સાહિત્યદર્પણ · અધ્યાય 3

ઇતિ સાહિત્ય-દર્પણે વાક્ય-સ્વરૂપ-નિરૂપણો નામ
દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ
(3)
તૃતીયઃ પરિચ્છેદઃ
વિભાવેનાનુભાવેન વ્યક્તઃ સંચારિણા તથા ।
રસતામ્ એતિ રત્યાદિઃ સ્થાયી ભાવઃ સ-ચેતસામ્

સત્ત્વોદ્રેકાદ્ અખણ્ડ-સ્વર્-પ્રકાશાનન્દ-ચિન્-મયઃ ।
વેદ્યાન્તર-સ્પર્શ-શૂન્યો બ્રહ્માસ્વાદ-સહોદરઃ

લોકોત્તર-ચમત્કાર-પ્રાણઃ કૈશ્ચિત્ પ્રમાતૃભિઃ ।
સ્વાકારવદ્ અભિન્નત્વેન્(અ)--આયમ્ આસ્વાદ્યતે રસઃ

કરુણાદાવ્ અપિ રસે જાયતે યત્પરં સુખમ્ ।
સચેતસામ્ અનુભવઃ પ્રમાણં તત્ર કેવલમ્

કિં ચ તેષુ યદા દુઃખં ન કો ઽપિ સ્યાત્ તદ્-ઉન્મુખઃ ।
તથા રામાયણાદીનાં ભવિતા દુઃખ-હેતુતા

હેતુત્વં શોક-હર્ષાદેર્ ગતેભ્યો લોક-સંશ્રયાત્ ।
શોક-હર્ષાદયો લોકે જાયન્તાં નામ લૌકિકાઃ

અલૌકિક-વિભાવત્વં પ્રાપ્તેભ્યઃ કાવ્ય-સંશ્રયાત્ ।
સુખં સઞ્જાયતે તેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽપીતિ કા ક્ષતિઃ

અશ્રુ-પાતાદયસ્ તદ્વદ્ દ્રુતત્વાચ્ ચેતસો મતાઃ ।
ન જાયતે તદ્-આસ્વાદો વિના રત્ય્-આદિ-વાસનામ્

વ્યાપારો ઽસ્તિ વિભાવાદેર્ નામ્ના સાધારણી-કૃતિઃ ।
તત્-પ્રભાવેણ યસ્યાસન્ પાથોધિ-પ્લવનાદયઃ

પ્રમાતા તદ્-અભેદેન સ્વાત્માનં પ્રતિપદ્યતે ।
ઉત્સાદાદિ-સમુદ્બોધઃ સાધારણ્યાભિમાનતઃ

નૃણામ્ અપિ સમુદ્રાદિ-લઙ્ઘનાદૌ ન દુષ્યતિ ।
સાધારણ્યેન રત્ય્-આદિર્ અપિ તદ્વત્ પ્રતીયતે

પરસ્ય ન પરસ્યેતિ મમેતિ ન મમેતિ ચ ।
તદ્-આસ્વાદે વિભાવાદેઃ પરિચ્છેદો ન વિદ્યતે

વિભાવનાદિ-વ્યાપારમ્ અલૌકિકમ્ ઉપેયુષામ્ ।
અલૌકિકત્વમ્ એતેષાં ભૂષણં ન તુ દૂષણમ્

કારણ-કાર્ય-સઞ્ચારિ-રૂપા અપિ હિ લોકતઃ ।
રસોદ્બોધે વિભાવાદ્યાઃ કારણાન્ય્ એવ તે મતાઃ

પ્રતીયમાનઃ પ્રથમં પ્રત્યેકં હેતુર્ ઉચ્યતે ।
તતઃ સંવલિતઃ સર્વો વિભાવાદિઃ સ-ચેતસામ્

પ્રપાણક-રસ-ન્યાયાચ્ ચર્વ્યમાણો રસો ભવેત્ ।
સદ્-ભાવશ્ ચેદ્ વિભાવાદેર્ દ્વયોર્ એકસ્ય વા ભવેત્

ઝટિત્ય્ અન્યસમ્ આક્ષેપે તદા દોષો ન વિદ્યતે ।
પારિમિત્ય્યાલ્ લૌકિકત્વાત્ સાન્તરાયતયા તથા

અનુકાર્યસ્ય રત્યાદેર્ ઉદ્બોધો ન રસો ભવેત્ ।
શિક્ષાભ્યાસાદિ-માત્રેણ રાઘવાદેઃ સ્વરૂપતામ્

દર્શયન્ નર્તકો નૈવ રસસ્યાસ્વાદકો ભવેત્ ।
કાવ્યાર્થ-ભાવેનાયમ્ અપિ સભ્ય-પદાસ્પદમ્

નાયં જ્ઞાપ્યઃ સ્વ-સત્તાયાં પ્રતીત્ય્ અવ્યભિચારતઃ ।
યસ્માદ્ એષ વિભાવાદિ-સમૂહાલમ્બનાત્મકઃ

તસ્માન્ ન કાર્યઃ નો નિત્યઃ પૂર્વ-સંવેદનોજ્ઝિતઃ ।
અસંવેદન-કાલે હિ ન ભાવો ઽપ્ય્ અસ્ય વિદ્યતે

નાપિ ભવિષ્યન્ સાક્ષાદ્ આનન્દ-મય-સ્વપ્રકાશ-રૂપત્વાત્ ।
કાર્ય-જ્ઞાપ્ય-વિલક્ષણ-ભાવાન્ નો વર્તમાનો ઽપિ

વિભાવાદિ-પરામર્શ-વિષયત્વાત્ સચેતસામ્ ।
પરાનન્દમયત્વેન સંવેદ્યત્વાદ્ અપિ સ્ફુટમ્

ન નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં તસ્ય ગ્રાહકમ્ ઇષ્યતે ।
તથાભિલાપ-સંસર્ગ-યોગ્યત્વ-વિરહાન્ ન ચ

સવિકલ્પક-સંવેદ્યઃ સાક્ષાત્કારતયા ન ચ ।
પરોક્ષસ્ તત્-પ્રકાશો ના-પરોક્ષઃ શબ્દ-સંભવાત્

તસ્માદ્ અલૌકિકઃ સત્યં વેદ્યઃ સહૃદયૈર્ અયમ્ ।
પ્રમાણં ચર્વણૈવાત્ર સ્વાભિન્ને વિદુષાં મતમ્

નિષ્પત્ત્યા ચર્વણસ્યાસ્ય નિષ્પત્તિર્ ઉપચારતઃ ।
અવાચ્યત્વાદિકં તસ્ય વક્ષ્યે વ્યઞ્જન-રૂપણે

રત્યાદિ-જ્ઞાન-તાદાત્મ્યાદ્ એવ યસ્માદ્ રસો ભવેત્ ।
અતો ઽસ્ય સ્વ-પ્રકાશત્વમ્ અખણ્ડત્વં ચ સિધ્યતિ

રત્ય્-આદ્ય્-ઉદ્બોધકા લોકે વિભાવાઃ કાવ્ય-નાટ્યયોઃ ।
આલમ્બનોદ્દીપનાખ્યૌ તસ્ય ભેદાવ્ ઉભૌ સ્મૃતૌ ।
આલમ્બનં નાયકાદિસ્ તમ્ આલમ્બ્ય રસોદ્ગમાત્

ત્યાગી કૃતી કુલીનઃ સુ-શ્રીકો રૂપ-યૌવનોત્સાહી ।
દક્ષો ઽનુરક્ત-લોકસ્ તેજો-વૈદગ્ધ્ય-શીલવાન્ નેતા

ધીરોદાત્તો ધીરોદ્ધતસ્ તથા ધીર-લલિતશ્ ચ ।
ધીર-પ્રશાન્ત ઇત્ય્ અયમ્ ઉક્તઃ પ્રથમશ્ ચતુર્ભેદઃ

અવિકત્થનઃ ક્ષમાવાન્ અતિગમ્ભીરો મહા-સત્ત્વઃ ।
સ્થેયાન્ નિગૂઢમાનો ધીરોદાત્તો દૃઢ-વ્રતઃ કથિતઃ

માયા-પરઃ પ્રચણ્ડશ્ ચપલો ઽહઙ્કાર-દર્પ-ભૂયિષ્ઠઃ ।
આત્મ-શ્લાઘા-નિરતો ધીરૈર્ ધીરોદ્ધતઃ કથિતઃ

