Sāhityadarpaṇa · Chapter 3

iti sāhitya-darpaṇe vākya-svarūpa-nirūpaṇo nāma
dvitīyaḥ paricchedaḥ
(3)
tṛtīyaḥ paricchedaḥ
vibhāvenānubhāvena vyaktaḥ saṃcāriṇā tathā /
rasatām eti ratyādiḥ sthāyī bhāvaḥ sa-cetasām

sattvodrekād akhaṇḍa-svar-prakāśānanda-cin-mayaḥ /
vedyāntara-sparśa-śūnyo brahmāsvāda-sahodaraḥ

lokottara-camatkāra-prāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ /
svākāravad abhinnatven(a)--āyam āsvādyate rasaḥ

karuṇādāv api rase jāyate yatparaṃ sukham /
sacetasām anubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam

kiṃ ca teṣu yadā duḥkhaṃ na ko 'pi syāt tad-unmukhaḥ /
tathā rāmāyaṇādīnāṃ bhavitā duḥkha-hetutā

hetutvaṃ śoka-harṣāder gatebhyo loka-saṃśrayāt /
śoka-harṣādayo loke jāyantāṃ nāma laukikāḥ

alaukika-vibhāvatvaṃ prāptebhyaḥ kāvya-saṃśrayāt /
sukhaṃ sañjāyate tebhyaḥ sarvebhyo 'pīti kā kṣatiḥ

aśru-pātādayas tadvad drutatvāc cetaso matāḥ /
na jāyate tad-āsvādo vinā raty-ādi-vāsanām

vyāpāro 'sti vibhāvāder nāmnā sādhāraṇī-kṛtiḥ /
tat-prabhāveṇa yasyāsan pāthodhi-plavanādayaḥ

pramātā tad-abhedena svātmānaṃ pratipadyate /
utsādādi-samudbodhaḥ sādhāraṇyābhimānataḥ

nṛṇām api samudrādi-laṅghanādau na duṣyati /
sādhāraṇyena raty-ādir api tadvat pratīyate

parasya na parasyeti mameti na mameti ca /
tad-āsvāde vibhāvādeḥ paricchedo na vidyate

vibhāvanādi-vyāpāram alaukikam upeyuṣām /
alaukikatvam eteṣāṃ bhūṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam

kāraṇa-kārya-sañcāri-rūpā api hi lokataḥ /
rasodbodhe vibhāvādyāḥ kāraṇāny eva te matāḥ

pratīyamānaḥ prathamaṃ pratyekaṃ hetur ucyate /
tataḥ saṃvalitaḥ sarvo vibhāvādiḥ sa-cetasām

prapāṇaka-rasa-nyāyāc carvyamāṇo raso bhavet /
sad-bhāvaś ced vibhāvāder dvayor ekasya vā bhavet

jhaṭity anyasam ākṣepe tadā doṣo na vidyate /
pārimityyāl laukikatvāt sāntarāyatayā tathā

anukāryasya ratyāder udbodho na raso bhavet /
śikṣābhyāsādi-mātreṇa rāghavādeḥ svarūpatām

darśayan nartako naiva rasasyāsvādako bhavet /
kāvyārtha-bhāvenāyam api sabhya-padāspadam

nāyaṃ jñāpyaḥ sva-sattāyāṃ pratīty avyabhicārataḥ /
yasmād eṣa vibhāvādi-samūhālambanātmakaḥ

tasmān na kāryaḥ no nityaḥ pūrva-saṃvedanojjhitaḥ /
asaṃvedana-kāle hi na bhāvo 'py asya vidyate

nāpi bhaviṣyan sākṣād ānanda-maya-svaprakāśa-rūpatvāt /
kārya-jñāpya-vilakṣaṇa-bhāvān no vartamāno 'pi

vibhāvādi-parāmarśa-viṣayatvāt sacetasām /
parānandamayatvena saṃvedyatvād api sphuṭam

na nirvikalpakaṃ jñānaṃ tasya grāhakam iṣyate /
tathābhilāpa-saṃsarga-yogyatva-virahān na ca

savikalpaka-saṃvedyaḥ sākṣātkāratayā na ca /
parokṣas tat-prakāśo nā-parokṣaḥ śabda-saṃbhavāt

tasmād alaukikaḥ satyaṃ vedyaḥ sahṛdayair ayam /
pramāṇaṃ carvaṇaivātra svābhinne viduṣāṃ matam

niṣpattyā carvaṇasyāsya niṣpattir upacārataḥ /
avācyatvādikaṃ tasya vakṣye vyañjana-rūpaṇe

ratyādi-jñāna-tādātmyād eva yasmād raso bhavet /
ato 'sya sva-prakāśatvam akhaṇḍatvaṃ ca sidhyati

raty-ādy-udbodhakā loke vibhāvāḥ kāvya-nāṭyayoḥ /
ālambanoddīpanākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau /
ālambanaṃ nāyakādis tam ālambya rasodgamāt

tyāgī kṛtī kulīnaḥ su-śrīko rūpa-yauvanotsāhī /
dakṣo 'nurakta-lokas tejo-vaidagdhya-śīlavān netā

dhīrodātto dhīroddhatas tathā dhīra-lalitaś ca /
dhīra-praśānta ity ayam uktaḥ prathamaś caturbhedaḥ

avikatthanaḥ kṣamāvān atigambhīro mahā-sattvaḥ /
stheyān nigūḍhamāno dhīrodātto dṛḍha-vrataḥ kathitaḥ

māyā-paraḥ pracaṇḍaś capalo 'haṅkāra-darpa-bhūyiṣṭhaḥ /
ātma-ślāghā-nirato dhīrair dhīroddhataḥ kathitaḥ

niścinto mṛdur aniśaṃ kalā-paro dhīra-lalitaḥ syāt /
sāmānya-guṇair bhūyān divjādiko dhīra-praśāntaḥ syāt

