક્ પૃથક્ તેષાં વીર-મુખ્યો ઽખિલો રસઃ ।
વૃત્તયો મન્દ-કૈશિક્યો નાત્ર બિન્દુ-પ્રવેશકૌ

વીથ્ય્-અઙ્ગાનિ ચ તત્ર સ્યુર્ યથાલાભં ત્રયોદશ ।
ગાયત્ર્ય્-ઉષ્ણિઙ્-મુખાન્ય્ અત્ર ચ્છન્દાંસિ વિવિધાનિ ચ

ત્રિ-શૃઙ્ગારસ્ ત્રિ-કપટઃ કાર્યશ્ ચાયં ત્રિવિદ્-રવઃ ।
વસ્તુ દ્વાદશ-નાલીભિર્ નિષ્પાદ્યં પ્રથમાઙ્કગમ્

દ્વિતીયે ઽઙ્કે ચતસૃભિર્ દ્વાભ્યામ્ અઙ્કે તૃતીયઅકે ।
ધર્માર્થ-કામૈસ્ ત્રિવિધઃ શૃઙ્ગારઃ કપટઃ પુનઃ

સ્વાભાવિકઃ કૃત્રિમશ્ ચ દૈવજો વિદ્રવઃ પુનઃ ।
અચેતનૈશ્ ચેતનૈશ્ ચ ચેતનાચેતનૈઃ કૃતઃ

માયેન્દ્ર-જાલ-સઙ્ગ્રામ-ક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિ-ચેષ્ટિતૈઃ ।
અપરાગૈશ્ ચ ભૂયિષ્ઠો ડિમઃ ખ્યાતેતિવૃત્તકઃ

અઙ્ગી રૌદ્ર-રસસ્ તત્ર સર્વે ઽઙ્ગાનિ રસાઃ પુનઃ ।
ચત્વારો ઽઙ્કા મતા નેહ વિષ્કમ્ભક-પ્રવેશકૌ

નાયકા દેવ-ગન્ધર્વ-યક્ષ-રક્ષો-મહોરગાઃ ।
ભૂત-પ્રેત-પિશાચાદ્યાઃ ષોડશાત્યન્તમ્ ઉદ્ધતાઃ

વૃત્તયઃ કૈશિકી-હીના નિર્વિમર્શાશ્ ચ સન્ધયઃ ।
દીપ્તાઃ સ્યુઃ ષડ્-રસાઃ શાન્ત-હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-વર્જિતાઃ

ઈહામૃગો મિશ્ર-વૃત્તશ્ ચતુરઙ્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મુખ-પ્રતિમુખે સન્ધી તત્ર નિર્વહણં તથા

નર-દિવ્યાવનિ-યમૌ નાયક-પ્રતિનાયકૌ ।
ખ્યાતૌ ધીરોદ્ધતાવ્ અન્યો ગૂઢ-ભાવાદ્ અયુક્ત-કૃત્

દિવ્યસ્ ત્રિયમ-નિચ્છન્તીમ્ અપહારાદિનેચ્છતઃ ।
શૃઙ્ગારાભાસમ્ અપ્ય્ અસ્ય કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રદર્શયેત્

પતાકા-નાયકા દિવ્યા મર્ત્યા વાપિ દશોદ્ધતાઃ ।
યુદ્ધમ્ આનીય સંરમ્ભં પરં વ્યાજાન્ નિવર્તતે

મહાત્માનો વધ-પ્રાપ્તા અપિ વધ્યાઃ સ્યુર્ અત્ર નો ।
એકાઙ્કો દેવ એવાત્ર નેતેત્ય્ આહુઃ પરે પુનઃ

દિવ્ય-સ્ત્રી-હેતુકં યુદ્ધં નાયકાઃ ષડ્ ઇતીતરે ।
ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્ક એકાઙ્કો નેતારઃ પ્રાકૃતા નરાઃ

રસો ઽત્ર કરુણઃ સ્થાયી બહુ-સ્ત્રી-પરિદેવિતમ્ ।
પ્રખ્યાતમ્ ઇતિવૃત્તં ચ કવિર્ બુદ્ધ્યા પ્રપઞ્ચયેત્

ભાણવત્ સન્ધિ-વૃત્ત્ય્-અઙ્ગાન્ય્ અસ્મિન્ જય-પરાજયૌ ।
યુદ્ધં ચ વાચા કર્તવ્યં નિર્વેદ-વચનં બહુ