નિશ્ચિન્તો મૃદુર્ અનિશં કલા-પરો ધીર-લલિતઃ સ્યાત્ ।
સામાન્ય-ગુણૈર્ ભૂયાન્ દિવ્જાદિકો ધીર-પ્રશાન્તઃ સ્યાત્

એભિર્ દક્ષિણ-ધૃષ્ટાનુકૂલ-શઠ-રૂપિભિસ્ તુ ષોડશધા ।
એષુ ત્વ્ અનેક-મહિલાસુ સમરાગો દક્ષિણઃ કથિતઃ

કૃતાગા અપિ નિઃશઙ્કસ્ તર્જિતો ઽપિ ન લજ્જિતઃ ।
દૃષ્ટ-દોષો ઽપિ મિથ્યાવા-ક્વથિતો ધૃષ્ટ-નાયકઃ

અનુકૂલ એક-નિરતઃ શઠો ઽયમ્ એકત્ર બદ્ધ-ભાવો યઃ ।
દર્શિત-બહિર્-અનુરાગો વિપ્રિયમ્ અન્યત્ર ગૂઢમ્ આચરતિ

એષાં ચ ત્રૈવિધ્યાદ્ ઉત્તમ-મધ્યાધમત્વેન ।
ઉક્તા નાયક-ભેદાશ્ ચત્વારિંશત્ તથાષ્ટૌ ચ

દૂરાન્વર્તિનિ સ્યાત્ તસ્ય પ્રાસાઙ્ગિકેતિવૃત્તે તુ ।
કિઞ્ચિત્ તદ્-ગુણ-હીનઃ સહાય એવાસ્ય પીઠ-મર્દાખ્યઃ

શૃઙ્ગારો ઽસ્ય સહાયા વિટ-ચેટ-વિદૂષકાદ્યાઃ સ્યુઃ ।
ભક્તા નર્મસુ નિપુણાઃ કુપિત-વધૂ-માન-ભઞ્જનાઃ શુદ્ધાઃ

સંભોગ-હીન-સમ્પદ્ વિટસ્ તુ ધૂર્તઃ કલૈક-દેશ-જ્ઞઃ ।
વેશોપચાર-કુશલો વાગ્મી મધુરો ઽથ બહુ-મતો ગોષ્ઠ્યામ્

કુસુમ-વસન્તાદ્ય્-અભિધઃ કર્મ-વપુર્ વેષ-ભાષાદ્યૈઃ ।
હાસ્ય-કરઃ કલહ-રતિર્ વિદૂષકઃ સ્યાત્ સ્વ-કર્મ-જ્ઞઃ

મન્ત્રી સ્યાદ્ અર્થાનાં ચિન્તાયાં તદ્વદ્ અવરોધે ।
વામન-ષણ્ડ-કિરાત-મ્લેચ્છાભીરાઃ શકાર-કુબ્જાદ્યાઃ

મદ-મૂર્ખતાભિમાની દુષ્કુલતૈશ્વર્ય-સંયુક્તઃ ।
સો ઽયમ્ અનૂઢ-ભ્રાતા રાજ્ઞઃ શ્યાલઃ શકાર ઇત્ય્ ઉક્તઃ

દણ્ડે સુહૃત્-કુમારાટવિકાઃ સામન્ત-સૈનિકાદ્યાશ્ ચ ।
ઋત્વિક્-પુરોધસઃ સ્યુર્ બ્રહ્મ-વિદસ્ તાપસાસ્ તથા ધર્મે

ઉત્તમાઃ પીઠમર્દાદ્યાઃ મધ્યૌ વિટ-વિદૂષકૌ ।
તથા શકાર-ચેટાદ્યા અધમા પરિકીર્તિતાઃ

નિસૃષ્ટાર્થો મિતાર્થશ્ ચ તથા સન્દેશ-હારકઃ ।
કાર્ય-પ્રેષ્યસ્ ત્રિધા દૂતો દૂત્યશ્ ચાપિ તથાવિધાઃ

ઉભયોર્ ભાવમ્ ઉન્નીય સ્વયં વદતિ ચોત્તરમ્ ।
સુશ્લિષ્ટં કુરુતે કાર્યં નિસૃષ્ટાર્થસ્ તુ સ સ્મૃતઃ

મિતાર્થ-ભાષી કાર્યસ્ય સિદ્ધ-કારા મિતાર્થકઃ ।
યાવદ્ ભાષિત-સન્દેશ-હારઃ સન્દેશ-હારકઃ

શોભા વિલાસો માધુર્યં ગામ્ભીર્યં ધૈર્ય-તેજસી ।
લલિતૌદાર્યમ્ ઇત્ય્ અષ્ટૌ સત્ત્વજાઃ પૌરુષા ગુણાઃ

શૂરતા દક્ષતા સત્યં મહોત્સાહો ઽનુરાગિતા ।
નીચે ઘૂણાધિકે સ્પર્ધા યતઃ શોભેતિ તાં વિદુઃ

ધીરા દૃષ્ટિર્ ગતિશ્ ચિત્રા વિલાસે સસ્મિતં વચઃ ।
સાઙ્ક્ષોભેષ્વ્ અપ્ય્ અનુદ્વેગો માધુર્યં પરિકીર્તિતમ્

ભી-શોક-ક્રોધ-હર્ષાદ્યૈર્ ગામ્ભીર્યં નિર્વિકારતા ।
વ્યવસાયાદ્ અચલનં ધૈર્યં વિઘ્ને મહત્ય્ અપિ

અધિક્ષેપાપમાનાદેઃ પ્રયુક્તસ્ય પરેણ યત્ ।
પ્રાણાત્યયે ઽપ્ય્ અસહનં તત્-તેજઃ સમુદાહૃતમ્

વાગ્-વેશયોર્ મધુરતા, તદ્વચ્ છૃઙ્ગાર-ચેષ્ટિતં લલિતમ્ ।
દાનં સ-પ્રિય-ભાષણમ્ ઔદાર્યં શત્રુ-મિત્રયોઃ સમતા

અથ નાયિકા ત્રિ-ભેદા સ્વાન્યા સાધારણા સ્ત્રીતિ ।
નાયક-સામાન્ય-ગુણૈર્ ભવતિ યથા-સંભવૈર્ યુક્તા

વિનયાર્જવાદિ-યુક્તા ગૃહ-કર્મ-પરા પતિ-વ્રતા સ્વીયા ।
સાપિ કથિતા ત્રિભેદા મુગ્ધા મધ્યા પ્રગલ્ભેતિ

પ્રથમાવતીર્ણ-યૌવન-મદન-વિકારા રતૌ વામા ।
કથિતા મૃદુશ્ ચ માને સમધિક-લજ્જાવતી મુગ્ધા

મધ્યા વિચિત્ર-સુરતા પ્રરૂઢ-સ્મર-યૌવના ।
ઈષત્-પ્રગલ્ભ-વચના મધ્યમ-વ્રીડિતા મતા

સ્મરાન્ધા ગાઢતારુણ્યા સમસ્ત-રત-કોવિદા ।
ભાવોન્નતા દર-વ્રીડા પ્રગલ્ભાક્રાન્ત-નાયકા

તે ધીરા ચાપ્ય્ અધીરા ચ ધીરાધીરેતિ ષડ્-વિધે ।
પ્રિયં સોત્પ્રાસ-વક્રોક્ત્યા મધ્યા ધીરા દહેદ્ રુષા

ધીરાધીરા તુ રુદિતૈર્ અધીરા પુરુષોક્તિભિઃ ।
પ્રગલ્ભા યદિ ધીરા સ્યાચ્ છન્ન-કોપાકૃતિસ્ તદા

ઉદાસ્તે સુરતે તત્ર દર્શયન્ત્ય્ આદરાન્ બહિઃ ।
ધીરાધીરા તુ સોલ્લુણ્ઠ-ભાષિતૈઃ ખેદયત્ય્ અમુમ્

તર્જયેત્ તાડયેદ્ અન્યા પ્રત્યેકં તા અપિ દ્વિધા ।
કનિષ્ઠ-જ્યેષ્ઠ-રૂપત્વાન્ નાયક-પ્રણયં પ્રતિ

મધ્યા-પ્રગલ્ભયોર્ ભેદાસ્ તસ્માદ્ દ્વાદશ કીર્તિતાઃ ।
મુગ્ધા ત્વ્ એકૈવ તેન સ્યુઃ સ્વીયાભેદાસ્ ત્રયોદશા

પરકીયા દ્વિધા પ્રોક્તા પરોઢા કન્યકા તથા ।
યાત્રાદિ-નિરસ્તાન્યોઢા કુલટા ગલિત-ત્રપા