ebhir dakṣiṇa-dhṛṣṭānukūla-śaṭha-rūpibhis tu ṣoḍaśadhā /
eṣu tv aneka-mahilāsu samarāgo dakṣiṇaḥ kathitaḥ

kṛtāgā api niḥśaṅkas tarjito 'pi na lajjitaḥ /
dṛṣṭa-doṣo 'pi mithyāvā-kvathito dhṛṣṭa-nāyakaḥ

anukūla eka-nirataḥ śaṭho 'yam ekatra baddha-bhāvo yaḥ /
darśita-bahir-anurāgo vipriyam anyatra gūḍham ācarati

eṣāṃ ca traividhyād uttama-madhyādhamatvena /
uktā nāyaka-bhedāś catvāriṃśat tathāṣṭau ca

dūrānvartini syāt tasya prāsāṅgiketivṛtte tu /
kiñcit tad-guṇa-hīnaḥ sahāya evāsya pīṭha-mardākhyaḥ

śṛṅgāro 'sya sahāyā viṭa-ceṭa-vidūṣakādyāḥ syuḥ /
bhaktā narmasu nipuṇāḥ kupita-vadhū-māna-bhañjanāḥ śuddhāḥ

saṃbhoga-hīna-sampad viṭas tu dhūrtaḥ kalaika-deśa-jñaḥ /
veśopacāra-kuśalo vāgmī madhuro 'tha bahu-mato goṣṭhyām

kusuma-vasantādy-abhidhaḥ karma-vapur veṣa-bhāṣādyaiḥ /
hāsya-karaḥ kalaha-ratir vidūṣakaḥ syāt sva-karma-jñaḥ

mantrī syād arthānāṃ cintāyāṃ tadvad avarodhe /
vāmana-ṣaṇḍa-kirāta-mlecchābhīrāḥ śakāra-kubjādyāḥ

mada-mūrkhatābhimānī duṣkulataiśvarya-saṃyuktaḥ /
so 'yam anūḍha-bhrātā rājñaḥ śyālaḥ śakāra ity uktaḥ

daṇḍe suhṛt-kumārāṭavikāḥ sāmanta-sainikādyāś ca /
ṛtvik-purodhasaḥ syur brahma-vidas tāpasās tathā dharme

uttamāḥ pīṭhamardādyāḥ madhyau viṭa-vidūṣakau /
tathā śakāra-ceṭādyā adhamā parikīrtitāḥ

nisṛṣṭārtho mitārthaś ca tathā sandeśa-hārakaḥ /
kārya-preṣyas tridhā dūto dūtyaś cāpi tathāvidhāḥ

ubhayor bhāvam unnīya svayaṃ vadati cottaram /
suśliṣṭaṃ kurute kāryaṃ nisṛṣṭārthas tu sa smṛtaḥ

mitārtha-bhāṣī kāryasya siddha-kārā mitārthakaḥ /
yāvad bhāṣita-sandeśa-hāraḥ sandeśa-hārakaḥ

śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ dhairya-tejasī /
lalitaudāryam ity aṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ

śūratā dakṣatā satyaṃ mahotsāho 'nurāgitā /
nīce ghūṇādhike spardhā yataḥ śobheti tāṃ viduḥ

dhīrā dṛṣṭir gatiś citrā vilāse sasmitaṃ vacaḥ /
sāṅkṣobheṣv apy anudvego mādhuryaṃ parikīrtitam

bhī-śoka-krodha-harṣādyair gāmbhīryaṃ nirvikāratā /
vyavasāyād acalanaṃ dhairyaṃ vighne mahaty api

adhikṣepāpamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat /
prāṇātyaye 'py asahanaṃ tat-tejaḥ samudāhṛtam

vāg-veśayor madhuratā, tadvac chṛṅgāra-ceṣṭitaṃ lalitam /
dānaṃ sa-priya-bhāṣaṇam audāryaṃ śatru-mitrayoḥ samatā

atha nāyikā tri-bhedā svānyā sādhāraṇā strīti /
nāyaka-sāmānya-guṇair bhavati yathā-saṃbhavair yuktā

vinayārjavādi-yuktā gṛha-karma-parā pati-vratā svīyā /
sāpi kathitā tribhedā mugdhā madhyā pragalbheti

prathamāvatīrṇa-yauvana-madana-vikārā ratau vāmā /
kathitā mṛduś ca māne samadhika-lajjāvatī mugdhā

madhyā vicitra-suratā prarūḍha-smara-yauvanā /
īṣat-pragalbha-vacanā madhyama-vrīḍitā matā

smarāndhā gāḍhatāruṇyā samasta-rata-kovidā /
bhāvonnatā dara-vrīḍā pragalbhākrānta-nāyakā

te dhīrā cāpy adhīrā ca dhīrādhīreti ṣaḍ-vidhe /
priyaṃ sotprāsa-vakroktyā madhyā dhīrā dahed ruṣā

dhīrādhīrā tu ruditair adhīrā puruṣoktibhiḥ /
pragalbhā yadi dhīrā syāc channa-kopākṛtis tadā

udāste surate tatra darśayanty ādarān bahiḥ /
dhīrādhīrā tu solluṇṭha-bhāṣitaiḥ khedayaty amum

tarjayet tāḍayed anyā pratyekaṃ tā api dvidhā /
kaniṣṭha-jyeṣṭha-rūpatvān nāyaka-praṇayaṃ prati

madhyā-pragalbhayor bhedās tasmād dvādaśa kīrtitāḥ /
mugdhā tv ekaiva tena syuḥ svīyābhedās trayodaśā

parakīyā dvidhā proktā paroḍhā kanyakā tathā /
yātrādi-nirastānyoḍhā kulaṭā galita-trapā

kanyā tv ajātopayamā sa-lajjā nava-yauvanā /
dhīrā kalā-pragalbhā syād veśyāsāmānya-nāyikā

