Sāhityadarpaṇa · Chapter 2

iti sāhitya-darpaṇe kāvya-svarūpa-nirūpaṇo nāma
prathamaḥ paricchedaḥ
(2)
dvitīyaḥ prakāśaḥ
vākyaṃ syād yogyatākāṅkṣā-satti-yuktaḥ padoccayaḥ /
vākyoccayo mahā-vākyam itthaṃ vākyaṃ dvidhā matam

varṇāḥ padaṃ prayogārhān anvitaikārtha-bodhakāḥ /
artho vācyaś ca lakṣyaś ca vyaṅgaś ceti tridhā matā

vācyo 'rtho 'bhidhayā bodhyo lakṣyo lakṣaṇayā mataḥ /
vyaṅgyo vyañjanayā tāḥ syus tisraḥ śabdasya śaktayaḥ

tatra saṅketitārthasya bodhanād agrimā matā /
saṅketo gṛhyate jātau guṇa-dravya-kriyāsu ca

mukhyārtha-bādhe tad-yukto yayānyo 'rthaḥ pratīyate /
rūḍheḥ prayojanād vāpi lakṣaṇā śaktir arpitā

mukhyārthasyetarākṣepo vākyārthe 'nvaya-siddhaye /
syād ātmano 'py upādānād eṣopādāna-lakṣaṇā

arpaṇaṃ svasya vākyārthe parasyānvaya-siddhaye /
upalakṣaṇa-hetutvād eṣā lakṣaṇa-lakṣaṇā

āropādhyavasānābhyāṃ pratyekaṃ tā api dvidhā /
viṣayāsyānigīrṇasyā-(a)nya-tādātmya-pratīti-kṛt

sāropā syān nigīrṇasya matā sādhyavasānikā /
sādṛśyetara-saṃbandhāḥ śuddhās tāḥ sakalā api

sādṛśyāt tu matā gauṇyas tena ṣoḍaśa-bhedikā /
vyaṅgyasya gūḍhāgūḍhatvād dvidhā syuḥ phala-lakṣaṇā

dharmi-dharma-gatatvena phalasyaitā api dvidhā /
tad evaṃ lakṣaṇābhedāś catvāriṃśan matā budhaiḥ

pada-vākya-gatatvena pratyekaṃ tā api dvidhā /
viratāsvabhidhādyāsu yathārtho bodhyate 'paraḥ

sā vṛttir vyañjanā nāma śabdasyārthādikasya ca /
abhidhā-lakṣaṇā-mūlā śabdasya vyañjanā dvidhā

anekārthasya śabdasya saṃyogādyair niyantrite /
ekatrārthe 'nyadhī-hetur vyañjanā sābhidhāśrayā

lakṣaṇopāsyate yasya kṛte tat tu prayojanam /
yayā pratyākhyāyate sā syād vyañjanā lakṣaṇāśrayā

vaktṛ-bodhavya-vākyānām anya-sannidhi-vācyayoḥ /
prastāva-deśa-kālānāṃ kākoś ceṣṭādikasya ca

vaiśiṣṭyād anyam arthaṃ yā bodhayet sārtha-saṃbhavā /
traividhyād iyam arthānāṃ pratyekaṃ trividhā matā

śabda-bodhyo vyanakty arthaḥ śabdo 'py arthāntarāśrayaḥ /
ekasya vyañjakatve tad anyasya sahakāritā

abhidhādi-trayopādhi-vaiśiṣṭyāt trividho mataḥ /
śabdo 'pi vācakas tadval lakṣako vyañjakas tathā

tātparyākhyāṃ vṛttim āhuḥ padārthānvaya-bodhane /
tātparyārthaṃ tad-arthaṃ ca vākyaṃ tad-bodhakaṃ pare