કન્યા ત્વ્ અજાતોપયમા સ-લજ્જા નવ-યૌવના ।
ધીરા કલા-પ્રગલ્ભા સ્યાદ્ વેશ્યાસામાન્ય-નાયિકા

નિર્ગુણાન્ અપિ ન દ્વેષ્ટિ ન રજ્યતિ ગુણિષ્વ્ અપિ ।
વિત્ત-માત્રં સમાલોક્ય સા રાગં દર્શયેદ્ બહિઃ

કામં અઙ્ગીકૃતમ્ અપિ પરિક્ષીણ-ધનં નરમ્ ।
માત્રા નિઃસારયેદ્ એષા પુનઃ-સન્ધાન-કાઙ્ક્ષયા

તસ્કરાઃ ષણ્ડકા મૂર્ખાઃ સુખ-પ્રાપ્ત-ધનાસ્ તથા ।
લિઙ્ગિનશ્ છન્ન-કામાદ્યા અસ્યાઃ પ્રાયેણ વલ્લભાઃ

એષાપિ મદનાયત્તા ક્વાપિ સત્યાનુરાગિણી ।
રક્તાયાં વા વિરક્તાયાં રતમ્ અસ્યાં સત્યાનુરાગિણી

અવસ્થાભિર્ ભવન્ત્ય્ અષ્ટાવ્ એતાઃ ષોડશ-ભેદિતાઃ ।
સ્વાધીન-ભર્તૃકા તદ્વત્ ખણ્ડિતાથાભિસારિકા

કલહાન્તરિતા વિપ્ર-લબ્ધા પ્રોષિત-ભર્તૃકા ।
અન્યા વાસક-સજ્જા સ્યાદ્ વિરહોત્કણ્ઠિતા તથા

કાન્તો રતિ-ગુણાકૃષ્ટો ન જહાતિ યદ્-અન્તિકમ્ ।
વિચિત્ર-વિભ્રમાસક્તા સા સ્યાત્ સ્વાધીન-ભર્તૃકા

પાર્શ્વમ્ એતિ પ્રિયો યસ્યા અન્ય-સંયોગ-ચિહ્નિતઃ ।
સા ખણ્ડિતેતિ કથિતા ધીરૈર્ ઈર્ષ્યા-કષાયિતા

અભિસારયતે કાન્તં યા મન્મથ-વશંવદા ।
સ્વયં વાભિસરત્ય્ એષા ધીરૈર્ ઉક્તાભિસારિકા

સંલીના સ્વેષુ ગાત્રેષુ મૂકીકૃત-વિભૂષણા ।
અવગુણ્ઠન-સંવીતા કુલજાભિસરેદ્ યદિ

વિચિત્રોજ્જ્વલ-વેષા તુ રણન્-નૂપુર-કઙ્કણા ।
પ્રમોદ-સ્મેર-વદના સ્યાદ્ વેશ્યાભિસરેદ્ યદિ

મદ-સ્ખલિત-સંલાપા વિભ્રમોત્ફુલ્લ-લોચના ।
આવિદ્ધ-ગતિ-સઞ્ચારા સ્યાત્ પ્રેષ્યાભિસરેદ્ યદિ

ક્ષેત્રં વાટી ભગ્ન-દેવાલયો દૂતી-ગૃહં વનમ્ ।
માલા-પઞ્ચઃ શ્મશાનં ચ નદ્યાદીનાં તટી તથા

એવં કૃતાભિસારાણાં પુંશ્ચલીનાં વિનોદને ।
સ્થાનાન્ય્ અષ્ટૌ તથા ધ્વાન્ત-ચ્છન્ને કુત્રચિદ્ આશ્રયે

ચાટુકારમ્ અપિ પ્રાણ-નાથં રોષાદ્ અપાસ્ય યા ।
પશ્ચાત્ તાપમ્ અવાપ્નોતિ કલહાન્તરિતા તુ સા

પ્રિયઃ કૃત્વાપિ સઙ્કેતં યસ્યા નાયાતિ સંનિધિમ્ ।
વિપ્રલબ્ધા તુ સા જ્ઞેયા નિતાન્તમ્ અવમાનિતા

નાના-કાર્ય-વશાદ્ યસ્યા દૂર-દેશં ગતઃ પતિઃ ।
સા મનોભવ-દુઃખાર્તા ભવેત્ પ્રોષિત-ભર્તૃકા

કુરુતે મણ્ડનં યસ્યાઃ સજ્જિતે વાસ-વેશ્મનિ ।
સા તુ વાસક-સજ્જા સ્યાદ્ વિદિત-પ્રિય-સઙ્ગમા

આગન્તું કૃત-ચિત્તો ઽપિ દૈવાન્ નાયાતિ યત્ પ્રિયઃ ।
તદ્-અનાગત-દુઃખાર્તા વિરહોત્કણ્ઠિતા તુ સા

ઇતિ સાષ્ટાવિંશતિ-શતમ્ ઉત્તમ-મધ્યાધમ-સ્વરૂપેણ ।
ચતુરધિકાશીતિ-યુતં શત-ત્રયં નાયિકા-ભેદાઃ

ક્વચિદન્યોન્ય-સાઙ્કર્યમ્ આસાં લક્ષ્યેષુ દૃશ્યતે ।
ઇતરા અપ્ય્ અસઙ્ખ્યાસ્ તા નોક્તા વિસ્તર-શઙ્કયા

યૌવને સત્ત્વજાસ્ તાસામ્ અષ્ટાવિંશતિ-સઙ્ખ્યકાઃ ।
અલઙ્કારાસ્ તત્ર ભાવ-હાવ-હેલાસ્ ત્રયો ઽઙ્ગજાઃ

શોભા કાન્તિશ્ ચ દીપ્તિશ્ ચ મ્ આધુર્યં ચ પ્રગલ્ભતા ।
ઔદાર્યં ધૈર્યમ્ ઇત્ય્ એતે સપ્તૈવ સ્યુર્ અયત્નજાઃ

લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્ બિબ્બોકઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં વિભ્રમો લલિતં મદઃ

વિહૃતં તપનં મૌગ્ધ્યં વિક્ષેપશ્ ચ કુતૂહલમ્ ।
હસિતં ચકિતં કેલિર્ ઇત્ય્ અષ્ટાદશ-સઙ્ખ્યકાઃ

સ્વભાવાજાશ્ ચ ભાવાદ્યા દશ પુંસાં ભવન્ત્ય્ અપિ ।
નિર્વિકારાત્મકે ચિત્તે ભાવઃ પ્રથમ-વિક્રિયા

ભ્રૂ-નેત્રાદિ-વિકારૈસ્ તુ સંભોગેચ્છા-પ્રકાશકઃ ।
ભાવ એવાલ્પ-સંલક્ષ્ય-વિકારો હાવ ઉચ્યતે

હેલાત્યન્ત-સમાલક્ષ્ય-વિકારઃ સ્યાત્ સ એવ તુ ।
રૂપ-યૌવન-લાલિત્ય-ભોગાદ્યૈર્ અઙ્ગ-ભૂષણમ્

સૈવ કાન્તિર્ મન્મથાપ્યાયિત-દ્યુતિઃ ।
કાન્તિર્ એવાતિવિસ્તીર્ણા દીપ્તિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

સર્વાવસ્થા-વિશેષેષુ માધુર્યં રમણીયતા ।
નિઃસાધ્વસત્વં પ્રાગલ્ભ્યમ્ ઔદાર્યં વિનયઃ સદા

મુક્તાત્મ-શ્લાઘના ધૈર્યં મનોવૃત્તિર્ અચઞ્ચલા ।
અઙ્ગૈર્ વેષૈર્ અલઙ્કારૈઃ પ્રેમિભિર્ વચનૈર્ અપિ

પ્રીતિ-પ્રયોજૈતૈર્ લીલાં પ્રિયસ્યાનુકૃતિં વિદુઃ ।
યાનસ્થાનાસનાદીનાં મુખ-નેત્રાદિ-કર્મણામ્

વિશેષસ્ તુ વિલાસઃ સ્યાદ્ ઇષ્ટ-સન્દર્શનાદિના ।
સ્તોકાપ્ય્ આકલ્પ-રચના વિચ્છિત્તિઃ કાન્તિ-પોષ-કૃત્

સ્મિત-શુષ્ક-રુદિત-હસિત-ત્રાસ-ક્રોધ-શ્રમાદીનામ્ ।
સાઙ્કર્યં કિલકિઞ્ચિતમ્ ઈષ્ટતમ-સઙ્ગમાદિજાદ્ ધર્ષાત્

