Sāhityadarpaṇa (with commentary) · Chapter 6
etacca vivicyoktaṃ rasanirūpaṇaprastāva iti sarvamavadātam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) rasavyañjanāyā rasanetyapi nāma kecidāhurityāha---rasavyaktau punariti /
rasavṛttau rasabodhakavṛttāvityarthaḥ /
itthaṃ vyaṅgyārthabodhasya mānasabuddhirūpatvamātraṃ na dūṣitam /
tatrāyamabhiprāyaḥ---manasastāvad bāhaḥ svātantryameva nāsti /
smṛtyupanayasahakāreṇa bodhanaṃ tu vyaṅgyārthasya pūvānubhavābhāvena smaraṇāsambhāvanayaiva nirastam /
nahyuktānandarūpo raso dūtyādeḥ kāmukasambhogādirūpor'tho vā pūrvamanubhūtaḥ /
iti śrīmaheśvaranyāyālaṅkārabhaṭṭācāryakṛtāyāṃ sāhityadarpaṇaṭīkāyāṃ pañcamaparicche
Locanā:
(lo, e) vyañjanāvyāpārakalpanaṃ śrīśrīmadānandavardhanācāryasyetibhāvaḥ /
rasasya rasanavyāpāraprakāśatvaṃ smārayati--rasaneti /
rasanirupaṇaprastāve, sattvodrekād ityādikārikāvyākhyāyām /
sarvam--vyañjanāvyāpārasthāpakaṃ prameyajātam /
iti sāhityadarpaṇalocane vyañjanāvyāpārasthāpano nāma pañcamaḥ paricchedaḥ
********** END OF COMMENTARY **********
iti sahityarpaṇo vyañjanāvyāpāranirūpaṇo nāma pañcamaḥ paricchedaḥ /
ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ
evaṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyatvena kāvyasya bhedadvayamuktvā punardṛśyaśravyatvena bhedadvayamāha--
dṛśyaśravyatvabhedena punaḥ kāvyaṃ dvidhā matam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) śravyaṃ kāvyamuktvā nāṭyātmakaṃ dṛśyakāvyaṃ vaktumāha--evaṃ---dhvanīti /
Locanā:
(lo, a) paricchedasaṅgatimāha---evamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
dṛśyaṃ tatrābhineyaṃ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) abhineyaṃ nāṭyam /
Locanā:
(lo, ā) dṛśyaṃ darśanīyapradhānam /
śravyaṃ śrotavyamātram /
abhineyaṃ naṭairaṅgādibhiriti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tasyarūpakasaṃjñāhetumāha--
tadrūpāropātturūpakam
Locanā:
(lo, i) anyasya rāmādeḥ rūpeṇānyān naṭān rūpayatīti rūpakam /
********** END OF COMMENTARY **********
taddṛśyaṃ kāvyaṃ naṭe rāmādisvarūpāropādrūpakamityucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) nāṭyaṃ rūpakamiti paryāyādrūpasaṃjñāhetuṃ vaktumāha---tasyeti rāmādisvarūpāropaṇāditi veśābhinayābhyāṃ tadāropasyānena bodhanādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ko 'sāvabhināya ityāha--
bhavedabhinayo 'vasthānukāraḥ sa caturvidhaḥ /
āṅgiko vācikaścaivamāhāryaḥ sāttvikastathā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) tadāropahetutvena prāptamabhinayaṃ pṛcchāte---ko 'sāviti /
āhārya iti /
āṅgikavācikau dvāvapyāhāryo /
sātvikaḥ ca tena cāturvidhyam /
tatra nāṭyasya sattvānudrekāt rasāveśābhāvena kriyamāṇavāhāryyau /
satvodrekādrasāveśena kriyamāṇai sāttvikau /
Locanā:
(lo, ī) aṅgakṛtaḥ āṅgikaḥ /
vacasā vācikaḥ /
āhāryyaṃ mukuṭakeyūrādiracanā /
sāttvikaḥ stambasvedādiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
naṭairaṅgādibhī rāmayudhiṣṭhirādīnāmavasthānukaraṇamabhinayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi ṅa) taccatuḥ sādhāraṇamabhinayalakṣaṇamāha---naṭairaṅgādibhiriti /
aṅgaṃ śarīram /
ādipadāt vacanaparigrahaḥ /
avasthāstadīyā dharmāḥ manaḥ kathāvākyapāṇḍutvādirūpaveśādhāraṇaḥ tasyā anukaraṇaṃ tādrūpyeṇa pratyāyanam /
********** END OF COMMENTARY **********
rupakasya bhedānāha--
nāṭakamatha prakaraṇaṃ bhāṇavyāyogasamavakāraḍimāḥ /
īhāmṛgāṅkavīthyaḥ prahasanamiti rūpakāṇi daśa
kiñca---
nāṭikā troṭakaṃ goṣṭhī saṭṭakaṃ nāṭyarāsakam /
prasthānollāpyakāvyāni preṅkhaṇaṃ rāsakaṃ tathā
saṃlāpakaṃ śrīgaditaṃ śilpakaṃ ca vilāsikā /
durmallikā prakaraṇī hallīśo bhāṇiketi ca
aṣṭādaśa prāhuruparūpakāṇi manīṣiṇaḥ /
vinā viśeṣaṃ sarveṣāṃ lakṣma nāṭakavanmatam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) daśavidhaṃ rūpakamuttkīrtyāṣṭādaśavidharūpakamutkīrttayati /
kiñcanāṭiketi /
nāṭyātmakamityekam /
vinā viśeṣamiti---taduktastattadviśeṣa eva bhedakaḥ /
taṃ vihāya sarveṣāṃ lakṣma lakṣaṇaṃ nāṭakavadevetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) lakṣma vakṣyamāṇaṃ lakṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
sarveṣāṃ prakaraṇādirūpakāṇāṃ nāṭikādyuparūpakāṇāṃ ca /
tatra---
nāṭakaṃ khyātavṛttaṃ syāt pañcasaṃdhisamanvitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) nāṭakalakṣaṇamāha /
nāṭakamiti---khyātetivṛttādayaḥ svayameva vyākhyāyante
********** END OF COMMENTARY **********
vilāsarddhyādiguṇavadyuktaṃ nānāvibhūtibhaiḥ
sukhaduḥkhasamudbhūti nānārasanirantaram /
pañcādikā daśaparāstatrāṅkāḥ parikīrttitāḥ
prakhyātavaṃśo rājarṣirdhorodāttaḥ pratāpavān /
divyo 'tha divyādivyo vā guṇāvānnāyako mataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja)
[text missing in printed ed.]
********** END OF COMMENTARY **********
eka eva bhavedaṅgī śṛṅgāro vīra eva vā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) eva eveti /
nāṭake 'vāntaranānārasasambhave 'pi te 'ṅgānyeva /
samastarasanirvāhaḥ śṛṅgāravīrayoreka eva tvaṅgī pradhānamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅgamanye rasāḥ sarve kāryo nirvahaṇo 'dbhutaḥ
catvāraḥ pañca vā mukhyāḥ kāryavyāpṛtapūruṣāḥ /
gopucchāgrasamāgraṃ tu bandhanaṃ tasya kīrtitam
Locanā:
(lo, ū) yathoddeśaṃ lakṣaṇamāha--naṭakāmeti /
yaduktaṃ kavinā /
nānāvibhūtisamayuktamṛddhivilāsādibhirguṇaiścaiveti /
nirvahaṇe 'ntimasandhau catvāraḥ pañca vā ityupalakṣaṇamātraṃ kāryavyāpāriṇāṃ prayatne nālpatvaṃ vidheyam, bahutve 'bhinayaduḥ khāvahatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
khyātaṃ rāmāyaṇādiprasiddhaṃ vṛttam /
yathā--rāmacaritādi /
sandhayo vakṣyante /
nānāvibhūtibhiryuktamiti mahāsahāyam /
sukhaduḥkhasamudbhūtatvaṃ rāmayudhiṣṭhirādivṛttānteṣvabhiktam /
rājarṣayo duṣyantādayaḥ /
divyāḥ śrīkṛṣṇādayaḥ /
divyā divyaḥ, yo divyo 'pyātmaninarābhimānī /
yathā śrīrāmacandraḥ /
gopucchagrasamāgramiti "krameṇāṅkāḥ sūkṣmāḥ kartavyāḥ" iti kecit /
Locanā:
(lo, ṛ) sūkṣmāḥ svalpāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anye tvāhuḥ--"yathā gopucche kecidvālā hrasvāḥ keciddīrghāstatheha kānicitkāryāṇi mukhasaṃdho samāptāni kānicitpratimukhe /
evamanyeṣvapi kānicitkānicit" iti /
pratyakṣanetṛcarito rasabhāvasamujjvalaḥ /
bhavedagūḍhaśabdārthaḥ kṣudracūrṇakasaṃyutaḥ
Locanā:
(lo, ṝ) ko 'sāvaṅka ityāha---pratyakṣa iti /
netārau nāyako nāyikā ca /
tayorekasya dvayorvā caritaṃ tatra pratyakṣaṃ darśanīyamiti bhāvaḥ /
cūrṇakānāṃ kṣudratvaṃ jhaṭiti bodhaphalaṃ vicchinnāvanāntaraikārthatvādi antimāṅkavarjaṃ nyāyasiddham /
********** END OF COMMENTARY **********
vicchinnāvāntaraikārthaḥ kiñcitsaṃlagnabindukaḥ /
yukto na bahubhiḥ kāryairbojasaṃhṛtimānna ca
nānāvidhānasaṃyukto nātipracurapadyavān /
Locanā:
(lo, ḷ) tatra sarvārthavicchedāt /
padyānāṃ prācuryamabhinayaduḥ khāvahatvāt heyam /
********** END OF COMMENTARY **********
āvaśyakānāṃ kāryāṇāmavirodhādvinimitaḥ
nānekadinanirvartyakathayā saṃprayojitaḥ /
āsannanāyakaḥ pātrairyutastricaturaistathā
dūrāhvānaṃ vadho yuddhaṃ rājyadeśādiviplavaḥ /
vivāho bhojanaṃ śāpotsargau mṛtyū rataṃ tathā
dantacchedyaṃ nakhacchedyamanyadvrīḍākaraṃ ca yat /
śayanādharapānādi nagarādyavarodhanam
snānānulepane caibhirvarjito nāstivistaraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) khyātaṃ rāmāyaṇadīti---kāryaṃ nirvahaṇe 'dbhutamiti yaduktaṃ tattatprakīṇārtasamuccayīkaraṇarūpe nirvahaṇe 'dbhutaṃ kāryamityarthaḥ /
nirvahaṇasandhirhi nānāsthale prakīrṇarthānāṃ vaiśiṣṭyarūpamaikātmyamiti vakṣyate /
sandhayo vakṣyante /
tatraikenaiva prayojanenānvitānāṃ kathāṃśānāmavāntaraikārthasaṃbandha iti sandhisāmānyalakṣaṇam /
tatra ca ekenaikenetyarthaḥ /
tatra itivṛttasyotsāhasahitabījasamutpattirmukhasandhiḥ /
itivṛttamabhinetavyaprasaṅgaḥ /
bījaṃ tadaṅkuraḥ tasyaiva yatnayukta udbhedaḥ pratimukhasandhiḥ /
hrāsonmeṣavānuddeśyaprāptyāśāyuktaḥ phalapradhānopāyasyodbhedo garbhasandhiḥ /
garbhasandhitoradhikatayā udbhinno mukhyaphalopāyaḥ śāpādinā vighnito vimarṣasandhiḥ /
bījavatāṃ prakīrṇanāṃsakalasandhyuktārthānāmekārthatāprāpaṇaṃ nirvahaṇasandhiḥ /
ayamupasaṃhṛtisandhirityucyate /
ete pañca sandhayaḥ /
mahāsahāyamati /
rāmādeḥ sugrīvādayo mahāsahāyāḥ /
nāyakaḥ pradhānapātram /
pañcādhikadaśaparāstatrāṅkā ityuktatvāt paricchedarūpasyāṅkasya svarūpamāha---pratyakṣeti /
pratyakṣanetreti /
aṅka iti kīrttita ityagrenvayaḥ /
netā nāyakaḥ, taccaritaṃ pratyakṣaṃ yatra tādṛśaḥ /
rasabhāveti /
bhāvo nāyakanāyakayorākūtam /
kṣudracūrṇakamadīrghasamāsaṃ saṃskṛtam /
vicchinneti /
vyāpakaprasaṅgasya evadeśarūpor'tho vicchinnasamāpito yatra tādṛśaḥ /
kiñcitsaṃsagnabinduka iti /
avāntarārthavicchede 'pi prasaṅgāntaroktyākāṅkṣotthāpakaṃ vastu bindusaṃjñakam /
"avāntarārthavicchede bindvavicchedakāraṇam"iti vakṣyamāṇatvāt /
kiñcittadvān ityarthaḥ /
bījamabhinetavyaprasaṅgasyāṅkura ityarthaḥ /
naca tatsaṃhṛtimān tadvicchedavān /
aṅke 'bhinetavyavastunāṃ niṣedhamāha---dūrāhvānamiti /
dūrasthajanasyāhvānamityarthaḥ /
bhojanamannabhojanam /
dantacchedyanakhacchedyayorvastunorapi bhakṣaṇaniṣedhaḥ /
tadapi nābhinetavyamityarthaḥ /
eṣāmabhinayaḥ sadasyānāmamaṅgalamitya bhiprāyaḥ /
Locanā:
(lo, e) nāneketyādinā---ekadine kathaivāṅke 'bhineyā iti tricaturairiti pūrvavadupalakṣaṇam /
dūrāhvānamityādibhirvarjita iti sambandhaḥ /
vūdhayuddhādikañca yasya kasyacit mukhenānyena vā kavipratibhotthitena prakāreṇa darśanīyam /
tathārthepakṣepakairiti vakṣyate /
********** END OF COMMENTARY **********
devīparijanādīnāmamātyavaṇijamapi
pratyakṣacitracaritairyukto bhāvarasodbhavaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) devīparijanādīnāṃ pratyakṣacitracaritairyukta ityanvayaḥ /
bhāvarasodbhavairiti /
bhāvo līlā raso vaidagdhyam /
tena rasabhāvasamujjvala ityanena na paunaruktyam /
********** END OF COMMENTARY **********
antaniṣkrāntanikhilapātro 'ṅka iti kīrttitaḥ
bindvādayo vakṣyante /
āvaśyakaṃ saṃdhyāvandanāhi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) kandhyāvandanādīti /
rasāntaraprasaktasya nāyakasyeti bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅkaprastāvādgarbhāṅkamāha-
aṅkodarapraviṣṭo yo raṅga dvārāmukhādimān /
aṅko 'paraḥ sa garbhāṅkaḥ sabījaḥ phalavānapi
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) garbhāṅkaḥ pradhānāṅkamadhye 'vāntaravicchedarūpo 'paro 'ṅkastallakṣaṇamāha--aṅkodareti /
prathamato 'bhinayena naṭapraveśo raṅgadvāram /
tadvakṣyati "yasmādabhinayāt pūrvam"ityādinātra cābhinayo nāṭyavastupradarśanam /
garbhāṅkaḥ prathamāṅka eveti niyamābhāvāt āha--raṅgadvārāmukhādīti /
āmukhaṃ prastāvanā tallakṣaṇamagre vakṣyate /
raṅgadvārāmukhe prathamāṅke /
ādipadāt vakṣyamāṇalakṣaṇakaśuddhasaṃkīrṇaviṣkambhakadvayasyapraveśakasya ca parigrahaḥ /
vakṣyate hi---vṛttavarttiṣyamāṇakathāṃśapradarśakobhinayo viṣkambhakaḥ /
saca madhyavidhajanapravarttitaḥ śuddhaḥ /
madhyanīcābhyāṃ pravarttitaḥ saṃkīrṇaḥ /
nīcajanamātrapravarttitaḥ praveśakaḥ /
teṣāntu sakalāṅka eva sambhavaḥ /
aṅkodara iti /
mukhyanāṭakamadhye kenāpi pātreṇa nāṭakāntarapradarśanaṃ garbhāṅka ityarthaḥ /
tatpradarśanaphalamāha---sabīja iti tatpradarśanāt,mukhyanāṭakabhinetavyārthasyāṅkuraphalayorlābhāt tad dvayavānityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā bālarāmāyaṇo rāvaṇaṃ prati kohalaḥ---
"śravaṇaiḥ peyamanekairdṛśyaṃ dīrghaiśca locanairbahubhiḥ /
bhavadarthamiva nibaddhaṃ nāṭyaṃ sītāsvayaṃvaraṇam" //
ityādinā viracitaḥ sītāsvayaṃvaro nāma garbhāṅkaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) taṃ gārbhāṅkaṃ darśayati---yathā bālarāmāyaṇa ityādi---tatra hi kenāpi kavinā nibaddhaṃ śravaṇairityādiguṇayuktaṃ sītasvayamvaraṃ nāma nāṭyaṃ kañcukinā rāvaṇe niveditam /
tacchavaṇaāt sītāharaṇakanakamṛgarāmakrodharūpabījasya sītāharaṇarūpakasya ca sūcanāt taddvayavat /
ityādinā viracita iti /
ityādinā darśitaḥ kenāpi viracita ityarthaḥ /
kañcukivākyena tadviracanābhāvāt /
Locanā:
(lo, ai) nṛtyapātrabhūto 'pi rāvaṇo 'sya garbhāṅkasya naṭāntarairabhineyasya draṣṭā /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra pūrvaṃ pūrvaraṅgaḥ sabhāpūjā tataḥ param /
kathanaṃ kavisaṃjñādernāṭakasyāpyathāmukham
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) prasaṅgato garbhāṅkamuktvā prakṛtanāṭake yadyadabhinetavyaṃ tadāha---tatrapūrvamiti---pūrvaraṅgaśca naṭābhinayarūparaṅgadvārādisūtradhāraniṣkāmaṇāntaḥ kriyākalāpaḥ nāṭakasyeti---nāṭakasaṃjñāyā api kathanamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) saṃjñādīti--ādiśabdāt gotrādiḥ /
nāṭakasyāpi saṃjñāsvarūpādikathanamiti sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatreti nāṭake /
yannāṭyavastunaḥ pūrvaṃ raṅgavighnopaśāntaye /
kuśīlavāḥ prakurvanti pūrvaraṅgaḥ sa ucyate
pratyāhārādikānyaṅgānyasya bhūyāṃsi yadyapi /
tathāpyavaśyaṃ kartavyā nāndī vinghopaśāntaye
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) asya pūrvaraṅgarūpasaṃjñāvyutpattimāha---yannāṭyeti /
nāṭyavastuno abhinetavyeti vṛttarūpavastuno rāmāyaṇādeḥ /
kuśīlavāśca sūtradhārādinaṭāḥ /
pratyahārādīti--sūtradhāranaṭādīnāṃ kriyāviśeṣāḥ pratyāhārādayaḥ /
Locanā:
(lo, au) pratyāhārādikānyaṅgāni raṅgavighnaśāntyarthaṃ naṭamātrakarttavyānyākareṣu boddhavyāni /
kavikarttavyatvābhāvāt neha lakṣyante /
********** END OF COMMENTARY **********
tasyāḥ svarūpamāha--
Locanā:
(lo, a) asyā nāndyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āśīrvacanasaṃyuktā stutiryasmātprayujyate /
devadvijanṛpādīnāṃ tasmānnāndīti saṃjñitā
Locanā:
(lo, ā) āśīriti /
devadvijanṛpādīnāmāśīrāśaṃsā tatpratipādakenavacanena yuktā /
nāṭakādiṣu nityamavaśyaṃ prayujyate, natvasyāḥ kadācitkatvasthitiḥ /
nāndīti nādidhātoḥ siddhā /
********** END OF COMMENTARY **********
māṅgalyaśaṅkhacandrābjakokakairavaśaṃsinī /
padairyuktādūdaśabhiraṣṭābhirvā padairuta
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) nāndīsaṃjñāvyutpattimāha---āśīrvacaneti /
āśaṃsānurūpā samṛddhirnāndī /
nāndisvarūpapadavyutpattau nāndī samṛddhiriti cocyate iti stutivacanasaṃyuktā nāndī yasmāt pravarttate sabhāsatsu śrāvyate /
atastad vacanameva tatsambandhānnāndī /
devadvijanṛpādīnāmāśīrvacanetyanvayaḥ /
etādṛśanāndīkathanañca na mumeḥ tanmate raṅgadvārameva nāndī /
kintu munibhinnānāṃ kārikākṛtāmevedṛśanāndīkathanamityagre vyaktībhaviṣyati /
yad yad vastvātmikā sā tattadāha---maṅgalyeti /
eṣāmanyataradeva śaṃsanīyamityarthaḥ /
padaiḥ dvādaśabhiriti /
atra capadaṃ ślokapādo vibhaktyantaṃ padañca /
yathāsambhavaṃ vivakṣyate /
tadanyetarairyuktetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) utetyanena kvacit padairaṣṭabhirdvādaśabhirvā yutā /
********** END OF COMMENTARY **********
aṣṭapadā yathā anargharāghave--"niṣpratyūhama" ityādi /
dvādaśapadā yathā mama tātapādānāṃ puṣpamālāyām---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) aṣṭapadā anargharāghave iti /
atra niṣpratyūha ityādi viramati mahākalpa ityādi ślokaddhayāṣṭapādairaṣṭapadatvam /
naca niṣpratyūhamupāsmahe bhagavataḥ kaumaudakīlakṣaṇaḥ kokaprīticakorapāraṇapaṭujyotiṣmatī locane /
yābhyāmarddhavibodhamugdhamadhuraśrīrarddhanidrāyito nābhipallavapuṇḍarīkamukulaḥ kamboḥ sapatnīkṛtaḥ //
ityatra vibhaktyantapadānāṃ dvādaśatvapyasti, tatkathamaṣṭapadatvaṃ darśitamiti vācyam /
ubhayasattve 'pi aṣṭapadatvānapāyāt taddarśanaucityāt vyākhyātam /
aṣṭapadatvāsambhave vibhaktyantapadarūpadvādaśapadavatīṃ nāndīmudāharati /
********** END OF COMMENTARY **********
śirasi dhṛtasurāpage smarārāvaruṇamukhendurucirgirīndraputrī /
atha caraṇayugānate svakānte smitasarasā bhavato 'stu bhūtihetuḥ //
evamanyatra /
etannāndīti kasyacinmatānusāreṇoktam /
vastutastu "pūrvaraṅgasya raṅgadvārābhidhānamaṅgam" ityanye /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) etannāndīti /
āśīrvacanarūpā nāndītyarthaḥ /
raṅgavighnopaśāntaye ityanena pūrvaṅgasya raṅgavighnopaśāntaphalatvasyoktatvāt tathāpyavaśyaṃ kartavyā nāndī vidhnopaśāntaye iti tadarthānmunītaranāṭyākārikākṛtaḥ kasyacin matābhiprāyeṇoktam /
vastutastu pūrvaraṅgasya raṅgadvāramevāṅgaṃ natu nāndītyanye āhurityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yaduktam---
"yasmādabhinayo hyatra prāthamyādavatāryate /
raṅgadvāramato jñeyaṃ vāgaṅgābhinayātmakam" //
iti /
uktaprakārāyāśca nāndyā raṅgadvārātprathamaṃ naṭaireva kartavyatayā na maharṣiṇā nirdeśaḥ kṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) raṅgadvārasyāṅgadarśikāṃ kārikāṃ darśayati--yasmādabhinayo hyatreti /
prāthamyādityāśīrvacanato 'pi prāthamyādityarthaḥ /
vāgaṅgeti /
vāgabhinayātmakamaṅgābhinayātmakamityarthaḥ /
atra prāthamyādityanena pūrvaraṅgāṅgatvaṃ raṅgadvārasya darśitam /
natu nāndyāiti bhāvaḥ /
tasyāḥ pūrvaraṅgānaṅgatve maharṣestathātvāpradarśanamapi sādhakamityāha /
uktaprakārayā iti /
dvādaśapadāṣṭapadaprakārāyā ityarthaḥ /
maharṣiṇā nāndīmāṃtrasyaivānirddiṣṭatvāt /
uktakārāyā api tasyā anirddeśaḥ naṭaireveti /
nāṭye 'vaśyaṃ nāndī karttavyā iti maharṣibhinnānāṃ matānusāribhirnaṭairevetyarthaḥ /
natu maharṣimatānusāribhirityarthaḥ /
maharṣiṇā tadanirddeśāttadāha--na maharṣiṇeti /
maharṣiṇa tadanirdeśe tasyā dvādaśapadatvādiviśeṣaṇavyabhicāre heturityāha---kālidāsādīti /
********** END OF COMMENTARY **********
kālidāsādimahākaviprabandheṣu ca---
Locanā:
(lo, ī) etaditi /
etannāṭakādeḥ prathamaṃ pādam /
kasyacit kolāhalādeḥ /
naṭaireva narttakaireva kāvyatvāntaḥ pātitvābhāvāt ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vedānteṣu yamāhurekapuruṣaṃ vyāpya sthitaṃ rodasī yasminnīśvara ityananyaviṣayaḥ śabdo yathārthākṣaraḥ /
antaryaśca mumukṣubhiniyamitaprāṇādibhirmṛgyate sa sthāṇuḥ sthirabhaktiyogasulabho niḥ śreyasāyāstu vaḥ //
Locanā:
(lo, u) vedānteti /
yathārthākṣara īśvaraśabda īśidhāteḥ siddhatvādaiśvaryyayogarūḍharūpor'thastasmin eva tāttvika ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evamādiṣu nāndīlakṣaṇāyogāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) vedānteṣu iti /
sa sthāṇurmaheśo vā yuṣmākaṃ śreyase 'stu iti anvayaḥ /
ekapuruṣaṃ pradhānaṃ puruṣam /
rodasī dyāvāpṛthivyau /
abhinnaviṣayo 'nyatrāpravṛttiḥ /
ananyaviṣaya iti kvacit pāṭhaḥ /
akṣaramatra padam /
varṇasyārthābhāvena yathārthābhāvāt /
arthaśca īśaaiśvaryye iti karttṛvihitavarapratyayāntaḥ dhātvarthaḥ /
prāṇadayaḥ prāṇapānādayaḥ pañcavāyava ityarthaḥ /
antarniyamitoktau mumukṣubhiryo mṛgyate dhyāyate /
nāndīlakṣaṇekati /
dvādaśatvāṣṭapadatvābhāvena tallakṣaṇabhāvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
uktaṃ ca---"raṅgadvāramārabhya kaviḥ kuryāt-'ityādi /
ata eva prāktanapustakeṣu "nāndyante sūtradhāraḥ" ityanantarameva "vedānteṣu-" ityādi ślokale(li) khanaṃ dṛśyate /
yacca paścāt "nāndyante sūtradhāraḥ" iti le (li) khanaṃ tasyāyamabhiprāyaḥ---nāndyante sūtradhāra idaṃ prayojitavān, itaḥ prabhṛti mayā nāṭakamupādīyata iti kaverabhiprāyaḥ sūcita" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) tathā ca raṅgadvārameva nāndī /
saivāvaśyaṃ karttavyeti darśayatiuktañceti /
uktamatra maharṣiṇeti bodhyam /
ata eva tatra raṅgadvārarūpaiva nāndī maharṣerabhimatā /
tasyā evādau sūtradhāreṇa karttavyatvādevetyarthaḥ /
atra ca nandyante raṅgadvārarūpanāndyanta ityarthaḥ /
yacca paścāditi /
vedānteṣu ityādiślekasya paścādityarthaḥ /
nāndyante raṅgadvārarūpanāndyante sūtradhāra idaṃ vedānteṣu ityādi prayojitavān /
itaḥ paraṃ mayā kavinā nāṭakamupādīyate /
ityevaṃ kaverabhiprāyo nāndyanta ityādinā kavinaiva sūcita ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ū) nāndīlakṣaṇaṃ samanantaroktaprakāram /
yañca paścāditi /
vedānteṣu ityādi padānantaraṃ tataḥ ślokāt /
********** END OF COMMENTARY **********
pūrvaraṅgaṃ vidhāyaiva sūtradhārā nivartate /
praviśya sthāpakastadvatkāvyamāsthāpayettataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) pūrvaraṅgānantarakṛtyamāha---pūrvaraṅgamiti /
sthāpakaḥ sūtradhārasadṛśaṃ naṭāntaram /
tadvaditi /
sūtradhāravadityarthaḥ /
kāvyamat nāṭakarūpam /
Locanā:
(lo, ṛ) pūrvaraṅga iti /
evaṃ pratyāhāramārabhya kavikarttavyarūparaṅgadvāraparyyantāṅgamadhyam iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
divyamartye sa tadrūpo miśramanyatarastayoḥ /
sūcayaidvastu bījaṃ vā mukhaṃ pātramathāpi vā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) divyamartyeṣu ityādikaṃ svayameva vyākhyāsyati /
divyaṃ marttyaṃ ceti kvacit pāṭhaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) miśraṃ divyamarttyābhyāmiti, vṛttābhyāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kāvyārthasya sthāpanātsthāpakaḥ /
tadvaditi sūtradhārasadṛśaguṇākāraḥ /
idānīṃ pūrvaraṅgasya samyakprayogābhāvādeka eva sūtradhāraḥ sarvaṃ prayojayatīti vyavahāraḥ /
sa sthāpako divyaṃ vastu divyo bhūtvā, martyaṃ martyo bhūtvā, miśraṃ ca divyamartyayoranyataro bhūtvā sūcayet /
vastu itivṛttam, yathodāttarāghave---
rāmo mūdhni nidhāya kānanamagānmālāmivājñāṃ guro- stadbhaktyā bharatena rājyamakhilaṃ mātrā sahaivojjhitam /
tau sugrīvavibhīṣaṇāvanugatau nītau parāmunnatiṃ protsiktā daśakaṃdhāraprabhṛtayo dhvastāḥ samastā dviṣaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) vṛttamiti--vṛttamabhinetavyavṛttāntaḥ /
rāmo mūrdhni ityādinā rāmo guroḥ piturājñāṃ mūrdhni nidhāya kānanamagādityanvayaḥ /
tadbhakatyā rāmabhaktyā mātrā jananyā /
tau purāṇe śrutau /
pretsiktāḥ uddhatāḥ /
daśakandharaprabhṛtayaḥ samastādviṣaḥ dhvastā teneti śeṣaḥ /
atrābhinetavyasya samastavastusūcakam /
Locanā:
(lo, ḷ) prostiktāḥ prakarṣeṇa darpiṣṭāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bījaṃ yathā ratnāvalyām---
dvīpādanyasmādapi madhyādapi jalanidherdiśo 'pyantāt /
ānīya jhaṭiti ghaṭayati vidhirabhimatamabhimukhībhūtaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) bījamiti---abhinetavyārthamūlamaṅkuraḥ /
dvīpādanyasmāditi /
dūrasthenāpi vareṇa svīyakanyāpariṇayasya bhāvitvena nijapatnīmāśvāsayataḥ sthāpakasya sūtradhārasya ca uktiriyam /
anyadvīpādito 'pyānīyābhimukhībhūto vidhirghaṭayatītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atra hi samudre pravahaṇabhaṅgamagnotthitāyā ratnāvalyā anukūladaivalālito vatsarājagṛhapraveśo yaugandharāyaṇavyāpāramārabhya ratnāvalī prāptau bījam /
mukhaṃ śleṣādinā prastutavṛttāntapratipādako vāgviśeṣaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) atreti vahanaṃ naukā /
vahitreti kvacit pāṭhaḥ /
gṛhapraveśo bījamityanvayaḥ /
śleṣādinetyatra ādipadādanyāpadeśaparigrahaḥ /
Locanā:
(lo, e) yaugandharāyaṇaḥ amātyaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
āsāditaprakaṭanirmalacandrahāsaḥ prāptaḥ śaratsamaya eṣa viśuddhakāntiḥ /
utkhāyā gāḍhatamasaṃ ghanakālamugraṃ rāmo daśāsyamiva saṃbhṛtabandhujīvaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) tatra śleṣeṇāha /
āsāditeti---gāḍhatamasamatiśayandhakāramugraṃ ghanakālaṃ prāvṛṭkālam utkhāya unmīlya śaratsamaya eṣa prāpta āgataḥ /
rāmo daśāsyamiva daśāsyo 'pi gāḍhatamo gāḍhamoha ugraśca /
śaratsamayarāmayorviśeṣaṇānyāha---āsāditetyādīni---śaratpakṣe prakaṭo vyaktībhūto nirmalacandra eva hāsaḥ /
āsāditeti /
rāmapakṣe candrahāsaḥ khaṅgaḥ--rāvaṇavadhārthaṃ kāle eva tadāsādanaṃ bodhyam /
śaratpakṣe viśuddhaścāsau kāntaḥ kamanīyaśceti vigrahaḥ /
rāmapakṣe vahvau viśuddhā kāntā patnī yasya tādṛśaḥ /
śaratpakṣe saṃbhṛtaṃ janitaṃ bandhujīvakusumaṃ yena tādṛśaḥ,rāmapakṣe sambhṛto janito bandhūnāṃ raṇapatitavānarāṇāṃ jīvo 'mṛtavṛṣṭyā yena tādṛśaḥ /
atra candrahāsadipadaśleṣavān vāgviśeṣaḥ /
ādipadagrāhyo 'nyāpadeśastu nodāhṛtaḥ /
tacca mama tārāvatīcandraśekharanāṭake yathā--- "udyate śaśini pūrvabhūdharaṃ rājitaṃ kalpacandraśekharam /
eṣa yāsyati śakī mahārṇavaṃ tātapādamiva vandanamicchuḥ //
"tatra hi candrasya tādamahārṇavagamanānyāpadeśena prastutavastunaścandraśekharanṛpasya vane tapaḥ prasaktasya tātapādavandanārthagamanasūcakam /
evamanyatrāpyanusandheyam /
Locanā:
(lo, ai) āsāditeti---candrahāsaḥ prabhākhaḍgaśca /
kasya jalasya /
antaṃ svarūpam kāntā vahnipraveśaśuddhā sītā /
tamo 'ndhakāraḥ mohaśca bandhujīvāravyaṃ kusumam /
bandhūnāṃ jīvāḥ prāṇāśca /
********** END OF COMMENTARY **********
pātraṃ yathā śākuntale ---
tavāsmi gītarāgeṇa hāriṇā prasabhaṃ hṛtaḥ /
eṣa rājeva duṣyantaḥ sāraṅgeṇatiraṃhasā //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) tavāsmīti---tava naṭyāḥ /
prasabhaṃ balāt /
hāriṇa manohāriṇā /
eṣa purāṇeṣu śrutaḥ /
atra pātraṃ rājā /
********** END OF COMMENTARY **********
raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ śalokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ /
rūpakasya kaverākhyāṃ gotrādyapi sa kīrtayet
ṛtuṃ ca kañcitprāyeṇa bhāratī vṛttimāśritaḥ /
sa sthāpakaḥ /
prāyeṇoti kvacidṛtorakītanamapi /
yathā--ratnāvalyām /
bhāratīvṛttistu---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) raṅgaṃ prasādyeti---raṅgamatra vastu, etat sūcanarūpaṃ nāṭyaikadeśam /
yathā ratnāvalyāmiti /
tatra vasantotsavasya varṇane vasantarttorapi varṇanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro naṭāśrayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) bhāratīti---narāśrayaḥ puṃprayojyaḥ /
strīvācāṃ prakṛtatvāt puṃsāmapyadhanānāṃ vacaḥ prakṛtatvāt prāya ityuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃskṛtabahulo vākpradhāno vyāpāro bhāratī /
tasyāḥ prarocanā vīthī tathā prahasanāmukhe /
aṅgānyatronmukhīkāraḥ praśaṃsātaḥ prarocanā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) tasyā iti /
bhāratyā ityarthaḥ /
tatra prarocanālakṣaṇamāha---atronmukhīkāra iti /
Locanā:
(lo, o) tasyā bhāratīvṛtteḥ /
vīthī vīthyaṅgāni /
prahasanaṃ prahasanāṅgāni vakṣyamāṇāni /
********** END OF COMMENTARY **********
prastutābhinayeṣu praśaṃsātaḥ śrotṝṇāṃ pravṛttyunmukhīkaraṇaṃ prarocanā /
yathā ratnāvalyām---
śrīharṣo nipuṇaḥ kaviḥ pariṣadapyeṣā guṇagrāhiṇī, loke hāri ca vatsārājacaritaṃ nāṭye ca dakṣā vayam /
vastvekaikamapīha vāñchitaphalaprāpteḥ padaṃ kiṃ punar- madbhāgyopacayādayaṃ samuditaḥ sarvo guṇānāṃ gaṇaḥ //
vīthīprahasane vakṣyete /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) śrīharṣa iti /