nirguṇān api na dveṣṭi na rajyati guṇiṣv api /
vitta-mātraṃ samālokya sā rāgaṃ darśayed bahiḥ

kāmaṃ aṅgīkṛtam api parikṣīṇa-dhanaṃ naram /
mātrā niḥsārayed eṣā punaḥ-sandhāna-kāṅkṣayā

taskarāḥ ṣaṇḍakā mūrkhāḥ sukha-prāpta-dhanās tathā /
liṅginaś channa-kāmādyā asyāḥ prāyeṇa vallabhāḥ

eṣāpi madanāyattā kvāpi satyānurāgiṇī /
raktāyāṃ vā viraktāyāṃ ratam asyāṃ satyānurāgiṇī

avasthābhir bhavanty aṣṭāv etāḥ ṣoḍaśa-bheditāḥ /
svādhīna-bhartṛkā tadvat khaṇḍitāthābhisārikā

kalahāntaritā vipra-labdhā proṣita-bhartṛkā /
anyā vāsaka-sajjā syād virahotkaṇṭhitā tathā

kānto rati-guṇākṛṣṭo na jahāti yad-antikam /
vicitra-vibhramāsaktā sā syāt svādhīna-bhartṛkā

pārśvam eti priyo yasyā anya-saṃyoga-cihnitaḥ /
sā khaṇḍiteti kathitā dhīrair īrṣyā-kaṣāyitā

abhisārayate kāntaṃ yā manmatha-vaśaṃvadā /
svayaṃ vābhisaraty eṣā dhīrair uktābhisārikā

saṃlīnā sveṣu gātreṣu mūkīkṛta-vibhūṣaṇā /
avaguṇṭhana-saṃvītā kulajābhisared yadi

vicitrojjvala-veṣā tu raṇan-nūpura-kaṅkaṇā /
pramoda-smera-vadanā syād veśyābhisared yadi

mada-skhalita-saṃlāpā vibhramotphulla-locanā /
āviddha-gati-sañcārā syāt preṣyābhisared yadi

kṣetraṃ vāṭī bhagna-devālayo dūtī-gṛhaṃ vanam /
mālā-pañcaḥ śmaśānaṃ ca nadyādīnāṃ taṭī tathā

evaṃ kṛtābhisārāṇāṃ puṃścalīnāṃ vinodane /
sthānāny aṣṭau tathā dhvānta-cchanne kutracid āśraye

cāṭukāram api prāṇa-nāthaṃ roṣād apāsya yā /
paścāt tāpam avāpnoti kalahāntaritā tu sā

priyaḥ kṛtvāpi saṅketaṃ yasyā nāyāti saṃnidhim /
vipralabdhā tu sā jñeyā nitāntam avamānitā

nānā-kārya-vaśād yasyā dūra-deśaṃ gataḥ patiḥ /
sā manobhava-duḥkhārtā bhavet proṣita-bhartṛkā

kurute maṇḍanaṃ yasyāḥ sajjite vāsa-veśmani /
sā tu vāsaka-sajjā syād vidita-priya-saṅgamā

āgantuṃ kṛta-citto 'pi daivān nāyāti yat priyaḥ /
tad-anāgata-duḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā

iti sāṣṭāviṃśati-śatam uttama-madhyādhama-svarūpeṇa /
caturadhikāśīti-yutaṃ śata-trayaṃ nāyikā-bhedāḥ

kvacidanyonya-sāṅkaryam āsāṃ lakṣyeṣu dṛśyate /
itarā apy asaṅkhyās tā noktā vistara-śaṅkayā

yauvane sattvajās tāsām aṣṭāviṃśati-saṅkhyakāḥ /
alaṅkārās tatra bhāva-hāva-helās trayo 'ṅgajāḥ

śobhā kāntiś ca dīptiś ca m ādhuryaṃ ca pragalbhatā /
audāryaṃ dhairyam ity ete saptaiva syur ayatnajāḥ

līlā vilāso vicchittir bibbokaḥ kilakiñcitam /
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ vibhramo lalitaṃ madaḥ

vihṛtaṃ tapanaṃ maugdhyaṃ vikṣepaś ca kutūhalam /
hasitaṃ cakitaṃ kelir ity aṣṭādaśa-saṅkhyakāḥ

svabhāvājāś ca bhāvādyā daśa puṃsāṃ bhavanty api /
nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathama-vikriyā

bhrū-netrādi-vikārais tu saṃbhogecchā-prakāśakaḥ /
bhāva evālpa-saṃlakṣya-vikāro hāva ucyate

helātyanta-samālakṣya-vikāraḥ syāt sa eva tu /
rūpa-yauvana-lālitya-bhogādyair aṅga-bhūṣaṇam

saiva kāntir manmathāpyāyita-dyutiḥ /
kāntir evātivistīrṇā dīptir ity abhidhīyate

sarvāvasthā-viśeṣeṣu mādhuryaṃ ramaṇīyatā /
niḥsādhvasatvaṃ prāgalbhyam audāryaṃ vinayaḥ sadā

muktātma-ślāghanā dhairyaṃ manovṛttir acañcalā /
aṅgair veṣair alaṅkāraiḥ premibhir vacanair api

prīti-prayojaitair līlāṃ priyasyānukṛtiṃ viduḥ /
yānasthānāsanādīnāṃ mukha-netrādi-karmaṇām

viśeṣas tu vilāsaḥ syād iṣṭa-sandarśanādinā /
stokāpy ākalpa-racanā vicchittiḥ kānti-poṣa-kṛt

smita-śuṣka-rudita-hasita-trāsa-krodha-śramādīnām /
sāṅkaryaṃ kilakiñcitam īṣṭatama-saṅgamādijād dharṣāt

tad-bhāva-bhāvite citte vallabhasya kathādiṣu /
moṭṭāyitam iti prāhuḥ karṇa-kaṇḍūyanādikam