વીથ્યામ્ એકો ભવેદ્ અઙ્કઃ કશ્ચિદ્ એકો ઽત્ર કલ્પ્યતે ।
આકાશ-ભાષિતૈર્ ઉક્તૈશ્ ચિત્રાં પ્રત્યુક્તિમ્ આશ્રિતઃ

સૂચયેદ્ ભૂરિ શૃઙ્ગારં કિઞ્ચિદ્ અન્યાન્ રસાન્ પ્રતિ ।
મુખ-નિર્વહણે સન્ધી અર્થ-પ્રકૃતયો ઽખિલાઃ

અસ્યાસ્ ત્રયોદશાઙ્ગાનિ નિર્દિશન્તિ મનીષિણઃ ।
ઉદ્ધાત્યકાવલગિતે પ્રપઞ્ચ્ચસ્ ત્રિગતં છલમ્

વાક્-કેલ્ય્-અધિબલે ગણ્ડમ્ અવસ્યન્દિત-નાલિકે ।
અસત્-પ્રલાપ-વ્યાહાર-માર્દવાનિ ચ તાનિ તુ

મિથો વાક્યમ્ અસદ્ભૂતં પ્રપઞ્ચો હાસ્ય-કૃન્ મતઃ ।
ત્રિગતં સ્યાદ્ અનેકાર્થ-યોજનં શ્રુતિ-સાભ્યતઃ

પ્રિયાભૈર્ અપ્રિયૈર્ વાક્યૈર્ વિલોભ્ય-ચ્છલનાચ્છલમ્ ।
અન્યે ત્વાહુશ્ છલં કિઞ્ચિત્ કાર્યમ્ ઉદ્દિશ્ય કસ્યચિત્

ઉદીર્યતે યદ્ વચનં વઞ્ચ્ચનાહાસ્ય-રોષ-કૃત્ ।
વાક્-કેલિર્ હાસ્ય-સંબન્ધો દ્વિત્રિ-પ્રત્યુક્તિતો ભવેત્

અન્યોન્ય-વાક્યાધિક્યોક્તિઃ સ્પર્ધયાધિબલં મતમ્ ।
ગણ્ડં પ્રસ્તુત-સંબન્ધિ ભિન્નાર્થં સત્વરં વચઃ

વ્યાખ્યાનં સ્વરસોક્તસ્યાન્યથાવસ્યન્દિતં ભવેત્ ।
પ્રહેલિકૈવ હાસ્યેન યુક્તા ભવતિ નાલિકા

અસત્-પ્રલાપો યદ્-વાક્યમ્ અસંબદ્ધં તથોત્તરમ્ ।
અગૃહ્ણતો ઽપિ મૂર્ખસ્ય પુરો યચ્ ચ હિતં વચઃ

વ્યાહારો યત્ પરસ્યાર્થે હાસ્ય-ક્ષોભ-કરં વચઃ ।
દોષા ગુણા ગુણા દોષા યત્ર સ્યુર્ મૃદવં હિ તત્

ભાણવત્ સન્ધિ-સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-લાસ્યાઙ્કાઙ્કૈર્ વિનિર્મિતમ્ ।
ભવેત્ પ્રહસનં વૃત્તં નિન્દ્યાનાં કવિ-કલ્પિતમ્

અત્ર નારભટી નાપિ વિષ્કમ્ભક-પ્રવેશકૌ ।
અઙ્ગી હાસ્ય-રસસ્ તત્ર વીથ્ય્-અઙ્ગાનાં સ્થિતિર્ ન વા

તપસ્વિ-ભગવદ્-વિપ્ર-પ્રભૃતિષ્વ્ અત્ર નાયકઃ ।
એકો યત્ર ભવેદ્ ધૃષ્ટો હાસ્યં તચ્ છુદ્ધમ્ ઉચ્યતે ।
આશ્રિત્ય કઞ્ચન જનં સઙ્કીર્ણમ્ ઇતિ તદ્ વિદુઃ

વૃત્તં બહૂનાં ધૃષ્ટાનાં સઙ્કીર્ણં કેચિદ્ ઊચિરે ।
તત્ પુનર્ ભવતિ દ્વ્ય્-અઙ્ગ્કમ્ અથવૈકાઙ્ક-નિર્મિતમ્

વિકૃતં તુ વિદુર્ યત્ર ષણ્ઢ-કઞ્ચુકિ-તાપસાઃ ।
ભુજઙ્ગ-ચારણ-ભટ-પ્રભૃતેર્ વેષ-વાગ્-યુતાઃ