dhāvaka evātra yadyapi kaviḥ tathāpi rājñaḥ śrīharṣasya prītaye tatraiva kavitvāropaḥ kṛtaḥ /
vastvekaikamapīheti /
iha eṣu /
nipuṇakavi--pariṣatsvīyanāṭyadakṣatvātteṣu vastuṣu madhye /
ekaikaṃ vastu ityarthaḥ /
kiṃ punariti /
kiṃ punarvaktavyamityarthaḥ /
guṇānāṃ phalaprāptihetutvāt upādeyānām /
atrābhinetavyasya vatsarājacaritasyābhinetṝṇāṃ naṭānāṃ pariṣadaśca praśaṃsā /
saṃskṛteneti /
tadaṅgatā /
vīthīprahasane iti /
taddvayamukharūpakaviśeṣau nāṭakaprabhedau vakṣyate /
tau ca saṃskṛtenaiveti taddvayaṃ bhāratyā aṅgam /
********** END OF COMMENTARY **********
naṭī vidūṣako vāpi pāripāśivaka eva vā /
sūtradhāreṇa sahitāḥ salāpaṃ yatra kurvate
citrairvākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhirmithaḥ /
āmukhaṃ tattu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi sā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) āmukharūpamāha--naṭīti /
********** END OF COMMENTARY **********
sūtradhārasadṛśatvāt sthāpako 'pi sūtradhāra ucyate /
tasyānucaraḥ pāripāśvikaḥ, tasmātkiñcidūno naṭaḥ /
uddhātya(ta)kaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayastathā /
pravartakāvalagite pañca prastāvanābhidāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) īdṛśīṃ prastāvanāmukttvā tasyāḥ pañcabhedānāha---uddhātyaka iti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
padāni tvagatārthāni tadarthagataye narāḥ /
yojayanti padairanyaiḥ sa uddhātya (ta) ka ucyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) tatra uddhātyakalakṣaṇamāha---padānīti /
agatarthāni ityatrārdho yojakavaktṛhṛdayasthitor'thaḥ /
tadarthāgataya iti /
padadvaye 'vagatiparo 'gamiḥ /
tathā ca vaktrā sthāpakenānavagatatādṛśārthāni svoccaritapadāni, tadarthasya yojakanarahṛdayasthitasyārthasyāvagataye 'nyaiḥ sthāpakoccāritabhinnaiḥ padairyojayanti /
svahṛdayasthitārthatāṃ pratipādayantītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mudrārākṣase sūtradhāraḥ---
"krūragrahaḥ saketuścandramasampūrṇamaṇḍalamidānīm /
abhibhavitumicchati bālat--"
Locanā:
(lo, au) kūragraheti---krūro dāruṇagraho rāhuḥ, pakṣe-krūro dāruṇo graha āgrahaḥ candraguptābhibhavarūpaḥ yasya /
candraṃ śaśinaṃ candraguptākhyaṃ rājānañca /
********** END OF COMMENTARY **********
ityanantaram---"(nepathye / ) āḥ, ka eṣa mayi jīvati candraguptamabhi- bhavitumicchati" /
iti /
atrānyārthantyapi padāni hṛdayasthārthāgatyā arthāntare saṃkramayya pātrapraveśaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) krūragraheti---candragrahaṇaṃ bhaviṣyati iti pratīpādayataḥ sthāpakasyoktiriyam /
sa krūragrahaḥ ketū rāhurityarthaḥ /
eṣāṃ padānāṃ candraguptanṛpatimantriṇā cāṇakyabrāhmaṇarūpanareṇa rākṣasarūpāt krūragrahāt krūro graho yasya tasmāt /
candraguptanṛpatyabhibhavarūpe svahṛdayasthiter'the saṃkramaḥ kṛtaḥ /
tādṛśārthatā darśitetyarthaḥ /
tadāha--atrārthavantayapīti /
rāhucandrarūpārthavantyapītyarthaḥ /
hṛdīsthor'tho rākṣasacandragaptarūpaḥ /
pātraṃ cāṇakyaḥ /
Locanā:
(lo, a) padāni krūragraha ityādīni /
hṛdisthaḥ sūtradhārasyetyarthaḥ /
prakṛtaścandroparāgarūpastasyāgatyābodhena /
arthāntare prakṛtagranthābhidheye /
atrāha bhāṇḍiḥ-- vismṛtaṃ na pratītaṃ vā yatra vākyaṃ prakāśyate /
praśnottaramanohārī sa uddhātyaka ucyate //
yathā pāraṇḍavābhyudaye--- kā ślāghā guṇināṃ kṣamāparibhavaḥ ko 'kṣaḥ sukulyaiḥ kṛtaḥ kiṃ duḥ khaṃ parasaṃśrayo jagati kaḥ ślāghyo ya āśrīyate /
ko mṛtyurvyasanaṃ guṇa dadhati ke yairnirjitā śatravaḥ kena jñātamidaṃ virāṭanagare channasthitaiḥ pāṇḍavaiḥ //
ataḥ sūtradhāraniṣkāntau pāṇḍavapraveśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārthamasya vā /
bhavetpātrapraveśaścetkathoddhātaḥ sa ucyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) kathoddhātalakṣaṇamāha--sūtradhārasyeti /
idānīṃ sthāpakakṛtyābhāvāt sūtradhāra eva sthāparakakṛtyaṃ karotītyabhiprāyeṇāha--sūtradhārasyeti /
vākyādānaṃ vākyānukaraṇam /
arthādānaṃ vākyānukaraṇaṃ vinā tadarthānuśīlanam /
********** END OF COMMENTARY **********
vākyaṃ yathā ratnāvalyām--"dvīpādanyasmādapi--'ityādi (332 pṛ dṛ) sūtradhāreṇa paṭhite--"(nepathye) sādhu bharataputra! sādhu /
evametat /
kaḥ sandehaḥ ? dvīpādanyasmādapi--" ityādi paṭhitvā yaugandharāyaṇasya praveśaḥ /
vākyārtho yathā veṇyām--
nirvāṇavairadahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ saha mādhavena /
raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) dvīpāditi--atra yaugandharāyaṇamantrirūpapātrasya tadvākyaṃ punaranukṛtya praveśaḥ /
Locanā:
(lo, ā) nirvāṇeti---śamaḥ kopādyabhāvaḥ vināśaśca /
raktā rañjitā prasādhitā prakarṣeṇa sādhitā, raktena rudhireṇa prasādhitā maṇḍitāśca /
vigraho yuddhaṃ dehaśca /
svasthāḥ kuśalinaḥ svargasthāśca /
********** END OF COMMENTARY **********
iti sūtradhāreṇa paṭhitasya vākyasyārthaṃ gṛhītvā--"(nepathye) āḥ durātman ! vṛthā maṅgalapāṭhaka !, kathaṃ svasthā bhavantu mayi jīvati dhārtarāṣṭāḥ ?" tataḥ sūtradhāraniṣkrāntau bhīmasenasya praveśaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) nirvāṇeti--pāṇḍutanayāḥ nirvāṇavairagnayaḥ santo mādhavena saha nandantu /
kururājasutāśca duryodhanādayo 'nuraktaprasannīkṛtabhūmiṣṭhalokā tyaktayuddhāśca santaḥ sabhṛtyāḥ svasthā bhavantu ityarthaḥ /
arthaṃ gṛhītveti /
etad vākyānukāraṇaṃ vinā tadarthānuśīlanenaiva ā ityādyuktavataḥ bhīmasya praveśaḥ /
Locanā:
(lo, i) bhīmasenasya praveśa ityanantaraṃ prathamārthamādāya iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yadi prayoga ekasmin prayogo 'nyaḥ prayujyate /
tena pātrapraveśaścetprayogātiśayastadā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) prayogātiśayalakṣaṇamāha--yadi prayoga iti /
bhūya iti /
punarapyanya ityarthaḥ /
prayogo 'nya iti kvacit pāṭhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā kundamālāyām---"(nepathye) ita ito 'vataratvāryā /
sūtradhāraḥ---ko 'yaṃ khalvāryāhvānena sāhāyakamapi me sampādayati /
(vilokya) kaṣṭamatikaruṇaṃ vartate /
"laṅkeśvarasya bhavane suciraṃ sthiteti rāmeṇa lokaparivādabhayākulena /
nirvāsitāṃ janapadādapi garbhagurvoṃ sītāṃ vanāya parikarṣati lakṣmaṇo 'yam" //
atra nṛtyaprayogārthaṃ svabhāryāhvānamicchatā sūtradhāreṇa "sītāṃ vanāya parikarṣati lakṣmaṇo 'yam" iti sītālakṣmaṇayoḥ praveśaṃ sūcayitvā niṣkāntena svaprayogamatiśayāna eva prayogaḥ prayojitaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) iti ito 'vataritviti /
sūtradhārapatnyā āhvānanāgamanopadeśaḥ kṛtaḥ /
laṅkeśvarasyeti /
janapadāt ayodhyāto nirvāsitāṃ niṣkāmitāṃ garbhagurvomityanvayaḥ /
prayogātiśayapadayogārthaṃ ghadṛyan vyācaṣṭe---svaprayogamatiśayāna iti /
eva prayogaḥ sūcita iti---sītālakṣmaṇayoḥ praveśarūpo 'nyaḥ prayogaḥ sūcita ityarthaḥ /
sūcita ityatra prayojita iti kvacit pāṭhaḥ /
Locanā:
(lo, ī) ita iti /
atrāryyapadārthaḥ sītārūpo nepathye pātrābhimataḥ /
naṭīrūpastu sūtradhāreṇāvagataḥ svaprayogamatiśayānaḥ prakṛtāthapratipādanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
kālaṃ pravṛttamāśritya sūtradhugyatra varṇayet /
tadāśrayaśca pātrasya praveśastatpravartakam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) pravarttake kālāśrayeṇāha---kālamiti /
tadāśrayasya tatsūcitasya /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---"āsāditaprakaṭa--" ityādi (332 pṛ dṛ) /
"tataḥ praviśati yathānidiṣṭo rāmaḥ" /
yatraikaśca samāveśātkāryamanyatprasādhyate /
prayoge khalu tajjñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) avalagitalakṣaṇamāha--yatraikatreti /
yatraikatra prayoge satītyanyaḥ /
samāveśāt tatprayogasya samanirdiṣṭatvāt ānyatkāryyaṃ prasādhyate ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā śākuntale--sūtradhāro naṭīṃ prati /
"tavāsmi gītarāgeṇa-" (333 pṛ dṛ) ityādi /
tato rājñaḥ praveśaḥ /
yojyānyatra yathālābhaṃ vīthyaṅgānītarāṇyapi /
atra āmukhe /
uddhātya (ta) kāvalagitayoritarāṇi vīthyaṅgāni vakṣyamāṇāni /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) tavāsmīti /
atra gītapraśaṃsārūpaprayoge sati rājñaḥ praveśarūpamanyatkāryyaṃ sādhitam /
pravarttake kālāśrayaṇamato bhedakaṃ bodhyam /
itthaṃ prastāvanārūpesya udghātakādipañcabhedamuktvā tatraiva prayoge yathālābhaṃ vīthyaṅgānyapi prayojanīyānītyāha---yojyānyatreti /
vīthyākhyoparūpātmakanāṭakaprabhedasya vakṣyamāṇasyāṅgam /
udghātyakāvalagitādīni tayordaśāṅgāni vakṣyante /
āmukhaprabhedatayāpi udghātyakāvalagite ukte /
atastad bhinnaikadeśe tadaṅgānyapyatra yojanīyānītyāha---udghātyakāvalagitayoritarāṇīti /
********** END OF COMMENTARY **********
nakhakuṭṭastu---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) pañcaprabhedā āmukhasyāmī praviṣṭapātrasūcitapātrāntarapraveśaghaṭitā uktaḥ /
apraviṣṭasūcitapātraghaṭito 'pi nakhakuṭṭākhyaḥ ṣaṣṭhaprabheda ityāha--nakhakuṭṭastu iti /
********** END OF COMMENTARY **********
nepathyoktaṃ śrutaṃ yatra tvākāśavacanaṃ tathā
samāśrityāpi kartavyamāmukhaṃ nāṭakādiṣu /
eṣāmāmukhabhedānāmekaṃ kañcitprayojayet
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) tallakṣaṇamāha--nepathyeti /
nepathye veśaracanāsthale uktaṃ pātraṃ ākāśe vacanaṃ yasya tādṛśaṃ vā pātramāśritya āmukhaṃ karttavyamityarthaḥ /
itthamāmukhasya ṣaḍ bhedāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tenārthamatha pātraṃ vā samākṣipyavai sūtradhṛka /
prastāvanānte nirgacchettato vastu prayojayet
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) tenārthamiti /
sūtradhṛk pātraṃ tadbhinnamarthaṃ vā samākṣipyaiva sūcayitvaiva tādṛśaprastāvanānte nirgacchedityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vastvitivṛttam /
Locanā:
(lo, u) śrutaṃ kasyāpi sammukhīnasya mukhāditivṛttaṃ prakṛtagranthābhidheyam /
asva ca prapañcanamarthāt patradvāreṇaiva /
yadyapi nāsūcitasya pātrasya raṅgabhūmiṣu praveśa iti vacanāt sarveṣāmapi pātrāṇāṃ sūcitānāmeva raṅge praveśastathāpi prastāvanānantaraṃ praveśyapātrāṇāmuktaprakāreṇa vicchittibhiḥ sūcanamiti śeṣaḥ /
kvacittu sambhramādiyuktānāṃ pātrāṇāṃ praveśena sūcanaṃ na paṭīkṣepo 'piḥ yathā candrakalāyāṃ praviśyāpaṭīkṣepeṇa saṃbhrāntaḥ śabara ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
idaṃ punarvastu budhaurdvividhaṃ parikalpyate /
Locanā:
(lo, ū) budhairgranthakāraiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ādhikārikamekaṃ syātprāsaṅgikamathāparam
adhikāraḥ phale svāmyamadhikārī ca tatprabhuḥ /
tasyetivṛttaṃ kavibhirādhikārikamucyate
phale pradhānaphale /
yathā bālarāmāyaṇo rāmacaritam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) bālarāmāyaṇe rāmacaritamiti /
rāmo 'haṃ rāvaṇādivadhaphale svāmī, tasya caritamādhikārikamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asyopakaraṇārthaṃ tu prāsaṅgikamitīṣyate /
asyādhikāriketivṛttasya upakaraṇanimittaṃ yaccaritaṃ tatprāsaṅgikam /
yathā sugrīvādicaritam /
patākāsthānakaṃ yojyaṃ suvicāryeha vastuni
iha nāṭye /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) upakaraṇanimittamiti /
upakaraṇamupakāraḥ sāhāyyamityarthaḥ /
nāṭakasyāntaraṅgamāha---patākāsthānakamiti /
iha nāṭye iti /
āmukhe iti---vṛttasādhāraṇe nāṭye ityarthaḥ /
tenāsya āmukhe itivṛtte ca sambhava ityagre vyaktībhaviṣyati /
********** END OF COMMENTARY **********
yatrārthe cintite 'nyasmiṃstalliṅgo 'nyaḥ prayujyate /
āgantukena bhāvena patākāsthānakaṃ tu tat
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) takṣmiṅga iti /
cintitārthasamānacihna ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṛ) āgantukena prakṛtāditareṇa /
********** END OF COMMENTARY **********
tadredānāha--sahasaivārthasaṃpattirguṇāvatyupacārataḥ /
patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrtitam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) sahasaiveti /
upacārataḥ kriyāto guṇavatī /
arthasaṃpattiruddeśya saṃpattiḥ /
sahasaivetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā ratnāvalyām--"vāsavadatteyam" iti rājā yadā tatkaṇṭhapāśaṃ mocayati tadā taduktyā "sāgarikeyam" iti pratyabhijñāya "kathaṃ ? priyā me sāgarikā ? alamalamatimātraṃ sāhasenāmunā te tvaritamayi ! vimuñca tvaṃ latāpāśametam /
calitamapi niroddhuṃ jīvitaṃ jīviteśe ! kṣaṇamiha mama kaṇṭhe bāhupāśaṃ nidhehi" //
atra phalarūpārthasaṃpattiḥ pūrvāpekṣayopacārātiśayādguṇavatyutkṛṣṭa /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) vāsavadatteyamiti /
vāsavadattā rājapatnī /
tadveśena sāgarikā āyāsyatīti kṛtasaṅkete rājñi sthite tajjñātvā vāsavadattaiva sāgarikāyā āgamanāt pūrvamāgatya saṅketabhgaṃ kṛtvā rājanāṃ hrepayitvāṃ gatā /
rājā ca tāmanunetuṃ paścād calitaḥ /
tatastadveśā sāgarikā āgatya rājānamanāsādya nirvadāllatāpāśenātmānaṃ baddhvā marttumudyatā /
rājā ca vāsavadattāmanunetuṃ calitaḥ /
pathi tāṃ dṛṣṭvā vāsavadattaivāyaṃ mriyata iti jñātvā pāśaṃ mocayan sāgarikāyā uktyā sāgarikeyamiti jñātvā guṇavatīmuddeśyaphalasampattimāptavān /
atra vāsavadattāmaraṇarūpe 'nyasminnarthe cintite āgantukena latāpāśena vāsavadattāmaraṇacihnadyaṅkitamriyamāṇasāgarikārūpārthaprayoga iti patākasthānasāmānyalakṣaṇaṃ bodhyam /
Locanā:
(lo, ṝ) pūrvāpekṣayā pūrvasya vāsavadattājñānasyāpekṣayā /
********** END OF COMMENTARY **********
vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ nānābandhasamāśrayam /
patākāsthānakamidaṃ dvitīyaṃ parikīrttitam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) dvitīyapatākasthānamāha---vacaḥ sātiśayamiti /
nānābandho bījaprakāśananāyakamaṅgalasūcanādirūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā veṇyām---
"raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ" /
atra raktādīnāṃ rudhiraśarīrārthahetukaśleṣavaśena bījārthapratipādanānnetṛmaṅgalapratipattau satyāṃ dvitāyaṃ patākāsthānam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) raktaprasādhiteti /
rakteṇa rudhireṇa bhaṇḍitabhūmayaḥ /
kṣataśarīrāḥ svargasthā bhavantviti śleṣalabhyor'thaḥ /
tadāha---atra raktādīnāmiti /
atrānuraktādyarthe cintite śabdarūpatalliṅgo 'nyo rudhirādyartha āgantukena śabdena prayogāt patākasthānasāmānyalakṣaṇasattvam /
idaṃ patākāsthānamāmukhāntargataṃ vakṣyamāṇaṃ ca vṛttāntargataṃ bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
arthopakṣepakaṃ yattu līnaṃ savinayaṃ bhavet /
śliṣṭapratyuttaropetaṃ tṛtīyamidamucyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) tṛtīyamāha---arthopakṣepakamiti /
arthopakṣepakaṃ prastutavastusūcakaṃ yattu vaca ityarthaḥ /
śliṣṭeti vyācaṣṭe /
sambandhayogyena iti uktavākyānvayaḥ savinayamityatra vinayo viśeṣaṇa nayaḥ niścayaḥ tad vyācaṣṭe--viśeṣeti /
********** END OF COMMENTARY **********
līnamavyaktārtham, śliṣṭena sambandhayogyenābhiprāyāntaraprayuktena pratyuttareṇotapetam, savinayaṃ viśeṣaniścayaprāptyā sahitaṃ saṃpādyate yattattṛtīyaṃ patākāsthānam /
yathā veṇyāṃ dvitīye 'ṅke "kañcukī-deva ! bhagnaṃ bhagnam /
rājā--kena ? kañcukī--bhīmena /
rājā--kasya ? kañcukī--bhavataḥ /
rājā--āḥ ! kiṃ pralapasi ? kañcukī--(sabhayam) deva ! nanu bravīmi /
bhagnaṃ bhīmena bhavataḥ /
rājā-dhig vṛddhāpasada ! ko 'yamadya te vyāmohaḥ ? kañcukī-deva ! na vyāmohaḥ /
satyameva--
"bhagnaṃ bhīmena bhavato marutā rathaketanam /
patitiṃ kiṅgiṇīkvāṇabaddhākrandamiva kṣitau" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) bagnamiti--- bhagnaṃ bhīmeva marutā bhavato rathaketanam /
patitaṃ kiṅkiṇījālaṃ baddhākrandamiva kṣitau /
iti kañcukinā vaktavye sambhramāt khaṇḍaśa uktam /
duryodhanorubhaṅgarūpārthopakṣepakaṃ bhīmenetyatra bhīmasenarūpeṇa svānuṣṭhānayogyena ketanabhaṅgatiriktabhiprāyayuktena duryodhanasya pratyuttareṇepetam /
atra līnādikaṃ spaṣṭārthamavadheyam /
********** END OF COMMENTARY **********
atra duryodhanorubhaṅgarūpaprastutasaṃkrāntamarthopakṣepaṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) arthopakṣepakatvaṃ vyācaṣṭe---atreti /
atra ketubhaṅgarūpe 'nyasmin cintite ūrubhaṅgarūpārthaprayoga āgantukena śliṣṭaśabdenetyataḥ patākāsthānasāmānyalakṣaṇasattvam /
********** END OF COMMENTARY **********
dvyartho vacanavinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvyayojitaḥ /
pradhānārthāntarākṣepi patākāsthānakaṃ param
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) caturthamāha---vdyartho vacaneti /
suśliṣṭaḥ arthadvaye śobhanaśliṣṭaḥ /
kāvyaṃ ślokastatra yojatiḥ /
pradhānārthāntarasya mukhyatayā pratipādyārthāntarasya sūcaka ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā ratnāvalyām---
"uddāmotkalikāṃ vipāṇḍurarucaṃ prārabdhajṛmbhāṃ kṣaṇā- dāyāsaṃ śvasanodramairaviralairātanvatīmātmanaḥ /
adyodyānalatāmimāṃ samadanāṃ nārīmivānyāṃ dhruvaṃ paśyan kopavipāṭaladyuti mukhaṃ devyāḥ kariṣyāmyaham" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) uddāmeti---rājñā parigṛhītāṃ mādhavīlatāmakālakusumitāṃ vāsavadattayāḥ parājayaśaṃsinīṃ tasyaiva darśayato rājña uktiriyam /
samadānāṃ virahiṇīm anyāṃ nārīmiva /
imāmudyānalatāṃ paśyannahaṃ devyā vāsavadattāyā mukhaṃ kopavipāṭaladyutiṃ kariṣyāmītyanvayaḥ /
mamānyanārīdarśanena iva tatparājayahetukusumitamādhavīlatādarśanenāpi tasyāḥ kopo bhāvītyarthaḥ /
udyānalatāyā virahināryāśca viśeṣaṇānyāha---uddāmetyādīni /
uktalikā udratakalikā utkaṇṭhā ca /
tayoruddāmatvamatiśayaḥ /
vipāṇḍuraṃ svabhāvād virahācca /
jṛmbhā vikāśaḥ śvisaviśeṣaśca /
śvasanasya vahirvāyorniḥ śvāsasya codramāt āyāsaṃ vyākulatāṃ khedañca ātanvatīṃ kurvatīm /
Locanā:
(lo, ḷ) uddāmeti---udratā kalikā koraka utkaṇṭhā ca /
jṛmbhā vikāśaḥ sukhaniḥ śvāsaviśeṣaśca /
śvasano niḥ śvāsaḥ bāhyapavanaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
atra bhāvyarthaḥ sūcitaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) atra bhāvyartha iti /
rājñā sāgarikādarśanāt vāsavadattāyāḥ bhāvī kopo mukhyātayā pratipādya iti pradhānaṃ sūcitam /
atra kusumilatādarśanād bhāvini kope cintite sāgarikādarśanāt tatkopa āgantukena śliṣṭaśabdena pratipāditaḥ /
ataḥ patākāsthānasāmānyalakṣaṇasattvam /
********** END OF COMMENTARY **********
etāni catvāri patākāsthānāni kvacinmaṅgalārthaṃ kvacidamaṅgalārthaṃ sarvasandhiṣu bhavanti /
kāvyakarturicchāvaśādbhūyo bhūyo 'pi bhavanti /
yatpunaḥ kenaciduktam--"mukhasandhimārabhya sandhicatuṣṭaye krameṇa bhavanti" iti /
tadanye na manyante, eṣāmatyantamupādeyānāmaniyamena sarvatrāpi sarveṣāmapi bhavituṃ yuktatvāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) kvacinmaṅgalārthamiti /
prathame marttu pravṛttavāsavadattājñānādbhilaṣitasāgarikāprāpteruddāmotkalikāmityatra bhāvinyāḥ sāgarikāprāpteśca bodhanāt maṅgalārthatā /
raktaprasādhitetyādau kurūṇāṃ maraṇasya bhagnaṃ bhīmenetyādau duryodhanorubhaṅgasya ca bodhanāt teṣāmamaṅgalārthatā /
bhūyo bhūyo 'pi iti /
sthāne sthāne ityarthaḥ /
sandhicatuṣṭaye iti /
patākāsthānasya catuṣkatvāt prathamopasthitasandhicatuṣṭaye ityarthaḥ /
sarvatrāpīri /
pañcasandhiṣvapi ityarthaḥ /
sarveṣāmiti sarvapatākāsthānānāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yatsyādanucitaṃ vastu nāyakasya rasasya vā /
viruddhaṃ tatparityājyamanyathā vā prakalpayet
Locanā:
(lo, e) yatsyāditi /
rāmāderhi chadmanā vālivadhāderabhidhāne gūḍhataratadabhiprāyaparijñānānipuṇānāṃ nāṭakakāvyādibhiḥ rasāsvādamukhapiṇḍadvāreṇa kṛtyākṛtyapravṛttinivṛttiyojyānāṃ sukumāramatīnāṃ rājaputrabhṛtīnāṃ śrīrāmacandrādimahāpuruṣacaritamālocyānucitāsu kathāsu pravṛttiprasaṅgaḥ syāditi /
māhapuruṣacaritamapyanucitamitivṛttam /
nāṭakādau parihāryamiti bhāvaḥ /
rasasyānucitatvaṃ vakṣyamāṇavyabhicāribhāvādeḥ svaśabdavācyatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
anucitamitivṛttaṃ yathā--rāmasyacchadmanā bālivadhaḥ /
taccodāttarāghave nonoktameva /
vīracarite tu vālī rāmavadhārthamāgato rāmeṇa hata ityanyathā kṛtaḥ /
aṅkeṣvadarśanīyā yā vaktavyaiva ca saṃmatā /
yā ca syādvarṣaparyantaṃ kathā dinadvayādijā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) yā ca syādvarṣaparyantamiti /
tādṛśī kathā dinadvayādinābhinetavyā ityarthaḥ /
anyā ceti---anyā vistarā bāhulyādabhinetumaśakyā /
sā kathā arthopakṣepakairvakṣyamāṇār'thopakṣepakaparibhāvitairviṣkambhakādipañcabhi rbudhaiḥ sūcyetyarthaḥ /
sūcyā ityatra kṣepyāiti kvacit pāṭhaḥ /
aṅkeṣvadarśanīyetyādikaṃ pūrvatra anyā ityatrānvitam /
tena sāpyarthopakṣepakaiḥ sūcyetyarthaḥ /
Locanā:
(lo, ai) nanu yadi dūrāhvānādayo 'ṅkeṣvadarśanīyāstatkathaṃ nāṭakādavupakṣepaṇīyā /
ekadinamātrasya ca kathāyā aṅkadarśanīyatvena dinadvayādikathāyāḥ kathaṃ parigrahaḥ kathāvistāro vā rasavinghahetutvātkathamaṅke darśanīya ityata āhṛaṅkeṣviti /
********** END OF COMMENTARY **********
anyā ca vistarā sūcyā sārthopakṣopakairbudhaiḥ /
aṅkeṣu adarśanīyā kathā yuddhādikathā /
varṣāḍhūrdhvaṃ tu yadvastu tatsyādvarṣādadhobhavam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) varṣādadhobhavamuttarabhavaṃ dvitīyavarṣādināpi niṣpādyam /
pūrvatra varṣaparyantatvamiha tu varṣādūrddhvatvamiti bhedānna paunaruktyam /
varṣādūrddhvamiti /
tat sarvaṃ varṣādūrddhvaṃ na kartavyam /
idamupalakṣaṇam /
kintu māsaparyantamapi na karttavyam /
kintu aṅkavicchede eva kāryamityarthaḥ /
Locanā:
(lo, o) nanu ekavarṣakathaiva yadyarthopakṣepeṇa vācyā tadūrddhvaṃ kathā kiṃ parityājyā ityata āha---varṣāditi /
********** END OF COMMENTARY **********
uktaṃ hi muninā--
"aṅkacchedeṃ kāryaṃ māsakṛtaṃ varṣasañcitaṃ vāpi /
tatsarvaṃ kartavyaṃ varṣādūrdhvaṃ na tu kadācit" //
Locanā:
(lo, au) aṅkaccheda iti /
taditi, prāsiddham /
sarvaṃ māsasañcitaṃ varṣasañcitaṃ vāpi kāryaṃ kṛtyam aṅkacchede 'pi karttavyam /
arthādarthopakṣepakaiḥ sūcyamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ ca caturdaśavarṣavyāpinyapi rāmavanavāse ye ye virādhavadhādayaḥ kathāṃ--śāste te varṣavarṣāvayavadinayugmādīnāmekatamena sūcanīyā na viruddhāḥ /
dināvasāne kāryaṃ yaddine naivopapadyate /
arthopakṣepakairvācyamaṅkacchedaṃ vidhāya tat
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) dināvasāne iti /
dināvasānakāryaṃ yadvastu dinenaivopapadyate kriyābāhulyābhāvāt /
dinenaivābhinetuṃ śakyata ityarthaḥ /
dinaikopapādanīyaṃ vastu kathaṃ vācyamityatrāha---arthopakṣepakairiti /
********** END OF COMMENTARY **********
ke ter'thopakṣepakā ityāha--
arthopapakṣepakāḥ pañca viṣkambhakapraveśakau /
cūlikāṅkāvatāro 'tha syādaṅkamukhamityapi
vṛttavartiṣyamāṇānāṃ kathaṃśānāṃ nidarśakaḥ /
saṃkṣiptārthastu viṣkambha ādāvaṅkasya darśitaḥ
madhyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ saṃprayojitaḥ /
śuddhaḥ syātsa tu saṃkīrṇo nīcamadhyamakalpitaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) viṣkambhasya dvaividhyamāha---madhyeneti /
utkṛṣṭādhamāpātrabhinnaṃ pātramadhyam /
kapālakuṇḍaleti /
tatkṛtyamityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
Locanā:
(lo, a) yathoddeśalakṣaṇamāha--vṛtteti /
pātrasya madhyatvam atimahataḥ śrīrāmacandrādernyūnatvena /
viṣkambhake pātrāṇāṃ saṃskṛtabhāṣitvasya lakṣyeṣu darśanāt /
madhyamapātrāṇāṃ hi prākṛtabhāṣitvam /
taduktaṃ bhāṣārṇave--- bhāṣāmadhyamapātrāṇāṃ nāṭakādau viśeṣataḥ /
mahārāṣṭrī saurasenītyuktā bhāṣā dvidhā budhaiḥ //
iti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra śuddho yathā--mālatīmādhave śmaśāne kapālakuṇḍalā /
saṅkīrṇo yathā--rāmābhinde kṣapaṇakakāpālikau /
atha praveśakaḥ---
praveśako 'nudāttoktyā nīcapātraprayojitaḥ /
aṅkadvayāntarvijñeyaḥ śeṣaṃ viṣkambhake yathā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) aṅkadvayeti /
aṅkadvayapadasya dvitīyādyaṅkaparatvamityabhiprāyaḥ /
śeṣamiti /
vṛttavarttiṣyamāṇetyādirūpam /
Locanā:
(lo, ā) nīcapātraprayojita ityatra nīcatvaṃ hi asaṃskṛtabhāṣitvādeva /
tena sakhyādibhiśca praveśakasya prayojitatvam /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅkadvayasyāntariti prathamāṅke 'sya pratiṣedhaḥ /
yathā--veṇyāmaścatthāmāṅke rākṣasamithunam /
atha cūlikā---
antarjavanikāsaṃsthaiḥ sūcanārthasya cūlikā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) antarjavanikā /
veśaracanāsthānaveṣṭanapaṭaḥ /
arthasya sūcanetyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vīracarite caturthāṅkasyādau--"(nepathye) bho bho vaimānikāḥ, pravartantāṃ raṅgamaṅgalāni" ityādi /
"rāmeṇa paraśurāmo jitaḥ" iti nepathye pātraiḥ sūcitam /
athāṅkāvatāraḥ---
aṅkānte sūcitaḥ pātraistadaṅkasyāvibhāgataḥ
yatrāṅko 'vataratyeṣo 'ṅkāvatāra iti smṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) aṅkānta iti /
aṅkānte pātraiḥ sūcitor'thādaparaḥ aṅkaḥ yadavatarati ityarthaḥ /
tadaṅkasyāvibhāgata iti /
vibhāgastadbhedaḥ, tadabhinnatvena prayojita ityarthaḥ /
atra dvitīyāntāt tas /
aṅkavicchede 'pi tadaṅkotthāpitā'kāṅkṣayaivāvatīrṇo 'parāṅka ityarthaḥ /
tadāha---tadaṅkasyāṅgaviśeṣa iveti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---abhijñāne pañcamāṅke pātraiḥ sūcitaḥ ṣaṣṭhāṅkastadaṅkasyāṅgaviśeṣa ivāvatīrṇaḥ /
athāṅkamukham---
yatra sāyādaṅka evasminnaṅkānāṃ sūcanākhilā
tadaṅkamukhamityāhurbojārthakhyāpakaṃ ca tat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) yatra syādaṅka iti /
aṅkānāṃ samastāṅkavakṣyamāṇānamarthanāmakhilā pūcanetyarthaḥ /
aṅkāvatāre tadaṅkamātrasūcanam aṅkamukhe tu samastāṅkasūcaneti bhedaḥ /
gajārtheti bījabhūtārthakhyāpanāt /
bījārthakhyāpakasaṃjñakañca tadityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---mālatīmādhave prathamāṅkādau kāmandakyavalokite bhūrivasuprabhṛtīnāṃ bhāvibhūmikānāṃ parikṣiptakathāprabandhasya ca prasaṅgātsaṃniveśaṃ sūcitavatyau /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) bhāvibhūmikānāṃ bhāviprasaṅgānāṃ parikṣiptaḥ saṃkṣiptaḥ /
sanniveśaṃ sthāne 'bhineyam /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅkāntapātrairvāṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārthasūcanām
aṅkāntapātraiṅkānte praviṣṭaiḥ pātraiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) aṅkamukhasya dhanikenoktaṃ lakṣaṇāntaramāha--aṅkāntapātrairiti /
chinnāṅkasya samāpyamānāṅkasya sambandhibhistadaṅkānte praviṣṭaiḥ pātrairaparāṅkasūcanamityarthaḥ /
pūrvalakṣaṇe pūrvapraviṣṭapātraiḥ samastāṅkārthasūcanamatra tu aṅkāntaḥ praviṣṭapātraistaduttarāṅkārthamātrasūcanamiti bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vīracarite dvitīyāṅkānte--"(praviśya) sumantraḥ-bhagavantau vaśiṣṭhaviśvāmitrau bhavataḥ sabhārgavānāhvayataḥ /