keśastanādharādīnāṃ grahe harṣe 'pi saṃbhramāt /
āhuḥ kuṭṭamitaṃ nāma śiraḥ-kara-vidhūnanam

tvarayā harṣa-rāgāder dayitā-gamanādiṣu /
asthāne vibhramādīnāṃ vinyāso vibhramo mataḥ

sukumāratayāṅgānāṃ vinyāso lalitaṃ bhavet /
mado vikāraḥ saubhāgya-yauvanādy-avalepajaḥ

vaktavya-kāle 'py avaco vrīḍayā vihṛtaṃ matam /
tapanaṃ priya-vicchede smara-vegottha-ceṣṭitam

ajñānād iva yā pṛcchā pratītasyāpi vastunaḥ /
vallabhasya puraḥ proktaṃ maugdhyaṃ tat-tattva-vedibhiḥ

bhūṣāṇām ardha-racanā mithyā viṣvag-avekṣaṇam /
rahasyākhyānam īṣāc ca vikṣepo dayitāntike

ramya-vastu-samāloke loltā syāt kutūhalam /
hasitaṃ tu vṛthā-hāso yauvanodbheda-saṃbhavaḥ

kuto 'pi dayitasyāgre cakitaṃ bhaya-saṃbhramaḥ /
vihāre saha kāntena krīḍitaṃ kelir ucyate

dṛṣṭvā darśayati vrīḍāṃ saṃmukhaṃ naiva paśyati /
pracchannaṃ vā bhramantaṃ vā-(a)tikrāntaṃ paśyati priyam

bahudhā pṛcchyamānāpi manda-mandam adhomukhī /
sagadgada-svaraṃ kiñcit priyaṃ prāyeṇa bhāṣate

anyaiḥ pravartitāṃ śaśvat sāvadhānā ca tat-kathām /
śṛṇoty anyatra dattākṣī priye bālānurāgiṇī

cirāya savidhe sthānaṃ priyasya bahu manyate /
vilocana-pathaṃ cāsya na gacchaty analaṅkṛtā

kvāpi kuntala-saṃvyāna-saṃyama-vyapadeśataḥ /
bāhu-mūlaṃ stanau nābhi-paṅkajaṃ darśayet sphuṭam

ācchādayati vāg-ādyaiḥ priyasya paricārakān /
viśvasity asya mitreṣu bahu-mānaṃ karoti ca

sakhī-madhye guṇān brūte sva-dhanaṃ pradadāti ca /
supte svapiti duḥkhe 'sya duḥkhaṃ dhatte sukhe sukham

sthitā dṛṣṭi-pathe śaśvat-priye paśyati dūrataḥ /
ābhāṣate parijanaṃ saṃmukhaṃ smara-vikriyam

yat kiñcid api saṃvīkṣya kurute hasitaṃ mudhā /
karṇa-kaṇḍūyanaṃ tadvat kavarī-mokṣa-saṃyamau

jṛmbhate sphoṭayaty aṅgaṃ bālam āśliṣya cumbati /
bhāle tathā vayasyāyā racayet tilaka-kriyām

aṅguṣṭhāgreṇa likhati sakaṭākṣaṃ nirīkṣate /
daśati svādharaṃ cāpi brūte priyam adhomukhī

na muñcati ca taṃ deśaṃ nāyako yatra dṛśyate /
āgacchati gṛhaṃ tasya kārya-vyājena kenacit

dattaṃ kim api kāntena dhṛtvāṅge muhur īkṣate /
nityaṃ hṛṣyati tad-yoge viyoge malinā kṛśā

manyate bahu tac-chīlaṃ tat-priyaṃ manyate priyam /
prārthayaty alpa-mūlyāni suptā na parivartate

vikārān sāttvikān asya saṃmukhī nādhigacchati /
bhāṣate sūnṛtaṃ snigdhām anuraktā nitambinī

eteṣv adhika-lajjāni ceṣṭitāni nava-striyāḥ /
madhya-vrīḍāni madhyāyāḥ sraṃsamāna-trapāṇi tu

anya-striyāḥ pragalbhāyās tathā syur vāra-yoṣitaḥ /
lekhya-prasthāpanaiḥ snigdhair vīkṣitair mṛdu-bhāṣitaiḥ

dūtī-saṃpreṣaṇair nāryā bhāvābhivyaktir iṣyate /
dūtyaḥ sakhī naṭī dāsī dhātreyī prativeśinī

bālā pravrajitā kārūḥ śilpinyādyāḥ svayaṃ tathā /
kalā-kauśalam utsāho bhaktiś cittajñatā smṛtiḥ

mādhuryaṃ narma-vijñānaṃ vāgmitā ceti tad-guṇāḥ /
etā api yathaucityād uttamaādhama-madhyamāḥ

dhīrodhataḥ pāpakārī vyasanī pratināyakaḥ /
uddīpana-vibhāvās te rasam uddīpayanti ye

ālambanasya ceṣṭādyā deśa-kālādayas tathā /
udbuddhaṃ kāraṇaiḥ svaiḥ svari bahir bhāvaṃ prakāśayan

loke yaḥ kārya-rūpaḥ so 'nubhāvaḥ kāvya-nāṭyayoḥ /
uktāḥ strīṇām alaṅkārā aṅgajāś ca svabhāvajāḥ

tad-rūpāḥ sāttvikā bhāvās tathā ceṣṭāḥ parā api /
vikārāḥ sattva-saṃbhūtāḥ sāttvikāḥ parikīrtitāḥ

sattva-mātrodbhavatvāt tu bhinnā apy anubhāvataḥ /
stambhaḥ svedo 'tha romāñcaḥ svara-bhaṅgo 'tha vepathuḥ

vaivarṇyam aśru-pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ /
stambhaś ceṣṭā-pratīghāto bhaya-harṣāmayādibhiḥ

vapur jalodgamaḥ svedo rati-gharma-śramādibhiḥ /
harṣādbhuta-bhayādibhyo romāñco roma-vikriyāḥ