નાટિકા ક્પ્ત-વૃત્તા સ્યાત્ સ્ત્રી-પ્રાયા ચતુરઙ્કિકા ।
પ્રખ્યાતો ધીર-લલિતસ્ તત્ર સ્યાન્ નાયકો નૃપઃ

સ્યાદ્ અન્તઃપુર-સંબદ્ધા સઙ્ગીત-વ્યાપૃતાથવા ।
નવાનુરાગા કન્યાત્ર નાયિકા નૃપ-વંશજા

સંપ્રવર્તેત નેતાસ્યાં દેવ્યાસ્ ત્રસેન શઙ્કિતઃ ।
દેવી ભવેત્ પુનર્ જ્યેષ્ઠા પ્રગલ્ભા નૃપ-વંશજા

પદે પદે માનવતી તદ્-વશઃ સઙ્ગમો દ્વયોઃ ।
વૃત્તિઃ સ્યાત્ કૈશિકી સ્વલ્પ-વિમર્શાઃ સન્ધયઃ પુનઃ

સપ્તાષ્ટ-નવ-પઞ્ચાઙ્કં દિવ્યયાનુષ-સંશ્રયમ્ ।
ત્રોટકં નામ તત્ પ્રાહુઃ પ્રત્યઙ્કં સંવિદૂષણમ્

પ્રાકૃતૈર્ નવભિઃ પુમ્ભિર્ દશભિર્ વાપ્ય્ અલઙ્કૃતા ।
નોદાત્ત-વચના ગોષ્ઠી કૈશિકી-વૃત્તિ-શાલિની

હીના ગર્ભ-વિમર્શાભ્યાં પઞ્ચ-ષડ્-યોષિદ્-અન્વિતા ।
કામ-શૃઙ્ગાર-સંયુક્તા સ્યાદ્ એકાઙ્ક-વિનિર્મિતા

સટ્ટકં પ્રાકૃતાશેષ-પાઠ્યં સ્યાદ્ અપ્રવેશકમ્ ।
ન ચ વિષ્કમ્ભકો ઽપ્ય્ અત્ર પ્રચુરશ્ ચાદ્ભુતો રસઃ

અઙ્કા જવનિકાખ્યાઃ સ્યુઃ સ્યાદ્ અન્યન્ નાટિકાસમમ્ ।
નાટ્ય-રાસકમ્ એકાઙ્કં બહુ-તાલ-લય-સ્થિતિ

ઉદાત્ત-નાયકં તદ્વત્ પીઠમર્દોપનાયકમ્ ।
હાસ્યો ઽઙ્ગ્ય્ અત્ર સ-શૃઙ્ગારો નારી વાસક-સજ્જિકા

મુખ-નિર્વહણે સન્ધી લાસ્યાઙ્ગાનિ દશાપિ ચ ।
કેચિત્ પ્રતિમુખં સન્ધિમ્ ઇહ નેચ્છન્તિ કેવલમ્

પ્રસ્થાને નાયકો દાસો હીનઃ સ્યાદ્ ઉપનાયકઃ ।
દાસી ચ નાયિકા વૃત્તિઃ કૈશિકી ભારતી તથા

સુરાપાન-સમાયોગાદ્ ઉદ્દિષ્ટાર્થસ્ય સંહૃતિઃ ।
અઙ્કૌ દ્વૌ લય-તાલાદિર્ વિલાસો બહુલસ્ તથા

ઉદાત્ત-નાયકં દિવ્ય-વૃત્તમ્ એકાઙ્ક-ભૂષિતમ્ ।
શિલ્પકાઙ્ગૈર્ યુતં હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-કરુણૈ રસૈઃ

ઉલ્લાપ્યં બહુ-સઙ્ગ્રામમ્ અસ્ત્ર-ગીત-મનોહરમ્ ।
ચતસ્રો નાયિકાસ્ તત્ર ત્રયો ઽઙ્કા ઇતિ કેચન

કાવ્યમ્ આરભટી-હીનમ્ એકાઙ્કં હાસ્ય-સઙ્કુલમ્ ।
ખણ્ડ-માત્રાદ્ વિપદિકાભગ્નતાલૈર્ અલઙ્કૃતમ્

વર્ણ-માત્રાછડ્ડણિકા-યુતં શૃઙ્ગાર-ભાષિતમ્ ।
નેતા સ્ત્રી ચાપ્ય્ ઉદાત્તાત્ર સન્ધી આદ્યૌ તથાન્તિમઃ