itare--kva bhagavantau /
sumantraḥ--mahārājadaśarathasyāntike /
itare---tattatraiva gacchāvaḥ" ityaṅkaparisamāptau /
"(tataḥ praviśantyupaviṣṭā vaśiṣṭhaviśvāmitraparaśurāmaḥ)'ityatra pūrvāṅkānta eva praviṣṭena sumāntrapātreṇa śatānandajanakakathāvicchede uttarāṅkamukhasūcanādaṅkāsyam" iti /
etacca dhanikamatānusāreṇoktam /
anye tuṃ---"aṅkāvataraṇonaivedaṃ gatārtham" ityāhuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) idaṃ lakṣaṇaṃ dhanikamata eva ityāha---etacceti /
aṅkāvatāreṇaiveti /
tallakṣaṇākrāntatvādetasya ādāvaṅkasya darśita ityanena /
********** END OF COMMENTARY **********
apekṣitaṃ parityājyaṃ nīrasaṃ vastu vistaram /
yadā saṃdarśayeccheṣamāmukhānantaraṃ tadā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) viṣkambhakaraṇamaṅkādāveveti pragdarśitamidānī tasyaiva viśeṣavaśādāmukhasyānte 'pi karaṇamityāha---apekṣitamiti /
śeṣamapekṣitakāryyataḥ /
śeṣaṃ nīrasaṃ bhinnaṃ vastuvistaramityanvayaḥ /
amukhānantaraṃ kāryyamityanvayaḥ /
yaugandharāyaṇaprayojita iti---viṣkambhaka iti śeṣaḥ /
tatra hi apekṣito vatsarājasāgarikayorvṛttāntaḥ /
taṃ parityajyāmukhānantaraṃ svecchācārī bhīta evāsmi bhartturiti nīrasaṃsvabhayaṃ yaugandharāyaṇena darśitam /
********** END OF COMMENTARY **********
kāryo viṣkambhako nāṭya āmukhākṣiptapātrakaḥ /
yathā--ratnāvalyāṃ yaugandharāyaṇaprayojitaḥ /
yadā tu sarasaṃ vastu mūlādeva pravartate
ādāveva tadāṅkesyādāmukhākṣepasaṃśrayaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ādāvaṅkasya darśita iti yaduktaṃ tadviṣayaṃ darśayati---yadātviti /
mūlādeva nīrasavastvamiśraṇādeva /
āmukhākṣepasaṃśraya iti /
āmukhena yaḥ pātrasyākṣepaḥ tamāśritya pravṛtta ityarthaḥ /
śākuntaleti /
tatra hi mūlādevānasūyayā pravarttitaḥ sa rasa eva śakuntalāyā virahaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---śākuntale /
viṣkambhakādyairapi no vadho vācyo 'dhikāriṇaḥ
anyo 'nyena tirādhānaṃ na kuryādrasavastunoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) adhikāriṇa iti /
mukhyaphalasvāmina ityarthaḥ /
tena nāyakavadhaḥ kvāpi na varṇanīyaṃ ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rasaḥ śṛṅgārādiḥ /
yaduktaṃ dhanikena---
"na cātirasato vastu dūraṃ vicchinnatāṃ nayet /
rasaṃ vā na tirodadhyādvastvalaṅkāralakṣaṇaiḥ" //
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) rasavastunoriti /
vastu alaṅkārabhinnapadārthaḥ /
lakṣaṇairjñāpakaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryameva ca
arthaprakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathāvidhi /
arthaprakṛtayaḥ prayojanasiddhihetavaḥ /
tatra bījam---
alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yadvisarpati
phalasya prathamo heturbojaṃ tadabhidhīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) nāṭye karttavyāntaramāha---svalpamātramiti /
yudhiṣṭhirotsāha iti tasya balotsāha ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ratnāvalyāṃ vatsarājasya ratnāvalīprāptiheturdaivānukūlyalālito yaugandharāyaṇavyāpāraḥ /
yathā vā---veṇyāṃ draupadīkeśasaṃyamanaheturbhīmasenakrodhopacito yudhiṣṭhirotsāhaḥ /
avāntarārthavicchede binduracchedakāraṇam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) bindurūpāmarthaprakṛtimāha---avāntareti /
bindvavicchedeti paribhāṣārūpabhidam /
bindupadaṃ napuṃsakaliṅgamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ratnāvalyāmanaṅgapūjāparisamāptau kathārthavicchede sati "udayansyendorivodvīkṣate" iti sāgarikā śrutvā "(saharṣam) kadhaṃ eso so udaaṇaṇarindo" ityādiravāntarārthahetuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) udayanasyendoriva ityādikaṃ vandivākyam /
kathamiti /
kathaṃ sa eva udayananarendra iti saṃskṛtam /
vatsarāja eva udayananāmā /
avāntarārthe sāgarikavirahe udayananṛpatvena jñānāt hi tasya virahavarṇanapravṛtyācchedaḥ /
kintu tatsūcakaṃ vinaiva nṛpadarśanarūpakāraṇasattvāt pravarttate ityato 'ṅkāvatārādibhedaḥ /
aṅkāvatāre tu pūrvapraviṣṭapātraiḥ sūcaneti /
Locanā:
(lo, i) kathamiti /
kathameṣa saudayananarendraḥ /
ratnāvalyāmeva dvitīyabinduryathā devīgamanānantaramevāntarāvicchede vidūṣakaṃ prati rājñā vacanam /
dhiṅamūrkha ! alaṃ parihāsena ābhijātyena gūḍho devyāstvayā na lakṣitaḥ kopaḥ /
tathā hi devīmeva prasādayituṃ gacchāva iti /
********** END OF COMMENTARY **********
vyāpi prāsaṅgikaṃ vṛttaṃ patāketyabhidhīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) patākārūpāmarthaprakṛtimāha---vyāpīti /
vṛttaṃ nāyakasahāyasya tacca vyāpi anekālavyāpi /
prāsaṅgikaṃ nāyakaprasaṅgavṛttam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---rāmacarite-sugrīvādeḥ, veṇyāṃ bhīmādeḥ, śākuntale-vidūṣakasya caritam /
patākānāyakasya syānna svakīyaṃ phalāntaram
garbhe sandhau vimarśe vā nirvāhastasya jāyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) prakārāntaramāha---patākānāyakasyāpīti /
anāyakasyāpītyakārapraśleṣaḥ /
tathā cānāyakasya sugrīvāderapi svakīyarājyalābhādiphalāntaraṃ yattadapi patākāntaramityarthaḥ /
apiśabdāt nāyakasya rāmasya setubandhādi phalāntaramapi patākāntaramiti bodhyam /
garbhe sandhāviti /
garbhe vimarṣe vā sandhau ityubhayatra sandhāvityasyānvayaḥ /
garbhavimarśopasaṃhṛtirūpā hi pañcasandhayo vakṣyante /
tatra garbhavimarśarūpasandhidvaye tasya patākāsaṃjñakasyānāyakanāyakadvayaphalāntarasya nirvāho niṣpattirityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---sugrīvādeḥ rājyaprāptyādi /
yattu muninoktam--"ā gārbhādvā vimarśādvā patākā vinivartate" //
iti /
tatra "patāketi /
patākā nāyakaphalaṃ nirvahaṇaparyantamapi patākāyāḥ pravṛttidarśanāt, iti vyākhyātamabhinavaguptapādaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) āgarbhāditi /
munivākye patāketyutkīrtya vyācaṣṭe---patākānāyaketi /
atrāpi akārapraśleṣaḥ /
anāyakaphalarūpā patākaiva āgarbhād āvimarṣād vā nivarttate ityarthaḥ /
asminnabhinavaguptapādavyākhyāne hetumāha---nirvāhaparyyantamapīti /
patākāvyāpi prāsaṅgikarūpāyāḥ /
anāyakasya phalāntararūpāyā eva patākāyā āgarbhād vā āvimarśādvā nivṛttirityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prāsaṅgikaṃ pradeśasthaṃ caritaṃ prakarī matā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) prakarīrūpāmarthaprakṛtimāha---prāsaṅgikamiti /
prasaṅgādupasthitaṃ pradeśasthaṃ pradeśaviśeṣe niṣpannamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---kulapatyaṅke rāvaṇajaṭāyusaṃvādaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) rāvaṇajaṭāyusaṃvāda iti /
tasyār'thaprakṛtitvaṃ tu rāvaṇahṛtasītāvarṇanaprāptidvārā /
********** END OF COMMENTARY **********
prakarī nāyakasya syānna svakīyaṃ phalāntaram /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) nāyakasyāpi phalāntaraṃ patākā /
prakarī tu na nāyakasya phalāntaramityarthaḥ /
naca rāvaṇasyānāyakatvāt phalaṃ tatphalakatvāt asya patākatvaprasaktiriti vācyam /
anāyakatvena nāyakasahāyasyaiva vivakṣitatvāt, nañaḥ sadṛśarthakatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---jaṭāyoḥ mokṣaprāptiḥ /
apekṣitaṃ tu yatsādhyamārambho yannibandhanaḥ
samāpanaṃ tu yatsiddhyai tatkāryamiti saṃmatam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) kāryyarūpārthaprakṛtimāha------apekṣitamiti /
ārambho nāṭakārambhaḥ /
samāpanamapi nāṭakasyaiva /
rāvaṇavadha iti /
tatsiddhau satyāṃ hi nāṭakasamāpanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---rāmacarite rāvaṇavadhaḥ /
avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ
ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) asya kāryyasya pañcāvasthā āha---avasthā iti /
niṣpādakaniṣpādyarūpā avasthā ityarthaḥ /
tatrārambhayatnaprāptyāśāniyatāptirūpāḥ catastro 'vasthā viṣpādikāḥ /
phalāgamarūpā tu niṣpādyā ityavadheyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
bhavedārambha autsukyaṃ yanmukhyaphalasiddhaye
yathā---ratnāvalyāṃ ratnāvalyantaḥ puraniveśārthaṃ yaugandharāyaṇasyautsukyam /
evaṃ nāyakanāyikādīnāmapyautsukyamākareṣu boddhavyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) tatrārambhalakṣaṇamāha---bhavediti /
ākara iti tattannāṭake ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prayatnastu phalābāptau vyāpāro 'titvarānvitaḥ /
yathā ratnāvalyām---"tahavi ṇa atthi aṇyo daṃsaṇa uvāo tti jadhā tadhā ālihia jadhāsamīhidaṃ karaissam" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) taha vi iti /
tathāpi nāstyanyo darśanopāya itinyathā tathā ālikhya yathāsamīhitaṃ kariṣyamīti saṃskṛtam /
aṅgulikampanānantaraṃ tathāpyuktiḥ /
saṅgamopāyaḥ tadaṅgabhūto vyāpārasyaiva yatnatvenoktatvāt /
Locanā:
(lo, ī) tathāpi iti /
tathāpi nāsti anyo darśanopāya iti /
yathā tathālikhya yathāsamīhitaṃ kariṣyāmi /
yathā candrakalāyāṃ yakṣmīvarapradānarūpaphalaprāptisahito rājñaścandrakalālābhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ityādinā pratipādito ratnāvalyāścitralekhanādirvatsarājasaṅgamopāyaḥ /
yathā ca---rāmacarite samudrabandhanādiḥ /
upāyāpāyaśaṅkābhyāṃ prāptyāśā prāptisambhavaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) prāptyaśāmāha---upāyeti /
upāyāpāyaśaṅkābhyāṃ prāptisambhavaḥ /
uddeśyaprāptisambhāvanā prāptyāśā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ratnāvalyāṃ tṛtīye 'ṅke veṣaparivartanābhisaraṇādeḥ saṅgamopāyādvāsavadattālakṣaṇāpāyaśaṅkayā cānirdhāritaikāntasaṅgamarūpaphalaprāptiḥ prāptyaśā /
evamanyatra /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) veśaparivarttanaṃ sāgarikāyā vāsavadattāveśakaraṇam /
tena rājñaḥ samīpe tasyā abhisāraḥ /
saṅgamopāyasya rājñaḥ sāgarikāsaṅgamopāyasya /
vāsavadattāyā āgamanarūpāpāyasya śaṅkayetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
apāyābhāvataḥ prāptiniyatāptistu niścitā /
apāyābhāvānnirdhāritaikāntaphalaprāptiḥ /
yathā ratnāvalyām--"rājā--devīprasādanaṃ tyaktvā nānyamatropāyaṃ paśyāmi" /
iti devīlakṣaṇāpāyasya prasādanena nivāraṇānniyataphalaprāptiḥ sūcitā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) niyataphalaprāptiḥ sūciteti /
atra devyāḥ kopaśāntirūpaphalasya niyatāptiḥ /
nacāsya kathaṃ kāryāvasthātvaṃ sāgarikāsaṅgamanarūpakāryasya tenāniṣpādanāt iti vācyam /
tatkopasya tatpratibandhakatvena tadabhāvasya tatkāraṇatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
sāvasthā phalayogaḥ syādyaḥ samagraphalodayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) phalāgamamāha---sāvastheti /
phalayogaḥ phalāgamaḥ /
samagraphalodayaḥ samastoddeśyaphalasiddhiḥ /
sāmagyañca mukhyoddeśyaphalasya uddeśyaphalāntarasāhityam /
tadvakṣyati phalāntarasahita iti /
iyamavasthā pūrvoktacaturavasthābhirniṣpādyā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ratnāvalyāṃ ratnāvalīlābhaścakravartitvalakṣaṇaphalāntaralābhasahitaḥ /
evamanyatra /
yathāsaṃkhyamavasthābhirābhiryogāttu pañcabhiḥ /
pañcadhaivetivṛttasya bhāgāḥ syuḥ pañcasandhayaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) yathāsaṃkhyamiti /
ābhiḥ pañcāvasthābhiryogāditi vṛttasya pañcavidhaiva bhāgāḥ /
pañcasandhayo bhavantītyarthaḥ /
Locanā:
(lo, u) ābhiravasthābhirārambhādibhiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tallakṣaṇamāha---
antaraikārthasambandhaḥ sandhirekānvaye sati /
ekena prayojanenānvitānāṃ kathāṃśānāmavāntaraikaprayojanasambandhaḥ sandhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) tallakṣaṇaṃ sandhisāmānyalakṣaṇam /
kathāṃśanāmityatra ekānvaye satītyasya vyākhyā /
ekeneti /
ekaikena prayojanenetyarthaḥ /
avāntaretyādervyākhyā avāntareti /
********** END OF COMMENTARY **********
tadbhedānāha--
mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśa upasaṃhṛtiḥ
Locanā:
(lo, ū) upasaṃhṛtiḥ nirvahaṇāparaparyāyā /
********** END OF COMMENTARY **********
iti pañcāsya bhedāḥ syuḥ kramāllakṣaṇamucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) tadbhedān sandhibhedān /
kramāditi---uktapañcāvasthāsāhityenaiva sandhipañcakasiddheruktatvāt /
tatsahitamukhasandhyādikrameṇa ityarthaḥ /
tathā cārambhāvasthāyukta iti /
vṛttādyābhāso mukhasandhiḥ /
yatnayuktaḥ pratimukhasandhiḥ /
prāptyāśayukto garbhasandhiḥ /
niyatāptiyukto vimarśasandhiḥ /
phalāgamayuktaḥ upasaṃhṛtiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathāddeśaṃ lakṣaṇamāha---
yatra bījasamutpattirnānārtharasasambhavā
Locanā:
(lo, ṛ) nānārtheti /
nānāvidhānāmarthānāṃ vācyarūpāṇāṃ rasānāñca sambhavo yasyāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prārambheṇa samāyuktā tanmukhaṃ parikīrttitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) yatra bījeti /
bījamitivṛttasya /
prārambheṇeti /
utsāharūpaprārambhāvasthāyuktā ityarthaḥ /
prathame 'ṅke iti tatra kandarpapūjāyāṃ sāgarikāyā rājño darśanaṃ vidhinā ānīya ghaṭitaṃ bījam /
tacca sāgarikāyāstatsaṅgamotsāhasahitam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--ratnāvalyāṃ prathame 'ṅke /
phalapradhānopāyasya mukhasandhiniveśinaḥ
lakṣyālakṣya ivodbhedo yatra pratimukhaṃ ca tat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) mukhasandhiniveśina iti /
bījasamutpattirūpamukhasandhāvuddiṣṭasya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ratnāvalyāṃ dvitīye 'ṅke vatsarājasāgarikāsamāgamahetoranurāgabījasya prathamāṅkopakṣiptasya susaṃgatā--vidūṣakābhyāṃ jñāyamānatayā kiṃcillakṣyasya vāsavadattayā citra phalakavṛttāntena kiñcidunnīyamānasyoddeśarūpa udbhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) vāsavadattayā citraphalaketi /
sāgarikālikhitena rājñā svena ca yuktaṃ citraphalakaṃ rājñā prāptam /
vasantakahastāt skhalitaṃ vāsavadattayā tat prāpya tatra likhitasya tadubhayānurāgabījanamunnītam /
tādṛśo bhedarūpaḥ pratimukhasandhiśca vāsavadattāyāmāgatāyāṃ susaṅgatāvasantakayorvyāpārarūpo yatnasahitaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
phalapradhānopāyasya prāgudbhinnasya kiñcina
garbho yatra samudbhedo hrāsānveṣaṇavānmuhuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) prāgudbhinnasyeti /
pratimukhasandhāvudbhinnasyetyarthaḥ /
muhurhrāsānveṣaṇavān samudbheda ityanvayaḥ /
hrāsetyatra trāsetyapi kvacit pāṭhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
phalasya garbhokaraṇādrarbhaḥ /
yathā ratnāvalyāṃ dvitīye 'ṅke---"susaṃgatā---sahi, adakkhiṇā dāṇi si tumaṃ jā evaṃ bhaṭṭiṇā hattheṇa gāhidā vi kovaṃ ṇa muñcasi" ityādau samudbhedaḥ /
punarvāsavadattāpraveśe hrāsaḥ /
tṛtīye 'ṅke---"tadvārtānveṣaṇāya gataḥ kathaṃ cirayati vasantakaḥ" ityanveṣaṇam /
viḍhūṣakaḥ--hī hī bhoḥ, kosambīrajjalambheṇāvi ṇa tādiso piavaassassa paritoso jādiso mama saāsādo piyavaaṇaṃ suṇia bhavassadi" ityādāvudbhedaḥ /
punarapi vāsavadattāpratyabhijñānād hrāsaḥ /
sāgarikāyāḥ saṅketasthānagamane 'nveṣaṇam /
punarlatāpāśakaraṇo udbhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) sahīti /
sakhi ! adakṣiṇā idānīmasi tvam /
yā evaṃ bhartrā haste gṛhītāpi kopaṃ na muñcasīti saṃskṛtam /
hī hīti /
hī hītyāścarye /
bho bhoḥ kauśāmbīrājyalābhenāpina tādṛśaḥ priyavayasyasya paritoṣaḥ yādṛśo mama sakāśāt priyavacanaṃ śrutvā bhaviṣyatīti saṃskṛtam /
udbhedaḥ sāgarikāsaṅgamopāyasya /
vāsavadattāpratyabhijñānāditi saṅketabhaṅgārthamāgatāṃ tāṃ dṛṣṭvetyarthaḥ /
punaḥ sāgarikākarttṛkam /
udbhedaḥ phalapradhānopāyasya /
latāpāśakaraṇāddhi rājñaḥ sāgarikādarśanaṃ tato garbhasandheḥ prāptyāśāyogarūpāvasthāyogaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) sahīti /
sakhi ! adakṣiṇedānīmasi tvam /
yā evaṃ bhartrāhaste 'pi gṛhītāpi kopaṃ na muñcasi /
hī hī bho paritoṣe /
kauśāmbīrājyalābhenāpi na tādṛśaḥ priyavayasyasya paritoṣaḥ yādṛśaṃ mama sakāśāt priyavacanaṃ śrutvā bhaviṣyati /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vimirśaḥ---
yatra mukhyaphalopāya udbhinno garbhato 'dhikaḥ
śāpādyaiḥ sāntarāyaśca sa vimarśa iti smṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) garbhato 'dhika iti /
garbhasandhau kiñcidudbhinno hrāsānveṣaṇavāṃśca udbhedaḥ /
atra tato 'dhiko hrāsarāhtyāt /
sāntarāyaḥ savighnaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā śākuntale caturthāṅkādau---anasūyā---piaṃvade, jaivi gandhavveṇa vivāheṇa ṇibbuttakallāṇā piasahī sauntalā aṇurūvabhattubhāiṇī saṃvutteti nivvudaṃ me hiaam, taha vi ettiaṃ cintaṇijjam" ityata ārabhya saptamāṅkopakṣiptācchakuntalāpratyabhijñānātprāgarthasañcayaḥ śakuntalāvismaraṇarūpavinghāliṅgitaḥ /
atha nirvahaṇam---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) anasūyeti /
vaktryā utkīrttanam /
priyaṃvade /
ityādikam uktiḥ /
"priyaṃvade ! yadyapi gāndharveṇa vivāhena nivṛttakalyāṇā priyasakhī śakuntalā anurūpabharttṛgāminī saṃvṛttā iti nirvṛtaṃ mama hṛdayam"iti saṃskṛtam /
ṣaṣṭhāṅka iti /
tatpūrvaṃ durvāsasaḥ śāpena rājñaḥ śakuntalāsamāgamarūpapradhānaphalasya upāyaḥ pratiruddhaḥ /
vismaraṇarūpeti /
"vicintayantī yamananyamānasā tapodhanaṃ vetsi na māmupasthitam /
smāriṣyati tvāṃ na sa bodhaito 'pi san kathāṃ pramattaḥ prathamoditāmiva /
iti /
durvāsasaḥ śāpena vismaraṇam /
ayaṃ śapapratibandhakapradhānaphalopāyarūpaḥ vimarśasandhiḥ śakuntalāyā rājasamāgamapratyāśārūpāvasthāsahitaḥ /
Locanā:
(lo, ḷ) piaṃvade iti /
priyaṃvade yadyapi gāndharveṇa vidhinā nivṛttakalyāṇā priyasakhī śakuntalā anurūpabharttṛgāminī saṃvṛtteti nivṛttaṃ me hṛdayam /
********** END OF COMMENTARY **********
bījavanto mukhādyarthā viprakīrṇā yathāyatham
ekārthamupanīyante yatra nirvahaṇāṃ hi tat /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) aikārthyamupanīyanta iti /
ekoddeśyanirvāhādekārthatā /
spaṣṭamaparam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--veṇyām--"kañcukā--(upasṛtya, saharṣam-) mahārāja !vardhase /
ayaṃ khalu bhīmaseno duryodhanakṣatajāruṇīkṛtasarvaśarīro durlakṣyavyaktiḥ" ityādinā draupadīkeśasaṃyamanādimukhasandhyādibījānāṃ nijanijasthānopakṣiptānāmekārthayojanam /
yathā vā-śākuntale saptamāṅke 'śakuntalābhijñānāduttaror'tharāśiḥ /
eṣāmaṅgānyāha--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) ayaṃ prakīrṇārthaikātmatopanayanarūpo nirvahaṇasandhiḥ /
uddeśyaśakuntalāsamāgamarūpaphalāgamāvasthāsahitaḥ /
eṣāmiti pañcasandhānāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) tatra mukhasandherdvādaśāṅgānyāha---upakṣepa ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā /
udbhadaḥ karaṇaṃ bheda etānyaṅgāni vai mukhe
yathoddeśaṃ lakṣaṇamāha--
kāvyārthasya samutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ /
Locanā:
(lo, e) samutpattiḥ samutpattimātram /
********** END OF COMMENTARY **********
kāvyārtha itivṛttalakṣaṇaprastutābhidheyaḥ /
yathā veṇyām--"bhīmaḥ---
lābhāgṛhānalaviṣānnasabhāpraveśaiḥ prāṇeṣu vittanicayeṣu ca naḥ prahṛtya /
ākṛṣya pāṇḍavavadhūparidhānakeśān svasthā bhavanti mayi jīvati dhārtarāṣṭrāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) lākṣāgṛhānaleti---"svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ"iti sūtradhārasyoktiṃ śrutvā praviṣṭasya bhīmasyoktiriyam /
lākṣetyādibhiḥ prāṇeṣu vittanicayeṣu ca ye 'smān prahṛtya dhārtarāṣṭrā mayi jīvati sati svasthā bhavanti ? iti /
atra kākudhvaninā na svasthā bhaviṣyantītyarthaḥ /
lākṣetyādinā prāṇeṣu prahārapraveśena vittanicayeṣu ca prahāraḥ /
paridhānakeśānityatra dvandvaḥ /
atra kāvyārthasya kurukulavadhapratipādanasyotpattiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
samutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikaraḥ punaḥ
yathā tatraiva---
pravṛddhaṃ yadvairaṃ mama khalu śisoreva kurubhir- na tatrāryo heturna bhavati kirīṭī na ca yuvām /
jarāsaṃdhasyoraḥ sthalamiva virūḍhaṃ punarapi krudhā bhīmaḥ sandhiṃ vighaṭayati yūyaṃ ghaṭayata //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) parikaralakṣaṇamāha---samutpanneti /
pravṛddhaṃ yadvairamiti---sandhikaraṇavimukhasya bhīmasya sahadevaṃ pratyuktiriyam /
śiśoreveti---mama yauvanāpekṣāpi tairna kṛtā, śiśukāla eva viṣadānāt /
āryo yudhiṣṭhiraḥ /
kirīṭī arjunaḥ /
yuvāṃ nakulasahadevau /
virūḍhaṃ kṛṣṇadautyena jātaṃ, sandhimityanvayaḥ /
atra samutpannalākṣāgṛhādikathanarūpārthabāhulyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tanniṣpattiḥ parinyāsaḥ---
yathā tatraiva---
cañcadrabhujabhramitacaṇḍagadābhighātasaṃcūrṇitoruyugalasya suyodhanasya /
styānāvanaddhaghanaśoṇitaśoṇapāṇiruttaṃsayiṣyati kacāṃstava devi ! bhīmaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) parinyāsalakṣaṇamāha---tanniṣpattiriti /
kāvyābhidheyarūpasyetivṛttasya niṣpattiḥ---bhāvaniṣpattikathanamityarthaḥ /
cañcaditi---draupadīṃ pratī bhīmasyoktiriyam /
he devi draupadi ! tava kacān keśān veṇībaddhān kurvan bhīma uttaṃsayiṣyati /
uttaṃsanena duryodhanorurūpālaṅkāreṇa viśiṣṭān kariṣyatītyarthaḥ /
bhīmaḥ kīdṛśaḥ ? suyodhanasya styānāvanaddhena pravṛddhasambaddhena ghanaśoṇitena śoṇapāṇiḥ /
suyodhanasya kīdṛśasya ? cañcatā calatā bhujena bhramitayā gadayābhighātena saṃcūrṇitamūruyugalaṃ yasya tādṛśasya /
atra bhāvinyā ūrubhaṅganiṣpatteḥ kathanam /
Locanā:
(lo, ai) styāneti-styānaḥ san avanaddhaḥ dṛḍhībhūta ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atropakṣepo nāmetivattalakṣaṇasya kāvyābhidhaiyasya saṃkṣepeṇopakṣepaṇamātram /
parikarastasyaiva bahulīkaraṇam /
parinyāsastato 'pi naścayāpattirūpatayā parito hṛdaye nyasanam, ityeṣāṃ bhedaḥ /
etāni cāṅgāni uktenaiva paurvāparyeṇa bhavanti, aṅgāntarāṇi tvanyathāpi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) aktatrayāṇāṃ bhedaṃ vicintya darśayati---atreti /
tato 'pi naścayāpattirūpatayā iti niścayasya bhāvikarttavyaniścayasyāpattirapādānaṃ bodhanamiti yāvat /
hṛdaye boddhurhṛdaye /
********** END OF COMMENTARY **********
---guṇākhyānaṃ vilobhanam /
yathā tatraiva---"draupadī--ṇādha, kiṃ dukkaraṃ tue parikuvideṇa" /
yathā vā mama candrakalāyāṃ candrakalāvarṇane--seyam, "tāruṇyasyavilāsaḥ---" ityādi (139 pṛ.) /
yattu śakuntalādiṣu "grīvābhaṅgābhirāmam---" ityādi mṛgādiguṇavarṇanaṃ tadvījārthasambandhābhāvānna saṃdhyaṅgam /
evamaṅgāntarāṇāmapyūhyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) vilobhanalakṣaṇamāha--guṇaākhyānamiti /
kimiti /
kiṃ duṣkaraṃ tvayā kupitena iti saṃskṛtam /
idaṃ bhīmasya balādhikyarūpaguṇakathanam /
tāruṇyasyeti /
atra vilāsahāsapade tajjanakapare sāropayā lakṣaṇayā prayukte /
atra candrakalāsaundaryyākhyānam /
mṛgādiguṇavarṇanamiti /
guṇaḥ--spṛhaṇīyo dharmmaḥ, atra kriyārūpaḥ /
bījārthaḥ--śakuntalāprāptibījarūpor'thaḥ /
mṛgakriyāvarṇanasya tadasambandhatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃpradhāraṇamarthānāṃ yuktiḥ---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) yuktilakṣaṇamāha---sampradhāraṇiti /
uddeśyārthopapādakayuktipradarśanam
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--veṇyāṃ sahādevo bhīmaṃ prati ārya ! kiṃ mahārājasaṃdeśo 'yamavyutpanna evāryeṇa gṛhītaḥ" ityataḥ prabhṛti yāvadbhīmavacanam /
"yuṣmān hrepayati krodhālloke śatrukulakṣayaḥ /
na lajjayati dāraṇāṃ sabhāyāṃ keśakarṣaṇam" //
iti /
----prāptiḥ sukhāgamaḥ
yathā tatraiva---"mathnāmi kauravaśataṃ samare na kopāt---" ityādi (284 pṛ.) "draupadī--(śrutvā saharṣam--) ṇādha, assudapuvvaṃ kkhu edaṃ vaaṇam, tā puṇo puṇo bhaṇa" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) prāptilakṣaṇamāha---prāptiriti /
ṇādheti /
nātha ! aśrutapūrvaṃ khalu īdṛśaṃ vacanam, tatpunaḥ punarbhaṇa iti saṃskṛtam /
********** END OF COMMENTARY **********
bījasyāgamanaṃ yattu tatsamādhānamucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) samādhānalakṣaṇamāha---bījasyeti /
uktasya uddeśyabījasya pradhānanāyakasammatatvena kathanaṃ tat /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva--"(nepathye kalakalānantaram) bho bho drupadavirāṭavṛṣṇyandhaka sahadevaprabhṛtayaḥ ! asmadakṣauhiṇīpatayaḥ kauravacamūpradhānayodhāśca śṛṇvantu bhavantaḥ---
yatsatyavratabhaṅgabhīrumanasā yatnena mandīkṛtaṃ yadvismartumapīhitaṃ śamavatā śānti kulasyecchatā /
taddyūtāraṇisaṃbhṛtaṃ nṛpasutākeśāmbarākarṣaṇaiḥ krodhajyotiridaṃ mahatkuruvane yaudhiṣṭhiraṃ jṛmbhate" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) yatsatyeti /
yat yaudhiṣṭhiraṃ krodhajyoti iti sarvatra viśeṣaṇam /
dyūtāraṇīti /
dyūtarūpāyāmaraṇyāṃ manthanakāṣṭhe nṛpasutāyā drupadasutāyā draupadyāḥ keśasyāmbarasya cākarṣaṇāt sambhṛtakrodhajyotiragniḥ /
anyadapi hi jyotiraraṇyāmākarṣaṇātsambhṛtaṃ bhavati /
********** END OF COMMENTARY **********
atra "svasthā bhavantu mayi jīvati--" ityādi bījasya pradhānanāyakābhimatatvena samyagahitatvātsamādhānam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) samādhānapadasya yogārthamatropapādayati---atreti /
atra bhīmokta bājasya pradhānanāyakayudhiṣṭhirasammatatvakathanam /
********** END OF COMMENTARY **********
sukhaduḥ khakṛto yor'thastadvidhānamiti smṛtam
yathā bālacarite---
"utsāhātiśayaṃ vatsa ! tava bālyaṃ ca paśyataḥ /
mama harṣaviṣādābhyāmākrāntaṃ yugapanmanaḥ" /
yathā vā mama prabhāvatyām--"nayanayugāsecanakam-" ityādi (236 pṛ.) /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) vidhānarūpāṅgalakṣaṇamāha---sukhaduḥ khābhyāṃ kṛto 'partha ityarthaḥ /
utsāheti /
idaṃ rāmaṃ prati janakasya vākyam /
atra utsāhena sukham /
bālyena ca duḥkham /
nayanayugetyatra yathoktārthena sukham /
tadvirahād duḥ kham /
********** END OF COMMENTARY **********
kutūhalottarā vācaḥ proktā tu paribhāvanā /
yathā--veṇyāṃ draupadī yuddhaṃ syānna veti saṃśayānā tūryaśabdānantaram "ṇādha ! kiṃ dāṇiṃ eso palaajalaharatthaṇidamantha khaṇe khaṇe samaradundubhi tāḍīadi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) bhāvanālakṣaṇamāha--kutūhaleti /
ṇādheti /
nātha kimidānīm eṣa pralayajaladharastanitamāṃsalaḥ kṣaṇe kṣaṇe samaradundubhistāḍyate /
iti saṃskṛtam /
atra yuddhecchā draupadyāḥ kutūhalottarā etā vācaḥ /
Locanā:
(lo, a) ṇādheti /
nātha kimidānīm eṣa pralayajaladharaḥ stanitamāṃsalaḥ kṣaṇe kṣaṇe samaradundubhistāḍyate /
********** END OF COMMENTARY **********
bījārthasya prarohaḥ syādudbhedaḥ---