mada-saṃmada-pīḍādyair vaisvaryaṃ gadgadaṃ viduḥ /
rāga-dveṣa-śramādibhyaḥ kampo gātrasya vepathuḥ

viṣāda-mada-roṣādyair varṇānyatvaṃ vivarṇatā /
aśru netrodbhavaṃ vāri krodha-duḥkha-praharṣajam

pralayaḥ sukha-duḥkhābhyāṃ ceṣṭā-jñāna-nirākṛtiḥ /
viśeṣād ābhimukhyena caraṇād vyabhicāriṇaḥ /
sthāyiny unmagna-nirmagnās trayastriṃśac ca tad-bhidāḥ

nirvedāvega-dainya-śrama-mada-jaḍatā augrya-mohau vibodhaḥ svapnāpasmāra-garvā maraṇam alasatāmarṣa-nidrāvahitthāḥ |
autsukyonmāda-śaṅkāḥ smṛti-mati-sahitā vyādhi-satrāsa-lajjā harṣāsūyā-viṣādāḥ sadhṛti-capalatā glāni-cintā-vitarkāḥ

tattva-jñānāpad-īrṣyāder nirvedaḥ svāvamānanam /
dainya-cintāśru-niḥśvāsa-vaivarṇyocchvasitādi-kṛt

āvegaḥ saṃbhramas tatra varṣaje piṇḍitāṅgatā /
utpātaje srastatāṅge dhūmādyākulatāgnije

rāja-vidravajādes tu śastra-nāgādi-yojanam /
gajādeḥ stambhakampādi pāṃsvādyākulatānilāt

iṣṭād dharṣāḥ śuco 'niṣṭāj jñeyāś cānye yathāyatham /
daurgatyādyair anaujasyaṃ dainyaṃ malinatādikṛt

khedo raty-adhva-gatyādeḥ śvāsa-nidrādi-kṛc chramaḥ /
saṃmohānanda-saṃbhedo mado madyopayogajaḥ

amunā cottamaḥ śete madhyo hasati gāyati /
adhama-prakṛtiś cāpi paruṣaṃ vakti roditi

apratipattir jaḍatā syād iṣṭāniṣṭa-darśana-śrutibhiḥ /
animiṣa-nayana-nirīkṣaṇa-tūṣṇīmbhāvādayas tatra

śauryāparādhādi-bhavaṃ bhavec caṇḍatvam ugratā /
tatra sveda-śiraḥ-kampa-tarjanā-tāḍanādayaḥ

moho vicittatā bhīti-duḥkhāvegānucintanaiḥ /
mūrcchanājñāna-patana-bhramaṇādarśanādi-kṛt

nidrāpagama-hetubhyo vibodhaś cetanāgamaḥ /
jṛmbhāṅga-bhaṅga-nayana-mīlanāṅgāvaloka-kṛt

svapno nidrām upetasya viṣayānubhavas tu yaḥ /
kopāvega-bhaya-glāni-sukha-duḥkhādi-kārakaḥ

manaḥ-kṣepas tv apasmāro grahādy-āveśanādijaḥ /
bhūpāta-kampa-prasveda-phena-lālādi-kārakaḥ

garvo madaḥ prabhāva-śrī-vidhyā-sat-kulatādijaḥ /
avajñā-sa-vilāsāṅga-darśanāvinayādi-kṛt

śarādyair maraṇaṃ jīva-tyāgo 'ṅga-patanādi-kṛt /
ālasyaṃ śrama-garbhādyair jāḍyaṃ jṛmbhāsitādi-kṛt

nindākṣepāpamānāder amarṣo 'bhiniviṣṭatā /
netra-rāga-śiraḥ-kampa-bhrū-bhaṅgottajanādi-kṛt

cetaḥ saṃmīlanaṃ nidrā śrama-klama-madādijā /
jṛmbhākṣi-mīlanocchvāsa-gātra-bhaṅgādi-kāraṇam

bhaya-gaurava-lajjāder harṣādyākāra-guptir avahitthā /
vyāpārāntara-sakty-anyathāvabhāṣaṇa-vilokanādi-karī

iṣṭānavāpter autsukyaṃ kāla-kṣepā-sahiṣṇutā /
citta-tāpa-tvarā-sveda-dīrgha-niḥśvasitādi-kṛt

citta-saṃmoha unmādaḥ kāma-śoka-bhayādibhiḥ /
asthāna-hāsa-rudita-gīta-pralapanādi-kṛt

para-krauryātma-doṣādyaiḥ śaṅkānarthasya tarkaṇam /
vaivarṇya-kampa-vaisvarya-pārśvālokāsya-śoṣa-kṛt

sadṛśa-jñāna-cintādyair bhrū-samunnayanādi-kṛt /
smṛtiḥ pūrvānubhūtārtha-viṣaya-jñānam ucyate

nīti-mārgānusṛtyāder artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ /
smeratā dhṛti-satoṣau bahu-mānaś ca tad-bhavāḥ

vyādhir jvarādir vātādyair bhūmīcchotkampanādi-kṛt /
nirghāta-vidyud-ulkādyais trāsaḥ kampādi-kārakaḥ

dhārṣṭyābhāvo vrīḍā vadanānamanādi-kṛd durācārāt /
harṣas tv iṣṭāvāpter manaḥ-prasādo 'śru-gadgadādi-karaḥ

asūyānya-guṇardhīnām auddhatyād asahiṣṇutā /
doṣodghoṣa-bhrū-vibhedāvajñā-krodheṅgitādi-kṛt

upāyābhāva-janmā tu viṣādaḥ sattva-saṅkṣayaḥ /
niḥśvāsocchvāsa-hṛt-tāpa-sahāyānveṣaṇādi-kṛt

jñānābhīṣṭāgamādyais tu saṃpūrṇa-spṛhatā dhṛtiḥ /
sauhitya-vacanollāsa-sahāsa-pratibhādi-kṛt

mātsarya-dveṣa-rāgādeś cāpalyaṃ tv anavasthitiḥ /
tatra bharsana-pāruṣya-svacchanācaraṇādayaḥ

ratyāyāsamanastāpa-kṣut-pipāsādi-saṃbhavā /
glānir niṣprāṇatā-kampa-kārśyānutsāhatādi-kṛt

dhyānaṃ cintā hitānāpteḥ śūnyatāśvāsa-tāpa-kṛt /
tarko vicāraḥ sandehād bhrūśiro 'ṅguli-nartakaḥ

ratyādayo 'py aniyate rase syur vyabhicāriṇaḥ /
śṛṅgāra-vīrayor hāso vīre krodhas tathā mataḥ