ગર્ભાવમર્શ-રહિતં પ્રેઙ્ખણં હીન-નાયકમ્ ।
અસૂત્રધારમ્ એકાઙ્કમ્ અવિષ્કમ્ભ-પ્રવેશકમ્

નિયુદ્ધ-સંફેટ-યુતં સર્વ-વૃત્તિ-સમાશ્રિતમ્ ।
નેપથ્યે ગીયતે નાન્દી તથા તત્ર પ્રરોચના

રાસકં પઞ્ચ-પાત્રં સ્યાન્ મુખ-નિર્વહણાન્વિતમ્ ।
ભાષા-વિભાષા-ભૂયિષ્ઠં ભારતી-કૈશિકી-યુતમ્

અસૂત્રધારમ્ એકાઙ્કં સ-વીથ્ય્-અઙ્ગં કલાન્વિતમ્ ।
શ્લિષ્ટ-નાન્દી-યુતં ખ્યાત-નાયિકં મૂર્ખ-નાયિકમ્

ઉદાત્ત-ભાવ-વિન્યાસ-સંશ્રિતં ચોત્તરોત્તરમ્ ।
ઇહ પ્રતિમુખં સન્ધિમ્ અપિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે

સંલાપિકે ઽઙ્કાશ્ ચત્વારસ્ ત્રયો વા નાયકઃ પુનઃ ।
પાષણ્ડઃ સ્યાદ્ રસસ્ તત્ર શૃઙ્ગાર-કરુણોત્તરઃ

ભવેયુઃ પુર-સંરોધ-ચ્છલ-સઙ્ગ્રામ-વિદ્રવાઃ ।
ન તત્ર વૃત્તિર્ ભવતિ ભારતી ન ચ કૈશિકી

પ્રખ્યાત-વૃત્તમ્ એકાઙ્કં પ્રખ્યાતોદાત્ત-નાયકમ્ ।
પ્રસિદ્ધ-નાયિકં ગર્ભ-વિમર્શાભ્યાં વિવર્જિતમ્

ભારતી-વૃત્તિ-બહુલં શ્રીતિ-શબ્દેન સઙ્કુલમ્ ।
મતં શ્રી-ગદિતં નામ વિદ્વદ્ભિર્ ઉપરૂપકમ્

શ્રીર્ આસીના શ્રી-ગદિતે ગાયેત્ કિંચિત્ પઠેદ્ અપિ ।
એકાઙ્કો ભારતી-પ્રાય ઇતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે

ચત્વારઃ શિલ્પકે ઽઙ્કાઃ સ્યુશ્ ચતસ્રો વૃત્તયસ્ તથા ।
અશાન્ત-હાસ્યાશ્ ચ રસા નાયકો બ્રાહ્મણો મતઃ

વર્ણનાત્ર શ્મશાનાદેર્ હીનઃ સ્યાદ્ ઉપનાયકઃ ।
સપ્તવિંશતિર્ અઙ્ગાનિ ભવન્ત્ય્ એતસ્ય તાનિ તુ

આશંસા-તર્ક-સન્દેહ-તાપોદ્વેગ-પ્રસક્તયઃ ।
પ્રયત્ન-ગ્રથનોત્કણ્ઠાવહિત્થા-પ્રતિપત્તયઃ

વિલાસાલસ્ય-બાષ્પાણિ પ્રહર્ષાશ્વાસ-મૂઢતાઃ ।
સાધનાનુગમોચ્છ્વાસ-વિસ્મય-પ્રાપ્તયસ્ તથા

લાભ-વિસ્મૃતિ-સંફેટા વૈશારદ્યં પ્રબોધનમ્ ।
ચમત્કૃતિશ્ ચેત્ય્ અમીષાં સ્પષ્ટત્વાલ્ લક્ષ્મ નોચ્યતે

શૃઙ્ગાર-બહુલૈકાઙ્કા દશ-લાસ્યાઙ્ગ-સંયુતા ।
વિદૂષક-વિટાભ્યાં ચ પીઠમર્દેન ભૂષિતા

હીના ગર્ભ-વિમર્શાભ્યાં સન્ધિભ્યાં હીન-નાયકા ।
સ્વલ્પવત્તા સુનેપથ્યા વિખ્યાતા સા વિલાસિકા