yathā tatraiva--"draupadī--aṇṇāṃ ca ṇāha, puṇovi tumhehi samarādo āacchia samāssāsaidavvā /
bhīmaḥ--nanu pāñcālarājatanaye ! kimadyālīkāścāsanayā--
bhūyaḥ paribhavaklāntilajjāvidhuritānanam /
aniḥ śeṣitakauravyaṃ na paśyasi vṛkodaram //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) udbhedalakṣaṇamāha---bījārthasyeti /
praroha utpādyatāniścayaḥ /
ṇadheti /
nātha punarapi samāśvāsayitavyāham iti saṃskṛtam /
ahamiti draupadyā ātmanirddeśaḥ /
bhūya iti /
bandhuritaṃ nāmitaṃ bhūyo na paśyasītyanvayaḥ /
bhaviṣyata sāmīpye varttamānā atra bhīmasya kauravavadhotpādyatāniścayaḥ /
Locanā:
(lo, ā) ṇādheti /
nātha punarapi tvayā samāśvāsayitavyāham /
********** END OF COMMENTARY **********
---karaṇaṃ punaḥ
prakṛtārthasamārambhaḥ--
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) karaṇalakṣaṇamāha---karaṇamiti /
spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---"devi ! gacchāmo vayamidānīṃ kurukulakṣayāya" iti /
---bhedaḥ saṃhatabhedanam /
yathā tatraiva---"ata evādyaprabhṛti bhinno 'haṃ bhavadbhyaḥ" /
kecittu---"bhedaḥ protsāhanā" iti vadanti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) bhedalakṣaṇamāha---bheda iti /
adya prabhṛtīti sahadeve bhīmasyoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha pratimukhāṅgāni---
vilāsaḥ parisarpaśca vidhutaṃ tāpanaṃ tathā
narma narmadyutiścaiva tathā pragamanaṃ punaḥ /
virodhaśca pratimukhe tathā syātparyupāsanam
puṣpaṃ vajramupanyāso varṇasaṃhāra ityapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) pratimukhasandhestrayodaśāṅgānyāha--vilāsa iti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
samīhā ratibhogārthā vilāsa iti kathyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) ratibogārtheti /
ratiranurāgaḥ, tadbhogastadviṣayo nāyikādiḥ, tatra samīhā icchā /
yadyati ratirnidhūvanam tadbhogāya icchetyevamartha eva udāharaṇānusārī yujyate /
tathāpi granthakṛdvyākhyānurodhāditthaṃ vyākhyātam /
********** END OF COMMENTARY **********
ratilakṣaṇasya bhāvasya yo hetubhūto bhogo viṣayaḥ pramadā puruṣo vā tadarthā samīhā vilāsaḥ /
yathā śākuntale---
kamaṃ priyā na sulabhā manastu taddhāvadarśanāyāsi /
akṛtārthe 'pi manasije ratimubhayaprārthanā kurute //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) kāmaṃ prayeti /
śakuntalālipsorduṣmantasya uktiriyam---akṛtārthe 'pīti /
kāmina uddeśyasiddhireva manasijasya kṛtārthatā, tadrahite 'pi manasije ityarthaḥ /
ubhayaprārthanā ubhayasya ratimanurāgādhikyam kuruta ityarthaḥ /
prakṛte ca śakuntalāyā bhāvadarśanāt tatprārthanāprārthitasya duṣmantasya ratiṃ kuruta ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, i) kāmamiti /
manasije 'kṛtārthe 'pi strīpuṃsayugalasya sambhogaṃ vināpi ubhayaprārthanā anyo 'nyaprārthanā ratiṃ prītiṃ kurute ityarthaḥ /
nāyikāyā nāyake nāyakasya nāyikāyāṃ yadi prārthana dṛśyate tadā upabhogābhāve 'pi tayoḥ prītirbhavati tena tasyā bhāvadarśanena prārthanā mayi abhivyakteti manaḥ samāśvāsi iti /
********** END OF COMMENTARY **********
iṣṭanaṣṭānusaraṇaṃ parisarpaśca kathyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) parisarpalakṣaṇamāha---dṛṣṭanaṣṭeti /
naṣṭeti ṇaśa adarśane iti dhātvarthānusārād dṛṣṭasyānarthakyam /
tathā ca pūrvadṛṣṭasya paścādadṛṣṭasya vastuno 'nusaraṇamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā śākuntale---"rājā---bhavitavyamatra tayā /
tathā hi---
abhyunnatā purastādavagāḍhā jaghanagauravātpaścāt /
dvāre 'sya pāṇḍusikate padapaṅktirdṛśyate 'bhinavā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) bhavitavyamatra tayeti rājñaḥ uktiriyam /
tayā śakuntalayā bhavitavyaṃ sthātavyamiti /
tatra hetumāha---abhyunnateti /
yato 'sya latāgṛhasya pāṇḍusikate dvāre 'bhinavā padapaṅktirdṛśyate /
kīdṛśī purastāt padasya pūrvabhāge 'bhyunnatā /
paścādbhāge jaghanagauravādavagāḍhā /
atra pūrvadṛṣṭaśakuntalānusaraṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
kṛtasyānunayasyādau vidhutaṃ tvaparigrahaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) vidhūtalakṣaṇamāha---kṛtasyeti /
ādau kṛtasyānunayasya prīteḥ paścādaparigraha āhāryya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---"alaṃ vo anteuravirahapajjussueṇa rāesiṇā uvaruddheṇa" /
kecittu---"vidhṛtaṃ syādaratiḥ" iti vadanti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) tatraiveti /
śākuntala eva ityarthaḥ /
alamiti---alaṃ vontaḥ--purikavirahaparyutsukena rājarṣiṇā uparūddheneti saṃskṛtam /
atra sakhyā uparodhavaśāt śakuntalāyā ādau prītirlabhyate /
uparodhaniṣedhāccāhāryastadaparigrahaḥ /
keciditiāhāryadīdṛśaniṣedhādaratyavagamādatra asvarasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
upāyādarśanaṃ yattu tāpanaṃ nāma tadbhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) tāpanalakṣaṇamāha---upāyeti /
uddeśyār'thopāyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā ratnāvalyām---"sagarikā---
dullahajaṇāṇurāo lajjā guruī paraaso appā /
piyasahi visamaṃ pemmaṃ maraṇaṃ saraṇaṃ ṇavari ekkam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) dullaheti---"durlabhajanānurāgo lajjā gurvo paravaśa ātmā /
priyasakhi ! viṣamaṃ prema maraṇaṃ śaraṇaṃ kevalamekam" //
iti saṃskṛtam /
durlabhajano rājā /
ṇavarīti kevale deśī, evaṃ pradhānaṃ śaraṇamityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
parihāsavaco narma---
yathā ratnāvalyām---"susaṃgatā--sahī ! jassa kide tumaṃ āadā se aaṃ de purado ciṭṭhadi /
sāgarikā---(sābhyasūyam) kassa kide ahaṃ āadā ? "susaṃgatā--alaṃ aṇṇasaṃkideṇa /
ṇaṃ cittaphalaassa" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) narmalakṣaṇamāha--parihāseti /
sahīti /
"sikhi ! yasya kṛte tvāmāyātā so 'yaṃ te puratastiṣṭhatī"ti saṃskṛtam /
kasseti /
"kasya kṛte 'hamāgatā"iti saṃskṛtam /
ayīti /
"ayi anyaśaṅkite nanu citraphalakasya"iti saṃskṛtam /
********** END OF COMMENTARY **********
---dhṛtistu parihāsajā
narmadyutiḥ---
tathā tatraiva--"susaṃgatā-sahi ! adakkhiṇā dāṇiṃ si tumaṃ jā evvaṃ bhaṭṭiṇā hatthāvalambidāvi kovaṃ ṇa muñcasi /
sāgarikā--(sabhrūbhaṅgamīṣadvihasya) susaṃgade ! dāṇiṃ vi kīliduṃ na viramasi /
kecittu--"doṣasyācchādanaṃ hāsyaṃ narmadyutiḥ" iti vadanti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) narmadyutilakṣaṇamāha---dhṛtiriti /
parihāsasahiṣṇutā ityarthaḥ /
sahīti /
sakhi adakṣiṇā idānīmasi tvam /
yā evaṃ bhartrā hastāvalambitāpi kopaṃ na muñcasīti /
susaṅgate ! idānīmapi na viramasi /
atra sāgarikāyāḥ susaṅgatākṛtaparihāsasahiṣṇutā /
narmaṇi tasyāsūyatāpradarśanād asahiṣṇutā iti bhedaḥ /
keciditi /
atra doṣācchādanāpratītyā asvarasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---pragamanaṃ vākyaṃ syāduttarottaram /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) praśaṃsanarūpāṅgasya lakṣaṇamāha--praśaṃśanamiti /
praśasyate 'nena iti praśaṃsanam, uttarottaraṃ tādṛśaṃ vākyameva praśaṃsananāmāṅgamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vikramorvaśyām--urvaśī--jaadu jaadu mahārāo /
rājā---
mayā nāma jitaṃ yasya tvayā jaya udīryate" /
ityādi /
virodho vyasanaprāptiḥ---
yathā caṇḍakauśike---"rājā---nūnamasamīkṣyakāriṇā mayā andheneva sphuracchikhākalāpo jvalanaḥ padbhyāṃ samākrāntaḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) virodhalakṣaṇamāha---virodha iti /
rājā hariścandraḥ /
sphuradarciḥ--samūhojjvalano viśvāmitraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---kruddhasyānunayaḥ punaḥ
syātparyupāsanaṃ--
yathā ratnāvalyām--"viḍhūṣakaḥ---bho, mā kupya /
eṣā hi kadalīgharantaraṃ gādā" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) paryupāsanāṅgalakṣaṇamāha---kṛtasyeti /
kṛtasya kopahetorityarthaḥ /
punaranunayaḥ kopākaraṇahetupradarśanaprityarthaḥ /
bho iti /
bho vayasya mā kupya /
eṣā hi kadalīgṛhāntaraṃ gateti saṃskṛtam /
eṣeti---kadalīgṛhāntarapraveśasya pradarśanam /
********** END OF COMMENTARY **********
---puṣpaṃ viśeṣavacanaṃ matam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) puṣpanāmāṅgalakṣaṇamāha---muṣpamiti /
ayaṃ viśeṣo vilakṣaṇapadārtha ityevamarthakaṃ vacanamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---"(rājā haste gṛhītvā sparśaṃ nāṭayati ) vidūṣakāḥ---bho vaassa ! esā apuvvā sirī tae samāsādidā /
rājā---vayasya ! satyam---
śrīreṣā, pāṇirapyasyāḥ pārijātasya pallavaḥ /
kuto 'nyathā stravatyeṣa svedacchadmāmṛtadravaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) bho iti /
"bho vayasya eṣāpūrvā śrīstvayā samāsāditā"iti saṃskṛtam /
śrīreṣeti /
svedacchadma gharmavyājaḥ /
pārijātapallavād amṛtadravastravaṇāt /
********** END OF COMMENTARY **********
pratyakṣaniṣṭhuraṃ vajram---
yathā tatraiva---"rājā---kathamihastho 'haṃ tvayā jñātaḥ ? susaṃgatā---ṇa kevalaṃ tumaṃ samaṃ cittaphalaeṇa /
tā jāva gadua gadua devīe ṇivedaissam" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) vajrarūpāṅgalakṣaṇamāha--pratyakṣeti /
na kevalamiti /
na kevalaṃ tvaṃ samaṃ citraphalakena /
tadyāvadratvā devyai nivedayiṣyami /
iti saṃskṛtam /
idaṃ susaṅgatāvākyaṃ rājñaḥ sākṣānniṣṭhuram /
********** END OF COMMENTARY **********
---upanyāsaḥ prasādanam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) upanyāsalakṣaṇamāha--upanyāsa iti /
prasādanaṃ prasādanaprārthanā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva--"susaṃgatā--bhaṭṭuṇa ! alaṃ saṅkāe /
mae vi bhaṭiṇīe pasādeṇa kīlidaṃ jjeva edihiṃ /
tā kiṃ kaṇṇābharaṇoṇa /
ado vi me garuaro pasādo eso, jaṃ tue ahaṃ ettha ālihidatti kuvidā me piasahī sāariā /
esā jjeva pasādīadu" /
kecittu---"upapattikṛto hyartha upanyāsaḥ sa kīrtitaḥ" /
iti vadanti /
udāharanti ca, tatraiva---"adimuharā kkhu sā gabbhadāsī" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) bhartaḥ ! alaṃ śaṅkayā mayāpi bhartryāḥ prasādena krīḍitameva etaiḥ /
tat kiṃ karṇābharaṇena ? ato 'pi me gurutaraḥ prasāda eṣa yattvayāhamatrālikhiteti kupitā me priyasakhī sāgarikā /
eṣaiva prasādyatāmiti saṃskṛtam /
taiḥ karṇābharaṇaiḥ kiṃ tvayetyādiḥ sāgarikokteranuvādaḥ /
atra sāgarikāprasādanaprārthanā upapattikṛta iti yuktyupapādasatvāduktetyarthaḥ /
adīti /
adimukharā khalveṣā garbhadāsīti saṃskṛtam /
nārbhadāsī antaḥ puradāsī /
atra samaṃ citraphalakenetyādi niṣṭhuraṃ susaṅgatayā pūrvamuktaṃ vacanaṃ vidūṣakoktyupapādakam /
********** END OF COMMENTARY **********
cāturvarṇyopagamanaṃ varṇasaṃhāra iṣyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) varṇasaṃhārāṅgalakṣaṇamāha---cāturvarṇyeti /
brāhmaṇādyanekavarṇānāṃ melanakathanamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mahāvīracarite tṛtīye 'ṅke---
pariṣadiyamṛṣīṇāmeṣa vīro yudhājit saha nṛpatiramātyairlomapādaśca vṛddhaḥ /
ayamaviratayajño brahmavādī purāṇaḥ prabhurapi janakānāmaṅga bho yācakāste //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) pariṣadiyamiti /
militabrāhmaṇādyanekavarṇasabhāpradarśanamidam /
iyamṛṣīṇāṃ pariṣad sabhā /
yudhājit /
kekayadeśapakatiriti ṛṣibhiramātyaiśca samam eṣa vṛddho rājā lomapādaḥ /
ayamapi janakānāṃ janakavaṃśasya prabhuḥ sīradhvajaḥ aviratayajño brahmavādī ca /
adruhaḥ drodaśūnyāste prasiddhā yājakāḥ ete iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ityatra ṛṣikṣādīnāṃ varṇānāṃ melanam /
abhinavaguptapādāstu--"varṇaśabdena pātrāṇyupalakṣyante /
saṃhāro melanam" iti vyācakṣate /
udāharanti ca ratnāvalyāṃ dvitīye 'ṅke--"ado vi me attraṃ guruaro pasādo--" ityāderārabhya "ṇaṃ hatthe geṇhia pasādehi ṇam /
rājā--kvāsau kvāsau" ityādi /
atha gārbhāṅgāni---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) pātrāṇīti /
nāṭyapātrāṇītyarthaḥ /
adovīti /
ato 'pi me ayaṃ gurutaraḥ prasāda ityāderārabhya ityarthaḥ /
ityāderityavadhau pañcamī /
jaṃ kiṇa ahaṃ tata ettha ālihi detyādikamādāvityādyavidhirūpetyarthaḥ /
ṇaṃ hattheti /
nanu haste gṛhītvā prasādaya enāmityarthaḥ /
kvāsau kvāsāviti harṣe vīpsā /
atra rājā susaṅgatā sāgarikāśca pātrāṇi, eṣāṃ mesanam /
********** END OF COMMENTARY **********
abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇo kramaḥ
saṃgrahaścānumānaṃ ca prārthanā kṣiptireva ca /
tro (to) ṭakādhibalodvegā garbhe syurvidravastathā
tatra vyājāśrayaṃ vākyamabhūtāharaṇaṃ matam /
yathā aśvatthāmāṅke---
aśvatthāmā hata iti pṛthāsūnunā spaṣṭamuktvā svairaṃ śeṣe gaja iti punarvyāhṛtaṃ satyavācā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) garbhasandherdvādaśāṅgānyāha---abhūteti /
abhūtāharaṇalakṣaṇamāha---tatra vyājeti /
aśvatthāmā hata iti yudhiṣṭhirasya vyājāśrayavākyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tacchrutvāsau dayitatanayaḥ pratyayāttasya rājñaḥ śastrāṇyājau nayanasalilaṃ cāpi tulyaṃ mumoca //
tattvārthakathanaṃ mārgaḥ---
yathā caṇḍakauśike--"rājā---bhagavan ! gṛhyatāmarjitamidaṃ bhāryātanayavikrayāt /
śeṣasyārthe kariṣyāpi caṇḍāle 'pyātmavikrayam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) mārgarūpāṅgalakṣaṇamāha---tattvārtheti /
avyājakathanamityarthaḥ /
gṛhyatāmiti--viśvāmitraṃ prati hariścandranṛpateruktiriyam /
bhāryyāyāstanayasya vikrayaṇādarjitamidaṃ vittaṃ gṛhyatāmityanvayaḥ /
śeṣasya vittasyāpyarthe nimittamātmavikrayaṃ kariṣyāsi /
tatra rājñaḥ āpadyapi avyājakathanam /
********** END OF COMMENTARY **********
rūpaṃ vākyaṃ vitarkavat
yathā ratnāvalyām--"rājā---
manaḥ prakṛtyaiva calaṃ durlakṣyaṃ ca tathāpi me /
kāmenaitatkathaṃ viddhaṃ samaṃ sarvaiḥ śilīmukhaiḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) rūpātmakamaṅgamāha---rūpamiti /
vitarko 'sambhavistuhetvanusandhānam /
manaḥ prakṛtyaiveti--sāgarikāvirahiṇo rājño 'yaṃ vitarkaḥ /
durlakṣyaṃ lakṣituṃ draṣṭumaśakyam /
********** END OF COMMENTARY **********
udāharaṇamutkarṣayuktaṃ vacanamucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) udāharaṇarūpasyāṅgasya lakṣaṇamāha---udāharaṇamiti /
utkarṣayuktaṃ svāhaṅkārayuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā aśvatthāmāṅke--
yo yaḥ śastraṃ bibharti svabhujagurumadaḥ pāṇḍavīnāṃ camūnāṃ yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā garbhaśayyāṃ gato vā /
yo yastatkarmasākṣī, carati mayi raṇo yaśca yaśca pratīpaḥ krodhāndhastasya tasya svayamiha jagatāmantakasyāntako 'ham //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) yo yaḥ śastramiti /
kruddhasyāśvatthāmna uktiriyam /
mayi raṇe carati sāta pāṇḍavīnāṃ camūnāṃ madhye svabhujagurumadaḥ san yo yaḥ śastraṃ bibhirti evaṃ yo yaḥ pāñcālagotra ityādi /
evaṃ yo yastatkarma ityādi /
tatkarma mṛtasya mama pituḥ śiraśchedanarūpam /
evaṃ yaśca yaśca mama pratīmaḥ krodhāndho 'haṃ jagatamantakasya tasya tasyāntaka ityarthaḥ /
tairjagadantakasya krodhoddīpanād eva jagadantaka ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāvatattvopalabdhistu kramaḥ syāt---
yathā śāsuntale---"rājā---sthāne khalu vismṛtanimeṣeṇa cakṣuṣā priyāmavalokayāmi /
tathāhi--
unnamitaikabhrūlatamānanamasyāḥ padāni racayantyāḥ /
pulakāñcitena kathayati mayyanurāgaṃ kapolena //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) kramarūpāṅgalakṣaṇamāha---bhāveti /
bhāvasyānurāgasya tattvenopalabdhirityarthaḥ unnamiteti---padāni ślokaghaṭakadāni racayantyāḥ asyā ānanaṃ kartṛ pulakāñcitena kapolena mayi anurāgaṃ kathayati ityarthaḥ /
kīdṛśamānanam ? unnamitaikabhrūlatam /
********** END OF COMMENTARY **********
---saṃgrahaḥ punaḥ
sāmadānārthasaṃpannaḥ--
yathā ratnāvalyām---"rājā---sādhu vayasya ! idaṃ te pāritoṣikam /
(iti kaṭakaṃ dadāti ) /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) sāmadāneti /
sāmnā prītyā dānena ca saṃpradānasya dīpamānadhanasaṃpattirityarthaḥ /
sādhviti---atra dīyamānakaṭakarūpadhanasaṃpattivirdūṣakasya /
********** END OF COMMENTARY **********
---liṅgādūho 'numānatā /
yathā jānakīrāghave nāṭake---"rāmaḥ---
līlāgatairapi taraṅgayato dharitrīmālokanairnamayato jagatāṃ śirāṃsi /
tasyānumāpayati kāñcanakāntigaurakāyasya sūryatanayatvamadhṛṣyatāṃ ca //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) anumānarūpāṅgalakṣaṇamāha---liṅgāditi /
anumānatā kā mānam /
līleti /
paraśurāmavarṇanamidam /
tasya līlā vyavasāyaḥ /
sūryyatanayatvaṃ sūryyatulyatejasvitvena sūryyaputratvamadhṛṣyatvaṃ cānumāpayati /
tasya kīdṛśasya gatairgamanairapi dharitro taraṅgayataḥ cālayataḥ /
ālokanairjagatāṃ śirāṃsi namayatastaddṛṣṭamātraiḥ sarvaiḥ praṇamyamānatvāt /
kāñcanakāntivad gaurakāyasya /
********** END OF COMMENTARY **********
ratiharṣotsavānāṃ tu prārthanaṃ prārthanā bhavet
yathā ratnāṣalyām---"priye sāgarike ! śītāṃśurmukhamutpale tava dṛśau, padmānukārau karau, rambhāstambhanibhaṃ tathoruyugalaṃ, bāhū mṛṇālopamau /
ityahlādakarākhilaṅgi ! rabhasānniḥ śaṅkamāliṅgya mā- maṅgani tvamanaṅgatāpavidhurāṇyehyehi nirvāpaya //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) prārthanāṅgarūpāṅgalakṣaṇamāha---ratīti /
ratyarthaṃ yo nāyikāyā harṣo nāyakasya tādṛśotsavānāṃ prārthanetyarthaḥ /
śītāṃśurityādi /
śītāṃśurūpatvādinā āhlādakarākhilāṅgi ! ehi ehi rabhasāt balāt madaṅgāni niḥ śaṅkamāliṅgya anaṅgatāpavidhurāṇi tāni nirvāpaya /
tāpaśūnyāni kuru ityarthaḥ /
atrālaṅganādhīnotsavaprārthanā /
********** END OF COMMENTARY **********
idaṃ ca prārthanākhyamaṅgam /
yanmate nirvahaṇo bhūtāvasaratvātpraśastināmāṅga nāsti tanmatānusāreṇoktam, anyathā pañcaṣaṣṭisaṃkhyatvaprasaṅgāt /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) atraitadaṃśasya nirvahaṇasandheḥ praśastināmāṅgasya vaikalpikā sthitiḥ /
anayormilitasthitasattve tu vakṣyamāṇacatuḥ ṣaṣṭisaṃkhyāsāndhyaṅgānāṃ na bhavati /
pañcaṣaṣṭitvāpatteḥ /
tathā hi atra garbhasandhau etadaṅgasattve etānyaṅgani trayodaśa bhavanti, mukhasandhyaṅgani ca dvādaśoktāni, anyasandhidvayāṅgāni ca trayodaśa trayodaśa /
nirvahaṇasandhyaṅgāni caturdaśeti /
pañcaṣaṣṭitvaṃ prasajati /
ato yanmate nirvahaṇasandhau praśastināmakaṃ caramāṅgaṃ nāsti tanmate evātredam aṅgamanyathā tu netyāha--idañceti /
tatra praśastināmāṅgasattve hetumāha---bhūtāvasaratvābhāvāditi /
bhūtāni prāṇino nāṭyapātrāṇi tadavasaratvaṃ tadvattvam /
aṅgānām ityaṅgani bhūtāvasarāṇyucyante /
praśastayaṅgasya sadasyāśīrvādatvena tathātvābhāvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rahasyārthasya tadbhedaḥ kṣiptiḥ syāt---
yathāśvatthāmāṅke---
evasyaiva vipāko 'yaṃ dāruṇo bhuvi vartate /
keśagrahe dvitīye 'sminnūnaṃ niḥ śeṣitāḥ prajāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) kṣiptirūpamaṅgamāha--rahasyārthasyeti /
rahasyārtho 'bhinetavyārtha itivṛttarūpor'thastasya bheda utpattisūcanam /
ekasyeti /
ekasya draupadīkeśagrahaṇasya /
dvitīye mṛtadroṇasya dhṛṣṭadyumnena keśagrahe 'tra sarvasaṃhārarūpasya rahasyasya utpattisūcanam /
********** END OF COMMENTARY **********
---tro(to) ṭakaṃ punaḥ /
saṃrabdhavāk--
yathā caṇḍakauśike---"kauśikaḥ--āḥ, punaḥ kathamadyāpi na sambhūtā svarṇādakṣiṇāḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) troṭakarūpāṅgalakṣaṇamāha--troṭakaṃ punariti /
saṃrabdhavāk sakrodhavāk /
āḥ pāpeti /
hariścandraṃ nṛpaṃ prati pṛthivīdānadakṣiṇādānārthaṃ viścāmitrasya sakrodhavāka /
********** END OF COMMENTARY **********
---adhibalabhisaṃmadhicchalena yaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) adhibalāṅgalakṣaṇamāha---adhibalamiti /
abhisandhiruddeśaṣaṭanārthaṃ chalenānusandhānam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā ratnāvalyām---"kāñcanamālā---bhaṭṭiṇi, iyaṃ sā cittasāliā /
vasantaassa saṇṇaṃ karomi " ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) bhaṭṭiṇi iti /
he bhartri ! iyaṃ citraśālikā /
tāvad vasantakasya saṃjñāṃ karomīti saṃskṛtam /
citraśālikāyāṃ rājñaḥ samīpe vāsavadattāveśena sāgarikāmānetuṃ tayā saha vasantakena saṃkete kṛte kāñcanamālayā tajjñātvā vāsavadattāmevānīya vasantakasthāne sāgarikā'gatā ityaṅgulisaṃjñāṃ karttuṃ vāsavadattāyāmuktiriyaṃ tasyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nṛpādijanitā bhītarudvegaḥ parikīrtitaḥ /
yathā veṇyām---
prāptāvekarathārūḍhau pṛcchantau tvāmitastataḥ /
sa karṇāriḥ sa ca krūro vṛkakarmā vṛkodaraḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) nṛpādijaniteti /
nṛpādau kenāpi janitā bhītirityarthaḥ /
prāptāvekaratheti /
sa karṇārirarjunaḥ sa ca kūrakarmmā kūro vṛkodaro bhīmaḥ /
etāvekarathārūḍhau bhrātarau prāptāvagatāvityarthaḥ /
karṇāritvena kūrakarmmatvena ca duryyodhanasya bhītijananam /
********** END OF COMMENTARY **********
śaṅkābhayatrāsakṛtaḥ sambhramo vidravo mataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) vidravarūpāṅgamāha---śaṅkābhayeti /
śaṅkayā aniṣṭaśaṅkayā bhayatrāsau tatkṛto yaḥ saṃbhramaḥ vyākulatā vidravo mata ityarthaḥ /
bhāvyaniṣṭadveṣo bhayam /
ākasmikāniṣṭotpattyā karttavyamūḍhatā tu trāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā--
kālāntakakarālāsyaṃ krodhodbhūtaṃ daśānanam /
vilokya vānarānīke sambhramaḥ ko 'pyajāyata //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) kālāntaketi /
krodhoddhūtaṃ krodhakampitaṃ daśānanaṃ vilokya vāna rānīke ko 'pi saṃbhramo 'jāyata ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vimarśāṅgāni---
apavādo 'tha saṃpheṭo vyavasāyo dravo dyutiḥ /
śaktiḥ prasaṅgaḥ śedaśca pratiṣedho virodhanam
prarocanā vimarśe syādādānaṃ chādanaṃ tathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) vimarśasandhestrayodaśāṅgānyāha---apavāda ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
doṣaprakhyāpavādaḥ syāt---
yathā veṇyām---"yudhiṣṭhiraḥ---pañcālaka ! kvacidāsāditā tasya durātmanaḥ kaukhyāpasadasya padavī /
pāñcālakaḥ--na kevalaṃ padavī, sa eva durātmā devīkeśapāśasparśapātakapradhānaheturupalabdhaḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) doṣaprakhyā doṣaprakhyāpanam /
kauravāpasadasya kauravādhamasya padavī pādacihnam /
so 'pi durātmā duryodhanaḥ /
atroktyāmeva doṣaprakhyāpanam /
********** END OF COMMENTARY **********
---saṃpheṭo roṣabhāṣaṇam
yathā tatraiva---"rājā---are re maruttanaya ! vṛddhasya rājñaḥ purato ninditamapyātmakarma śalāghase /
śṛṇu re--
kṛṣṭā keśeṣu bhāryā tava tava ca paśostasya rājñastayorvā pratyaśraṃ bhūpatīnāṃ mama bhuvanapaterājñayā dyūtadāsī /
tasmin verānubandhe vada kimapakṛtaṃ tairhatā ye narendrā bāhvorvoryātibhāradraviṇagurumadaṃ māmajitvaiva darpaḥ //
bhīmaḥ---(sakrodham) āḥ pāpa /
rājā---āḥ pāpa" /
ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) sampheṭarūpamaṅgamāha---are re ityādi /
duryodhanasya bhīmaṃ saṃbodhya uktiriyam /
vṛddhasya rājñaḥ dhṛrāṣṭrasya /
kṛṣṭā iti--tava bhīmasya tava arjunasya tasya rājño yudhiṣṭhirasya vā paśostayornakulasahadevayorvā paśvorbhāryā, bhuvanapatermama ājñayā nṛpatīnāṃ samakṣaṃ dyūtadāsī keśeṣu kṛṣṭā /
ye narendrā yuṣmābhirhatāstaistādṛśe vairānubandhe kimapakṛtaṃ tadvada /
tān jitvā yo darpaḥ sa kiṃ māmajitveti kākudhvaniviśeṣavaśāj jitvaiva darpa iti gamyate /
māṃ kīdṛśam ? bāhvorvoryātibhārarūpeṇa draviṇena dhanena gurumadam /
āḥ pāpeti /
bhīmaduryodhanayoḥ parasparaṃ prati uktiḥ /
rājā duryodhanaḥ /
atra dvayoreva roṣabhāṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
vyavasāyaśca vijñeyaḥta pratijñāhetusaṃbhavaḥ /
yathā tatraiva---"bhīmaḥ---
nihatāśeṣakauravyaḥ kṣībo duḥśāsanāsṛjā /
bhaṅktā duryodhanasyaurvorbhomo 'yaṃ śirasā nataḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) vyavasāyarūpamaṅgamāha---vyavasāyaśca iti /
pratijñāhetoḥ pratijñārthasya saṃbhavo niṣpattiḥ, tatkathanamityarthaḥ /
nihateti /
kṣībo mattaḥ /
asṛjā śoṇitena /
bhaṅktā bhaṅgakarttā /
********** END OF COMMENTARY **********
dravo guruvyatikrāntiḥ śokāvegādisambhavā
yathā tatraiva---"yudhiṣṭhiraḥ---bhagavan ! kṛṣṇāgraja ! subhadrābhrātaḥ ! jñātiprītirmanasi na kṛtā, kṣatriyāṇāṃ na dharmo rūḍhaṃ sakhyaṃ tadapi gaṇitaṃ nānujasyārjunena /
tulyaḥ kāmaṃ bhavatu bhavataḥ śiṣyayoḥ snehabandhaḥ ko 'yaṃ panthā yadasi vimukho mandabhāgye mayi tvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) dravarūpamaṅgamāha--drava iti /
gurorvyatikrāntiḥ bhartsanamityarthaḥ /
bhagavan ityādi /
yudhiṣṭhirasya duryodhanānurāgakruddhabalabhadrabhartsanamidam /
kṛṣṇagrajeti subhadrābhrātariti ca dvayaṃ svapakṣānurāgaucityāya sambandhapradarśanam /
jñātiprītiriti /
jñātayo vayam /
kṣatriyāṇāṃ dharmo 'pi manasi na kṛta ityarthaḥ /
ayudhyamānavadhavaimukhyaṃ hi kṣatriyāṇāṃ dharmaḥ /
vayaṃ hyayudhyamānāḥ /
tavānujasya śrīkṛṣṇasya arjunena saha rūḍhaṃ tatsakhyamapi na gaṇitam /
śiṣyayorbhomaduryodhanayostulyaḥ snehānubandhaḥ /
kāmaṃ yatheṣṭam /
bhavatu varam /
yanmandabhāgye mayi tvaṃ vimukhaḥ /
ko 'yaṃ pānyathāḥ ityarthaḥ /
atra gurorbalabhadrasya yudhiṣṭhireṇa bhartsanam /
********** END OF COMMENTARY **********
tarjanodvejane proktā dyutiḥ---
yathā tatraiva duryodhanaṃ prati kumāravṛkodareṇoktam----
janmendovimale kule vyapadiśasyadyāpi dhatse gadāṃ māṃ duḥ śāsanakoṣṇaśoṇitamadhukṣībaṃ ripuṃ manyase /
darpāndho madhukaiṭabhadviṣi harāvapyuddhataṃ ceṣṭase trāsānme nṛ-paśo ! vihāya samaraṃ paṅke 'dhunā līyase //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) dyutirūpāṅgalakṣaṇamāha---tarjjaneti /
kumāreṇeti /
bhīmenetyarthaḥ /
kvacit kumāravṛkodareṇetyeva pāṭhaḥ /
janmeti /
vimalendoḥ kule janma vyapadiśasi /
adyāpi gadāṃ dhatse dadhāsi /
duḥ śāsanasya koṣṇenālpoṣṇena śoṇitamadhunā kṣībaṃ mattaṃ māṃ ripuṃ bhāṣase /
na tu kāryeṇa prāṇadātāraṃ bhāṣasa ityarthaḥ /
mudhukaiṭabhadviṣi śrīkṛṣṇe 'pi darpāndhaḥ uddhataṃ sāhaṅkāraṃ ceṣṭase /
he nṛpaśo ! me mattastrāsāt samaraṃ vihāyādhunā sa tvaṃ kathaṃ paṅke līyase ityarthaḥ /
atra kathamiti kākugamyam /
********** END OF COMMENTARY **********
---śaktiḥ punarbhavet /
virodhasya praśamanam---
yathā tatraiva---
"kurvantvāptā hatānāṃ raṇaśirasi janā bhasmasād dehabhārā- naśrūnmiśraṃ kathañciddadatu jalamamī bāndhavā bāndhavebhyaḥ /
mārgantāṃ jñātidehān hatanaragahane khaṇḍitān gṛdhrakaṅkaiḥ- rastaṃ bhāsvān prayātaḥ saha ripubhirayaṃ saṃhrintāṃ balāni //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) śaktirūpamaṅgamāha---śaktiriti /
virodhasya praśamanaṃ samāpanakathanamityarthaḥ /
kurvantvāptā iti /