śānte jugupsā kathitā vyabhicāritayā punaḥ /
ity ādy-anyat samunnateyaṃ tathā bhāvita-buddhibhiḥ

aviruddhā viruddhā vā yaṃ tirodhātum akṣamāḥ /
āsvādāṅkura-kando 'sau bhāvaḥ sthāyīti saṃmataḥ

ratir hāsaś ca śokaś ca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsā vismayaś cettham aṣṭau proktāḥ śamo 'pi ca

ratir mano 'nukūle 'rthe manasaḥ pravaṇāyitam /
vāg-ādi-vaikṛtaiś ceto-vikāso hāsa iṣyate

iṣṭa-nāśādibhiś ceto-vaiklavyaṃ śoka-śabda-bhāk /
pratikūleṣu taikṣṇyasyā-vabodhaḥ krodha iṣyate

kāryārambheṣu saṃrambhaḥ stheyānutsāha ucyate /
raudra-śaktyā tu janitaṃ citta-vaiklavyaṃ bhayam

doṣekṣaṇādibhir garhā jugupsā vismayodbhavā /
vividheṣu padārtheṣu loka-sīmātivartiṣu

visphāraś cetaso yas tu sa vismaya udāhṛtaḥ /
śamo nirīhāvasthāyāṃ svātma-viśrāmajaṃ sukham

nānābhinaya-saṃbandhān bhāvayanti rasān yataḥ /
tasmād bhāvā amī proktāḥ sthāyi-sañcāri-sāttvikāḥ

śṛṅgāra-hāsya-karuṇa-raudra-vīra-bhayānakāḥ /
bībhatso 'dbhuta ity aṣṭau rasāḥ śāntas tathā mataḥ

śṛṅgaṃ hi manmathodbhedas tad āgamana-hetukaḥ /
uttama-prakṛti-prāyo rasaḥ śṛṅgāra iṣyate

paroḍhāṃ varjayitvātra veśyāṃ cānanurāgiṇīm /
ālambanaṃ nāyikāḥ syur dakṣiṇādyāś ca nāyakam

candra-candana-rolamba-rutādy-uddīpanaṃ matam /
bhrū-vikṣepa-kaṭākṣādir anubhāvaḥ prakīrtitaḥ

tyaktvaugrya-maraṇālasya-jugupsā-vyabhicāriṇaḥ /
sthāyi-bhāvo ratiḥ śyāma-varṇo 'yaṃ viṣṇu-daivataḥ /
vipralambho 'tha saṃbhoga ity eṣa dvividho mataḥ

yatra tu ratiḥ prakṛṣṭā nābhīṣṭam upaitai vipralambho 'sau /
sa ca pūrva-rāga-māna-pravāsa-karuṇātmakaś caturdhā syāt

śravaṇād darśanād vāpi mithaḥ saṃrūḍha-rāgayoḥ /
daśā-viśeṣo yo 'prāptau pūrvarāgaḥ sa ucyate

śravaṇaṃ tu bhavet tatra dūta-vandī-sakhī-mukhāt /
indrajāle ca citre ca sākṣāt svapne ca darśanam

abhilāṣaś cintā-smṛti-guṇa-kathanodvega-saṃpralāpāś ca /
unmādo 'tha vyādhir jaḍatā mṛtir iti daśātra kāma-daśāḥ

abhilāṣaḥ spṛhā cintā prāpty-upāyādi-cintanam /
unmādaś cāparicchedaś cetanācetaneṣv api

alakṣya-vāk-pralāpaḥ syāc cetaso bhramaṇād bhṛśam /
vyādhis tu dīrgha-niḥśvāsa-pāṇḍutā-kṛśatādayaḥ

jaḍatā hīna-ceṣṭatvam aṅgānāṃ manasas tathā /
rasa-viccheda-hetutvān maraṇaṃ naiva varṇyate

jāta-prāyaṃ tu tad vācyaṃ cetasākāṅkṣitaṃ tathā /
varṇyate 'pi yadi pratyuj-jīvanaṃ syād adūrataḥ

ādau vācyaḥ striyā rāgaḥ puṃsaḥ paścāt tad-iṅgitaiḥ /
nīlī kusumbhaṃ mañjiṣṭhā pūrvarāgo 'pi ca tridhā

na cātiśobhate yan nāpaiti prema manogatam /
tan nīlī-rāgam ākhyātaṃ yathā śrī-rāma-sītayoḥ

kusumbha-rāgaṃ tat prāhur yad apaiti ca śobhate /
mañjiṣṭhā-rāgam āhus tad yan nāpaity atiśobhate

mānaḥ kopaḥ sa tu dvedhā praṇayerṣyā-samudbhavaḥ /
dvayoḥ praṇayamānaḥ syāt pramode sumahaty api

premṇaḥ kuṭila-gāmitvāt kopo yaḥ kāraṇaṃ vinā /
patyur anya-priyā-saṅge dṛṣṭe 'thānumite śrute