તદ્-ભાવ-ભાવિતે ચિત્તે વલ્લભસ્ય કથાદિષુ ।
મોટ્ટાયિતમ્ ઇતિ પ્રાહુઃ કર્ણ-કણ્ડૂયનાદિકમ્

કેશસ્તનાધરાદીનાં ગ્રહે હર્ષે ઽપિ સંભ્રમાત્ ।
આહુઃ કુટ્ટમિતં નામ શિરઃ-કર-વિધૂનનમ્

ત્વરયા હર્ષ-રાગાદેર્ દયિતા-ગમનાદિષુ ।
અસ્થાને વિભ્રમાદીનાં વિન્યાસો વિભ્રમો મતઃ

સુકુમારતયાઙ્ગાનાં વિન્યાસો લલિતં ભવેત્ ।
મદો વિકારઃ સૌભાગ્ય-યૌવનાદ્ય્-અવલેપજઃ

વક્તવ્ય-કાલે ઽપ્ય્ અવચો વ્રીડયા વિહૃતં મતમ્ ।
તપનં પ્રિય-વિચ્છેદે સ્મર-વેગોત્થ-ચેષ્ટિતમ્

અજ્ઞાનાદ્ ઇવ યા પૃચ્છા પ્રતીતસ્યાપિ વસ્તુનઃ ।
વલ્લભસ્ય પુરઃ પ્રોક્તં મૌગ્ધ્યં તત્-તત્ત્વ-વેદિભિઃ

ભૂષાણામ્ અર્ધ-રચના મિથ્યા વિષ્વગ્-અવેક્ષણમ્ ।
રહસ્યાખ્યાનમ્ ઈષાચ્ ચ વિક્ષેપો દયિતાન્તિકે

રમ્ય-વસ્તુ-સમાલોકે લોલ્તા સ્યાત્ કુતૂહલમ્ ।
હસિતં તુ વૃથા-હાસો યૌવનોદ્ભેદ-સંભવઃ

કુતો ઽપિ દયિતસ્યાગ્રે ચકિતં ભય-સંભ્રમઃ ।
વિહારે સહ કાન્તેન ક્રીડિતં કેલિર્ ઉચ્યતે

દૃષ્ટ્વા દર્શયતિ વ્રીડાં સંમુખં નૈવ પશ્યતિ ।
પ્રચ્છન્નં વા ભ્રમન્તં વા-(અ)તિક્રાન્તં પશ્યતિ પ્રિયમ્

બહુધા પૃચ્છ્યમાનાપિ મન્દ-મન્દમ્ અધોમુખી ।
સગદ્ગદ-સ્વરં કિઞ્ચિત્ પ્રિયં પ્રાયેણ ભાષતે

અન્યૈઃ પ્રવર્તિતાં શશ્વત્ સાવધાના ચ તત્-કથામ્ ।
શૃણોત્ય્ અન્યત્ર દત્તાક્ષી પ્રિયે બાલાનુરાગિણી

ચિરાય સવિધે સ્થાનં પ્રિયસ્ય બહુ મન્યતે ।
વિલોચન-પથં ચાસ્ય ન ગચ્છત્ય્ અનલઙ્કૃતા

ક્વાપિ કુન્તલ-સંવ્યાન-સંયમ-વ્યપદેશતઃ ।
બાહુ-મૂલં સ્તનૌ નાભિ-પઙ્કજં દર્શયેત્ સ્ફુટમ્

આચ્છાદયતિ વાગ્-આદ્યૈઃ પ્રિયસ્ય પરિચારકાન્ ।
વિશ્વસિત્ય્ અસ્ય મિત્રેષુ બહુ-માનં કરોતિ ચ

સખી-મધ્યે ગુણાન્ બ્રૂતે સ્વ-ધનં પ્રદદાતિ ચ ।
સુપ્તે સ્વપિતિ દુઃખે ઽસ્ય દુઃખં ધત્તે સુખે સુખમ્

સ્થિતા દૃષ્ટિ-પથે શશ્વત્-પ્રિયે પશ્યતિ દૂરતઃ ।
આભાષતે પરિજનં સંમુખં સ્મર-વિક્રિયમ્

યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ સંવીક્ષ્ય કુરુતે હસિતં મુધા ।
કર્ણ-કણ્ડૂયનં તદ્વત્ કવરી-મોક્ષ-સંયમૌ

જૃમ્ભતે સ્ફોટયત્ય્ અઙ્ગં બાલમ્ આશ્લિષ્ય ચુમ્બતિ ।
ભાલે તથા વયસ્યાયા રચયેત્ તિલક-ક્રિયામ્

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ લિખતિ સકટાક્ષં નિરીક્ષતે ।
દશતિ સ્વાધરં ચાપિ બ્રૂતે પ્રિયમ્ અધોમુખી

ન મુઞ્ચતિ ચ તં દેશં નાયકો યત્ર દૃશ્યતે ।
આગચ્છતિ ગૃહં તસ્ય કાર્ય-વ્યાજેન કેનચિત્

દત્તં કિમ્ અપિ કાન્તેન ધૃત્વાઙ્ગે મુહુર્ ઈક્ષતે ।
નિત્યં હૃષ્યતિ તદ્-યોગે વિયોગે મલિના કૃશા

મન્યતે બહુ તચ્-છીલં તત્-પ્રિયં મન્યતે પ્રિયમ્ ।
પ્રાર્થયત્ય્ અલ્પ-મૂલ્યાનિ સુપ્તા ન પરિવર્તતે

વિકારાન્ સાત્ત્વિકાન્ અસ્ય સંમુખી નાધિગચ્છતિ ।
ભાષતે સૂનૃતં સ્નિગ્ધામ્ અનુરક્તા નિતમ્બિની

એતેષ્વ્ અધિક-લજ્જાનિ ચેષ્ટિતાનિ નવ-સ્ત્રિયાઃ ।
મધ્ય-વ્રીડાનિ મધ્યાયાઃ સ્રંસમાન-ત્રપાણિ તુ

અન્ય-સ્ત્રિયાઃ પ્રગલ્ભાયાસ્ તથા સ્યુર્ વાર-યોષિતઃ ।
લેખ્ય-પ્રસ્થાપનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્ વીક્ષિતૈર્ મૃદુ-ભાષિતૈઃ

દૂતી-સંપ્રેષણૈર્ નાર્યા ભાવાભિવ્યક્તિર્ ઇષ્યતે ।
દૂત્યઃ સખી નટી દાસી ધાત્રેયી પ્રતિવેશિની

બાલા પ્રવ્રજિતા કારૂઃ શિલ્પિન્યાદ્યાઃ સ્વયં તથા ।
કલા-કૌશલમ્ ઉત્સાહો ભક્તિશ્ ચિત્તજ્ઞતા સ્મૃતિઃ

માધુર્યં નર્મ-વિજ્ઞાનં વાગ્મિતા ચેતિ તદ્-ગુણાઃ ।
એતા અપિ યથૌચિત્યાદ્ ઉત્તમઆધમ-મધ્યમાઃ

ધીરોધતઃ પાપકારી વ્યસની પ્રતિનાયકઃ ।
ઉદ્દીપન-વિભાવાસ્ તે રસમ્ ઉદ્દીપયન્તિ યે

આલમ્બનસ્ય ચેષ્ટાદ્યા દેશ-કાલાદયસ્ તથા ।
ઉદ્બુદ્ધં કારણૈઃ સ્વૈઃ સ્વરિ બહિર્ ભાવં પ્રકાશયન્

લોકે યઃ કાર્ય-રૂપઃ સો ઽનુભાવઃ કાવ્ય-નાટ્યયોઃ ।
ઉક્તાઃ સ્ત્રીણામ્ અલઙ્કારા અઙ્ગજાશ્ ચ સ્વભાવજાઃ

તદ્-રૂપાઃ સાત્ત્વિકા ભાવાસ્ તથા ચેષ્ટાઃ પરા અપિ ।
વિકારાઃ સત્ત્વ-સંભૂતાઃ સાત્ત્વિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

સત્ત્વ-માત્રોદ્ભવત્વાત્ તુ ભિન્ના અપ્ય્ અનુભાવતઃ ।
સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચઃ સ્વર-ભઙ્ગો ઽથ વેપથુઃ

વૈવર્ણ્યમ્ અશ્રુ-પ્રલય ઇત્ય્ અષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
સ્તમ્ભશ્ ચેષ્ટા-પ્રતીઘાતો ભય-હર્ષામયાદિભિઃ