raṇaśirasi hatānāṃ dehabhārān /
āptā bāndhavāḥ vahnisāt kurvantvityarthaḥ /
tathā amī bāndhavāḥ kathañcit astrairmiśraṃ jalaṃ bāndhavebhyo dadatu /
tathā hatanaragahane gṛdhrakākaiḥ khaṇḍitān jñātidehān mārgantām /
ripubhiḥ sahāyaṃ bhāsvānastaṃ prayātaḥ, balāni saṃhriyantāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---prasaṅgo gurukīrttanam
yathā mṛcchakaṭikāyām---"cāṇḍālakaḥ---eso kkhu sāgaladattassa sudo ajjavismadattasma ṇattio cāludatto vāvādiduṃ vañjhaṭṭhāṇaṃ ṇijjai edeṇa kila gaṇiā vasantaseṇā suaṇṇaloheṇa vāvādi detti /
cārudattaḥ---(sanirvedaṃ svagatam) "makhaśataparipūtaṃ gotramudbhāsitaṃ yat, sadasi niviḍacetyavrahmaghoṣaiḥ purustāt /
mama nidhanadaśāyāṃ varttamānasya pāpaistadasadṛśamanuṣyairghuṣyate ghoṣaṇāyām" //
ityanena cārudattavadhābhyudayānukūlaprasaṅgād gurukīrttanamiti prasaṅgaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) prasaṅgarūpāṅgamāha---prasaṅga iti /
cāṇḍālaka iti /
hantuṃ nīyamānaṃ cārudattaṃ dṛṣṭvā cāṇḍālaka āha ityarthaḥ /
eṣa iti /
eṣa sagaradattasya suta āryaviśvadattasya naptā cārudattaḥ vyāpādayituṃ vadhyasthānaṃ nīyate /
etena kila gaṇikā vasantasenā suvarṇalobhena vyāpāditeti (saṃskṛtam ) /
etacchrutvā cārudattaḥ svīyapraśastakulakīrttanāt lajjayā āha---makhaśateti /
yanmama gotraṃ paripūtaṃ tathā purastāt pūrvakāle nibiḍaiścaityairudbhaṭairbrahmaghoṣaiḥ sadasi udbhāṣitaṃ sabhāyāmuccaiḥ-- svareṇa brāhmaṇaiḥ praśastamityarthaḥ /
nidhanadaśāyāṃ varttamānasya mama tadrotraṃ pāpaiḥ asadṛśamanuṣyaiścāṇḍālaiḥ vadhyaghoṣaṇāyāmuddhoṣyata ityarthaḥ /
ityanena iti /
cārudattasya vadharūpo yo ghātakānāmabhyudayastadanukūla ityarthaḥ /
tatkulaghātakasyaiva ghātakānām iṣṭatvāt gurukīrttanam /
vadhyasya pitṛpitāmahādikīrttanam /
********** END OF COMMENTARY **********
manaśceṣṭāsamutpannaḥ śramaḥ kheda iti smṛtaḥ /
manaḥ samutpanno yathā mālatīmādhave---
dalati hṛdayaṃ gāḍhodvego dvidhā na bhidyate vahati vikalaḥ kāyo mohaṃ na muñcati cetanām /
jvalayati tanūmantardāhaḥ, karoti na bhasmasāt praharati vidhirmarmacchedī, na kṛntati jīvitam //
evaṃ ceṣṭāsamutpanno 'pi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) khedarūpamaṅgamāha---manaśceṣṭeti /
dalalīti /
kapālakuṇḍalāpahṛtamālatīśokāt mādhavasyoktiriyam /
na vidīryate na tu dvikhaṇḍaṃ bhavatītyarthaḥ /
vikalaḥ kāyo mohaṃ vahatītyanvayaḥ /
na kṛntati na chinatti /
evaṃ ceṣṭeti /
strastāṃśāvatimātralohitatalau bāhū ghaṭotkṣepaṇā- dadyāpi stanavepathuṃ janayati śvāsaḥ pramāṇādhikaḥ /
baddhaṃ karṇaśirīṣarodhivadane gharmāmbhasāṃ jālakam bandhe straṃsini caikahastayamitāḥ paryākulā mūrddhajāḥ //
iti ghaṭotkṣepaṇaceṣṭayā śakuntalāyāḥ śramaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
īpsitārthapratīghātaḥ pratiṣedha itīṣyate
yathā mama prabhāvatyāṃ vidūṣakaṃ prati pradyumnaḥ---sakhe ! kathamiha tvamekākī varttase ? kva nu punaḥ priyasakhījanānugamyamānā priyatamā me prabhāvatī ? vidūṣakaḥ- asura vaiṇā āāria kahiṃ vi ṇīdā /
pradyumnaḥ---(dīrghaṃ niśvasya ) hā pūrṇacandramukhi ! mattacakoranetre ! māmānatāṅgi ! parihāya kuto gatāsi ?" /
gaccha tvamadya nanu jīvita ! tūrṇameva daivaṃ kadarthanaparaṃ kṛtakṛtyamastu //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) pratiṣedharūpamaṅgamāha---īpsiteti /
asuravaiṇeti---asurapatinā ākṛṣya kutrāpi nītā iti saṃskṛtam /
hā pūrṇacandra iti pūrvārdhe priyāṃ sambodhya śocitvāparārddhe jīvitaṃ sambodhya āha gaccha tvamadyati /
tatra eva kadarthanaparaṃ daivaṃ kṛtakṛtyamastu ityarthaḥ /
atrepsitasya prabhāvatīsamāgamasya pratighātaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kāryātyayopagamanaṃ vihodhanamiti smṛtam /
yathā veṇyām---yudhiṣṭhiraḥ---
tīrṇe bhīṣmamahodadhau kathamapi droṇānale nivṛte karṇāśīviṣabhogini praśamite śalye ca yāte divam /
bhīmena priyasāhasena rabhāsādalpāvaśeṣe jaye sarva jīvitasaṃśayaṃ vayamamī vācā samāropitāḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) nirodharūpamaṅgamāha---kāryyatyayeti /
uddeśyakāryyasyātyayopagamanaṃ bhavanamityarthaḥ /
tīrṇe iti /
duryyodhanena samaṃ gadāyuddhe bhīmenoktam /
matparājaye sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ parājaya iti /
idaṃ śrutvā yudhiṣṭhirasya svajayarūpakāryyasyātyayo bhāvanīmadam /
alpāvaśeṣe jaye priyasāhasena bhīmena sarve vayaṃ jīvitasaṃśayaṃ prāpitā ityanvayaḥ /
jayasyālpāvaśeṣatvaṃ darśayati---tīrṇa iti /
nirvṛta śānte /
karṇāśīviṣeti /
āśīdantastatra viṣaṃ yasya /
karṇarūpe tādṛśe bhogini sarpe ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prarocanā tu vijñeyā saṃhārārthapradarśinī
yathā veṇyām---"pāñcālakaḥ--ahaṃ devena cakrapāṇinā sahitaḥ---" ityupakramya kṛtaṃ sandehena /
pūryantāṃ salilena ratnakalaśā rājyābhiṣekāya te kṛṣṇātyantacirojjhite tu kabarībandhe karotu kṣaṇam /
rāme śātakuṭhārabhāsvarakare kṣatradrumocchedini kramadhāndhe ca vṛkodare paripatatyājau kutaḥ saṃśayaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) prarocanārūpamaṅgamāha---prarocanā tviti /
saṃhārārthapradarśinīti /
kāryyopasaṃhārapradarśinī vāk ityarthaḥ /
pūryyantāmiti /
gadāyuddhe bhīmajayajijñāsārthaṃ kṛṣṇena prahitasya pāñcālakasya yudhiṣṭhiraṃ prati uktiriyam /
te tava rājyābhiṣekāya pūryyantāmityanvayaḥ /
atyantacirojjhite 'pi kabarībandhe kṛṣṇā draupadī kṣaṇamutsavaṃ karotu ityanvayaḥ /
bhīmasya jayasaṃśaye kathametat syādityāha /
rāma iti /
śātakuṭhāreṇa bhāsurakare kṣatrarūpadrumocchedini rāme paraśurāme vṛkodare ca krodhāndhe ājau paripatati gacchati sati kuto jayasaṃśaya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kāryasaṃgraha ādānam---
yathā veṇyām---"bho bhoḥ samantapañcakacāriṇaḥ ! /
nāhaṃ rakṣo na bhūto ripurudhirajalāhlāditāṅgaḥ prakāmaṃ nistīrṇorupratijñājalanidhigahanaḥ krodhanaḥ kṣatriyo 'smi /
bho bho rājanyavīrāḥ ! samaraśikhiśikhābhuktaśeṣāḥ ! kṛtaṃ va--
strāsenānena līnairhatakarituragāntahitairāsyate yat //
atra samastaripuvadhakāryasya saṃkṛhītatvādādānam ---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ādānarūpāṅgalakṣaṇamāha---kāryyasaṃgraha iti /
uddeśyakāryyasya saṃgrahaḥ prāptirityarthaḥ /
nāhaṃ bhūta iti /
devayoniprāṇiviśeṣo bhūto nāhamityarthaḥ /
ata eva puṃliṅgatā /
bhūto 'mī devayonaya iti koṣāt /
tarhi kastvamiti atrāha---ripurudhireti /
krodhanaḥsan ripurudhirajalena kleditāṅgaḥ prīṇitāṅgaḥ san prakāmaṃ yatheṣṭaṃ nistīrṇaḥ mahāpratijñārūpe jalanidhitvaṃ vanatvaṃ ca rūpitaṃ bodhyam /
bho bhoḥ samararūpāgniśikhayā bhuktaśeṣā rājanyavīrāḥ ! vo yuṣmākamanena āsena kṛtamalam /
ayaṃ āso vyarthaḥ /
mayā yūyaṃ na hantavyā ityarthaḥ /
āsaḥ kathaṃ jñāta ityatrāha--hateti /
yad yad hatakarituragāntarhitairyuṣmābhirāsyate sthīyate /
atreti /
samastaripuvadharūpasya kāryyasya saṃgṛhītatvāt prāptatvādityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tadāhuśchādanaṃ punaḥ /
kāryārthamapamānādeḥ sahanaṃ khalu yadbhavet
yathā tatraiva---arjunaḥ-ārya ! prasīda kimatrakrodhena--
apriyāṇi karotveṣa vācā śakto na karmaṇā /
hatabhrātṛśato duḥkhī pralāpairasya kā vyathā //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) apamānāderityādi padād vdyuruktiparigrahaḥ /
āpriyāṇīti /
eṣa duryyodhanaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha nirvahaṇāṅgāni /
sandhirvibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam /
kṛtiḥ taprasāda ānandaḥ samayo 'pyupagūhanam
bhāṣaṇaṃ pūrvavākyañca kāvyasaṃhāra eva ca /
praśastiriti saṃhāre jñeyānyaṅgāni nāmataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) nirvahaṇasandheścaturdaśāṅgānyāha---sandhirvibodha ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
bījopagamanaṃ sandhiḥ---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) tatra sandhirūpāṅgamāha---bījopagamanamiti /
pratijñātārtharūpasya bījasya siddhyā tatsmaraṇamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva (veṇyām)---"bhīmaḥ-bhavati ! yajñavedisambhave ! smarati bhavatī yanmayoktam--"cañcadbhuje" tyādi" /
anena mukhe kṣiptabījasya punarupagamanamiti sandhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) kauravaśataṃ hatvā bhavati yajñetyādikaṃ bhīmasyoktiḥ /
cañcadbhujetyādikaṃ prāg vyākhyātam /
aneneti /
mukhe prathamataḥ kṣiptamupanyastaṃ pratijñayā bodhitaṃ bījaṃ pratijñātārtharūpaṃ punarupagataṃ jñāpitamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---vibodhaḥ kāryamārgaṇam /
yathā tatraiva---"bhīmaḥ--muñcatu māmāryaḥ kṣaṇamekam /
yudhiṣṭhiraḥ--kimaparamavaśiṣṭam ? bhīmaḥ--sumahadavaśiṣṭam /
saṃyamayāmi tāvadanena suyodhanaśoṇitokṣitena pāṇinā pāñcālyā duḥśāsanāvakṛṣṭaṃ keśahastam /
yudhiṣṭhiraḥ--gacchatu bhavān, anubhavatu tapasvinī veṇīsaṃhāram" iti /
anena keśasaṃthamanakāryasyānveṣaṇādvibodhaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) vibodharūpamaṅgamāha---vibodha iti /
kāryyamārgaṇaṃ kāryyasyānveṣaṇam /
keśahastamiti /
keśakalāpaṃ "pāśaśca pakṣaśca hastaśca kalāpārthāḥ /
kacāt pare /
" iti koṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
upanyāsastu kāryāṇāṃ grathanaṃ---
yathā tatraiva---bhīmaḥ--pāñcāli ! na khalu mayi jīvati saharṃttavyā duḥśāsanavilulitā veṇirātmapāṇibhyām /
tiṣṭha, svayamevāhaṃ saṃharami " iti /
anena kāryasyopakṣepādragrathanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) upanyāsarūpamaṅgamāha---upanyāsa iti /
grathanaṃ kariṣyamāṇakāryyakathanam /
vilulitā viśakalīkṛtā /
upakṣepāt kariṣyamāṇatayopanyāsāt /
********** END OF COMMENTARY **********
---nirṇayaḥ punaḥ
anubhūtārthakathanaṃ---
yathā tatraiva, bhīmaḥ--deva ajātaśatro ! adyāpi duryodhanahatakaḥ /
mayā hi tasya durātmanaḥ--
bhūmau kṣiptaṃ śarīraṃ nihatamidamasṛkcandanābhaṃ nijāṅge takṣmīrārye niṣaktā caturudadhipayaḥ sīmayā sārddhamurvyā /
bhṛtyā mitrāṇi yodhāḥ kurukulamanujā dagdhametadraṇāgnau nāmaikaṃ yadbravīṣi kṣitipa ! tadadhunā dhārttarāṣṭasya śeṣam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) nirṇayarūpamaṅgamāha---nirṇaya iti /
ajātaśatro iti yudhiṣṭhirasyāparaṃ nāma /
bhūmau kṣiptamiti /
tasya durātmano duryyodhanasya śarīraṃ mayā bhūmau kṣiptaṃ pātitam /
tasyedamasṛk nijāṅgaṃ candanābhaṃ candanavannihitam /
caturudadhipayaḥ sīmayā urvyā sārddham /
āryye! tvayi lakṣmīrniyuktā /
raṇāgnavetaddagdham /
tadeva kimitītyāha---bhṛtyā ityādi /
bhṛtyādyāḥ kurukulamanujāḥ ityanvayaḥ /
he kṣitipa ! dhārttarāṣṭrasya yannāma bravīṣi adhunā tadeva śeṣamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---vadanti paribhāṣaṇam /
parivādakṛtaṃ vākyam---
yathā śākuntale--rājā ārye ! atha sā tatrabhavatī kimākhyasya rājarṣeḥ patnī ? /
tāpasī---
ko tassa dhammadārapariṭṭāiṇo ṇāmaṃ geṇhissadi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) paribhāṣaṇarūpamaṅgamāha---vadantīti /
parivādeti parivādenārthena kṛtaṃ vākyaṃ parivādārthakaṃ vākyamityarthaḥ /
āryye ! atha setyādipṛcchā durvāsasaḥ śāpādhīnavismaraṇakṛtaśakuntalāparityāgasya paścāttāṃ smṛtvā tāmanāsādya virahiṇaḥ svargādāgacchatastāpasīmukhāt tatprasaṅgaṃ śrutvā duṣmantasya /
ko tasseti /
kastasya dharmadāraparityāgino nāma grahīṣyatīti /
********** END OF COMMENTARY **********
---labdhārthaśamanaṃ kṛtiḥ
yathā veṇyām--"kṛṣṇaḥ--ete bhagavanto vyāsa--vālmīkiprabhṛtayo 'bhiṣekaṃ dhārayantastiṣṭhanti" iti /
anena prāptarājyasyābhiṣekamaṅgalaiḥ sthirīkaraṇaṃ kṛtiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) kṛtirūpamaṅgamāha---labdhānugamanamiti /
anugamanaṃ sthirīkaraṇam /
abhiṣekaṃ dhārayantaḥ prāpayantaḥ /
dhārayantīti kvacit pāṭhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
śuśrūṣādiḥ prasādaḥ syāt---
yathā tatraiva bhīmena draupadyāḥ keśasaṃyamanam /
---ānando vāñchitāgamaḥ /
yathā tatraiva---"draupadī---visumaridaṃ edaṃ vāvāraṃ ṇādhassa pasādeṇa puṇo vi sikkhissaṃ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) ānandarūpāṅgamāha---ānanda iti /
visumaridaṃ iti /
vismṛtamimaṃ vyāpāraṃ nāthasya prasādena punarapi śikṣiṣye iti saṃskṛtam /
vyāpāraḥ keśasaṃyamanarūpaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
samayo duḥkhaniryāṇāṃ---
yathā ratnāvalyām--"vāsavadattā---(ratnāvalīmāliṅgya) samassasa bahiṇie ! samassasa" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) samayarūpamaṅgamāha---samaya iti /
samassasa iti /
samāśvasihi bhagini ! samāśvasihīti saṃskṛtam /
iyaṃ sāgarikāyāḥ mātulakanyakātvena paricaye sati vāsavadattāyā uktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---tadbhavedupagūhanam
yat syādadbhutasamprāptiḥ--
yathā mama prabhāvatyāṃ nāradadarśanāt pradyumna ūrddhvamavalokya---
dadhadvidyullekhāmiva kusumamālāṃ marimalabhramadbhṛṅgaśreṇīdhvanibhirupagītāṃ tata itaḥ /
digantaṃ jyotibhistuhinakaragaurairdhavalayannitaḥ kailāsādriḥ patati viyataḥ kiṃ punaridam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) upagūhanarūpamaṅgamāha---tadbhavediti /
adbhutasaṃprāptiḥ adbhutadarśanam /
dadhadityādi /
kailāsādrerityapāye pañcamī /
tathā ca kailāsādrerapeto viyato viyato 'vadheḥ patati kaścit padārtha iti śeṣaḥ /
kailāsādririti kvacit prāmādikaḥ pāṭhaḥ /
tasya kusumamālādhāraṇābhāvāt /
kīdṛśaḥ padārthaḥ ? vidyullekhāmiva kusumamālāṃ dadhat /
mālāṃ kīdṛśī ? parimalena tata ito bhramantīnāṃ bhṛṅgaśreṇīnāṃ dhvanibhirupagītām /
padārthaśca kīdṛśaḥ ? tuhinakaragaurairjyotirbhirdigantaṃ śavalayan /
digantasyāpi śyāmatvena dhavalajyotirmiśraṇāt śavalatā /
ataḥ kiṃ punaridamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---sāmadānādi bhāṣaṇm /
yathā caṇḍakauśike--"dharmaḥ---tadehi dharmalokamadhitiṣṭha" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(pi, pha) bhāṣaṇarūpamaṅgamāha---sāmadāneti /
sampradānasya śāntatvaṃ sāmatena dānam /
ādipadād dāturmuktirvā iti /
yattu saṃgraharūpasya garbhasandhaṅgasya sāmadānārthasampattiriti lakṣaṇam, tatra dātureva sāmaprītirarthaśca dhanamiti bhedaḥ /
dharmalokaṃ dharmmārjjitaṃ lokam /
********** END OF COMMENTARY **********
pūrvavākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthopadarśanam
yathā veṇyām--bhīmaḥ--buddhaimatike ! kva sā bhānumatī /
paribhavatu samprati pāṇḍavadārān" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) pūrvavākyarūpamaṅgamāha---pūrvavākyaṃ tviti /
yathoktārthopadarśanam pareṇa yathoktakaṭuvākyasya smaraṇamityarthaḥ /
bhānumatī duryyodhanasya patnī tathā dāsīdvārā prāk kaṭūktiḥ kṛtā /
********** END OF COMMENTARY **********
varapradānasaṃprāptiḥ kāvyasaṃhāra iṣyate /
yathā sarvatra---kiṃ te bhūyaḥ priyamupakaromi" /
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) kāvyasaṃhārarūpamaṅgamāha---varapradāneti /
varapradānārthaṃ saṃpraptistatkālopasthitirityarthaḥ /
sarvatreti /
sarvanāṭakānte ityarthaḥ /
kinte ityādinā hi varapradānārthaṃ tatkālopasthitirlabhyate /
********** END OF COMMENTARY **********
nṛpadeśādiśāntistu praśastirabhidhīyate
yathā prabhāvatyām---
rājānaḥ sutanirviśeṣamadhunā paśyantu nityaṃ prajā jīyasuḥ sadasadvivekapaṭavaḥ santo guṇagrāhiṇaḥ sasyasvarṇasamṛddhayaḥ samadhikāḥ santu kṣamāmaṇḍale bhūyādavyabhicāriṇī trijagato bhaktiśca nārāyaṇo //
atra copasaṃhārapraśastyoranta ekena krameṇaiva sthitiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) praśastirūpamaṅgamāha---nṛpadeśādīti /
nṛpasya deśādaḥ śāntiḥ svastyayanamāśīrvāda ityarthaḥ /
rājāna ityādi /
adhunā sutanirviśeṣaṃ yathā syāt tathā rājānaḥ prajāḥ paśyantu /
guṇagrāhiṇaḥ santaḥ śiṣṭā jīyāsuḥ utkarṣabhājo bhavantu, yataste sadasadvivekapaṭavaḥ /
kṣamāmaṇḍale śasyānāṃ suvarṇānāñca samṛddhayaḥ samadhikāḥ santu /
nārāyaṇe cāvyabhicāriṇī akādācitkī bhaktiḥ trijagatāṃ bhūyāditi nṛpadeśādiśāntiḥ /
atra ceti---kāvyasaṃhārarūpamaṅgopasaṃhāraḥ /
anenāṭakānte upasaṃhārapraśastyornirdiṣṭakramaṇaivopasthitirityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
"iha ca mukhasaṃdhau upakṣepaparinyāsayuktyudbhedasamādhānānāṃ pratimukhe ca parisarpaṇapragamanavajropanyāsapuṣpāṇāṃ garbhe 'bhūtāharaṇamargatro (to) ṭakādhibalakṣepāṇāṃ vimarśe 'pavādaśaktivyavasāyaprarocanādānānāṃ prādhanyam /
anyeṣāṃ ca yathāsambhavaṃ sthitiḥ" iti kecit /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) sandhiṣu yānyaṅgānyuktāni teṣu katicit aṅgānyeva āvaśyakatvena pradhānānīti kecidāhuḥ /
sandhau sandhau ca tāni darśayati /
iha ceti /
keciditi asvarasaḥ /
sarveṣāmaṅgānāmaniyame nānāvaśyakatvadarśanādupasaṃhārapraśastyorevāvaśyakatvadarśanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
catuḥṣaṣṭividhaṃ hyetadaṅgaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ /
kuryādaniyate tasya saṃdhāvapi niveśanam
rasānuguṇatāṃ vīkṣya rasasyaiva hi mukhyatā /
yathā vehīsaṃhāre tṛtīyāṅke duryodhanakarṇayormahatsaṃpradhāraṇam /
evamanyatrāpi /
yattu rudraṭādibhiḥ "niyama eva " ityuktaṃ tallakṣyāviruddham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) catuḥ ṣaṣṭiriti /
prārthanāpraśastyormatabhedena vaikalpikatvasyoktatvāt /
samuccaye tu pañcaṣaṣṭitvāpatterityuktaṃ prageva /
sandhīnāmuktānyaṅgāni /
prāyikatvābhiprāyeṇaivoktāni /
rasānuguṇānurodhena tu ekasandheraṅgani anyasandhāvapi kuryyādityāha---kuryyādaniyate iti /
aniyate sandhavapi tasyāṅgasya niveśanaṃ kuryyāt ityanvayaḥ /
saṃpradhāraṇamiti /
mukhasandheryuktirūpamaṅgasaṃpradhāraṇaṃ tacca garbhasandhāvapi kṛtamityarthaḥ /
tatra duryyodhanakarṇābhyāṃ yuktikaraṇāt /
tallakṣyaviruddhamiti /
lakṣyeṣu udāharaṇanāṭakeṣu aniyamadarśanāt viruddhamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
iṣṭārtharacanāścaryalābho vṛttāntavistaraḥ
rāgaprāptiḥ prayogasya goṣyānāṃ gopanaṃ tathā /
prakāśanaṃ prakāśyānāmaṅgānāṃ ṣaḍvidhaṃ phalam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) idānīmuktāṅgānāṃ yathāsambhavaṃ ṣaṭ phalānyāha /
iṣṭānusaraṇeti /
iṣṭasyārthasyānusaraṇamityarthaḥ /
iṣṭārtharacaneti /
iṣṭānuharaṇeti kvacit pāṭhaḥ /
āścaryyalābho 'dbhutavastulābha ityarthaḥ /
vṛttāntasya vistareṇa jñānam /
rāgaprāptiranurāgalābhaḥ /
gopyānāmarthānāṃ saṃgopanam /
prakāśyānāmarthānāṃ prakāśanañceti prayogasya mukhasandhyādiprayogasya aṅgānāmupakṣepādyaṅgānāṃ ṣaṭ phalānītyarthaḥ /
yathā kāvyārthetpattirūpasya upakṣeparūpasya mukhasandhyaṅgasya iṣṭānusaraṇaṃ phalam /
evamanyāṅgānāmanyāni pañcaphalāni yathāsambhavaṃ nāṭakeṣuanusandheyāni /
Locanā:
(lo, ī) yadvastu gopayitumiṣṭaṃ tadaṅgasvarūpavijñāpanena sukhena gopayitu evaṃ prakāśyānāṃ prakāśaścetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅgahīno naro yadvannaivārambhakṣamo bhavet /
aṅgahīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogāya yujyate
saṃpādayetāṃ saṃdhyaṅgaṃ nāyakapratināyakau /
tadabhāve patākādyastadabhāve tathetarat
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) nāṭye prayoge 'ṅgānāmāvaśyakatvamāha---aṅgahīna iti /
nārambhakṣamaḥ na kāryyārambhakṣamaḥ /
sampādayetāmiti /
anena sandhyaṅganirvāhakau prathamato nāyakapratināyakāveveti uktam /
tadabhāve kvacit tābhyāmanirvāhe patākādyāstannirvāhakāḥ /
patākā ca "vyāpi prāsaṅgikaṃ vṛttaṃ patāketyabhidīyate /
'; ityanena nāyakasya vṛttaṃ patāketyuktam /
atra ca tatsambandhāt nāyakasahāya eva tattvenoktaḥ /
tadādyāstannirvāhakāḥ /
ādyapadāt nāyikāsahāyāḥ, tairapyanirvāhyaṃ yat /
itaro 'pi tannirvāhaka ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prāyeṇa pradhānapuruṣaprayojyāni sandhyaṅgāni bhavanti /
kintūpakṣepāditrayaṃ bījasyālpamātrasamuddiṣṭatvādapradhānapuruṣaprayojitameva sādhu /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) upakṣepādyaṅgatrayasya ca pradhānanāyaketareṇa samuddiṣṭatve eva sādhutā ityāha--kintūpakṣepeti /
tatra hetumāha---bījasyeti /
pradhānetivṛttarūpasya kāvyārthasya yanmūlaṃ tadvījaṃ tasyālpamātrasamuddeśasyopakṣepakādyaṅgatrayeṇa kṛtatvādapradhānapuruṣabhīmasenādisamuddiṣṭatvameva sādhvityarthaḥ /
pradhānapuruṣasya dhīrodāttatvena karttavyetivṛttabījasamuddeśasya alpasyāpi tena karaṇānaucityād iti bhāvaḥ /
tathā hi kāvyārthasya samutpattirūpaṃ yadupakṣeparūpamaṅgaṃ tena veṇyāṃ lākṣāgṛhānaletyādi bhīmoktyā kurukulavadharūpakāvyārthasya tasya bījasamutpattiḥ pratipāditā /
samutpannārthabāhulyaṃ yatparikarātmakamaṅgaṃ tena "pravṛddhaṃ yadvairaṃ mama'; ityādi bhīmoktyā tad bāhulyaṃ pratipāditam /
kāvyārthaniṣpattikathanarūpaṃ yat parinyāsātmakamaṅgaṃ tena "cañcad bhuje'; tyādibhīmoktyā niṣpattiḥ pratipāditā /
etat trayañca pradhānanāyakoktaṃ tadadhīratāpadakaṃ syāt /
naca samutpannārthabāhulyakāvyārthaniṣpattyoḥ kathaṃ bījasyālpasamuddiṣṭatvamiti vācyam /
asamastoddiṣṭasyaivālpoddiṣṭatvamityabhiprāyāt /
bījoddeśamātrādeva nāyakasya dhīrodāttatvabhaṅga ityatra eva tātparyyāt /
********** END OF COMMENTARY **********
rasavyaktimapekṣyaiṣāmaṅgānāṃ saṃniveśanam /
na tu kevalayā śāstrasthitisaṃpādanecchayā
tathā ca yadveṇyāṃ duryodhanasya bhānumatyā saha vipralambho darśitaḥ, tattāddaśe 'vasare 'tyantamanucitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) rasavyaktimiti /
tatsandhīnāṃ yānyaṅganyuktāni /
tāni tatraiveti niyamaḥ /
kintu rasavyañjanāpekṣayā eva eṣāṃ niveśanaṃ na tu nāṭyasāstroktasthitisampādanecchayā ityarthaḥ /
yadyapīdaṃ prāgapyuktaṃ tathāpi rasavyaktyanapekṣayā karaṇe doṣa tvapratipādanāya purarūktam /
tadāha--tathā ceti /
rasavyaktyanapekṣayā niveśanaṃ tu nocitamevetyarthaḥ /
tādṛśe 'vasare iti /
vīrarase ityarthaḥ /
na cāṅgasanniveśanānaucitye darśayitavye rasaniveśanānaucityapradarśanamidamasambaddhamiti vācyam /
aṅgahīnarasābhāvena vipralambhapradarśanādeva tadaṅgasyāpi pradarśanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
aviruddhaṃ tu yadvṛttaṃ rasādivyaktaye 'dhikam /
tadaṣyanyathayeddhīmānna vadedvā kadācana
anayorudāharaṇaṃ satprabandheṣvabhivyaktameva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) svaviruddhamiti /
svasyopakrāntavṛttasya viruddhamadhikaṃ yad vṛttaṃ vṛttāntaḥ tadapi rasābhivyaktaye 'nyathayedupakrāntarasāviruddhatayā pratipādayet /
tadasambe tu na vadeditiyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vṛttayaḥ---
śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvatyārabhaṭī punaḥ /
rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī
catastro vṛttayo hyetāḥ sarvanāṭyasya mātṛkāḥ /
syurnāyikādivyāpāraviśeṣā nāṭakādiṣu
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) atha vṛttaya iti /
śṛṅgāra iti /
nāyakādīnāṃ vyāpāraviśeṣāścatastro vṛttayo nāṭakādiṣu nāṭakaprakaraṇādidaśarūpakeṣu nāṭikādyaṣṭādaśoparūpakeṣu ca sarvanāṭyasya mātṛkā mūlabhūtāḥ jananya ityarthaḥ /
nāyakādītyādipadāt samastapātraparigrahaḥ /
tena vakṣyamāṇodāharaṇeṣu pātrāntarakṛtyaṃ nānupapannam /
tatra rasaviśeṣeṣu vṛttiviśeṣānāha---śṛṅgāra ityādi /
vīre sāttvatītyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra kauśikī---
yā ślakṣṇanepathyaviśeṣacitrā strīsaṃkulā puṣkalanṛtyagītā /
kāmopabhogaprabhavopacārā sā kauśikī cāruvilāsayuktā
Locanā:
(lo, u) kāmena madanena hetunā ya upabhogaḥ sambhogastatkāraṇāni upacārāścandracandanaghanasārādayo yasyām /
********** END OF COMMENTARY **********
narma ca narmasphūrjo narmasphoṭo 'tha narmagarbhaśca /
catvāryaṅgānyasyā---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) yā ślekṣṇeti---lakṣaṇamuttamam /
nepathyaṃ veśaḥ /
strīsaṃkulā strīvyāpāravimiśritā /
puṣkalaṃ bahulam /
asyā aṅgāni catvāri ityāha---narma ceti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
---vaidagdhyakrīhitaṃ narmaḥ
iṣṭajanāvarjanakṛttaccāpi trividhaṃ matam /
vihitaṃ śuddhahāsyena saśṛṅgārabhayena ca
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) atra narmalakṣaṇamāha---vaidagdhyeti /
vaidagdhyena krīḍitamityarthaḥ /
tatphalamāha---iṣṭeti /
iṣṭajanasyāvarjanamanurāgeṇa namratā tatkṛd ityarthaḥ /
tacca narmatrividham ityāha /
tacceti /
traividhyamāha---śuddhahāsyeneti /
śuddhena saśṛṅgāreṇa samayena ca hāsyena vihitamiti traividhyam /
bhayañca hāsyaviṣayaṃ bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra kevalahāsyena vihitaṃ yathā ratnāvalyām---"vāsavadattā--(phalakamuddiśya sahāsam) esā vi avarā tava samīve jadhālihidā edaṃ kiṃ ajjavasantassa viṇṇāṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) esāvīti /
eṣāpyaparā tava samīpe yā ālikhitā etat kimāryavasantakasya vijñānam ? (saṃskṛtam) /
citraphalake sāgarikayā likhitaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā susaṅgatayā tatsamīpe sāgarikāpi likhitā /
tatra likhitaṃ rājānaṃ dṛṣṭvā vāsavadattayā pṛṣṭaṃ kena tvamatra likhitā iti /
tato rājñoktaṃ śilpavijñānārthaṃ samullikhitamidamiti /
tatastadantike sāgarikāṃ likhitāṃ dṛṣṭvā "eṣā krodhena tasyāḥ śṛṅgārābhāvāt /
prabandharasastu śṛṅgāra iti tatreyaṃ vṛttiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saśṛṅgārahāsyena yathā śākuntale--rājānaṃ prati śakuntalā--asaṃtuṭṭho uṇa kiṃ karissadi /
rājā--
idamaṃ /
(iti vyavasitaḥśakuntalāvaktraṃ ḍhaukate) /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) asaṃtuṣṭho uṇeti /
asaṃtuṣṭaḥ punaḥ kiṃ kariṣyati ? iti (saṃskṛtam) nanu kamalasya madhukaraḥ santuṣyati gandhamātreṇa iti rājña uktyanantaraṃ śakuntalāyā iyaṃ pṛcchā /
ḍhaukate cumbanārtham /
vaktramānanam ācchādayati /
********** END OF COMMENTARY **********
sabhayahāsyena yathā ratnāvalyām---ālekhyadarśanāvasare susaṃgatā--jāṇido mae eso vuttanto samaṃ cittaphalaeṇa /
tā devīe gadua nivedaissam /
etadvākyasambandhi narmodāhṛtam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) jāṇido iti /
jñāto mayaiṣa vṛttāntaḥ /
samaṃ citraphalakena /
taddevyai gatvā nivedayiṣyāmīti (saṃskṛtam) /
atra rājño bhītiyuktena susaṅgatāyā hāsena vihitaṃ narma vaidaghdhyakrīḍitam /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ veṣaceṣṭāsambandhyapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) vācā iva veśaceṣṭābhyāmapi saṃbhavatītyāha---evamiti /
tatra sāgarikāyāḥ saṅketabhaṅgārthaṃ tadveśāyā vāsavadattāyā āgamane veśena bodhyam /
kvacit nāyikāyāśca palāyamānādiceṣṭayā āpi tadvodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
narmasphūrjaḥ sukhārambho bhayānto navasaṃgamaḥ /
yathā mālavikāyām--saṅketanāyakamabhisṛtāyāṃ "nāyakaḥ--
visṛja sundari ! saṅgamasādhvasaṃ nanu cirātprabhṛti praṇayonmukhe /