īrṣyāmāno bhavet strīṇāṃ tatratv anumitis tridhā /
utsvapnāyita-bhogāṅka-gotra-skhalana-saṃbhavā

sāma bhedo 'tha dānaṃ ca naty-upekṣe rasāntaram /
tad-bhaṅgāya patiḥ kuryāt ṣaḍ-upāyān iti kramāt

tatra priya-vacaḥ sāma bhedas tat-sakhy-upārjanam /
dānaṃ vyājena bhūṣādeḥ pādayoḥ patanaṃ natiḥ

sāmādau tu parikṣīṇe syād upekṣāvadhīraṇam /
rabhasa-trāsa-harṣādeḥ kopa-bhraṃśo rasāntaram

pravāso bhinna-deśitvaṃ kāryāc chāpāc ca saṃbhramāt /
tatrāṅga-cela-mālinyam eka-veṇī-dharaṃ śiraḥ

niḥśvāsocchvāsa-rudita-bhūmi-pātādi jāyate /
aṅgeṣv asauṣṭhavaṃ tāpaḥ pāṇḍutā kṛśatāruciḥ

adhṛtiḥ syād anālambas tan-mayonmāda-mūrcchanāḥ /
mṛtiś ceti kramāj jñeyā daśa smara-daśā iha

asauṣṭhavaṃ malāpattis tāpas tu viraha-jvaraḥ /
arucir vastu-vairāgyaṃ sarvatrārāgitā dhṛtiḥ

anālambanatā cāpi śūnyatā manasaḥ smṛtā /
tan-mayaṃ tat-prakāśo hi bāhyābhyantaratas tathā /
bhāvī bhavan bhūta iti tridhā syāt tatra kāryajaḥ

yūnor ekatarasmin gatavati lokāntaraṃ punar alabhye /
vimanāyate yadaikas tato bhavet karuṇa-vipralambhākhyaḥ

darśana-sparśanādīni niṣevete vilāsinau /
yatrānuraktāv anyonyaṃ saṃbhogo 'yam udāhṛtaḥ

saṅkhyātum aśakyatayā cumbana-parirambhaṇādi-bahu-bhedāt /
ayam eka eva dhīraiḥ kathitaḥ saṃbhoga-śṛṅgāraḥ

tatra syād ṛtu-ṣaṭkaṃ candrādityau tathodayāsta-mayaḥ /
jala-keli-vana-vihāra-prabhāta-madhu-pāna-yāminī-prabhṛtiḥ

anulepana-bhūṣāḍyā vācyaṃ śuci medhyam anyac ca /
kathitaś caturvidho 'sāv ānantaryāt tu pūrva-rāgādeḥ

vikṛtākāra-vāg-veṣā-ceṣṭādeḥ kuhukād bhavet /
hāsyo hāsa-sthāyi-bhāvaḥ śvetaḥ pramatha-daivataḥ

vikṛtākāra-vāk-ceṣṭaṃ yam ālokya hasej janaḥ /
tam atrālambanaṃ prāhus tac-ceṣṭoddīpanaṃ matam

anubhāvo 'kṣi-saṅkoca-vadana-smeratādayaḥ /
nidrālasyāvahitthādyā atra syur vyabhicāriṇaḥ

jyeṣṭhānāṃ smita-hasite madhyānāṃ vihasitāvahasite ca /
nīcānām apahasitaṃ tathātihasitaṃ tad eṣa ṣaḍ-bhedaḥ

īṣad-vikāsi-nayanaṃ smitaṃ syād spanditādharam /
kiñcil lakṣa-dvijaṃ tatra hasitaṃ kathitaṃ budhaiḥ

madhura-svaraṃ vihasitaṃ sāṃsa-śiraḥ-kampam avahasitam /
apahasitaṃ sāsrākṣaṃ vikṣiptāṅgaṃ ca bhavaty atihasitam

yasya hāsaḥ sa cet kvāpi sākṣān naiva nibadhyate /
tathāpy eṣa vibhāvādi-sāmarthyād upalabhyate

abhedena vibhāvādi-sādhāraṇyāt pratīyate /
sāmājikais tato hāsya-raso 'yam anubhūyate

iṣṭa-nāśād aniṣṭāpteḥ karuṇākhyo raso bhavet /
dhīraiḥ kapota-varṇo 'yaṃ kathito yama-daivataḥ

śoko 'tra sthāyi-bhāvaḥ syāc chocyam ālambanaṃ matam /
tasya dāhādikāvasthā bhaved uddīpanaṃ punaḥ

anubhāvā daiva-nindā-bhūpāta-kranditādayaḥ /
vaivarṇyocchvāsa-niḥśvāsa-stambha-pralapanāni ca

nirveda-mohāpasmāra-vyādhi-glāni-smṛti-śramāḥ /
viṣāda-jaḍatonmāda-cintādyā vyabhicāriṇaḥ

śoka-sthāyitayā bhinno vipralambhād ayaṃ rasaḥ /
vipralambhe ratiḥ sthāyī punaḥ-saṃbhoga-hetukaḥ

raudraḥ krodha-sthāyi-bhāvo rakto rudrādhidaivataḥ /
ālambanam aris tasya tac ceṣṭoddīpanaṃ matam

muṣṭi-prahāra-pātana-vikṛta-cchedāvadāraṇaiś caiva /
saṅgrāma-saṃbhramādyair asyoddīptir bhavet prauḍhā

bhrū-vibhaṅgauṣṭha-nirveśa-bāhu-sphoṭana-tarjanāḥ /
ātmāvadāna-kathanam āyudhotkṣepaṇāni ca

anubhāvās tathākṣepa-krūra-sandarśanādayaḥ /
ugratā-vega-romāñca-sveda-vepathavo madaḥ

mohāmarṣādayas tatra bhāvāḥ syur vyabhicāriṇaḥ /
raktāsya-netratā cātra bhedinī yuddha-vīrataḥ

uttama-prakṛtir vīra utsāha-sthāyi-bhāvakaḥ /
mahendra-daivato hema-varṇo 'yaṃ samudāhṛtaḥ

