સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 4

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે રસાદિ-નિરૂપણો નામ
તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ
(4)
ચતુર્થઃ પરિચ્છેદઃ
ધ્વનિ-નિર્ણયઃ
કાવ્યં ધ્વનિર્ ગુણીભૂત-વ્યઙ્ગં ચેતિ દ્વિધા મતા ।
વાચ્યાતિશયિનિ વ્યઙ્ગ્યો ધ્વનિસ્ તત્ કાવ્યમ્ ઉત્તમમ્

ભેદૌ ધ્વનેર્ અપિ દ્વાવ્ ઉદીરિતૌ લક્ષણાભિધા-મૂલૌ ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યો ઽન્યો વિવક્ષિતાન્ય-પર-વાચ્યશ્ ચ

અર્થાન્તરં સઙ્ક્રમિતે વાચ્યે ઽત્યન્તં તિરસ્કૃતે ।
અવિવક્ષિત-વાચ્યો ઽપિ ધ્વનિર્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઋચ્છતિ

વિવક્ષિતાભિધેયો ઽપિ[*1] દ્વિભેદઃ પ્રથમં મતઃ ।
અસંલક્ષ્ય-ક્રમો યત્ર વ્યઙ્ગ્યો લક્ષ્ય-ક્રમસ્ તથા

[*1] અભિધા-મૂલ-રૂપઃ
તત્રાદ્યો રસ-ભાવાદિર્ એક એવાત્ર ગણ્યતે ।
એકો ઽપિ ભેદો ઽનન્તત્વાત્ સઙ્ખ્યેયસ્ તસ્ય નૈવ યત્

શબ્દાર્થોભય-શક્ત્ય્-ઉત્થે વ્યઙ્ગ્યો ઽનુસ્વાન-સન્નિભે ।
ધ્વનિર્ લક્ષ્ય-ક્રમ-વ્યઙ્ગ્યસ્ ત્રિવિધઃ કથિતો બુધૈઃ

વસ્ત્વ્ અલઙ્કાર-રૂપત્વાચ્ છબ્દ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો દ્વિધા ।
વસ્તુ વાલઙ્કૃતિર્ વેતિ દ્વિધાર્થઃ સંભવી સ્વતઃ

કવેઃ પ્રૌઢોક્તિ-સિક્તો વા તન્ નિબદ્ધસ્ય વેતિ ષટ્ ।
ષડ્ભિસ્ તૈર્ વ્યજ્યમાનસ્ તુ વસ્ત્વ્ અલઙ્કાર-રૂપકઃ

અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો વ્યઙ્ગ્યો યાતિ દ્વાદશ-ભેદતઃ ।
એકઃ શબ્દાર્થ-શક્ત્ય્-ઉત્થે તદ્ અષ્ટદશધા ધ્વનિઃ

વાક્યે શબ્દાર્થ-શક્ત્ય્-ઉત્થસ્ તદ્ અન્યે પદ-વાક્યયોઃ ।
પ્રબન્ધે ઽપિ મતો ધીરૈર્ અર્થ-શક્ત્ય્-ઉદ્ભવો ધ્વનિઃ

પદાંશ-વર્ણ-રચના-પ્રબન્ધેષ્વ્ અસ્ફુટ-ક્રમઃ ।
તદ્ એવમ્ એક-પઞ્ચાશદ્ ભેદાસ્ તસ્ય ધ્વનેર્ મતાઃ

સઙ્કરેણ ત્રિ-રૂપેણ સંસૃષ્ટ્યા વાપ્ય્ અનેકધા ।
વેદખાબ્ધિ-શરાઃ શુદ્ધૈર્ ઇષુ-બાણાગ્નિ-શાયકાઃ

અપરં તુ ગુણી-ભૂત-વ્યઙ્ગ્યં વાચ્યાદ્ અનુત્તમે વ્યઙ્ગ્યે ।
તત્ર સ્યાદ્ ઇતરાઙ્ગં કાક્વાક્ષિપ્તં ચ વાચ્ય-સિદ્ધ-વ્યઙ્ગ્યમ્

સન્દિગ્ધ-પ્રાધાન્યં તુલ્ય-પ્રાધાન્યમ્ અસ્ફુટમ્ અગૂઢમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યમ્ અસુન્દરમ્ એવં ભેદાસ્ તસ્યોદિતા અષ્ટૌ