parigṛhaṇa gate sahakāratāṃ tvamatimuktalatācaritaṃ mayi" //
mālavikā--"bhaṭṭā, devīe bhaeṇa appaṇo vi pia kauṃ ṇa pāremi" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) narmasphūrjamāha---narmasphurja iti /
mālavikāyāmiti /
mālavikānāmanāṭikāyāmityarthaḥ /
saṅketanāyakaṃ nāyakam, niyikāyāṃ mālavikāyām /
visṛjeti /
sundari ! saṅgame sādhvasaṃ bhayaṃ visṛja /
nanu bhościrāt praṇayonmukhe mayi atimuktalatāyāḥ mādhavīlatāyāścaritaṃ gṛhāṇa /
mayi kīdṛśe ? sahakāratāṃ cūtavṛkṣatāṃ gate, mādhavikayā cūtāliṅganāt, tadvat māmāliṅgetyarthaḥ /
bhaṭṭā iti /
he bharttaḥ ! devyāḥ bhayena ātmano 'pi priyaṃ karttuṃ na pārayāmi (saṃskṛtam) /
ātmanaḥ priyamapīkatyanvayaḥ /
atra sukhena saṅgamarūpanarmārambho bhayāntaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha narmasphoṭaḥ---
narmasphoṭo bhāvaleśaiḥ sūcitālparasā mataḥ
yathā mālatīmādhave---
gamanamalasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīramasauṣṭhavaṃ śvasitamadhikaṃ kintvetat syāt kimadanyadito 'thavā /
bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ lalitamadhurāste te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām //
alasagamanādibhirbhāvaleśairmādhavasya mālatyāmanurāgaḥ stokaḥ prakāśitaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) narmasphoṭamāha---narmasphoṭa iti /
gamanamalasamityādi /
māghavasya mālatyāṃ bhavasūcikeyamuktiḥ /
alasagamanādikam etat kinnu tasyāḥ, nanu bhoḥ kiṃ syāt ito 'nyat, atha vā kiyatsyādityarthaḥ /
adhikādhikasyāpi sambhāvanīyatvāditi bhāvaḥ /
adhikādhikasya sambhāvanīyaṃ hetumāha---bhramati bhuvana iti /
te te bhāvā vasantaravendvādayaḥ /
atrottarottarādhikādhikasambhāvanāyāṃ pūrvoktaiḥ sūcitasya bhāvasya leśa evetyāha---alasetyādi /
alasagamanādibhirityatra alasagamanādibhaiḥ sūcitairityarthaḥ /
anurāgo nipralambharasaḥ /
sambhogarūpanarmecchāvattvāt atra narma /
********** END OF COMMENTARY **********
narmagarbho vyavahatirnetuḥ pracchannavartinaḥ /
yathā--tatraiva sakhīrūpadhāriṇā mādhavena mālatyā maraṇavyavasāyavāraṇam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) narmagarbhamāha---narmagarbha iti /
pracchannavarttinaḥ pracchannībhūya tiṣṭhataḥ neturnāyakasya ityarthaḥ /
vyavahṛtirvyavasāyaḥ /
sakhīrūpeti /
mālatyāḥ sakhī lavaṅgikā /
pitrā rājājñayā jarate nandanāya dātuṃ kṛtaniścayā mālatīti devatagṛhe svamaraṇaṃ prārthayantī lavaṅgikāyāḥ pāde patitā mālatī /
stambhantaritasthito mādhavaśca lavaṅgikāveśena āgatya lavaṅgikām apasārya tatsthāne svapādaṃ dattvā sthitaḥ /
tato mālatī utthāyā lavaṅgikābuddhyā tamāliṅgya paścād dṛṣṭvā paricīyamānā vyavasāyat nivavṛte ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha sāttvatī---
sāttvatī bahulā sattva--śauryatyāgadayārjavaiḥ
saharṣā kṣudraśṛṅgārā viśokā sādbhutā tathā /
utthāpako 'tha sāṃghātyaḥ saṃlāpaḥ parivarttakaḥ
viśeṣā iti cattvāraḥ sāttvatyāḥ parikīrttiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) sāttvatīṃ vṛttimāha---atheti /
sattvādibhiḥ samastavyastālpatarair bahulā tadvaiśiṣṭyāt bāhulyavatī harṣādyanyatarayuktā vṛttiśca sāttvatītyarthaḥ /
viśoka vigataśokā /
vīre rase śṛṅgārasyānuṣaṅgikatvena kṣudratvam /
atra kṣudraśṛṅgāratvena strīsaṃkulatvakāmopabogarāhityena vīrarasatvena kauśikīto viśeṣaḥ /
asyāḥ prabhedacatuṣṭayamāha---utthāpaka ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
uttejanakarī śatrorvāgudhyāpaka ucyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) uttejaneti---śatruṃ jetuṃ mitrasya uttejanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mahāvīracarite---
ānandāya ca vismayāya ca mayā dṛṣṭo 'si duḥkhāya vā vaitṛṣṇyantu mamāpi samprati kutastvaddarśane cakṣuṣaḥ /
tvatsāṅgatyasukhasya nāsmi viṣayastat kiṃ vṛthā vyāhṛtaiḥ ? asmin viśrutajāmadagnyadamane pāṇau dhanurjṛnbhatām //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) ānandāya ceti---paraśurāmāgame rāmaṃ prati janakasya vākyamidam /
dhanurbhaṅgena pratījñātārthasiddhyā yogyavaraprāptyā cānandaḥ /
vīryyātiśayadarśanād vismayaḥ /
rāmaṃ hantuṃ paraśurāmāgamanāt duḥ kham /
ato 'dya tvaddarśane samprati etat kṣaṇe cakṣuṣaḥ kuto vaitṛṣṇayam /
utkaṇṭhābāhulyāt kṣaṇāntare 'niṣṭanivṛttau tu utkaṇṭhānivṛttyā vaitṛṣṇyaṃ syāditi samprati padabhāvārthaḥ /
bahuvyāhṛtairvā kiṃ, yato vaivāhikamāṅgalyasukhasya na viṣayo 'smi /
ato 'smin viṃsmṛtasya jāmadagnyasya vijayanimittaṃ tava bāhau dhanurjṛmbhatāmityarthaḥ /
atra paraśurāmaṃ jetumuttejanam /
atra vismayavaśād rāmaśauryyeṇānandādinā ca vaiśiṣṭyaṃ vīro rasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
mantrārthadaivaśaktyādeḥ sāghātyaḥ saṅghabhedanam /
mantraśaktyā yathā---mudrārākṣase rākṣasasāyānāṃ cāṇakyena svabuddhyā bhedanam /
arthaśaktyāpi tatraiva /
daivaśaktyā yathā---rāmāyaṇo rāvaṇādvibhīṣaṇasya bhedaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) saṃhātyamāha--mantrārtheti /
mantrasya mantraṇārthasya dhanasya daivasyādṛṣṭasya vā śakteḥ śaktihetoḥ saṃghasya sainyasamūhasya bhedanamityarthaḥ /
rākṣasaḥ śatrumantrī; cāṇakyo rājamantrī; svabuddhyā svamantraṇayā /
atra cāṇakyasya sattvadānānekasattvaṃ saṃghabhedanavaśād vīro rasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃlāpaḥ syādrabhīrāktirnānābhāvasamāśrayaḥ
yathā vīracarite---"rāmaḥ--ayaṃ saḥ, yaḥ kila saparivārakārttikeyavijayāvajītena bhagavatā nīlalohite parivatsarasahastrāntevāsine tubhyaṃ prasādīkṛtaḥ paraśuḥ /
paraśurāmaḥ--rāma dāśarathe ! sa evāyamāryapādānāṃ priyaḥ paraśuḥ /
"ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) saṃlāpamāha--saṃlāpa iti /
kārttikeyavijayāvarjiteneti /
tad vijaye namrībhūtenetyarthaḥ /
atra kautukeneva vijayo na tu vāstava iti tatpitṛprasādagamyam /
tathāparaprasādalabdhena paraśunā ko 'yaṃ garva iti rāmasya gabhīrātmikā uktiḥ /
paraśurāmoktau tatpriyavastvapi mahyaṃ dattamiti svamahattvakhyāpanameva gabhīratā /
********** END OF COMMENTARY **********
prārabdhādanyakāryāṇāṃ kāraṇaṃ parivartakaḥ /
yathā veṇyām---"bhāmaḥ---sahadeva ! gaccha tvaṃ gurumanuvartasva /
ahamapyastrāgāraṃ praviśyāyudhasahāyo bhavāmīti yāvat /
athavā āmantrayitavyaiva mayā pāñcālī" /
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) parivarttakamāha--prārabdhāditi /
sahadeveti--atra prārabdhaṃ kāryyaṃ yuddham /
tato 'nyat pāñcālyāmantraṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
athārabhaṭī---
māyendrajālasaṃgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ
saṃyuktā vadhabandhādyairuddhatārabhaṭī matā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) athārabhaṭīti /
māyeti /
māyā vidyāviśeṣastayā indrajālaṃ parasparaviruddhanānāvastupradarśanam, saṃgramo yuddham, krodhena udbhrāntaceṣṭitam---svaparaṃjñānarāhityena ceṣṭā /
etairyuktā ityarthaḥ /
asyāḥ prabhedacatuṣṭayamāha---
********** END OF COMMENTARY **********
vastūtthāpanasaṃphaiṭau saṃkṣiptiravapātanam
iti bhedāstu catvāra ārabhaṭyāḥ prakīrtitāḥ /
māyādyutthāpitaṃ vastu vastutthāpanamucyate
yathodāttarāghave---
jīyante jayino 'pi sāndratimiravrātairviyadvyāpibhir- bhāsvantaḥ sakalā raverapi karāḥ kasmādakasmādamī /
ete cograkabandhakaṇṭharudhirairādhmāyamānodarā muñcantyānanakaṃdarānalamucastīvrān ravān pheravāḥ //
ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) vastṛtthāpanalakṣaṇamāha--māyeti /
jīyanta ityādi /
jayino 'pi vīrā viyadvyāpibhirniśīthatimiraiḥ samūhairjoyante ācchādyante /
raverapi amī bhāsvantaḥ sakalāḥ karāḥ akasmādakāle kasmādacchādyante /
ugrakabandhakaṇṭharudhirairādhmāyamānam utphullamānamudaraṃ yeṣāṃ tādṛśāḥ /
ānanarūpābhyaḥ kandarābhyo 'nalamuca ete pheravāḥ śṛgālāśca tīvrān ravān muñcantītyarthaḥ /
atra parasparaviruddhālīkatimiraraviraśmyādipradarśanarūpamindrajālarūpavastu māyayotthāpitam /
raudro rasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃpheṭastu samāghātaḥ kruddhasatvarayordūyoḥ /
yathā mālatyāṃ mādhavāghoraghaṇṭayoḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) sampheṭalakṣaṇamāha---sampheṭastviti /
samāghātaḥ prahāroktiḥ /
kruddheti /
kruddhau ca tau satvarau ceti karmadhārayaḥ /
mādhavāghoreti /
tatra dvayoḥ kruddhatā /
satvaratā parasparaprahāroktiśca /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃkṣiptā vasturacanā śilpairitarathāpi vā
saṃkṣiptiḥ syānnivṛttau ca neturnetrantaragrahaḥ /
yathodayanacarite kaliñjahastiprayogaḥ /
dvitīyaṃ yathā vālinivṛttyā sugrīvaḥ /
yathā vā paraśurāmasyauddhatyanivṛttyā śāntatvāpādanam--"puṇyā brāhmaṇajātiḥ--'iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) saṃkṣiptilakṣaṇamāha--saṃkṣipteti /
neturnṛtyapātrasya ekasya nivṛttau netrantarasya graha eva saṃkṣiptavasturacanā /
sā ca śilpairaśilpairvetyarthaḥ /
śilpaṃ vilakṣaṇavastu nirmāṇakauśalam /
kiliñjahastiprayoga iti /
tatra vāstavastirūpapātranivṛttau śilpena kiliñjanāmahastirūpapātrapradarśanam /
aśilpairāha---dvitīyamiti /
auddhatyanivṛttyeti /
atra dharmanivṛttyā dharmiṇi nivṛttirbodhyā /
auddhatyakālīnaśca raudro rasaḥ /
eva sugrīvakilañjahastinoḥ pūrvaṃ raudro raso bodhyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
praveśatrāsaniṣkrāntiharṣavidravasaṃbhavam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) avapātalakṣaṇamāha---praveśeti /
praveśādividravāntānāṃ sambhava utpādanamavapātanamityarthaḥ /
vidravaḥ palāyanam /
militānāmeṣāmutpādanam /
praviśyeti /
tena puruṣeṇa sarvamidaṃ kṛtam /
krodhavaśāt etat kāraṇāt raudrorasaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
avapātanamityuktaṃ---
yathā kṛtyarāvaṇo ṣaṣṭhe 'ṅke--"(praviśya khaṅgahastaḥ puruṣaḥ)" ityataḥ prabhṛti niṣkramaṇaparyantam /
---pūrvamuktaika bhāratī /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) bhāratīvṛttistu pūrvamuktaivetyāha---pūrvamiti /
bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro narāśraya iti /
sthāpakakṛtyaprasaṅgena prāguktetyarthaḥ /
sā ca sarvasādhāraṇyenetyuktam /
rase sarvatra bhāratī /
********** END OF COMMENTARY **********
atha nāṭyoktayaḥ---
aśrāvya khalu yadvastu tadiha svagataṃ matam
sarvaśrāvyaṃ prakāśaṃ syāttadbhavedapavāritam /
rahasyaṃ tu yadanyasya parāvṛtya prakāśyate
tripatākakareṇānyānapavāryāntarā kathām /
ānyonyāmantraṇaṃ yatsyāttajjanānte janāntikam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) nāṭyoktaya iti /
nāṭye paribhāṣāviśeṣā ityarthaḥ /
tadbhavedityādeḥ paratrānvayaḥ /
tripatāketyādikaṃ janāntikalakṣaṇam /
tripatākalakṣaṇamagre vakṣyati /
antarā kathāṃ kathāmadhye /
tādṛśena kareṇānyamapavāryyācchādya janasyānte antike yat anyonyāmantraṇaṃ kathanaṃ, tajjanāntikamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kiṃ vravīṣīti yannāṭye vinā pātraṃ prayujyate /
śrutvevānuktamaṣyarthaṃ tatsyādākāśabhāṣitam
yaḥ kaścidartho yasmādropanīyastasyāntarata ūrdhvaṃ sarvāṅgulināmitānāmikaṃ tripatākalakṣaṇaṃ karaṃ kṛtvānyena saha yanmantryate tajjanāntikam /
parāvṛtyānyasya rahasyakathanamapavāritam /
śeṣaṃ spaṣṭam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) vinā pātramiti /
raṅgāpraviṣṭamuddiśya ityarthaḥ /
tripatākeyādikaṃ vyācaṣṭe---yaḥ kaściditi /
tasyantarata iti /
tadbhinne jane ityarthaḥ /
iyaṃ janānte ityasya vyākhyā /
ūrddhvaṃ sarveti tripatākavyākhyānam /
apavāritaṃ vyācaṣṭe---parāvṛttyeti /
********** END OF COMMENTARY **********
dattāṃ siddhāṃ ca senāṃ ca veśyānāṃ nāma darśayet /
dattaprayāṇi vaṇijāṃ ceṭaceṭyostathā punaḥ
vasantādiṣu varṇyasya vastuno nāma yadbhavet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) pātrāṇāṃ nāmānyāha---dattāmiti /
vasantādiṣu varṇanīyasya vastuno yannāma bhavet ceṭaceṭyostathā nāma ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
veśyā yathā vasantasenādiḥ /
vaṇigviṣṇudattādiḥ /
ceṭaḥ kalahaṃsādiḥ /
ceṭī mandārikādiḥ /
nāma kāryaṃ nāṭakasya garbhitārthaprakāśakam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) garbhitārtha iti /
nāṭake garbhitaḥ pratipādyo yor'thastatprakāśakaṃ nāṭakasya nāma kāryyamityarthaḥ /
sūcitārtheti kvacit pāṭhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā rāmābhyudayādiḥ /
nāyikānāyakākhyānātsaṃjñā prakaraṇādiṣu /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) nāyikānāyaketi /
prakaraṇabhāṇādayo ye rūpakaprabhedāsteṣu /
saṃjñā nāyakanāyikayorākhyānaṃ saṃjñānāmaivetyarthaḥ /
nāṭikāsaṭṭakādīnāmiti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mālatīmādhavādiḥ /
nāṭikāsaṭṭakādīnāṃ nāyikābhirviśeṣaṇam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) nāṭikādīnyaṣṭādaśoparūpakāṇi yānyuktani teṣāṃ viśeṣaṇaṃ nāma kābhirnāyikānāmnaivetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā ratnāvalī-karpūramañjaryādiḥ /
prāyeṇa ṇyantakaḥ sādhirgameḥ sthāne prayujyate /
yathā śākuntale--ṛṣī, "gacchāvaḥ" ityarthe "sādhayāvastāvat" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) prāyeṇeti---kalāpamate kāritam, pāṇinimate ṇic /
tadantaḥ sādhadhātuḥ gameḥ sthāne prāyeṇa prayujyate ityarthaḥ /
ṛṣī iti /
śarṅgaravaśāradvatayavaktrornideśaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rājā svamīti deveti bhṛtyairbhaṭṭeti cādhamaiḥ
rājaṣibhirvayasyeti tathā viḍhūṣakeṇa ca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) rājarṣibhiriti /
vidūṣakeṇa ca vayasyeti rājarṣirvācya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
rājannityṛṣibhirvācyaḥ so 'patyapratyayena ca
Locanā:
(lo, ū) apatyapratyayena yathā--he rāghava ! he dāśarathe ! ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
svecchayā nāmabhivipravipra āryeti cetaraiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) rājanniti /
sa rājā ṛṣibhiḥ rājannati apatyapratyayena ca vācya ityarthaḥ /
yathānargharāghave aindumateyeti viśvāmitreṇa daśarathaḥ /
viprastu vipraiḥ svecchayā nāmabhirvācyaḥ /
itaraistu āryyeti /
********** END OF COMMENTARY **********
vayasyetyathavā nāmnā vācyo rājñā viḍhūṣakaḥ
vācyau naṭīsūtradhārāvāryanāmnā parasparam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) vayasyetyathaveti /
vidūṣako rājñā vayasyeti vācyaḥ, athavā nāmnaiva iti /
vācyau naṭīsūtradhāraviti /
āryyanāmnā iti /
ekadeśe samastadvayakīrttanam /
tena naṭyā āyyarputra iti /
sūtradhāreṇāryyeti vācyāvityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sūtradhāraṃ vadedbhāva iti vai pāripārśivakaḥ
sūtradhāro māriṣeti haṇḍe ityadhamaiḥ samāḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) māriṣeti pāripārśvikaṃ vadet /
haṇḍe iti samāstulyajanāḥ /
adhamairhaṇḍeti vācyā /
********** END OF COMMENTARY **********
vayasyetyuttamairhaho madhyairāryeti cāgrajaḥ
bhagavanniti vaktavyāḥ sarvairdevaṣiliṅginaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) samā uttamaistu vayasyeti /
madhyamaistu haṃho iti vācyā ityarthaḥ /
agrajaḥ sānujairāryyetyarthaḥ /
bhagavanniti /
devarṣayo liṅginaḥ parivrājakāśca sarvaireva bhagavanniti vācyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vadedrājñīṃ ca ceṭīṃ ca bhavatīti vidūṣakaḥ
āyuṣman rathinaṃ sūto vṛddhaṃ tāteti cetaraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) rathinaṃ vṛddhasūta āyuṣmanniti itarastu tāteti vadedityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vatsaputrakatāteti nāmnā gotreṇa vā sutaḥ
Locanā:
(lo, ṛ) gotreṇa yathā--he kauśika ! he ātreya ! ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
śiṣyo 'nujaśca vaktavyo 'mātya āryeti cādhamaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) vatsa putraketi /
sutaḥ śiṣyo 'nujaśca vatsetyādibhirvaktavya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
viprairayamamātyeti saciveti ca bhaṇyate
sādho ! iti tapasvī ca praśāntaścocyate budhaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) praśāntaśceti---śānto jana ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
svagṛhītābhidhaḥ pūjyaḥ śiṣyādyairvinigadyate
upādhyāyeti cācāryo mahārājeti bhūpatiḥ /
svāmīti, yuvarājastu kumāro bhartṛdārakaḥ
bhadrasaumyamukhetyevamadhamaistu kumārakaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) bhūpatirmahārājeti /
yuvarājastu svamīte sambodhane vācya ityarthaḥ /
evamuttaratrāpi /
kumāro yuvarājetaraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
vācyā prakṛtibhī rājñaḥ kumārī bhartṛdārikā
patiryathā tathā vācyā jyeṣṭhamadhyādhamaiḥ striyaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) patiryatheti /
jyeṣṭha uttamastathā cottamamadhyamādhamaiḥ svastriyaḥ strībhiḥ patiryathā tathā vācya ityarthaḥ /
tathā cāryyaputreti patyurucyamānatvāt āryyaiti patyā striyo vācyā ityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) patiryatheti /
patiryena svāminnityucyate tena tadbhāryyā svāminīti /
yena bharttoti tena bhaṭṭiṇīte /
********** END OF COMMENTARY **********
haleti sadṛśī, preṣyā hañje veśyājjukā tathā
kuṭṭinyambetyanugataiḥ pūjyā ca jaratī janaiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) veśyā sambodhane ajjuketyucyate ityarthaḥ /
bhaṭṭinyambeti /
anugatairjanairarthādanugamyamānastrībhirbhaṭṭinītyambeti cocyate /
itarairjanaiḥ pūjyā vṛddhā jaratīti vācyetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āmantraṇaiśca pāṣaṇḍā vācyāḥ svasamayāgataiḥ
Locanā:
(lo, ḷ) he cārvāka ! he kolikeya ! ityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
śakā (śakyā) dayaśca saṃbhāṣyā bhadradattādināmabhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) pāṣaṇḍāśca svasamayāgatairāmantraṇaiśca vācyā ityarthaḥ /
śākyādayo bauddhādayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yasya yatkarma śilpaṃ vā vidyā vā jātireva vā
tenaiva nāmnā vācyo 'sau jñeyāścānye yathocitam /
atha bhāṣāvibhāgaḥ---
puruṣāṇāmanīcānāṃ saṃskṛtaṃ syātkṛtātmanām
sorasenī prayoktavyā tādṛśīnāṃ ca yoṣitām /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) atha bhāṣeti /
vaktṛviśeṣasya bhāṣāviśeṣa ityarthaḥ /
puruṣāṇāmiti /
nīcetareṣāṃ kṛtātmanāṃ śuddhānāṃ puruṣāṇāmityanvayaḥ /
śaurasenyādayo bahvyo bhāṣāḥ prākṛtaviśeṣāḥ prākṛtavṛttau anusandheyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āsāmeva tu gāthāsu mahārāṣṭrīṃ prayojayet
atroktā māgadhī bhāṣā rājāntaḥ puracāriṇām /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) tādṛśānāmanīcānām /
nāthā gītayaḥ /
atreti /
gāthasvityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ceṭānāṃ rājaputrāṇāṃ śreṣṭhānāṃ cārdhamagadhī
prācyāṃ vidūṣakādīnāṃ, dhūrtānāṃ syādavantijā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) ceṭānāmiti /
śreṣṭhināṃ rājaputraceṭānāmityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yodhanāgarikādīnāṃ dākṣiṇātyā hi dīvyatām
śavarāṇāṃ śakādānāṃ śābarīṃ saṃprayojayet /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) ahidīvyatāṃ sarpaśelakānāṃ teṣāṃ cetyanvayaḥ /
śakāro rājaśālakaḥ /
śakānāṃ pārvatīyamlecchaviśeṣāṇām /
********** END OF COMMENTARY **********
bāhlīkabhāṣodīcyānāṃ drāviḍī drāviḍādiṣu
ābhīreṣu tathābhīrī cāṇḍālī pukkasādiṣu /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) puktasaścaṇḍālaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ābhīrī śābarī cāpi kāṣṭhapātropajīviṣu
tathaivāṅgārakārādau paiśācī syātpiśācavāk /
ceṭīnāmaṣyanīcānāmapi syātsaurasenikā
bālānāṃ ṣaṇḍakānāṃ ca nīcagrahavicāriṇām /
unmattānāmāturāṇāṃ saiva syātsaṃskṛtaṃ kvacit
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) ṣaṇḍakā napuṃsakāḥ /
nīcānāṃ grahavicārakāṇā cetyanvayaḥ /
saivaśaurasenikaiva /
kvacideṣāṃ saṃskṛtamapītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
aiśvaryeṇa pramattasya dāridryopadrutasya ca /
bhikṣu valkadharādīnāṃ prākṛtaṃ saṃprayojayet
saṃskṛtaṃ saṃprayoktavyaṃ liṅginīṣūttamāsu ca /
devīmantrisutāveśyāsvapi kaiścittathoditam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) tathoditaṃ saṃskṛtoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yaddeśyaṃ nīcapātrantu taddeśyaṃ tasya bhāṣitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) yaddeśyaṃ yaddeśīyam /
********** END OF COMMENTARY **********
kāryataścottamādīnāṃ kāryo bhāṣāviparyayaḥ
yoṣitsakhībālaveśyākitavāṣsarasāṃ tathā /
vaidagdhyātha pradātavyaṃ saṃskṛtaṃ cāntarāntarā
eṣāmudāharaṇānyākareṣu boddhavyāni /
bhāṣālakṣaṇāni mama tātapādānāṃ bhāṣārṇave /
ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyatra, nāṭyālaṃkṛtayastathā /
trayastriṃśatprayojyāni vīthyaṅgāni trayodaśa
lāsyāṅgāni daśa yathālābhaṃrasavyapekṣayā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) ṣaṭtriṃśaditi /
atra nāṭakalakṣaṇāni sakalāni ṣaṭtriṃśaddharmāṇi prayojyāni ityarthaḥ /
tathā ca trayaḥ triṃśat nāṭyālaṅkṛtayaḥ /
trayodaśa vīthyaṅgāni, da śa lāsyāṅgāni yathālābhaṃ prayojyāni /
tatra ṣaṭtriṃśallakṣaṇāni uddiśatibhūṣaṇeti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathālābhaṃ prayojyānīti sambandhaḥ /
atreti nāṭake /
tatra lakṣaṇāni--
bhūṣaṇākṣarasaṃghātau śobhodāharaṇaṃ tathā
hetusaṃśayadṛṣṭāntāstulyatarkaḥ padoccayaḥ /
nidarśanābhiprāyau ca prāptirvicāra eva ca
diṣṭopadiṣṭe ca guṇātipātātiśayau tathā /
viśeṣaṇaniruktī ca siddhibhraśaviparyayau
dākṣiṇyānunayau mālārthāpattirgarhaṇaṃ tathā /
pṛcchā prasiddhiḥ sārūpyaṃ saṃkṣepo guṇakīrtanam
leśo manoratho 'nuktasiddhiḥ priyavacastathā /
tatra---
lakṣaṇāni guṇaiḥ sālaṃkārairyogastu bhūṣaṇam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) lakṣaṇānīti /
etāni lakṣaṇasaṃjñakāni ṣaṭtriṃśat ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---ākṣipantyaravindāni mugdhe ! tava mukhaśriyam /
koṣadaṇḍasamagraṇāṃ kimeṣāmasti duṣkaram //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) atra bhūṣaṇasaṃjñakasya lakṣaṇasya lakṣaṇamāha--tatra guṇairiti /
ābhipantīti /
aravindāni karttṝṇi /
ākṣipanti adhikṣipanti sparddhante vā /
koṣaḥ kuṅbhavā evā ko ṣo dhanam /
daṇḍo nālameva daṇḍaḥ śāstiḥ /
arthaśleṣamūlor'thāntaranyāso 'laṅkāraḥ /
mādhuryaṃ ca guṇaḥ /
Locanā:
(lo, e) ākṣipantīti---koṣaḥ kuḍmalaḥ dravyaughaśca /
daṇḍo nālaṃ duṣṭanigrahaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
varṇanākṣarasaṃghātaścitrārthairakṣarairmitaiḥ /
yathā śākuntale--"rājā---kaccitsakhīṃ vo nātibādhate śarīrasaṃtāpaḥ /
priyaṃvadā--sampadaṃ ladhosaho uasamaṃ gamissadi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) akṣarasaṅghātamiti /
varṇaneti /
citrārthairmitairakṣarairvarṇanetyarthaḥ /
sampadamiti /
sāmprataṃ labdhauṣadha upaśamaṃ gamiṣyatīti (saṃskṛtam) /
atra tvatpraptirevauṣadhaprāptiriti bhaṅgyā kathayamānor'thaścitraḥ /
akṣarāṇi cālpāni /
********** END OF COMMENTARY **********
siddhairarthaiḥ samaṃ yatrāprasiddhor'thaḥ prakāśate
śliṣṭaślakṣaṇacitrārthā sā śobhetyabhidhīyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) śobhālakṣaṇamāha---siddhairiti /
siddhairupamānabhūtairarthaiḥ samamekavākyenaiva aprasiddha upameyabhūtor'tho vidheyānvayārthaṃ prakāśate /
sā śobhā kīdṛśī, śliṣṭaśabdacihnacitrārthetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
"saṃdvaṃśasambhavaḥ śuddhaḥ koṭido 'pi guṇānvitaḥ /
kāmaṃ dhanuriva krūro varjanīyaḥ satāṃ prabhuḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) sadvaṃśeti /
dhanuriva krūraḥ prabhuḥ kāma yatheṣṭaṃ satāṃ varjanīyaḥ /
āvarjanahetusattve 'pi krauryāt varjanīya ityarthaḥ /
dvayorevāvarjanahetūn śleṣādāhasadvaṃśeti /
sadvaṃśaḥ sadveṇuḥ satkulaṃ ca /
śuddhaḥ kīṭāviddho niṣpāpaśca /
koṭi koṭisaṃkhyakaṃ dhanaṃ dadāti tathākoṭyādyatiguṇo jyā śauryādiśca /
atra siddhena dhanuṣā samaṃ prasiddhaḥ krūraḥ prabhuḥ vidheyavarjanānvayārthaṃ prakāśyate /
śleṣṭaśabdena ca citror'thaḥ /
Locanā:
(lo, ai) sadvaṃśeti /
vaṃśonvayaḥ peṇuśca /
suddho niṣpāpaḥ kīṭavedhādirahitaśca /
koṭiḥ saṃkhyāviśeṣaḥ aṭanī ca /
guṇaḥ śauryādiḥ maurvo ca /
kūro dāruṇaḥ karkaśaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt
sādhyate 'bhimataścārthastadudāharaṇaṃ matam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) udāharaṇalakṣaṇamāha---yatra tulyārtheti /
prakrāntārthatulyāvabodhakena vākyena prakrāntārthasyātiśayitvapradarśanāt abhimato 'tiśayitatvarūpor'thaḥ sādhyate ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---
anuyāntyā janātītaṃ kāntaṃ sādhu tvayā kṛtam /
kā dinaśrīrvinārkeṇa kā niśā śaśinā vinā //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) anuyāntyeti /
rāmamanuyāntīṃ sītāṃ prati anasūyāyā uktiriyam /
janātītaṃ janebhyo nirgataṃ vanagamanonmukham ityarthaḥ /
vinārkeṇa iti /
meghācchannadinaśriyor'kābhāvo bodhyaḥ /
atra sītātulyārthe dinaśrīniśe /
sītāyāśca praśaṃsārūpotiśayo 'bhimatastaduktavākyena sādhitaḥ /
atra vākyabhedāt upamānopameyayoḥ samaṃ prakāśanābhāvāt śleṣābhāvācca pūrvasmād bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
heturvākyaṃ samāsoktamiṣṭakṛrddhatudarśanāt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) hetusaṃjñakalakṣaṇamāha---heturiti /
samāsaḥ saṃkṣepaḥ /
iṣṭakṛt pratipādyasyābhimatakṛd /
hetupradarśanāt pṛṣṭārthasya hetudarśanāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā veṇyāṃ bhīmaṃ prati "ceṭī--evaṃ mae bhaṇidaṃ bhāṇumadi tuhmāṇaṃ amukkesu kesesu kahaṃ devīe kesā saṃjamiantitti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) evaṃ mae iti /
"evaṃ mayā bhaṇitam /
bhānumati ! yuṣmākamamukteṣu keśahasteṣu kathaṃ devyāḥ keśāḥ saṃyamyante iti" (saṃskṛtam) atra draupadyāḥ keśāsaṃyamanahetau bhānumatyā pṛṣṭe sabhrātṛkaduryodhanavadhābhāve hetau pradarśayitavye vaidhavyacihnasya bhānumatyāḥ keśamocanasya abhāvo hetuḥ saṃkṣepeṇa pradarśitaḥ, sa eva ca bhīmasyābhimatakṛt /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃśayo 'jñātatattvasya vākye syādyadaniścayaḥ /
yathā yayātivijaye---
iyaṃ svargādhinādhasya lakṣmīḥ kiṃ yakṣakanyakā /
kiṃ cāsya viṣayasyaiva devatā kimu pārvatī //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) saṃśayākhyaṃ lakṣaṇamāha---saṃśayeti /
ajñātatattvasya janasya vākye śṛṇvatā yadaniścayaḥ sa ityarthaḥ /
yadityaniścayakriyāviśeṣaṇamavyayam /
iyamiti /
kāñcid divyakanyakāṃ dṛṣṭvā tattvamajānato vitarko 'yam /
