Sāhityadarpaṇa · Chapter 4

iti sāhitya-darpaṇe rasādi-nirūpaṇo nāma
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
(4)
caturthaḥ paricchedaḥ
dhvani-nirṇayaḥ
kāvyaṃ dhvanir guṇībhūta-vyaṅgaṃ ceti dvidhā matā /
vācyātiśayini vyaṅgyo dhvanis tat kāvyam uttamam

bhedau dhvaner api dvāv udīritau lakṣaṇābhidhā-mūlau /
avivakṣita-vācyo 'nyo vivakṣitānya-para-vācyaś ca

arthāntaraṃ saṅkramite vācye 'tyantaṃ tiraskṛte /
avivakṣita-vācyo 'pi dhvanir dvaividhyam ṛcchati

vivakṣitābhidheyo 'pi[*1] dvibhedaḥ prathamaṃ mataḥ /
asaṃlakṣya-kramo yatra vyaṅgyo lakṣya-kramas tathā

[*1] abhidhā-mūla-rūpaḥ
tatrādyo rasa-bhāvādir eka evātra gaṇyate /
eko 'pi bhedo 'nantatvāt saṅkhyeyas tasya naiva yat

śabdārthobhaya-śakty-utthe vyaṅgyo 'nusvāna-sannibhe /
dhvanir lakṣya-krama-vyaṅgyas trividhaḥ kathito budhaiḥ

vastv alaṅkāra-rūpatvāc chabda-śakty-udbhavo dvidhā /
vastu vālaṅkṛtir veti dvidhārthaḥ saṃbhavī svataḥ

kaveḥ prauḍhokti-sikto vā tan nibaddhasya veti ṣaṭ /
ṣaḍbhis tair vyajyamānas tu vastv alaṅkāra-rūpakaḥ

artha-śakty-udbhavo vyaṅgyo yāti dvādaśa-bhedataḥ /
ekaḥ śabdārtha-śakty-utthe tad aṣṭadaśadhā dhvaniḥ

vākye śabdārtha-śakty-utthas tad anye pada-vākyayoḥ /
prabandhe 'pi mato dhīrair artha-śakty-udbhavo dhvaniḥ

padāṃśa-varṇa-racanā-prabandheṣv asphuṭa-kramaḥ /
tad evam eka-pañcāśad bhedās tasya dhvaner matāḥ

saṅkareṇa tri-rūpeṇa saṃsṛṣṭyā vāpy anekadhā /
vedakhābdhi-śarāḥ śuddhair iṣu-bāṇāgni-śāyakāḥ

aparaṃ tu guṇī-bhūta-vyaṅgyaṃ vācyād anuttame vyaṅgye /
tatra syād itarāṅgaṃ kākvākṣiptaṃ ca vācya-siddha-vyaṅgyam

sandigdha-prādhānyaṃ tulya-prādhānyam asphuṭam agūḍham /
vyaṅgyam asundaram evaṃ bhedās tasyoditā aṣṭau