વપુર્ જલોદ્ગમઃ સ્વેદો રતિ-ઘર્મ-શ્રમાદિભિઃ ।
હર્ષાદ્ભુત-ભયાદિભ્યો રોમાઞ્ચો રોમ-વિક્રિયાઃ

મદ-સંમદ-પીડાદ્યૈર્ વૈસ્વર્યં ગદ્ગદં વિદુઃ ।
રાગ-દ્વેષ-શ્રમાદિભ્યઃ કમ્પો ગાત્રસ્ય વેપથુઃ

વિષાદ-મદ-રોષાદ્યૈર્ વર્ણાન્યત્વં વિવર્ણતા ।
અશ્રુ નેત્રોદ્ભવં વારિ ક્રોધ-દુઃખ-પ્રહર્ષજમ્

પ્રલયઃ સુખ-દુઃખાભ્યાં ચેષ્ટા-જ્ઞાન-નિરાકૃતિઃ ।
વિશેષાદ્ આભિમુખ્યેન ચરણાદ્ વ્યભિચારિણઃ ।
સ્થાયિન્ય્ ઉન્મગ્ન-નિર્મગ્નાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશચ્ ચ તદ્-ભિદાઃ

નિર્વેદાવેગ-દૈન્ય-શ્રમ-મદ-જડતા ઔગ્ર્ય-મોહૌ વિબોધઃ સ્વપ્નાપસ્માર-ગર્વા મરણમ્ અલસતામર્ષ-નિદ્રાવહિત્થાઃ ।
ઔત્સુક્યોન્માદ-શઙ્કાઃ સ્મૃતિ-મતિ-સહિતા વ્યાધિ-સત્રાસ-લજ્જા હર્ષાસૂયા-વિષાદાઃ સધૃતિ-ચપલતા ગ્લાનિ-ચિન્તા-વિતર્કાઃ

તત્ત્વ-જ્ઞાનાપદ્-ઈર્ષ્યાદેર્ નિર્વેદઃ સ્વાવમાનનમ્ ।
દૈન્ય-ચિન્તાશ્રુ-નિઃશ્વાસ-વૈવર્ણ્યોચ્છ્વસિતાદિ-કૃત્

આવેગઃ સંભ્રમસ્ તત્ર વર્ષજે પિણ્ડિતાઙ્ગતા ।
ઉત્પાતજે સ્રસ્તતાઙ્ગે ધૂમાદ્યાકુલતાગ્નિજે

રાજ-વિદ્રવજાદેસ્ તુ શસ્ત્ર-નાગાદિ-યોજનમ્ ।
ગજાદેઃ સ્તમ્ભકમ્પાદિ પાંસ્વાદ્યાકુલતાનિલાત્

ઇષ્ટાદ્ ધર્ષાઃ શુચો ઽનિષ્ટાજ્ જ્ઞેયાશ્ ચાન્યે યથાયથમ્ ।
દૌર્ગત્યાદ્યૈર્ અનૌજસ્યં દૈન્યં મલિનતાદિકૃત્

ખેદો રત્ય્-અધ્વ-ગત્યાદેઃ શ્વાસ-નિદ્રાદિ-કૃચ્ છ્રમઃ ।
સંમોહાનન્દ-સંભેદો મદો મદ્યોપયોગજઃ

અમુના ચોત્તમઃ શેતે મધ્યો હસતિ ગાયતિ ।
અધમ-પ્રકૃતિશ્ ચાપિ પરુષં વક્તિ રોદિતિ

અપ્રતિપત્તિર્ જડતા સ્યાદ્ ઇષ્ટાનિષ્ટ-દર્શન-શ્રુતિભિઃ ।
અનિમિષ-નયન-નિરીક્ષણ-તૂષ્ણીમ્ભાવાદયસ્ તત્ર

શૌર્યાપરાધાદિ-ભવં ભવેચ્ ચણ્ડત્વમ્ ઉગ્રતા ।
તત્ર સ્વેદ-શિરઃ-કમ્પ-તર્જના-તાડનાદયઃ

મોહો વિચિત્તતા ભીતિ-દુઃખાવેગાનુચિન્તનૈઃ ।
મૂર્ચ્છનાજ્ઞાન-પતન-ભ્રમણાદર્શનાદિ-કૃત્

નિદ્રાપગમ-હેતુભ્યો વિબોધશ્ ચેતનાગમઃ ।
જૃમ્ભાઙ્ગ-ભઙ્ગ-નયન-મીલનાઙ્ગાવલોક-કૃત્

સ્વપ્નો નિદ્રામ્ ઉપેતસ્ય વિષયાનુભવસ્ તુ યઃ ।
કોપાવેગ-ભય-ગ્લાનિ-સુખ-દુઃખાદિ-કારકઃ

મનઃ-ક્ષેપસ્ ત્વ્ અપસ્મારો ગ્રહાદ્ય્-આવેશનાદિજઃ ।
ભૂપાત-કમ્પ-પ્રસ્વેદ-ફેન-લાલાદિ-કારકઃ

ગર્વો મદઃ પ્રભાવ-શ્રી-વિધ્યા-સત્-કુલતાદિજઃ ।
અવજ્ઞા-સ-વિલાસાઙ્ગ-દર્શનાવિનયાદિ-કૃત્

શરાદ્યૈર્ મરણં જીવ-ત્યાગો ઽઙ્ગ-પતનાદિ-કૃત્ ।
આલસ્યં શ્રમ-ગર્ભાદ્યૈર્ જાડ્યં જૃમ્ભાસિતાદિ-કૃત્

નિન્દાક્ષેપાપમાનાદેર્ અમર્ષો ઽભિનિવિષ્ટતા ।
નેત્ર-રાગ-શિરઃ-કમ્પ-ભ્રૂ-ભઙ્ગોત્તજનાદિ-કૃત્

ચેતઃ સંમીલનં નિદ્રા શ્રમ-ક્લમ-મદાદિજા ।
જૃમ્ભાક્ષિ-મીલનોચ્છ્વાસ-ગાત્ર-ભઙ્ગાદિ-કારણમ્

ભય-ગૌરવ-લજ્જાદેર્ હર્ષાદ્યાકાર-ગુપ્તિર્ અવહિત્થા ।
વ્યાપારાન્તર-સક્ત્ય્-અન્યથાવભાષણ-વિલોકનાદિ-કરી

ઇષ્ટાનવાપ્તેર્ ઔત્સુક્યં કાલ-ક્ષેપા-સહિષ્ણુતા ।
ચિત્ત-તાપ-ત્વરા-સ્વેદ-દીર્ઘ-નિઃશ્વસિતાદિ-કૃત્

ચિત્ત-સંમોહ ઉન્માદઃ કામ-શોક-ભયાદિભિઃ ।
અસ્થાન-હાસ-રુદિત-ગીત-પ્રલપનાદિ-કૃત્

પર-ક્રૌર્યાત્મ-દોષાદ્યૈઃ શઙ્કાનર્થસ્ય તર્કણમ્ ।
વૈવર્ણ્ય-કમ્પ-વૈસ્વર્ય-પાર્શ્વાલોકાસ્ય-શોષ-કૃત્

સદૃશ-જ્ઞાન-ચિન્તાદ્યૈર્ ભ્રૂ-સમુન્નયનાદિ-કૃત્ ।
સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતાર્થ-વિષય-જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે

નીતિ-માર્ગાનુસૃત્યાદેર્ અર્થ-નિર્ધારણં મતિઃ ।
સ્મેરતા ધૃતિ-સતોષૌ બહુ-માનશ્ ચ તદ્-ભવાઃ

વ્યાધિર્ જ્વરાદિર્ વાતાદ્યૈર્ ભૂમીચ્છોત્કમ્પનાદિ-કૃત્ ।
નિર્ઘાત-વિદ્યુદ્-ઉલ્કાદ્યૈસ્ ત્રાસઃ કમ્પાદિ-કારકઃ

ધાર્ષ્ટ્યાભાવો વ્રીડા વદનાનમનાદિ-કૃદ્ દુરાચારાત્ ।
હર્ષસ્ ત્વ્ ઇષ્ટાવાપ્તેર્ મનઃ-પ્રસાદો ઽશ્રુ-ગદ્ગદાદિ-કરઃ

અસૂયાન્ય-ગુણર્ધીનામ્ ઔદ્ધત્યાદ્ અસહિષ્ણુતા ।
દોષોદ્ઘોષ-ભ્રૂ-વિભેદાવજ્ઞા-ક્રોધેઙ્ગિતાદિ-કૃત્

ઉપાયાભાવ-જન્મા તુ વિષાદઃ સત્ત્વ-સઙ્ક્ષયઃ ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-હૃત્-તાપ-સહાયાન્વેષણાદિ-કૃત્