svargādhināthasya indrasya lakṣmīḥ sampat kim ? kiṃ yakṣakanyaketyubhayatra kiṃpadārthānvayaḥ /
asya viṣayasya saṃsārasya /
atra śroturaniścayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dṛṣṭānto yastu pakṣer'thasādhanāya nidarśanam
yathā veṇyām --"sahadevaḥ---ārya ! ucitamevaitattasyā yato duryodhanakalatraṃ hi sā" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) dṛṣṭāntākhyaṃ lakṣaṇamāha--dṛṣṭānta iti /
pakṣārthasyopanyastārthasya sādhanāya nidarśanaṃ hetupradarśanam /
ārya ityādi /
atra draupadyā upanyastasya bhānumatyā daurjanyasya duryodhanakalatratvaṃ hetuḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tulyatarko yadarthena tarkaḥ prakṛtigāminā /
yathā tatraiva---
prayeṇaiva hi dṛśyante kāmaṃ svapnāḥ śubhāśubhāḥ /
śatasaṃkhyā punariyaṃ sānujaṃ spṛśatīva mām //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) tulyatarkākhyaṃ lakṣaṇamāha--tulyatarka iti /
prakṛto 'tra vaktā tadrāminārthena yattarka āśaṅketyarthaḥ /
atrāpi yadityavyayam /
prāyeṇaiva hīti /
nakulenāhiśataṃ hatvā bhānumatyāḥ stane kṣata iti bhānumatyā dṛṣṭe svapre kathite duryodhanasyeyamāśaṅkā /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃcayor'thānurūpo yaḥ padānāṃ sa padoccayaḥ
yathā śākuntale---
adharaḥ kisalayarāgaḥ komalaviṭapānukāriṇau bāhū /
kusumamiva lobhanīyaṃ yauvanamaṅgeṣu saṃnaddham //
atra padapadārthayoḥ saukumāryaṃ sadṛśameva /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) padoccayākhyaṃ lakṣaṇamāha---sañcaya iti /
padānāṃ sañcaya iti /
padānāṃ sañcayaḥ samūho yor'thānurūpaḥ sa ityarthaḥ /
anurūpaṃ cārthasya komalatve padānāmapi tathātvam /
adhara ityādi rājñaḥ śakuntalāvarṇanamidam /
artho yathā komalastathā śabdoccayo 'pi kaṭuvarṇavirahāt komala ityāha---atra padapadārthayoriti /
********** END OF COMMENTARY **********
yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam /
parapakṣavyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate
yathā--kṣātradharmocitairdharmairalaṃ śatruvadhe nṛpāḥ /
kiṃ tu bālini rāmeṇa mukto bāṇaḥ parāṅmukhe //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) nidarśanākhyaṃ lakṣaṇamāha---yatrārthānāmiti sūtrārthaḥ spaṣṭaḥ /
kṣātreti /
atrādharmayuddhena śatrumāraṇārthaṃ prasiddhasya rāmeṇānyāyena vālivadhasya nidarśanam /
********** END OF COMMENTARY **********
abhiprāyastu sādṛśyādabhūtārthasya kalpanā /
yathā śākuntale---
idaṃ kilāvyājamanoharaṃ vapustapaḥ klamaṃ sādhayituṃ ya icchati /
dhruvaṃ sa nīlotpalapatnadhārayā samillatāṃ chettumṛṣirvyavasyati //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) abhiprāyākhyaṃ lakṣaṇamāha---abhiprāyastviti /
abhūtārthasya asambhāvinor'thasya kalpanā āpādanam /
idaṃ kileti /
tapasyocitaveśāṃ śakuntalāṃ dṛṣṭvā duṣyantasyoktiriyam /
kila niścitamidam /
avyājamanoharam akṛtrimaramyaṃ vapuḥ yaḥ ṛṣiḥ kaṇvaḥ tapaḥ kṣamaṃ sādhayitumicchati /
dhruvamutprekṣate /
sa ṛṣirnolotpalapatradhārayā śamīlatāṃ chettuṃ vyavasyatītyarthaḥ /
atra latārūpasādṛśyāt asambhavino nīlotpalapatradhārayā śamīlatāchedanasyāpādanam /
********** END OF COMMENTARY **********
prāptiḥ kenacidaṃśena kiñcidyatrānumīyate
yathā mama prabhāvatyām--"anena khalu sarvataścaratā cañcarīkeṇāvaśyaṃ viditā bhaviṣyati priyatamā me prabhāvatī" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) prāptyākhyaṃ lakṣaṇamāha---prāptiriti /
aneneti--cañcarīko bhramaraḥ /
atra sarvataścaraṇāṃśena prabhāvatīdarśanānumānam /
********** END OF COMMENTARY **********
vicāro yuktivākyairyadapratyakṣārthasādhanam /
yathā mama candrakalāyām---"rājā---nūnamiyamantaḥ pihitamadanavikārā vartate /
yataḥ--
"hasati paritoṣarahitaṃ nirīkṣyamāṇāpi nekṣate kiñcit /
sakhyāmudāharantyāmasamañjasamuttaraṃ datte" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) vicāralakṣaṇamāha---vicāra iti /
hasatīti---anyena nirīkṣyamāṇapi kiñcinnekṣate /
asamañjasaṃ sakhyā ākāṅkṣānivarttakam /
sarvamidaṃ madanākulamanastvāt /
atra samastayuktivākyairapratyakṣamadanavikārasādhanam /
pūrvoktamanumānaṃ tvaṃśena iti bhedaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
deśakālasvarūpeṇā varṇanā diṣṭamucyate
yathā veṇyām--"sahadevaḥ--
"yadvaidyutamiva jyotirārye kruddhe 'dya saṃbhṛtam /
tatprāvṛḍiva kṛṣṇoyaṃ nūnaṃ saṃvardhayiṣyati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) diṣṭākhyaṃ lakṣaṇamāha--deśeti /
yadvaidyutamiti /
āryye tvayibhīme jyotiḥ krodhajanitaṃ svatejaḥ sambhṛtamāviṣkṛtam /
vaidyutaṃ vidyutsambandhi /
tatprāvṛḍiveti /
prāvṛṣā vaidyutatejasaḥ sambarddhanāt /
atra krodhocitakāle tadvarṇanam
********** END OF COMMENTARY **********
upadiṣṭaṃ manohāri vākyaṃ śāstrānusārataḥ /
yathā śākuntale---
śuśrūṣasva gurūn, kuru priyasakhīvṛttiṃ sapatnījane, bharturviprakṛtāpi roṣaṇatayā mā sma pratīpaṃ gamaḥ /
bhūyiṣṭhaṃ bhava dakṣiṇā parijane bhāgyaṣvanutsekinī, yāntyevaṃ gṛhiṇīpadaṃ yuvatayo, vāmāḥ kulasyādhayaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) upadiṣṭākhyaṃ lakṣaṇamāha---upadiṣṭamiti /
śāstramatra nītiśāstram śuśrūṣasva iti /
patigṛhe preṣyamāṇāṃ śakuntalāṃ prati kaṇvasyoktiriyam /
viprakṛtā tiraskṛtāpi roṣaṇatayā bharttuḥ pratīpaṃ mā sma gamaḥ /
bhūyiṣṭhamatiśayaṃ dakṣiṇā yathocitavyavahāriṇī /
vāmā upadiṣṭe tad viparītakāriṇyaḥ kulasyādhayo manasaḥ vyathākāriṇyaḥ /
śuddhasāropātralakṣaṇā /
kulasyādhamā iti kvacit pāṭhaḥ /
idaṃ nītiśāstrānusāri vākyam /
********** END OF COMMENTARY **********
guṇātipātaḥ kāryaṃ yadviparītaṃ guṇānprati
yathā mama candrakalāyāṃ candraṃ prati---
jai saṃharijjai tamo dheppai saalehi te pāo /
vasasi sire pasubaiṇo tahavi ha itthīa jīaṇaṃ harasi //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) guṇātipātākhyaṃ lakṣaṇamāha---guṇātipāta iti /
guṇāḥ svaniṣṭhaguṇāḥ /
tān prati iti teṣāmityarthaḥ /
tathā ca svaniṣṭhaguṇānāṃ virodhi yat svakāryyaṃ tadityarthaḥ /
taha saṃharijjai iti /
tvayā saṃhriyate tamo gṛhyate sakalaistava pādaḥ /
vasasi śirasi paśupatestathāpi strīṇāṃ jīvanaṃ harasi //
(iti saṃskṛtam) /
tamaḥ timirameva tamoguṇaḥ /
pādo raśmireva caraṇaḥ /
atra etādṛśaguṇaviruddhamuktakāryyam /
Locanā:
(lo, o) asyārthaḥ--tamo 'ndhakāraḥ ajñānaṃ ca /
pādo raśmiścaraṇaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
yaḥ sāmānyaguṇodrekaḥ sa guṇātiśayo mataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) guṇātiśayākhyaṃ lakṣaṇamāha---yo 'sāmānyeti /
asāmānyasya anyāvṛtterguṇasāya yo nirdiśyamāne vastuni udreka ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---"rājā---(candrakalāyā mukhaṃ nidiśya)
asāvantaścañcadvikacanavanīlābjayugala- stalasphūrjatkambanavilasadalisaṃghāta upari /
vinā doṣāsaṅgaṃ satataparipūrṇākhilakalaḥ kutaḥ prāptaścandro vigalitakalaṅkaḥ sumukhi ! te //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) asāviti /
he sumukhi ! nirdiśyamānamukharūpaścandraḥ kutaste prāptaḥ /
tvayā prāpta ityarthaḥ /
sambandhavivakṣayā niṣṭhāsaṃyoge 'pi ṣaṣṭhī /
yadvā te tubhyaṃ tava sthāne vā kutaḥ prāptaḥ kuta āgata ityarthaḥ /
kīdṛśaḥ /
antarmadhye cañcat cañcalaṃ vikacanavanīlotpalayugalaṃ yasya tādṛśaḥ /
nayanadvayamatra nīlābjam /
tathā tale 'dhobhāge sphūrjat dīpyamānaḥ kambuḥ rekhātrayaṃ yasya tādṛśaḥ /
kaṇalekhātrayaṃ kambuḥ /
śleṣāñca sa eva kambuḥ śaṃkhaḥ /
tathā upari vilasan alisaṅghāto yasya tādṛśaḥ /
atra keśā eva alisaṅghātaḥ /
tathā doṣārātrerāsaṅga eva doṣāṇāmāsaṅgastaṃ vinā satatameva paripūrṇākhilakalo vigalitakalaṅkaśca /
atraiṣāmanyacandrāvṛttiguṇānāṃ mukhātmakacandre udrekaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
siddhānarthān bahūnuktvā viśeṣoktirviśeṣaṇam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) viśeṣaṇākhyalakṣaṇamāha---arthāniti /
siddhān upamānopameyasādhāraṇān bahūn utkarṣahetūnarthān dharmān ityarthaḥ /
viśeṣoktiḥ upameye upamānavyāvarttakadharmoktirityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---tṛṣṇāpahārī vimalo dvijāvāso janapriyaḥ /
hṛdaḥ padmākaraḥ kintu budhastvaṃ sa jalāśayaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) tṛṣṇāpahārīti---atra tvaṃ cetyarthavaśāt labhyam /
tathā ca hradaḥ saraḥ tvaṃ ca tṛṣṇāpahārī tṛṣṇā pipāsā dhanākāṅkṣā ca /
vimalaḥ svacchajalaḥ niṣpāpaśca /
dvijānāmāvāso 'dhikaraṇam; dvijānāṃ viprāṇāmāśrayaśca /
janānāṃ priyaḥ hitakāritvāt /
padmānāṃ padmāyāśca ākaro nivāsasthānam /
itthamubhayasādhāraṇānukūladharmān uktvā vyāvarttakadharmamāha---kintviti /
budhaḥ paṇḍitaḥ tvaṃ sa tu hrado jalāśayo jalayuktaḥ khyāta eva /
jaḍāśayaḥ nirbuddhicittaḥ ḍalayorekatvaṃ, jalāśayaḥ śītalaḥ khyāta iti vā /
Locanā:
(lo, au) tṛṣṇeti---dvijāḥ brāhmaṇāḥ pakṣiṇaśca /
padmākaro lakṣmīvidhāt padmānāmākaraśca /
jalāśayo jalasyāśayo jaḍāśayaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
pūrvasiddhārthakathanaṃ niruktiriti kīrtyate /
yathā veṇyām---"nihatāśeṣakauravyaḥ---"ityādi /
(379 pṛ.)
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) niruktyākhyaṃ lakṣaṇamāha---pūrvasiddheti /
svayaṃ pūrvakṛtārthakathanamityarthaḥ /
nihateti /
pratijñāhetusambhavarūpasya vimarśasandhyaṅgasya apīdamudāharaṇamupādhibhedāt āviruddham /
********** END OF COMMENTARY **********
bahūnāṃ kīrtanaṃ siddhirabhipretārthasiddhaye
yathā---yadvīryaṃ kūrmarājasya yaśca śeṣasya vikramaḥ /
pṛthivyā rakṣaṇo rājannekatra tvayi tatsthitam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) siddhyākhyaṃ lakṣaṇamāha---bahūnāmiti /
abhipretārthaḥ stutiḥ stutyarthaṃ bahudharbhikīrttanamityarthaḥ /
yadvīryyamiti /
atra kūrmarājādyanekadharmikīrttanam /
********** END OF COMMENTARY **********
dṛptādīnāṃ bhavedbhraṃśo vācyādanyataradvacaḥ /
yathā veṇyām---kañcukinaṃ prati "duryodhanaḥ---
sahabhṛtyagaṇaṃ sabāndhavaṃ sahamitraṃ sasutaṃ sahānujam /
svabalena nihanti saṃyuge nacirātpāṇḍusutaḥ suyodhanam" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) bhraṃśākhyalakṣaṇamāha---dṛptādīnāmiti /
vācyād vaktumiṣṭādanyad yat dṛptānāṃ vaco bhavedityarthaḥ /
vācyādanyatarad vaca iti aprāmāṇikaḥ pāṭhaḥ /
sahabhṛtyagaṇamiti /
atra vaktā duryyodhano dṛptaḥ /
pāṇḍusutaṃ suyodhana iti vaktavye vaiparītyena anyadabhihitaḥ /
Locanā:
(lo, a) pāṇḍusutaṃ suyodhana iti vaktavye pāṇḍusutaḥ suyodhanabhiti vacanam /
********** END OF COMMENTARY **********
vicārasyānyathābhāvaḥ saṃdehāttu viparyayaḥ
yathā---matvā lokamadātāraṃ saṃtoṣe yaiḥ kṛtā matiḥ . tvayi rājani te rājanna tathā vyavasāyinaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) viparyyayākhyalakṣaṇamāha--vicārasyeti /
sandehānantaraṃ yo vicāro nirṇayastasyānyathātvamityarthaḥ /
matvā lokamiti /
ayācanenāpi santuṣṭatve tvayi anyathā vyavasāyino yācante ityarthaḥ /
atrārthaprāptyaprāptisandehādanantaraṃ yācanavaimukhyanirṇayasya upaślokye rājani anyathābhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dākṣiṇyaṃ ceṣṭayā vācā paracittānuvartanam /
vācā yathā---prasādhaya purīṃ laṅkāṃ rājā tvaṃ hi bibhīṣaṇa //
āryeṇānugṛhītasya na vighnaḥ siddhimantarā //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) dākṣiṇyākhyaṃ lakṣaṇamāha---dākṣiṇyamiti /
paracintānuvarttanaṃ paracittaprīṇanam /
prasādhayeti /
vibhīṣaṇacittaprīṇanamiti lakṣmaṇasya vārakyam /
siddhimantarā siddhermadhye /
evaṃ ceṣṭayāpīti /
darbhāṅkureṇa caraṇaḥ kṣata ityakāṇḍe tanvī sthitā katicideva padāni gatvā /
āsīd vivṛttavadanā ca vimocayantī śākhāsu valkalamasaktamapi drumāṇām //
iti śakuntalāyāśceṣṭayā duṣmantasya cittaprīṇanam /
********** END OF COMMENTARY **********
evaṃ ceṣṭayāpi /
vākyaiḥ snigdhairanunayo bhavedarthasya sādhanam
yathā veṇyām---aśvatthāmānaṃ prati "kṛpaḥ---divyāstragramakovide bhāradvājatulyaparākrame kiṃ na saṃbhāvyate tvayi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) anunayākhyaṃ lakṣaṇamāha---vākyaiḥ snigdhairiti /
arthaḥ svābhīṣṭam /
divyāstreti, atra yuddhapravarttanameva svābhīṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
mālā syādyadabhīṣṭārthaṃ naikārthapratipādanam /
yathā śākuntale---"rājā---
kiṃ śīkaraiḥ klamavimardibhirārdravātaṃ sañcārayāmi nalinīdalatālavṛntam /
aṅke niveśya caraṇāvuta padmatāmrau saṃvādayāmi karabhoru ! yathāsukhaṃ te" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) mālākhyaṃ lakṣaṇamāha---mālā syāditi /
naikārthasya nānāvidhārthasya pratipādanamityarthaḥ /
nañarthasyātra naśabdasya nākṣaraviparyayaḥ /
kiṃ śīkarairiti /
śakuntalāṃ pratī duṣmantasya vākyamidam /
tālavṛntaṃ vyajanam /
śīkarairārdravātamityanvayaḥ /
saṃvāhayāmi pīḍayāmi /
atra śakuntalāsambhogarūpasvābhīṣṭārthaṃ tālavṛntacālanādyanekapratipādanam /
********** END OF COMMENTARY **********
arthāpattiryadanyārthor'thāntarokteḥ pratīyate
yathā veṇyām---droṇo 'ścatthāmānaṃ rājye 'bhiṣektumicchatīti kathayantaṃ karṇaṃ prati "rājā---sādhu aṅgarāja ! sādhu, kathamanyathā---
dattvāmayaṃ so 'tiratho vadhyamānaṃ kirīṭinā /
sindhurājamupekṣeta naiva cetkathamanyathā" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) dattvābhayamiti /
kirīṭinārjunena sindhurājam /
naivaṃ cediti /
rājye svaputrābhiṣekecchā na codityarthaḥ /
atra sindhurājopekṣārūpānyārthoktivaśāt nirddiṣṭāyā droṇasya tādṛśecchāyā niścaya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
dūṣaṇoddhoṣaṇāyāṃ tu bhartsanā garhaṇaṃ tu tat /
yathā tatraiva--karṇaṃ prati "aśvatthāmā--
nirvoryaṃ guruśāpabhāṣitavaśātkiṃ me tavevāyudhaṃ sampratyeva bhayādvihāya samaraṃ prāpto 'smi kiṃ tvaṃ yathā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) garhaṇākhyaṃ lakṣaṇamāha---dūṣaṇeti /
dūṣaṇoddhoṣaṇāyāṃ satyāṃ tayaiva uddhoṣaṇayā dūṣyamāṇasya bhartsanetyarthaḥ /
nirvoryamiti /
karṇasya guruḥ paraśurāmaḥ /
tasya śāparūpaṃ bhāṣitaṃ tadvaśāt nirvoryameva tavāyudhaṃ kiṃ me kariṣyatīryarthaḥ /
evakāraścātra darśitakrameṇa yojyaḥ /
atra śastrasya nirvoryatvarūpadūṣaṇoddhoṣaṇayā dūṣyamāṇasya karṇasya bhartsanāpratītiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
jāto 'haṃ stutivaṃśakīrtanavidāṃ kiṃ sārathīnāṃ kule kṣudrārātikṛtāpriyaṃ pratikaropyastreṇa nāstreṇa yat" //
abhyarthanāparairvākyaiḥ pṛcchārthānveṣaṇaṃ matā
yathā tatraiva---"sundarakaḥ---ajjā, avi ṇāma sāradhidudiodiṭṭa tuhmerhi mahārāo duryodhaṇo ṇa vetti" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) pṛcchākhyaṃ lakṣaṇamāha--abhyarthaneti /
abhyarthanāparairvākyairarthasyānusandhīyamānasyārthasyānveṣaṇaṃ pṛcchetyarthaḥ /
sundarako duryyodhanasyānucaraḥ /
ajja iti /
ārya, ārya, api nāma sārathidvitīyo dṛṣṭo yuṣmābhirmāhārajo duryyodhano na veti /
(iti saṃskṛtam)
********** END OF COMMENTARY **********
prasiddhirlokasiddhārthairutkṛṣṭairarthasādhanam /
yathā vikramorvaśyām---"rājā---
sūryācandramasau yasya mātāmahapitāmahau /
svayaṃ kṛtaḥ patirdvābhyāmurvaśyā ca bhuvā ca yaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) prasiddhākhyaṃ lakṣaṇamāha---prasiddhiriti /
lokasiddhārthairutkṛṣṭairarthāpyamāṇairarthasya svābhīṣṭārthasya sādhanamityarthaḥ /
sūryācandramasau iti /
dvābhyām urvaśyā bhuvā cetyanvayaḥ /
so 'haṃ pṛcchāmīti śeṣaḥ /
atra lokasiddhārthasūryādikulodbhavatvādiḥ taduktyā svābhīṣṭārthasya pṛṣṭārthakathanarūpasya sādhanam /
********** END OF COMMENTARY **********
sārūpyamanurūpasya sārūpyātkṣobhavardhanam
yathā veṇyām--duryodhanabhrāntyā bhīmaṃ prati "yudhiṣṭhiraḥ---durātman !duryodhanahataka !-" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) sārūpyākhyaṃ lakṣaṇamāha---sārūpyamiti /
anubhūtaviśeṣabhinne 'nubhūtārthasādṛśyāt ātmanaḥ kṣobhavarddhanamityarthaḥ /
durātman ityādi /
atrānubhūtaduryodhanasādṛśyāt bhīmadarśane kṣobhavṛddhiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃkṣepo yattu saṃkṣepādātmānyārthe prayujyate /
yathā mama candrakalāyām---"rājā---priye ! aṅgāni khedayasi kiṃ śirīṣakusumaparipelavāni mudhā /
(ātmānaṃ nirdiśya---) ayamīhitakusumānāṃ sampādayitā tavāsti dāsajanaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) saṃkṣepākhyaṃ lakṣaṇamāha--saṃkṣepeti /
anyajanasyārthe prayojananimittam ātmā prayujyate niyujyate ityarthaḥ /
aṅgāni khedayasīti--kusumāpacayārthamiti śeṣaḥ /
atra priyāyāḥ kusumāpacayanimittaṃ rājñā ātmā niyuktaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
guṇānāṃ kīrtanaṃ yattu tadeva guṇākīrtanam
yathā tatraiva--"netre khañjanagañjane sarasijapratyathi--" ityādi (pṛ.)
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) guṇakīrttanākhyaṃ lakṣaṇamāha--guṇānāmiti /
netre khañjanagañjane ityādi prāguktam /
********** END OF COMMENTARY **********
sa leśo bhaṇyate vākyaṃ yatsādṛśyapuraḥ saram /
yathā veṇyām---"rājā---
hate jarati gāṅgeye puraskṛtya śikhaṇḍinam /
yā śalāghā pāṇḍuputrāṇāṃ saivāsmākaṃ bhaviṣyati" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) leśākhyaṃ lakṣaṇamāha---saleśa iti /
sādṛśyapuraḥ saraṃ sādṛśyoktipūrvakam /
hate jaratīti /
sā śloghā abhimanyuvadhāt iti śeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
manorathastvabhiprāyasyoktirbhaṅgyantareṇa yat
yathā---ratikelikalaḥ kiṃcideṣa manmathamantharaḥ /
paśya subhra ! samālambhātkādambaścumbati priyām //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) manorathākhyaṃ lakṣaṇamāha---manorathastviti /
svābhiprāyasthavṛttāntatulyasya anyadīyavṛttāntasya pradarśanaṃ bhaṅgiḥ /
ratikelīti, rati--kelyarthaṃ kiñcit kalaḥ madhurāsphuṭālpadhvaniḥ /
manmathena mantharaḥ /
anyatra uḍhḍhīyāgacchan /
āśvastāmanudvignām /
atra svābhiprāyasthāyā ratestulyāyāḥ kādambarateḥ pradarśanabhaṅgyā uktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
viśeṣārthohavistāro 'nuktasiddhirudīryate /
yathā---"gṛhavṛkṣavāṭikāyām---
dṛśyete tanvi ! yāvetau cārucandramasaṃ prati /
prājñe kalyāṇanāmānāvubhau tiṣyapunarvasū" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) anuktasiddhyākhyaṃ lakṣaṇamāha---viśeṣeti /
prastāve prakaraṇe sati viśeṣārthasya ūhaḥ praṇidhānena gamyatvam /
prakaraṇābhāve tu tādṛśohāsambhava eveti bhāvaḥ /
dṛśyeta iti /
he tanvi ! he prājñe ! candramasaṃ prati candramasi yāvetau cārū dṛśyete tāvubhau kalyāṇanāmānau tiṣyapunarvasū ityarthaḥ /
atra taddvayaviśiṣṭacandratṛlyatā prākaraṇikanetradvayaviśiṣṭe mukhe ūhyate /
********** END OF COMMENTARY **********
syātpramāṇayituṃ pūjyaṃ priyoktirharṣabhāṣaṇam
yathā śākuntale---
udeti pūrvaṃ kusumaṃ tataḥ phalaṃ ghanodayaḥ prāktadanantaraṃ payaḥ /
nimittanaimittikayorayaṃ vidhistava prasādasya purastu sampadaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) priyavacaḥ saṃjñakaṃ lakṣaṇamāha--syāditi /
pūjyaṃ janaṃ pramāṇayitumiti pramāṇatvena utkṛṣṭatvena jñāpayituṃ harṣeṇa bhāṣaṇaṃ priyoktiḥ priyavaca ityarthaḥ /
udetīti /
tava prasādasyeti /
prasādajanyānāṃ sampadāṃ śīghrotpattyā purastvāropaḥ /
atra muneḥ prakṛṣṭatvapratipādanārthamidaṃ harṣabhāṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
atha nāṭyālaṅkārāḥ--
āśīrākrandakapaṭājñamāgarvodyamāśrayāḥ /
utprāsanaspṛhākṣobhapaścāttāpopapattayaḥ
āśaṃsādhyavasāyau ca visarpāllekhasaṃjñitau /
uttejanaṃ parīvādo nītirarthaviśeṣaṇam
protsāhanaṃ ca sāhāyyamabhimāno 'nuvartanam /
utkīrttanaṃ tathā yācñā parihāro nivedanam
pravartanākhyānayuktipraharṣāścopadeśanam /
iti nāṭyālaṅkṛtayo nāṭyabhūṣaṇahetavaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) nāṭyālaṅkṛtayastrastriṃśāditi yaduktaṃ tā vaktumāha---atheti /
tā alaṅkatīruddiśati---āśīrityādi /
********** END OF COMMENTARY **********
āśīriṣṭajanāśaṃsā---
yathā śākuntale---
yayāteriva śamiṣṭhā patyurbahumatā bhava /
putraṃ tvamapi samrājaṃ seva pūrumavāpnuhi //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) āśīrākhyānamalaṅkṛtimāha---āśīriṣṭajaneti /
iṣṭajane āśīrvādaḥ ityarthaḥ /
śarmiṣṭā puruṃ putraṃ yathā prāpa tathā tvamāpyevaṃ putraṃ prāpnuhītyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---ākandaḥ pralapitaṃ śucau /
yathā veṇyām--"kañcakī--hā devi ! kunti ! rājabhavanapatāke !-" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) ākrandākhyāmalaṅkṛtimāha---ākranda iti /
spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
kapaṭaṃ māyayā yatra rūpamanyadvibhāvyate
yathākulapatyaṅke---
mṛgarūpaṃ parityajya vidhāya kapaṭaṃ vapuḥ /
nīyate rakṣasā tena lakṣmaṇo yudhi saṃśayam //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) kapaṭākhyāmalaṅkṛtimāha---kapaṭamiti /
vibhāvyate darśyate /
mṛgarūpamiti /
tena māyāmṛgarūpeṇa mārīcarākṣaso mṛgarūpaṃ mṛgadharmaṃ svaraviśeṣaṃ parityajya /
arthādramaṇīyasvaraviśeṣamuccāryya ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
akṣamā sā paribhavaḥ svalpo 'pi" na viṣahyate /
yathā śākuntale---"rājā--bhoḥ satyavādin ! abhyupagataṃ tāvadasmābhiḥ /
kiṃ punarimāmabhisandhāya labhyate /
śārṅgaravaḥ---vinipātaḥ---'ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) akṣamākhyāmalaṅkṛtimāha---akṣameti /
svalpe 'pi paribhavo yanna viṣahyate ityarthaḥ /
bho bho ityādi /
śakuntalāpariṇayamasmarantaṃ duṣyantaṃ prati taveyaṃ jāyeti śārṅgaraveṇa kaṇvasiṣyeṇa ukte bho bho iti rājña uktiḥ /
imāṃ jāyām /
utra bho bhoḥ satyavādinityākṣepoktyā kṛtasya paribhavasya vinipāta ityuktyā śārṅgaraveṇa na viṣehe /
********** END OF COMMENTARY **********
garvo 'valepajaṃ vākyaṃ---
yathā tatraiva---"rājā---mamāpi nāma sattvairabhibhūyante gṛhāḥ" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) garvākhyāmalaṅkṛtimāha---garva iti /
avalepo 'haṅkāraḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---kāryasyārambha udyamaḥ
yathā kumbhāṅke--"ravaṇaḥ--paśyāmi śokavivaśo 'ntakameva tāvat" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) udyamākhyāmalaṅkṛtimāha---kāryyasyeti /
kumbhe kumbhanāmni nāṭake paśyāmīti indrajitśokārttasya rāvaṇasya svayaṃ yuddhārambhe ātmano 'ntakatvakathanamidam /
********** END OF COMMENTARY **********
grahaṇaṃ guṇavatkāryahetorāśraya ucyate /
yathā vibhīṣaṇanirbhartsanāṅke--"vibhīṣaṇaḥ--rāmamevāśrayāmi" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) āśrayākhyāmalaṅkṛtimāha---grahaṇamiti /
rāmameveti /
atrātmano laṅkādhipatyasya guṇavatkāryyasya heto rāmāśrayaṇasya grahaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
utprāsanaṃ tūpahāso yo 'sādhau sādhumānini
yathā śākuntale--"śārṅgaravaḥ--rājan ! atha punaḥ pūrvavṛttāntamanyasaṅgadvismṛto bhavān /
tatkathamadharmabhīrordāraparityāgaḥ---" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) utprāsanākhyāmalaṅkṛtimāha---utprāsanamiti /
sādhumānini, ātmani sādhutvamānini /
rājanityādirupahāsaḥ /
kṛtavismaraṇāt rājño 'sādhutvam /
********** END OF COMMENTARY **********
ākāṅkṣā ramaṇīyatvādvastuno yā spṛhā tu sā /
yathā tatraiva---"rājā---
cāruṇā sphuritenāyamaparikṣatakomalaḥ /
pipāsato mamānujñāṃ dadātīva priyādharaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) spṛhākhyāmalaṅkṛtimāha---ākāṅkṣā iti /
cāruṇeti---śakuntalāyāḥ sphuradadharadarśanāt tatpāneccho rājña uktiriyam /
aparikṣatakomalo 'yamadharaścāruṇi sphuritena mama pānānujñāṃ dadātīva ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
adhikṣepavacaḥkārī kṣobhaḥ proktaḥ sa eva tu
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) kṣobhākhyāmalaṅkṛtimāha---adhikṣepeti /
adhikṣepaḥ tiraskāraḥ tadarthakavacojanako yaḥ kṣobhaḥ krodhaścalacittatā sa kṣobhākhyo 'laṅkāra ityarthaḥ /
tvayetyādikaṃ rāmaṃ prati rāvaṇasya vākyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---tvayā tapasvicāṇḍāla ! pracchannavadhavartinā /
na kevalaṃ hato vālī svātmā ca paralokataḥ //
mohāvadhīritārthasya paścāttāpaḥ sa eva tu /
yathānutāpāṅke--"rāmaḥ---
kiṃ devyā na vicumbito 'smi bahuśo mithyābhiśaptastadā" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) paścāttāpākhyāmalaṅkṛtimāha---mohāvadhīritārthasyeti /
gotraskhalitādito rāme mithyāmiśāpaṃ dattvā māninyāṃ sītāyāṃ tāmanunīya kāryyāntarādvahirgatasya rāmasya tadā tatkarttṛkacumbanakaraṇānutāpo 'yam /
********** END OF COMMENTARY **********
upapattirmatā hetorupanyāsor'thasiddhaye
yathā vadhyaśilāyām---
"mriyate mriyamāṇo yā tvayi jīvati jīvati /
tāṃ yadīcchasi jīvantīṃ rakṣātmānaṃ mamāsubhiḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) upapattyākhyāmalaṅkṛtimāha---upapattiriti /
arthasyābhimatārthasya siddhaye taddhatorupanyāsa ityarthaḥ /
vadhyaśilā nāṭakaviśeṣaḥ /
mriyata iti vadhyaśilāyāṃ hantumānītaṃ svamaraṇena mariṣyamāṇāṃ svapriyāmanuśocantaṃ kañcit prati māhadayāloruktiriyam /
pūrvāddhoktarūpāṃ priyāṃ jīvantīṃ yadicchasi tadā māmāsubhirātmānaṃ rakṣa /
tvatparivarttamahaṃ mriye /
atra vadhyatrāṇaṃ vakturabhipretaṃ tatsiddhaye vadhyapriyādīvanecchārūpetorupanyāsaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
āśaṃsanaṃ syādāśaṃsā---
yathā śmaśāne---"mādhavaḥ---
"tatpaśyeyamanaṅgamaṅgalagṛhaṃ bhūyo 'pi tasyā mukham" iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) āśaṃsākhyāmalaṅkṛtimāha---āśaṃsanamiti /
āśaṃsanam arthasiddhaye prārthanam /
āśīrnāmālaṅkṛtistu parārthasya siddhaye āśīrvādaḥ /
tatpaśyeyamiti /
tasyā mālatyā mukham /
********** END OF COMMENTARY **********
---pratijñādhyavasāyakaḥ /
yathā mama prabhāvatyām---"vajranābhaḥ---
asya vakṣaḥ kṣaṇonaiva nirmathya gadayānayā /
līlayonmūlayāmyeṣa bhuvanadvayamadya vaḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) vyavasāyākhyāmalaṅkṛtimāha---pratijñeti vyavasāyaka iti svārthe kaḥ /
asya vakṣa iti /
vo yuṣmākaṃ śrīkṛṣṇādīnāṃ sambandhino 'sya pradyumnasya vakṣa ityarthaḥ /
bhuvanadvayaṃ svargamarttyarūpam /
********** END OF COMMENTARY **********
visarpo yatsamārabdhaṃ karmāniṣṭaphalapradam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) visarparūpāmalaṅkṛtimāha---visarpa iti /
samārabdhamiti /
atītārambhapradarśanam /
aniṣṭaphaladaṃ kathitamiti śeṣaḥ /
tacca samārabdham /
ekasyeti /
keśeṣu gṛhītvā dhṛṣṭadyumnena hatasya droṇasya śirasi chinne kruddhasya aśvatthāmna uktiriyam /
ekasya duḥ śāsanena draupadyāḥ keśagrahaṇasyāyaṃ vipākaḥ akhilakṣattriya kṣayakṛtsaṃgaraḥ /
dvitīye matpituḥ keśagrahaḥ /
atra keśagrahārambhaṇamaniṣṭaphalayuktam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā veṇyām---"ekasyaiva vipāko 'yam--" ityādi (376 pṛ.)