દુર્મલ્લી ચતુરઙ્કા સ્યાત્ કૈશિકી-ભારતી-યુતા ।
અગર્ભા નાગરનરા ન્યૂન-નાયક-ભૂષિતા

ત્રિનાલિઃ પ્રથમો ઽઙ્કાસ્યાં વિટ-ક્રીડા-મયો ભવેત્ ।
પઞ્ચનાલિર્ દ્વિતીયો ઽઙ્કો વિદૂષક-વિલાસવાન્

ષણ્ણાલિકસ્ તૃતીયસ્ તુ પીઠમર્દ-વિલાસવાન્ ।
ચતુર્થો દશનાલિઃ સ્યાદ્ અઙ્કઃ ક્રીડિત-નાગરઃ

નાટિકૈવ પ્રકરણી સાર્થવાહાદિ-નાયકા ।
સમાન-વંશજા નેતુર્ ભવેદ્ યત્ર ચ નાયિકા

હલ્લીશ એક એવાઙ્કઃ સપ્તાષ્ટૌ દશ વા સ્ત્રિયઃ ।
વાગ્-ઉદાત્તૈક-પુરુષઃ કૈશિકી-વૃત્તિર્ ઉજ્જ્વલા ।
મુખાન્તિમૌ તથા સન્ધી બહુતાલલય-સ્થિતિઃ

ભાણિકા શ્લક્ષ્ણ-નેપથ્યા મુખ-નિર્વહણાન્વિતા ।
કૈશિકી-ભારતી-વૃત્તિ-યુક્તૈકાઙ્ક-વિનિર્મિતા

ઉદાત્ત-નાયિકા મન્દ-નાયકાત્રાઙ્ગ-સપ્તકમ્ ।
ઉપન્યાસો ઽથ વિન્યાસો વિરોધઃ સાધ્વસં તથા

સમર્પણં નિવૃત્તિશ્ ચ સંહાર ઇતિ સપ્તમઃ ।
ઉપન્યાસઃ પ્રસઙ્ગેન ભવેત્ કાર્યસ્ય કીર્તનમ્

નિર્વેદ-વાક્ય-વ્યુત્પત્તિર્ વિન્યાસ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।
ભ્રાન્તિ-નાશો વિબોધઃ સ્યાન્ મિથ્યાખ્યાનં તુ સાધ્વસમ્

સોપલમ્ભ-વચઃ કોપ-પીડયેહ સમર્પણમ્ ।
નિદર્શનસ્યોપન્યાસો નિવૃત્તિર્ ઇતિ કથ્યતે

સંહાર ઇતિ ચ પ્રાહુર્ યત્-કાર્યસ્ય સમાપનમ્ ।
શ્રવ્યં શ્રોતવ્ય-માત્રં તત્-પદ્ય-ગદ્ય-મયં દ્વિધા

છન્દો-બદ્ધ-પદં પદ્યં તેન મુક્તેન મુક્તકમ્ ।
દ્વાભ્યાં તુ યુગ્મકં સાન્દાનિતકં ત્રિભિર્ ઇષ્યતે

કલાપકં ચતુર્ભિશ્ ચ પઞ્ચભિઃ કુલકં મતમ્ ।
સર્ગ-બન્ધો મહા-કાવ્યં તત્રૈકો નાયકઃ સુરઃ

સદ્-વંશઃ ક્ષત્રિયા વાપિ ધીરોદાત્ત-ગુણાન્વિતઃ ।
એક-વંશ-ભવા ભૂપાઃ કુલજા બહવો ઽપિ વા

શૃઙ્ગાર-વીર-શાન્તાનામ્ એકો ઽઙ્ગી રસ ઇષ્યતે ।
અઙ્ગાનિ સર્વે ઽપિ રસાઃ સર્વે નાટક-સન્ધયઃ

ઇતિહાસોદ્ભવં વૃત્તમ્ અન્યદ્ વા સજ્જનાશ્રયમ્ ।
ચત્વારસ્ તસ્ય વર્ગાઃ સ્યુસ્ તેષ્વ્ એકં ચ ફલં ભવેત્

આદૌ નમસ્ક્રિયાશીર્ વા વસ્તુ-નિર્દેશ એવ વા ।
ક્વચિન્ નિન્દા ખલાદીનાં સતાં ચ ગુણ-કીર્તનમ્

એક-વૃત્ત-મયૈઃ પદ્યૈર્ અવસાને ઽન્ય-વૃત્તકૈઃ ।
નાતિસ્વલ્પા નાતિદીર્ઘાઃ સર્ગા અષ્ટાધિકા ઇહ