જ્ઞાનાભીષ્ટાગમાદ્યૈસ્ તુ સંપૂર્ણ-સ્પૃહતા ધૃતિઃ ।
સૌહિત્ય-વચનોલ્લાસ-સહાસ-પ્રતિભાદિ-કૃત્

માત્સર્ય-દ્વેષ-રાગાદેશ્ ચાપલ્યં ત્વ્ અનવસ્થિતિઃ ।
તત્ર ભર્સન-પારુષ્ય-સ્વચ્છનાચરણાદયઃ

રત્યાયાસમનસ્તાપ-ક્ષુત્-પિપાસાદિ-સંભવા ।
ગ્લાનિર્ નિષ્પ્રાણતા-કમ્પ-કાર્શ્યાનુત્સાહતાદિ-કૃત્

ધ્યાનં ચિન્તા હિતાનાપ્તેઃ શૂન્યતાશ્વાસ-તાપ-કૃત્ ।
તર્કો વિચારઃ સન્દેહાદ્ ભ્રૂશિરો ઽઙ્ગુલિ-નર્તકઃ

રત્યાદયો ઽપ્ય્ અનિયતે રસે સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ ।
શૃઙ્ગાર-વીરયોર્ હાસો વીરે ક્રોધસ્ તથા મતઃ

શાન્તે જુગુપ્સા કથિતા વ્યભિચારિતયા પુનઃ ।
ઇત્ય્ આદ્ય્-અન્યત્ સમુન્નતેયં તથા ભાવિત-બુદ્ધિભિઃ

અવિરુદ્ધા વિરુદ્ધા વા યં તિરોધાતુમ્ અક્ષમાઃ ।
આસ્વાદાઙ્કુર-કન્દો ઽસૌ ભાવઃ સ્થાયીતિ સંમતઃ

રતિર્ હાસશ્ ચ શોકશ્ ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સા વિસ્મયશ્ ચેત્થમ્ અષ્ટૌ પ્રોક્તાઃ શમો ઽપિ ચ

રતિર્ મનો ઽનુકૂલે ઽર્થે મનસઃ પ્રવણાયિતમ્ ।
વાગ્-આદિ-વૈકૃતૈશ્ ચેતો-વિકાસો હાસ ઇષ્યતે

ઇષ્ટ-નાશાદિભિશ્ ચેતો-વૈક્લવ્યં શોક-શબ્દ-ભાક્ ।
પ્રતિકૂલેષુ તૈક્ષ્ણ્યસ્યા-વબોધઃ ક્રોધ ઇષ્યતે

કાર્યારમ્ભેષુ સંરમ્ભઃ સ્થેયાનુત્સાહ ઉચ્યતે ।
રૌદ્ર-શક્ત્યા તુ જનિતં ચિત્ત-વૈક્લવ્યં ભયમ્

દોષેક્ષણાદિભિર્ ગર્હા જુગુપ્સા વિસ્મયોદ્ભવા ।
વિવિધેષુ પદાર્થેષુ લોક-સીમાતિવર્તિષુ

વિસ્ફારશ્ ચેતસો યસ્ તુ સ વિસ્મય ઉદાહૃતઃ ।
શમો નિરીહાવસ્થાયાં સ્વાત્મ-વિશ્રામજં સુખમ્

નાનાભિનય-સંબન્ધાન્ ભાવયન્તિ રસાન્ યતઃ ।
તસ્માદ્ ભાવા અમી પ્રોક્તાઃ સ્થાયિ-સઞ્ચારિ-સાત્ત્વિકાઃ

શૃઙ્ગાર-હાસ્ય-કરુણ-રૌદ્ર-વીર-ભયાનકાઃ ।
બીભત્સો ઽદ્ભુત ઇત્ય્ અષ્ટૌ રસાઃ શાન્તસ્ તથા મતઃ

શૃઙ્ગં હિ મન્મથોદ્ભેદસ્ તદ્ આગમન-હેતુકઃ ।
ઉત્તમ-પ્રકૃતિ-પ્રાયો રસઃ શૃઙ્ગાર ઇષ્યતે

પરોઢાં વર્જયિત્વાત્ર વેશ્યાં ચાનનુરાગિણીમ્ ।
આલમ્બનં નાયિકાઃ સ્યુર્ દક્ષિણાદ્યાશ્ ચ નાયકમ્

ચન્દ્ર-ચન્દન-રોલમ્બ-રુતાદ્ય્-ઉદ્દીપનં મતમ્ ।
ભ્રૂ-વિક્ષેપ-કટાક્ષાદિર્ અનુભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ

ત્યક્ત્વૌગ્ર્ય-મરણાલસ્ય-જુગુપ્સા-વ્યભિચારિણઃ ।
સ્થાયિ-ભાવો રતિઃ શ્યામ-વર્ણો ઽયં વિષ્ણુ-દૈવતઃ ।
વિપ્રલમ્ભો ઽથ સંભોગ ઇત્ય્ એષ દ્વિવિધો મતઃ

યત્ર તુ રતિઃ પ્રકૃષ્ટા નાભીષ્ટમ્ ઉપૈતૈ વિપ્રલમ્ભો ઽસૌ ।
સ ચ પૂર્વ-રાગ-માન-પ્રવાસ-કરુણાત્મકશ્ ચતુર્ધા સ્યાત્

શ્રવણાદ્ દર્શનાદ્ વાપિ મિથઃ સંરૂઢ-રાગયોઃ ।
દશા-વિશેષો યો ઽપ્રાપ્તૌ પૂર્વરાગઃ સ ઉચ્યતે

શ્રવણં તુ ભવેત્ તત્ર દૂત-વન્દી-સખી-મુખાત્ ।
ઇન્દ્રજાલે ચ ચિત્રે ચ સાક્ષાત્ સ્વપ્ને ચ દર્શનમ્

અભિલાષશ્ ચિન્તા-સ્મૃતિ-ગુણ-કથનોદ્વેગ-સંપ્રલાપાશ્ ચ ।
ઉન્માદો ઽથ વ્યાધિર્ જડતા મૃતિર્ ઇતિ દશાત્ર કામ-દશાઃ

અભિલાષઃ સ્પૃહા ચિન્તા પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયાદિ-ચિન્તનમ્ ।
ઉન્માદશ્ ચાપરિચ્છેદશ્ ચેતનાચેતનેષ્વ્ અપિ

અલક્ષ્ય-વાક્-પ્રલાપઃ સ્યાચ્ ચેતસો ભ્રમણાદ્ ભૃશમ્ ।
વ્યાધિસ્ તુ દીર્ઘ-નિઃશ્વાસ-પાણ્ડુતા-કૃશતાદયઃ

જડતા હીન-ચેષ્ટત્વમ્ અઙ્ગાનાં મનસસ્ તથા ।
રસ-વિચ્છેદ-હેતુત્વાન્ મરણં નૈવ વર્ણ્યતે

જાત-પ્રાયં તુ તદ્ વાચ્યં ચેતસાકાઙ્ક્ષિતં તથા ।
વર્ણ્યતે ઽપિ યદિ પ્રત્યુજ્-જીવનં સ્યાદ્ અદૂરતઃ

આદૌ વાચ્યઃ સ્ત્રિયા રાગઃ પુંસઃ પશ્ચાત્ તદ્-ઇઙ્ગિતૈઃ ।
નીલી કુસુમ્ભં મઞ્જિષ્ઠા પૂર્વરાગો ઽપિ ચ ત્રિધા

ન ચાતિશોભતે યન્ નાપૈતિ પ્રેમ મનોગતમ્ ।
તન્ નીલી-રાગમ્ આખ્યાતં યથા શ્રી-રામ-સીતયોઃ

કુસુમ્ભ-રાગં તત્ પ્રાહુર્ યદ્ અપૈતિ ચ શોભતે ।
મઞ્જિષ્ઠા-રાગમ્ આહુસ્ તદ્ યન્ નાપૈત્ય્ અતિશોભતે

માનઃ કોપઃ સ તુ દ્વેધા પ્રણયેર્ષ્યા-સમુદ્ભવઃ ।
દ્વયોઃ પ્રણયમાનઃ સ્યાત્ પ્રમોદે સુમહત્ય્ અપિ

પ્રેમ્ણઃ કુટિલ-ગામિત્વાત્ કોપો યઃ કારણં વિના ।
પત્યુર્ અન્ય-પ્રિયા-સઙ્ગે દૃષ્ટે ઽથાનુમિતે શ્રુતે