ālambana-vibhāvās tu vijetavyādayo matāḥ /
vijetavyādi-ceṣṭādyās tasyoddīpana-rūpiṇaḥ /
anubhāvās tu tatra syuḥ sahāyānveṣaṇādayaḥ

sañcāriṇas tu dhṛti-mati-garva-smṛti-tarka-romāñcāḥ /
sa ca dāna-dharma-yuddhair dayayā ca samanvitaś caturdhā syāt

bhayānakau bhaya-sthāyi-bhāvo bhūtādhidaivataḥ /
strī-nīca-prakṛtiḥ kṛṣṇo matas tattva-viśāradaiḥ

yasmād utpadyate bhītis tad atrālambanaṃ matam /
ceṣṭā ghoratarās tasya bhaved uddīpanaṃ punaḥ

anubhāvo 'tra vaivarṇya-gadgada-svara-bhāṣaṇam /
pralaya-sveda-romāñca-kampa-dik-prekṣaṇādayaḥ

jugupsāvega-saṃmoha-santrāsa-mlāni-dīnatāḥ /
śaṅkāpasmāra-saṃbhrānti-mṛtyvādyā vyabhicāriṇaḥ

jugupsā-sthāyi-bhāvas tu bībhatsaḥ kathyate rasaḥ /
nīla-varṇo mahā-kāla-daivato 'yam udāhṛtaḥ

durgandha-māṃsa-rudhira-medāṃsyālambanaṃ matam /
tatraiva kṛmi-pātādyam uddīpanam udāhṛtam

niṣṭhīvanāsya-valana-netra-saṅkocanādayaḥ /
anubhāvās tatra matās tathā syur vyabhicāriṇaḥ

moho 'pasmāra āvego vyādhiś ca maraṇādayaḥ /
adbhuto vismaya-sthāyi-bhāvo gandharva-daivataḥ

pīta-varṇo vastu lokā-tigam ālambanaṃ matam /
guṇānāṃ tasya mahimā bhaved uddīpanaṃ punaḥ

stambhaḥ svedo 'tha romāñca-gadgada-svara-saṃbhramāḥ /
tathā netra-vikāsādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ

vitarkāvega-saṃbhrānti-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ /
śāntaḥ śama-sthāyi-bhāva uttama-prakṛtir mataḥ

kundendu-sundara-cchāyaḥ śrī-nārāyaṇa-daivataḥ /
anityatvādināśeṣa-vastu-niḥsāratā tu yā

paramātma-svarūpaṃ vā tasyālambanam iṣyate /
puṇyāśramaharikṣetra-tīrtha-ramya-vanādayaḥ

mahā-puruṣa-saṅgādyās tasyoddīpana-rūpiṇaḥ /
romāñcādyāś cānubhāvās tathā syur vyabhicāriṇaḥ

nirveda-harṣa-smaraṇam atibhūta-dayādayaḥ /
nirahaṅkāra-rūpatvād dayā-vīrādir eṣa no

yukta-viyukta-daśāyām avasthito yaḥ śamaḥ sa eva yataḥ /
rasatām eti tad asmin sañcāryādeḥ sthitiś ca na viśuddhā

sphuṭaṃ camatkāritayā vatsalaṃ ca rasaṃ viduḥ /
sthāyī vatsalatā snehaḥ putrādy-ālambanaṃ matam

uddīpanāni tac ceṣṭā vidyā-śaurya-dayādayaḥ /
āliṅganāṅga-saṃsparśa-śiraś cumbanam īkṣaṇam

pulakānanda-bāṣpādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ /
sañcāriṇo 'niṣṭa-śaṅkā-harṣa-garvādayo matāḥ

padma-garbha-cchavir varṇo daivataṃ loka-mātaraḥ /
ādyaḥ karuṇa-bībhatsa-raudra-vīra-bhayānakaiḥ

bhayānakena karuṇenāpi hāsyo virodha-bhāk /
karuṇo hāsya-śṛṅgāra-rasābhyām api tādṛśaḥ

raudras tu hāsya-śṛṅgāra-bhayānaka-rasair api /
bhayānakena śāntena tathā vīra-rasaḥ smṛtaḥ

śṛṅgāra-vīra-raudrākhya-hāsya-śāntair bhayānakaḥ /
śāntas tu vīra-śṛṅgāra-raudra-hāsya-bhayānakaiḥ

śṛṅgāreṇa tu bībhatsa ity ākhyātā virodhitā /
kuto 'pi kāraṇāt kvāpi sthiratām upayann api

unmādādir na tu sthāyī na pātre sthairyam eti yat /
rasa-bhāvau tad-ābhāsau bhāvasya praśamodayau

sandhiḥ śabalatā ceti sarve 'pi rasanād rasāḥ /
sañcāriṇaḥ pradhānāni devādi-viṣayā ratiḥ

udbuddha-mātraḥ sthāyī ca bhāva ity abhidhīyate /
yathā marica-khaṇḍāder ekībhāve prapāṇake

udrekaḥ kasyacit kvāpi tathā sañcāriṇo rase /
anaucitya-pravṛttatva ābhāso rasa-bhāvayoḥ

upanāyaka-saṃsthāyāṃ muni-guru-patnī-gatāyāṃ ca /
nāyaka-viṣayāyāṃ ratau tathānubhaya-niṣṭhāyām

pratināyaka-niṣṭhatve tadvad adhama-pātra-tiryag-ādi-gate /
śṛṅgāre 'anucityaṃ raudre gurv-ādi-gata-kope

śānte ca hīna-niṣṭhe gurv-ādy ālambane hāsye /
brahma-vadhādy-utsāhe 'dhama-pātra-gate tathā vīre

uttama-pātra-gatatve bhayānake jñeyam evam anyatra /
bhāvābhāso lajjādike tu veśyādi-viṣaye syāt

bhāvasya śāntāv udaye sandhi-miśritayoḥ kramāt /
bhāvasya śāntir udayaḥ sandhiḥ śabalatā matā