નાના-વૃત્ત-મયઃ ક્વાપિ સર્ગઃ કશ્ચન દૃશ્યતે ।
સર્ગાન્તે ભાવિ-સર્ગસ્ય કથાયાઃ સૂચનં ભવેત્

સન્ધ્યા-સૂર્યેન્દુ-રજની-પ્રદોષ-ધ્વાન્ત-વાસરાઃ ।
પ્રાતર્ મધ્યાહ્ન-મૃગયા-શૈલ-ર્તુ-વન-સાગરાઃ

સંભોગ-વિપ્રલમ્ભૌ ચ મુનિ-સ્વર્ગ-પુરાધ્વરાઃ ।
રણ-પ્રયાણોપયમ-મન્ત્ર-પુત્રોદયાદયઃ

વર્ણનીયા યથા-યોગં સાઙ્ગોપાઙ્ગા અમી ઇહ ।
કવેર્ વૃત્તસ્ય વા નામ્ના નાયકસ્યેતરસ્ય વા

નામાસ્ય સર્ગોપાદેય-કથયા સર્ગ-નામ તુ ।
અસ્મિન્ન્ આર્ષે પુનઃ સર્ગા ભવન્ત્ય્ આખ્યાન-સંજ્ઞકાઃ

પ્રાકૃતૈર્ નિર્મિતે તસ્મિન્ સર્ગા આશ્વાસ-સંજ્ઞકાઃ ।
છન્દસા સ્કન્ધકેનૈતત્ ક્વચિદ્ ગલિતકૈર્ અપિ

અપભ્રંશ-નિબદ્ધે ઽસ્મિન્ સર્ગાઃ કુડવકાભિધાઃ ।
તથાપભ્રંશ-યોગ્યાનિ ચ્છન્દાંસિ વિવિધાન્ય્ અપિ

ભાષાવિભાષાનિયમાત્ કાવ્યં સર્ગ-સમુજ્ઝિતમ્ ।
એકાર્થ-પ્રવણૈઃ પદ્યૈઃ સન્ધિ-સામગ્ર્ય-વર્જિતમ્

ખણ્ડ-કાવ્યં ભવેત્ કાવ્યસ્યૈક-દેશાનુસારિ ચ ।
કોષઃ શ્લોક-સમૂહસ્ તુ સ્યાદ્ અન્યોન્યાનપેક્ષકઃ

વ્રજ્યા-ક્રમેણ રચિતઃ સ એવાતિમનોરમઃ ।
વૃત્ત-ગન્ધોજ્ઝિતં ગદ્યં મુક્તકં વૃત્ત-ગન્ધિ ચ

ભવેદ્ ઉત્કલિકા-પ્રાયં ચૂર્ણકં ચ ચતુર્વિધમ્ ।
આદ્યં સમાસ-રહિતં વૃત્ત-ભાગ્ અયુતં પરમ્

અન્યદ્-દીર્ઘ-સમાસાઢ્યં તુર્યં ચાલ્પ-સમાસકમ્ ।
કથાયાં સરસં વસ્તુ ગદ્યૈર્ એવ વિનિર્મિતમ્

ક્વચિદ્ અત્ર ભવેદ્ આર્યા ક્વચિદ્ વક્ત્રાપવક્ત્રકે ।
આદૌ પદ્યૈર્ નમસ્કારઃ ખલાદેર્ વૃત્ત-કીર્તનમ્

આખ્યાયિકા કથાવત્ સ્યાત્ કવેર્ વંશાનુકીર્તનમ્ ।
અસ્યામ્ અન્ય-કવીનાં ચ વૃત્તં પદ્યં ક્વચિત્ ક્વચિત્

કથાંશાનાં વ્યવચ્છેદ આશ્વાસ ઇતિ બધ્યતે ।
આર્યા-વક્ત્રાપવક્ત્રાણાં છન્દસા યેન કેનચિત્

અન્યાપદેશેનાશ્વાસ-મુખે ભાવ્ય્-અર્થ-સૂચનમ્ ।
ગદ્ય-પદ્ય-મયં કાવ્યં ચમ્પૂર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

ગદ્ય-પદ્ય-મયી રાજ-સ્તુતિર્ વિરુદમ્ ઉચ્યતે ।
કરમ્ભકં તુ ભાષાભિર્ વિવિધાભિર્ વિનિર્મિતમ્