ઈર્ષ્યામાનો ભવેત્ સ્ત્રીણાં તત્રત્વ્ અનુમિતિસ્ ત્રિધા ।
ઉત્સ્વપ્નાયિત-ભોગાઙ્ક-ગોત્ર-સ્ખલન-સંભવા

સામ ભેદો ઽથ દાનં ચ નત્ય્-ઉપેક્ષે રસાન્તરમ્ ।
તદ્-ભઙ્ગાય પતિઃ કુર્યાત્ ષડ્-ઉપાયાન્ ઇતિ ક્રમાત્

તત્ર પ્રિય-વચઃ સામ ભેદસ્ તત્-સખ્ય્-ઉપાર્જનમ્ ।
દાનં વ્યાજેન ભૂષાદેઃ પાદયોઃ પતનં નતિઃ

સામાદૌ તુ પરિક્ષીણે સ્યાદ્ ઉપેક્ષાવધીરણમ્ ।
રભસ-ત્રાસ-હર્ષાદેઃ કોપ-ભ્રંશો રસાન્તરમ્

પ્રવાસો ભિન્ન-દેશિત્વં કાર્યાચ્ છાપાચ્ ચ સંભ્રમાત્ ।
તત્રાઙ્ગ-ચેલ-માલિન્યમ્ એક-વેણી-ધરં શિરઃ

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસ-રુદિત-ભૂમિ-પાતાદિ જાયતે ।
અઙ્ગેષ્વ્ અસૌષ્ઠવં તાપઃ પાણ્ડુતા કૃશતારુચિઃ

અધૃતિઃ સ્યાદ્ અનાલમ્બસ્ તન્-મયોન્માદ-મૂર્ચ્છનાઃ ।
મૃતિશ્ ચેતિ ક્રમાજ્ જ્ઞેયા દશ સ્મર-દશા ઇહ

અસૌષ્ઠવં મલાપત્તિસ્ તાપસ્ તુ વિરહ-જ્વરઃ ।
અરુચિર્ વસ્તુ-વૈરાગ્યં સર્વત્રારાગિતા ધૃતિઃ

અનાલમ્બનતા ચાપિ શૂન્યતા મનસઃ સ્મૃતા ।
તન્-મયં તત્-પ્રકાશો હિ બાહ્યાભ્યન્તરતસ્ તથા ।
ભાવી ભવન્ ભૂત ઇતિ ત્રિધા સ્યાત્ તત્ર કાર્યજઃ

યૂનોર્ એકતરસ્મિન્ ગતવતિ લોકાન્તરં પુનર્ અલભ્યે ।
વિમનાયતે યદૈકસ્ તતો ભવેત્ કરુણ-વિપ્રલમ્ભાખ્યઃ

દર્શન-સ્પર્શનાદીનિ નિષેવેતે વિલાસિનૌ ।
યત્રાનુરક્તાવ્ અન્યોન્યં સંભોગો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ

સઙ્ખ્યાતુમ્ અશક્યતયા ચુમ્બન-પરિરમ્ભણાદિ-બહુ-ભેદાત્ ।
અયમ્ એક એવ ધીરૈઃ કથિતઃ સંભોગ-શૃઙ્ગારઃ

તત્ર સ્યાદ્ ઋતુ-ષટ્કં ચન્દ્રાદિત્યૌ તથોદયાસ્ત-મયઃ ।
જલ-કેલિ-વન-વિહાર-પ્રભાત-મધુ-પાન-યામિની-પ્રભૃતિઃ

અનુલેપન-ભૂષાડ્યા વાચ્યં શુચિ મેધ્યમ્ અન્યચ્ ચ ।
કથિતશ્ ચતુર્વિધો ઽસાવ્ આનન્તર્યાત્ તુ પૂર્વ-રાગાદેઃ

વિકૃતાકાર-વાગ્-વેષા-ચેષ્ટાદેઃ કુહુકાદ્ ભવેત્ ।
હાસ્યો હાસ-સ્થાયિ-ભાવઃ શ્વેતઃ પ્રમથ-દૈવતઃ

વિકૃતાકાર-વાક્-ચેષ્ટં યમ્ આલોક્ય હસેજ્ જનઃ ।
તમ્ અત્રાલમ્બનં પ્રાહુસ્ તચ્-ચેષ્ટોદ્દીપનં મતમ્

અનુભાવો ઽક્ષિ-સઙ્કોચ-વદન-સ્મેરતાદયઃ ।
નિદ્રાલસ્યાવહિત્થાદ્યા અત્ર સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ

જ્યેષ્ઠાનાં સ્મિત-હસિતે મધ્યાનાં વિહસિતાવહસિતે ચ ।
નીચાનામ્ અપહસિતં તથાતિહસિતં તદ્ એષ ષડ્-ભેદઃ

ઈષદ્-વિકાસિ-નયનં સ્મિતં સ્યાદ્ સ્પન્દિતાધરમ્ ।
કિઞ્ચિલ્ લક્ષ-દ્વિજં તત્ર હસિતં કથિતં બુધૈઃ

મધુર-સ્વરં વિહસિતં સાંસ-શિરઃ-કમ્પમ્ અવહસિતમ્ ।
અપહસિતં સાસ્રાક્ષં વિક્ષિપ્તાઙ્ગં ચ ભવત્ય્ અતિહસિતમ્

યસ્ય હાસઃ સ ચેત્ ક્વાપિ સાક્ષાન્ નૈવ નિબધ્યતે ।
તથાપ્ય્ એષ વિભાવાદિ-સામર્થ્યાદ્ ઉપલભ્યતે

અભેદેન વિભાવાદિ-સાધારણ્યાત્ પ્રતીયતે ।
સામાજિકૈસ્ તતો હાસ્ય-રસો ઽયમ્ અનુભૂયતે

ઇષ્ટ-નાશાદ્ અનિષ્ટાપ્તેઃ કરુણાખ્યો રસો ભવેત્ ।
ધીરૈઃ કપોત-વર્ણો ઽયં કથિતો યમ-દૈવતઃ

શોકો ઽત્ર સ્થાયિ-ભાવઃ સ્યાચ્ છોચ્યમ્ આલમ્બનં મતમ્ ।
તસ્ય દાહાદિકાવસ્થા ભવેદ્ ઉદ્દીપનં પુનઃ

અનુભાવા દૈવ-નિન્દા-ભૂપાત-ક્રન્દિતાદયઃ ।
વૈવર્ણ્યોચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસ-સ્તમ્ભ-પ્રલપનાનિ ચ

નિર્વેદ-મોહાપસ્માર-વ્યાધિ-ગ્લાનિ-સ્મૃતિ-શ્રમાઃ ।
વિષાદ-જડતોન્માદ-ચિન્તાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

શોક-સ્થાયિતયા ભિન્નો વિપ્રલમ્ભાદ્ અયં રસઃ ।
વિપ્રલમ્ભે રતિઃ સ્થાયી પુનઃ-સંભોગ-હેતુકઃ

રૌદ્રઃ ક્રોધ-સ્થાયિ-ભાવો રક્તો રુદ્રાધિદૈવતઃ ।
આલમ્બનમ્ અરિસ્ તસ્ય તચ્ ચેષ્ટોદ્દીપનં મતમ્

મુષ્ટિ-પ્રહાર-પાતન-વિકૃત-ચ્છેદાવદારણૈશ્ ચૈવ ।
સઙ્ગ્રામ-સંભ્રમાદ્યૈર્ અસ્યોદ્દીપ્તિર્ ભવેત્ પ્રૌઢા

ભ્રૂ-વિભઙ્ગૌષ્ઠ-નિર્વેશ-બાહુ-સ્ફોટન-તર્જનાઃ ।
આત્માવદાન-કથનમ્ આયુધોત્ક્ષેપણાનિ ચ

અનુભાવાસ્ તથાક્ષેપ-ક્રૂર-સન્દર્શનાદયઃ ।
ઉગ્રતા-વેગ-રોમાઞ્ચ-સ્વેદ-વેપથવો મદઃ

મોહામર્ષાદયસ્ તત્ર ભાવાઃ સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ ।
રક્તાસ્ય-નેત્રતા ચાત્ર ભેદિની યુદ્ધ-વીરતઃ

ઉત્તમ-પ્રકૃતિર્ વીર ઉત્સાહ-સ્થાયિ-ભાવકઃ ।
મહેન્દ્ર-દૈવતો હેમ-વર્ણો ઽયં સમુદાહૃતઃ

આલમ્બન-વિભાવાસ્ તુ વિજેતવ્યાદયો મતાઃ ।
વિજેતવ્યાદિ-ચેષ્ટાદ્યાસ્ તસ્યોદ્દીપન-રૂપિણઃ ।
અનુભાવાસ્ તુ તત્ર સ્યુઃ સહાયાન્વેષણાદયઃ

સઞ્ચારિણસ્ તુ ધૃતિ-મતિ-ગર્વ-સ્મૃતિ-તર્ક-રોમાઞ્ચાઃ ।
સ ચ દાન-ધર્મ-યુદ્ધૈર્ દયયા ચ સમન્વિતશ્ ચતુર્ધા સ્યાત્

ભયાનકૌ ભય-સ્થાયિ-ભાવો ભૂતાધિદૈવતઃ ।
સ્ત્રી-નીચ-પ્રકૃતિઃ કૃષ્ણો મતસ્ તત્ત્વ-વિશારદૈઃ

યસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે ભીતિસ્ તદ્ અત્રાલમ્બનં મતમ્ ।
ચેષ્ટા ઘોરતરાસ્ તસ્ય ભવેદ્ ઉદ્દીપનં પુનઃ

અનુભાવો ઽત્ર વૈવર્ણ્ય-ગદ્ગદ-સ્વર-ભાષણમ્ ।
પ્રલય-સ્વેદ-રોમાઞ્ચ-કમ્પ-દિક્-પ્રેક્ષણાદયઃ

જુગુપ્સાવેગ-સંમોહ-સન્ત્રાસ-મ્લાનિ-દીનતાઃ ।
શઙ્કાપસ્માર-સંભ્રાન્તિ-મૃત્ય્વાદ્યા વ્યભિચારિણઃ

જુગુપ્સા-સ્થાયિ-ભાવસ્ તુ બીભત્સઃ કથ્યતે રસઃ ।
નીલ-વર્ણો મહા-કાલ-દૈવતો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ

દુર્ગન્ધ-માંસ-રુધિર-મેદાંસ્યાલમ્બનં મતમ્ ।
તત્રૈવ કૃમિ-પાતાદ્યમ્ ઉદ્દીપનમ્ ઉદાહૃતમ્

નિષ્ઠીવનાસ્ય-વલન-નેત્ર-સઙ્કોચનાદયઃ ।
અનુભાવાસ્ તત્ર મતાસ્ તથા સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ

મોહો ઽપસ્માર આવેગો વ્યાધિશ્ ચ મરણાદયઃ ।
અદ્ભુતો વિસ્મય-સ્થાયિ-ભાવો ગન્ધર્વ-દૈવતઃ

પીત-વર્ણો વસ્તુ લોકા-તિગમ્ આલમ્બનં મતમ્ ।
ગુણાનાં તસ્ય મહિમા ભવેદ્ ઉદ્દીપનં પુનઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદો ઽથ રોમાઞ્ચ-ગદ્ગદ-સ્વર-સંભ્રમાઃ ।
તથા નેત્ર-વિકાસાદ્યા અનુભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

વિતર્કાવેગ-સંભ્રાન્તિ-હર્ષાદ્યા વ્યભિચારિણઃ ।
શાન્તઃ શમ-સ્થાયિ-ભાવ ઉત્તમ-પ્રકૃતિર્ મતઃ

કુન્દેન્દુ-સુન્દર-ચ્છાયઃ શ્રી-નારાયણ-દૈવતઃ ।
અનિત્યત્વાદિનાશેષ-વસ્તુ-નિઃસારતા તુ યા

પરમાત્મ-સ્વરૂપં વા તસ્યાલમ્બનમ્ ઇષ્યતે ।
પુણ્યાશ્રમહરિક્ષેત્ર-તીર્થ-રમ્ય-વનાદયઃ

મહા-પુરુષ-સઙ્ગાદ્યાસ્ તસ્યોદ્દીપન-રૂપિણઃ ।
રોમાઞ્ચાદ્યાશ્ ચાનુભાવાસ્ તથા સ્યુર્ વ્યભિચારિણઃ

નિર્વેદ-હર્ષ-સ્મરણમ્ અતિભૂત-દયાદયઃ ।
નિરહઙ્કાર-રૂપત્વાદ્ દયા-વીરાદિર્ એષ નો

યુક્ત-વિયુક્ત-દશાયામ્ અવસ્થિતો યઃ શમઃ સ એવ યતઃ ।
રસતામ્ એતિ તદ્ અસ્મિન્ સઞ્ચાર્યાદેઃ સ્થિતિશ્ ચ ન વિશુદ્ધા

સ્ફુટં ચમત્કારિતયા વત્સલં ચ રસં વિદુઃ ।
સ્થાયી વત્સલતા સ્નેહઃ પુત્રાદ્ય્-આલમ્બનં મતમ્

ઉદ્દીપનાનિ તચ્ ચેષ્ટા વિદ્યા-શૌર્ય-દયાદયઃ ।
આલિઙ્ગનાઙ્ગ-સંસ્પર્શ-શિરશ્ ચુમ્બનમ્ ઈક્ષણમ્

પુલકાનન્દ-બાષ્પાદ્યા અનુભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સઞ્ચારિણો ઽનિષ્ટ-શઙ્કા-હર્ષ-ગર્વાદયો મતાઃ

પદ્મ-ગર્ભ-ચ્છવિર્ વર્ણો દૈવતં લોક-માતરઃ ।
આદ્યઃ કરુણ-બીભત્સ-રૌદ્ર-વીર-ભયાનકૈઃ

ભયાનકેન કરુણેનાપિ હાસ્યો વિરોધ-ભાક્ ।
કરુણો હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-રસાભ્યામ્ અપિ તાદૃશઃ

રૌદ્રસ્ તુ હાસ્ય-શૃઙ્ગાર-ભયાનક-રસૈર્ અપિ ।
ભયાનકેન શાન્તેન તથા વીર-રસઃ સ્મૃતઃ

શૃઙ્ગાર-વીર-રૌદ્રાખ્ય-હાસ્ય-શાન્તૈર્ ભયાનકઃ ।
શાન્તસ્ તુ વીર-શૃઙ્ગાર-રૌદ્ર-હાસ્ય-ભયાનકૈઃ

શૃઙ્ગારેણ તુ બીભત્સ ઇત્ય્ આખ્યાતા વિરોધિતા ।
કુતો ઽપિ કારણાત્ ક્વાપિ સ્થિરતામ્ ઉપયન્ન્ અપિ

ઉન્માદાદિર્ ન તુ સ્થાયી ન પાત્રે સ્થૈર્યમ્ એતિ યત્ ।
રસ-ભાવૌ તદ્-આભાસૌ ભાવસ્ય પ્રશમોદયૌ

સન્ધિઃ શબલતા ચેતિ સર્વે ઽપિ રસનાદ્ રસાઃ ।
સઞ્ચારિણઃ પ્રધાનાનિ દેવાદિ-વિષયા રતિઃ

ઉદ્બુદ્ધ-માત્રઃ સ્થાયી ચ ભાવ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
યથા મરિચ-ખણ્ડાદેર્ એકીભાવે પ્રપાણકે

ઉદ્રેકઃ કસ્યચિત્ ક્વાપિ તથા સઞ્ચારિણો રસે ।
અનૌચિત્ય-પ્રવૃત્તત્વ આભાસો રસ-ભાવયોઃ

ઉપનાયક-સંસ્થાયાં મુનિ-ગુરુ-પત્ની-ગતાયાં ચ ।
નાયક-વિષયાયાં રતૌ તથાનુભય-નિષ્ઠાયામ્

પ્રતિનાયક-નિષ્ઠત્વે તદ્વદ્ અધમ-પાત્ર-તિર્યગ્-આદિ-ગતે ।
શૃઙ્ગારે ઽઅનુચિત્યં રૌદ્રે ગુર્વ્-આદિ-ગત-કોપે

શાન્તે ચ હીન-નિષ્ઠે ગુર્વ્-આદ્ય્ આલમ્બને હાસ્યે ।
બ્રહ્મ-વધાદ્ય્-ઉત્સાહે ઽધમ-પાત્ર-ગતે તથા વીરે

ઉત્તમ-પાત્ર-ગતત્વે ભયાનકે જ્ઞેયમ્ એવમ્ અન્યત્ર ।
ભાવાભાસો લજ્જાદિકે તુ વેશ્યાદિ-વિષયે સ્યાત્

ભાવસ્ય શાન્તાવ્ ઉદયે સન્ધિ-મિશ્રિતયોઃ ક્રમાત્ ।
ભાવસ્ય શાન્તિર્ ઉદયઃ સન્ધિઃ શબલતા મતા