kāryagrahaṇamullekha---
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) ullekhākhyāmalaṅkṛtimāha---kāryyadarśanamiti /
saṃbodhyasya kāryyapradarśanamityarthaḥ /
tāpasāviti rājño mṛgahananaṃ nirvāryya samidāharaṇāya ityucaturityarthaḥ /
atra rājñaḥ śakuntalāviśiṣṭāśramapraveśarūpakāryyapradarśanam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā śākuntale---rājānaṃ prati "tāpasau---samidāharaṇāya prasthitāvāvām /
iha cāsmadguroḥ kaṇvasya kulapateḥ sādhidaivata iva śakuntalayānumālinītīramāśramo dṛśyate /
na cedanya (thā) kāryātipātaḥ, praviśya gṛhyatāmatithaisatkāraḥ" iti /
---uttejanamitīṣyate /
svakāryasiddhaye 'nyasya preraṇāya kaṭhoravāk
yathā---indrajiccaṇḍavīryo 'si nāmnaiva balavānasi /
dhigdhikpracchannarūpeṇa yudhyase 'smadbhayākulaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) uttejanākhyāmalaṅkṛtimāha---uttejanamiti /
kaṭhorā paruṣā /
indrajit ityādikam indrajitaṃ saṃbodhya lakṣmaṇasya paruṣavākyamidam /
pracchannarūpeṇa meghāntaritavaṣuṣā /
atra darśanarūpasvakāryyasiddhaye indrajitpreraṇāya iyaṃ vāk /
********** END OF COMMENTARY **********
bhartsanā tu parīvādo---
yathā sundarāṅke--"duryodhanaḥ dhig dhik sūta ! kiṃ kṛtavānasi /
vatsasya me prakṛtidurlalitasya pāpaḥ pāpaṃ vidhāsyati--" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) parīvādākhyāmalaṅkṛtimāha---bhartsaneti /
sundaro veṇīsaṃhārasyaivāṅkaḥ /
vatsasya karṇaputrasya vṛṣasenasya pāpaḥ pāṇḍavaḥ pāpaṃ vadham /
atra rathamādāya palāyitasya sāratherbhartsanā /
********** END OF COMMENTARY **********
---nītiḥ śāstreṇa vartanam /
yathā śākuntale--"duṣyantaḥ---vinītaveṣapraveśyāni tapovanāni" /
iti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) nītyakhyāmalaṅkṛtimāha---nītiriti /
spaṣṭamidam /
********** END OF COMMENTARY **********
uktasyārthasya yattu syādutkīrtanamanekadhā
upālambhaviśeṣeṇa tat syādarthaviśeṣaṇam /
yathā śākuntale rājānaṃ prati "śārṅgaravaḥ--āḥ kathamidaṃ nāma, kimupanyastamiti ? nanu bhavāneva nitarāṃ lokavṛttāntaniṣṇātaḥ /
satīmapi jñātikulaikasaṃśrayāṃ jano 'nyathā bhartṛmatīṃ viśaṅkate /
ataḥ samīpe pariṇeturiṣyate priyāpriyā vā pramadā svabandhubhiḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) arthaviśeṣākhyamalaṅkṛtimāha---utkasyārthasyeti /
paroktasyārthasya upālambhavidhayā yat anekadhā utkīrttanamityarthaḥ /
utkīrttanamanuvādaḥ /
āḥ kathamidamiti /
śakuntalāṃ svīkarttuṃ bahuśaḥ śārṅgaraveṇokte rājñoktaṃ kimidamupanyastamiti /
upahāsavidhayā śārṅgaraveṇānekadhā tadanuvādaḥ kriyate /
kimidamitīti /
atra vīpsā bodhyā tadeva anekadhātvāt /
satīmapīti /
jñātiḥ patṛpakṣaḥ /
anyathā bhāsatīṃ /
svabandhubhiḥ pitṛpakṣīyaiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
protsāhanaṃ syādutsāhagirā kasyāpi yojanam
yathā bālarāmāyaṇe---
kālarātrikarāleyaṃ strīti kiṃ vicikitsasi /
tajjagattritayaṃ trātuṃ tāta ! tāḍaya tāḍakām //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) protsāhanākhyāmalaṅkṛtimāha---protsāhanamiti /
yojanaṃ niyojanaṃ pravarttanamityarthaḥ /
kālarātrīti /
rāmaṃ prati viśvāmitrasya vākyamidam /
kālarākṣivat karālā bhīṣaṇā iyaṃ tāḍakā /
vicikitsasi tyajasi /
********** END OF COMMENTARY **********
sāhāyyaṃ saṅkaṭe yatsyāt sānukūlyaṃ parasya ca /
yathā veṇyām--kṛpaṃ prati "aśvatthāmā---tvamapi tāvadrājñaḥ pāśarvavarto bhava /
kupaḥ---vāñchāmyahamadya pratikartum--" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) sāhāyyākhyāmalaṅkṛtimāha--sāhāyyamiti spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
abhimānaḥ sa eva syāt---
Locanā:
(lo, ā) sa eva yo bhāṣitaḥ sa evābhimāna eva /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---"duryodhanaḥ---mātaḥ kimapyasadṛśaṃ kṛpaṇaṃ vacaste---" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) abhimānākhyamālaṅkṛtimāha---abhimāna iti /
vākyāt yo 'bhimānaḥ pratīyate sa evābhimānākhyālaṅkāra eva /
mātariti /
pāṇḍavebhyo rājyaṃ dātuṃ gāndhāryā ukte duryodhanasyābhimānamūleyamuktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---praśrayādanuvartanam
anuvṛttiḥ---
yathā śākuntale--"rājā---(śakuntalāṃ prati) ayi ! tapo vardhate /
anusūyādāṇiṃ adidhivisesalāheṇa" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) anuvṛttyākhyāmalaṅkṛtimāha---praśrayāditi /
praśrayo vinayaḥ /
anuvarttanaṃ prīṇanam /
ayīti /
atra rājño 'nasūyāyāḥ parasparaṃ prīṇanam /
********** END OF COMMENTARY **********
---bhūtakāryākhyānamutkīrtanaṃ matam /
yathā bālārāmāyaṇe---
atrāsītphaṇipāśabandhanavidhiḥ śaktyā bhavaddevare gāḍhaṃ vakṣasi tāḍite hanumatā droṇādriratrāhṛtaḥ /
ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) utkīrttanākhyāmalaṅkṛtimāha---bhūteti /
bhūtakāryaṃ pūrvavṛttam /
na ca pūrvasiddhārthakathanātmakaṃ yat niruktirūpaṃ nāṭyalakṣaṇamuktaṃ tadbheda iti vācyam /
tatra svakṛtirūpasya pūrvasiddhārthasya nihatāśeṣakauravya ityādinā kathanamatra tu svaparasādhāraṇakṛtapūrvavṛttasya iti tadbhedaḥ /
atra āsīditi puṣpakeṇāgamane raṇasthalaṃ sītāṃ darśayato rāmasya vākyamidam /
bhavaddevare lakṣmaṇe vakṣasi rāvaṇena śaktyā gāḍhaṃ tāḍite sati droṇādriḥ gandhamāhanādriḥ atra hanumatā āhṛtaḥ /
devaratvakathanam anurāgotpādanāya /
divyaiḥ lakṣmaṇaśaraiḥ indrajit lokāntaraṃ prāpitaḥ /
he mṛgākṣi ! rākṣasapateḥ rāvaṇasya kaṇṭhāṭavī kenāpyatra kṛttā arthāt mayā /
********** END OF COMMENTARY **********
yācñā tu kvāpi yācñā yā svayaṃ dūtamukhena vā
yathā----adyāpi dehi vaidehiṃ dayālustvayi rāghavaḥ /
śirobhiḥ kandukakrīḍāṃ kiṃ kārayasi vānarān //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) yācñārūpāmalaṅkṛtimāha---yācñeti /
dūtamukhena vā ityukteḥ dūtamukhena yācanocitavastuyācñā labhyate /
tena tat paśyeyamanaṅgamaṅgalagṛhamityādau udāharaṇake āśaṃsanākhyālaṅkāreṇaiva bhedaḥ /
adyāpītyādikaṃ rāvaṇe 'ṅgadasya vākyam /
śirobhiriti /
rāmacchinnatvacchirobhirityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
parihāra iti proktaḥ kṛtānucitamārjanam /
yathā--prāṇaprayāṇaduḥkhārta uktavānasmyanakṣaram /
tatkṣamasva vibho ! kiṃ ca sugrīvaste samarpitaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) parihārarūpāmalaṅkṛtimāha---parihāra itīti /
prāṇaprayāṇamiti /
rāmaṃ prati mriyamāṇasya vālina uktiriyam /
********** END OF COMMENTARY **********
avadhīritakartavyakathanaṃ tu nivedanam
yathā rāghavābhyudaye---"lakṣmaṇaḥ--ārya ! samudrābhyarthanayā gantumudyato 'si tatkimetat" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) nivedanākhyāmalaṅkṛtimāha---avadhīriteti /
avadhīritam abadhāraṇā /
tatra kimetādityarthaḥ /
avadhīraṇaivātra karttavyā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
pravartanaṃ tu kāryasya yatsayātsādhupravartanam /
yathā veṇyām---"rājā---kañcukin ! devasya devakīnandanasya bahumānādvatsasya bhīmasenasya vijayamaṅgalāya pravartantāṃ tatrocitāḥ samārambhāḥ" /
ākhyānaṃ pūrvavṛttoktir---
yathā tatraiva--"deśaḥ so 'yamarātiśoṇitajaleryasmin hradāḥ pūritāḥ--'ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) pravarttanākhyāmalaṅkṛtimāha---pravarttanaṃ tu iti /
kāryasya sambandhai yat sādhuno maṅgalasya pravarttanaṃ tat ityarthaḥ /
ākhyānarūpāmalaṅkṛtimāha---pūrvavṛttoktiratra krodhamūlakatvena viśeṣaṇīyā /
tena bhūtakāryyākhyānarūpāt utkīrttanālaṅkārāt bhedaḥ deśaḥ so 'yamityādi /
aśvatthāmnaḥ krodhāt pūrvavṛttoktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---yuktirarthāvadhāraṇam
yathā tatraiva---
yadi samaramapāsya nāsti mṛtyorbhayamiti yuktamito 'nyataḥ prayātum /
akha maraṇamavaśyameva jantoḥ kimiti mudhā malinaṃ yaśaḥ kurudhvam ? //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) yuktirūpāmalaṅkṛtimāha---yuktiriti /
hetupradarśanena pareṣāṃ kāryārthaniścāyanamityarthaḥ /
yadi samaramiti /
droṇasya maraṇena palāyamānān vīrān prati aśvatthāmna uktiriyam /
atroktahetupradarśanena yuddhakarttavyatāniścāyanam /
********** END OF COMMENTARY **********
praharṣaḥ pramadādhikyaṃ---
yathā śākuntale---"rājā - tātkimidānīmātmānaṃ pūrṇamanorathaṃ nābhinandāmi" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) praharṣākhyāmalaṅkṛtimāha---praharṣa iti spaṣṭam /
********** END OF COMMENTARY **********
---śikṣā syādupadeśanam /
yathā tatraiva--"sahi, ṇa juttaṃ assamavāsiṇo jaṇassa akidasakkāraṃ adidhivisesaṃ ujjhia sacchandado gamaṇam" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) upadeśānarūpāmalaṅkṛtimāha---śikṣeti /
sahīti /
sakhi ! na yuktamāśramavāsino janasyākṛtasatkāramatithiviśeṣamuktvā svacchandato gamanam /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣāṃ ca lakṣaṇanāṭyālaṅkārāṇāṃ sāmānyata ekarūpatve 'pi bhedena vyapadeśo gaḍḍalikāpravāheṇa /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) eṣāṃ ceti /
lakṣaṇāni uktāni ṣaṭatriṃśat, nāṭyālaṅkārā uktāstrayatriṃśat /
ekarūpatve 'pīti /
lakṣaṇatvālaṅkāratvayorvinigamakābhāvāllakṣaṇānāmapyalaṅkāratvam alaṅkārāṇamapi lakṣaṇatvam ityevam ekarūpatvasambhave 'pītyarthaḥ /
bhedeneti /
etāni lakṣaṇāni, etā alaṅkṛtaya ityevaṃ bhedena ityarthaḥ /
gaḍḍalikāpravāho 'nādisiddho nirmalo vyavahāraḥ /
Locanā:
(lo, i) gaḍḍarikāpravāheṇeti---yathā gaḍḍarikā ekā aparāṃ tāṃ caṃtarānugacchati, tāsāṃ gatānugatamātreṇa bhedaḥ tathā lakṣaṇanāṭyālaṅkārayorapīti bhāvaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
eṣu ca keṣāṃcidguṇālaṅkārabhāvasaṃdhyaṅgaviśeṣāntarbhāve 'pi nāṭake prayatnataḥ karttavyatvāttadviśeṣoktiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) eṣu ceti /
keṣāñcit vakṣyamāṇopamāvyatirekālaṅkārādirūpatvena teṣu kāvyāṅgeṣu keṣāñcicca guṇabhāvatatsamvandhivyañjakatvena teṣu kāvyāṅgeṣu antarbhāvasambhave 'pi ityarthaḥ /
prayatnataḥ karttavyatvāditi---karttavyatā ca tattaprasaṅgaucityānusāreṇa yathāyogyameva na tu sarvatraiva sarveṣābhityavadheyam /
********** END OF COMMENTARY **********
etāni ca---
pañcasandhi caturvṛtti catuḥ ṣaṣṭyaṅgasaṃyutam /
ṣaḍaviṃśallakṣaṇopetamalaṅkāropaśobhitam /
mahārasaṃ mahābhogamudāttaracanānvitam /
Locanā:
(lo, ī) mahārasamiti---rasabhāvanirantaram /
********** END OF COMMENTARY **********
mahāpuruṣasatkāraṃ sādhvācāraṃ janapriyam //
suśliṣṭasandhiyogaṃ ca suprayogaṃ sukhāśrayam /
mṛduśabdābhidhānaṃ ca kaviḥ kuryāttu nāṭakam //
iti muninoktatvānnāṭake 'vaśyaṃ kartavyānyeva vīthyaṅgāni vakṣyante /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) sukavinā tu etat sakalaviśiṣṭamapi naṭakaṃ karttyamiti munināṃktatvāt tena sarvabhidaṃ karttavyamityāha---pañcasandhi caturvṛttītyādi kuryāttu nāṭakamityantam /
pañcasandhayo mukhasandhyādyāḥ prāguktāḥ pañca /
catuḥ ṣaṣṭyaṅgāni ca sandhīnāṃ prāguktāni /
ṣaṭtriṃśat lakṣaṇāni ca nāṭyānāṃ prāguktāni /
alaṅkārastrayastriṃśat sampratyuktāḥ /
"trayastriṃśat prayojyāni vīthyaṅgāni trayodaśa'; ityuktatvāt trayastriṃśadalaṅkāroktyanantaraṃ vīthyaṅgānāṃ vaktavyatve prāpte vīthirūpakanāṭakaviśeṣasya viśipya darśitatvāt darśayiṣyamāṇatadavasare vīthyaṅgāni vakṣyante ityāha---vīthyaṅgānīti /
********** END OF COMMENTARY **********
lāsyāṅgānyāha--
geyapadaṃ sthitapāṭhyamāsīnaṃ puṣpagaṇḍikā
pracchedakastrigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍhakam /
uttamottamakaṃ cānyaduktapratyuktameva ca
lāsye daśavidhaṃ hyetadaṅgamuktaṃ manīṣibhiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) daśa lāsyāṅgāni vaktumāha---lāsyāṅgānīti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra--
tantrībhāṇḍaṃ puraskṛtyopaviṣṭasyāsane puraḥ
śuddhaṃ gānaṃ geyapadaṃ---
Locanā:
(lo, u) śuṣkam anukaraṇīyam /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---gaurīgṛhe vīṇāṃ vādayantī "malayavatī---
utphullakalakesaraparāgagauradyute ! mama hi gauri ! /
abhivāñchitaṃ prasidhyatu bhagavati ! yuṣmatprasādena //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) tatra geyapadarūpaṃ lāsyāṅgamāha---tantrībhāṇḍeti /
tantrībhāṇḍam tantryāśrayāṃ vīṇāṃ puraskṛtya pradhānīkṛtya śuṣkaṃ gānaṃ nṛtyahīnagānam /
utphulleti---mamābhivāñchitamityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
---sthitapāṭhyaṃ taducyate /
madanottāpitā yatra paṭhati prākṛtaṃ sthitā
abhinavaguptapādāstvāhuḥ---"upalakṣaṇaṃ caitat /
krodhodbhrāntasyāpi prākṛtapaṭhanaṃ sthitapāṭhyam" iti /
nikhilātodyarahitaṃ śokacintānvitābalā /
aprasādhitagātraṃ yadāsīnāsīnameva tat
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) āsīnamaṅgamāha---nikhilātodyeti /
mṛdaṅgādivādyarahitam /
śokākulā vastrācchāditagātrī yattiṣṭhati tadāsīnamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ātodyamiśritaṃ geyaṃ chandāṃsi vividhāni ca /
strīpuṃsayoviparyāsaceṣṭitaṃ puṣpagaṇḍikā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) puṣpagaṇḍikākhyamaṅgamāha---ātodyeti /
chandāṃsi gadyapadyarāgāṇam viparyāsaścaṣṭāvyatyāsaḥ /
Locanā:
(lo, ū) viparyāsaceṣṭitaṃ striyāḥ puruṣasya coṣṭitaṃ, paruṣasya strīceṣṭitam /
********** END OF COMMENTARY **********
anyāsaktaṃ patiṃ matvā premavicchedamanyunā /
vīṇāpuraḥsaraṃ gānaṃ striyāḥ pracchedako mataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) pracchedākhyamaṅgamāha---anyāsaktamiti /
uktamanyunā patimavajñāya vīṇāpurassaraṃ gānamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
strīveṣadhāriṇāṃ puṃsāṃ nāṭyaṃ ślakṣṇaṃ trigūḍhakam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) trigūḍhākhyamaṅgamāha---strīveśeti /
ślakṣṇaṃ manoharam /
makaranda iti /
tena mālatīpratāraṇāya lavaṅgikāveśasya nandanapratāraṇāya mālatīveśadhāraṇāt /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā mālatyām--"makarandaḥ--eṣo 'smi mālatīsaṃvṛttaḥ" /
kaścana bhraṣṭasaṃketaḥ suvyaktakaraṇānvitaḥ
prākṛtaṃ vacanaṃ vaktiṃ yatra tatsaindhavaṃ matam /
karaṇaṃ vīṇādikriyā /
caturastrapadaṃ gītaṃ mukhapratimukhānvitam
Locanā:
(lo, ṛ) caturastrapadaṃ bharatādi prasiddham /
********** END OF COMMENTARY **********
dvigūḍhaṃ rasabhāvāḍhyam--
---uttamottamakaṃ punaḥ /
kopaprasādajamadhikṣepayuktaṃ rasottaram
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) dvigūḍhakamaṅgamāha---caturastrapadamiti /
pādacatuṣṭayānvitaṃ gītamityarthaḥ /
tacca gītaṃ mukhapratimukhasandhyorgeyamityarthaḥ /
uttamottamakamaṅgamāha---uttamottamakaṃ punariti /
kopeti /
lāsyaṃ kadācitkopajatvāt adhikṣepayuktam /
kadācit prasādajatvāt rasottaramityarthaḥ /
hāvaheleti /
helābhinno 'tra hāvo govṛṣanyāyāt helābāhulyārthaṃ tat /
********** END OF COMMENTARY **********
hāvahelānvitaṃ citraślokabandhamanoharam /
uktipratyuktisaṃyuktaṃ sopālambhamalīkavat
vilāsānvitagītārthamuktapratyuktamucyate /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) uktapratyuktamaṅgamāha---uktipratyuktīti /
upālambha upahāsaḥ /
sa cālīkārthamupanyasyetyāha---alīkavaditi /
********** END OF COMMENTARY **********
spaṣṭānyudāharaṇāni /
etadeva yadā sarvaiḥ patākāsthānakairyutam
aṅkaiśca daśabhirdhorā mahānāṭakamūcire /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) mahānāṭakākhyaṃ nāṭakaprabhedamāha---etadeveti /
nāṭakamevetyarthaḥ /
sarvaiḥ patākāsthānakairiti /
sahasaivārthasampattirguṇavatyupacārataḥ /
patākāsthānakamidaṃ prathamaṃ parikīrttitam //
ityādibhiruktaiścaturbhiḥ patākasthānakairityarthaḥ /
Locanā:
(lo, ṝ) evaṃ naṭakalakṣaṇaṃ gobalīvardanyāyena bhinnaṃ mahānāṭakalakṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
etadeva nāṭakam /
yathā---bālarāmāyaṇam /
atha prakaraṇam ---
bhavetprakaraṇo vṛttaṃ laukikaṃ kavikalpitam
śṛṅgāro 'ṅgī nāyakastu vipro 'mātyo 'thavā vaṇik /
sāpāyadharmakāmārthaparo dhīra śāntakaḥ
Locanā:
(lo, ḷ) atha uddeśyakameṇa prakaraṇādīnnirūpayati---bhavoditi /
laukikaṃ na tu divyaṃ miśraṃ vā /
********** END OF COMMENTARY **********
vipranāyakaṃ yathā mṛcchakaṭikam /
amātyanāyakaṃ mālatīmādhavam /
vaṇiḍnāyakaṃ puṣpabhūṣitam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) nāṭakaprakaraṇabhāṇādayo ye rūpakoparūpakaprabhedā utkīrttitā "vinā viśeṣaṃ sarveṣāṃ lakṣma nāṭakavanmatam" /
ityuktatvāditthaṃ sāṅgopāṅganāṭakalakṣaṇamuktvā prakaraṇākhyaṃ dvitīyarūpakamāha---atha prakaraṇamiti /
vṛttaṃ tannāṭyavarṇanīyaprasaṅgaḥ /
tacca kavinaiva kalpitatvena purāṇeṣu adṛṣṭatvāllaukikam /
sāpāyeti /
śṛṅgāritvena kadāciddharmasya nāyikāyā mānāt kadācitkāmasya kāmārthavyavasāyāt arthasya cāpāyavānityarthaḥ /
dhīrapraśānta iti /
"sāmānyaguṇairbhūyān dvijādiko dharipraśānta"iti /
tallakṣaṇaṃ prāguktam /
puṣpabhūṣitaṃprakaraṇaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nāyikā kulajā kvāpi veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit /
tena bhedāstrayastasya tatra bhedastṛtīyakaḥ
kitavadyūtakārādiviṭaceṭakasaṃkulaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) tena bhedāstrayastasyeti /
tasya prakaraṇasya kulajā veśyā tadubhayanāyikābhedāt bhedakṣatrayam /
tatrobhayanāyakatve tṛtīyabhedapātrāṇyāha--kitaveti /
********** END OF COMMENTARY **********
kulastrī puṣpabhūṣite /
veśyā tu raṅgavṛtte /
dve api mṛcchakaṭike /
asyanāṭakaprakṛtitvāccheṣaṃ nāṭakavat /
atha bhāṇaḥ---
bhāṇaḥ syāddhūrtacarito nānāvasthāntarātmakaḥ
ekāṅka eka evātra nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ /
raṅge prakāśayetsvenānubhūtamitareṇa vā
saṃbodhanoktipratyukto kuryādākāśabhāṣitaiḥ /
sūcayedvīraśṛṅgārau śauryasaubhāgyavarṇanaiḥ
tatraitivṛttamutpādyaṃ vṛttiḥ prāyeṇa bhārati /
mukhanivahaṇo sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) bhāṇākhyaṃ rūpakamāha---atheti /
nānāvastheti /
nāṭakasyāntarātmā nāyakaḥ sa nānāvastho yatra tādṛśaḥ /
paṇḍita eva dhūrtto bodhyaḥ /
svana itareṇa vānubhūtārthamityanvayaḥ /
sūcayediti /
śauryyeṇa vīram, saubhāgyena śṛṅgāram /
sūcayedityarthaḥ /
utpādyaṃ kavinaiva /
********** END OF COMMENTARY **********
atrākāśabhāṣitarūpaparavacanamapi svayamevānuvadannuttarapratyuttare kuryāt /
śṛṅgāravīrarasau ca saubhāgyaśauryavarṇanayā sūcayet /
prāyeṇa bhāratī, kvāpi kauśikyapi vṛttirbhavati /
lāsyāṅgāni geyapadādīni /
udāhaṇaṃ līlāmadhukaraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) vyācaṣṭe---atreti /
līlāmadhukaro bhāṇākhyarūpakaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vyāyogaḥ---
khyātetivṛtto vyāyogaḥ svalpastrījanasaṃyutaḥ /
hīno garbhavimarśābhyāṃ narairbahubhirāśritaḥ
Locanā:
(lo, e) prakaraṇād bhedo garbhāvimarśābhāvena /
********** END OF COMMENTARY **********
ekāṅkaśca bhavedastrīnimittasamarodayaḥ /
kaiśikīvṛttirahitaḥ prakhyātastatra nāyakaḥ
rājaṣiratha divyo vā bhaveddhīroddhataśca saḥ /
hāsyaśṛṅgāraśāntebhya itare 'trāṅgino rasāḥ
yathā saugandhaikāharaṇam /
atha samavakāraḥ---
vṛttaṃ samavakāre tu khyātaṃ devāsurāśrayam /
sandhayo nirvimarśāstu trayo 'ṅkāstatra cādime
sandhī dvāvantyayostadvadeka eko bhavetpunaḥ /
nāyakā dvādaśodāttāḥ prakhyātā devamānavāḥ
phalaṃ pṛthakpṛthakteṣāṃ vīramukhyo 'khilo rasaḥ /
vṛttayo mandakauśikyo nātra bindupraveśakau
vīthyaṅgāni ca tatra syuryayālābhaṃ trayodaśa /
gāyatryuṣṇiṅmukhānyatra cchandāṃsi vividhāni ca
Locanā:
(lo, ai) gāyatryādīnāṃ chandasāṃ lakṣaṇānyākāreṣu boddhavyāni /
********** END OF COMMENTARY **********
triśṛṅgārastrikapaṭaḥ kāryaścāyaṃ trividravaḥ /
vastu dvādaśanālībhirniṣpādyaṃ prathamāṅkagam
dvitīye 'ṅke catasṛbhirdvābhyāmaṅketṛtīyake /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) vyāyogākhyaṃ rūpakamāha---atheti /
saugandhikāharaṇaṃ vyāyogākhyarūpakaviśeṣaḥ /
samavakārākhyaṃ rūpakamāha---atheti /
ādime 'ṅke antyayoraṅkayorekaḥ sandhirityarthaḥ /
mandakauśikyaḥ kauśikyā evāmtaraviśeṣāḥ /
triśṛṅgārādikaṃ svayameva vyākhyāsyati---vastu iti /
prathamāṅkagaṃ prathamāṅkabodhanīyaṃ vastu /
ghaṭikādvayātmakanāḍīdvādaśakairaṣṭacatvāriṃśaddaṇḍairniṣpādyaṃ kāryyamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
nālikā ghaṭikādvayamucyate /
bindupraveśakau ca nāṭakoktāvapi neha vidhātavyau /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) vyācaṣṭe---nāḍikā ceti ghaṭikā daṇḍadvayam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra---
dharmārthakāmaistrividhaḥ śṛṅgāraḥ, kapaṭaḥ punaḥ
svābhāvikaḥ kṛtrimaśca daivajo vidravaḥ punaḥ /
acetanaiścetanaiśca cetanācetanaiḥkṛtaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) tatra śṛṅgārādikaṃ kārikayā āha---dharmārtheti /
trikapaṭatvaṃ vyākhyātuṃ kapaṭatraividhyamāha---kapaṭaḥ punariti /
trividravatvaṃ vyākhyātumāha---vidravaḥ punaḥ iti /
kautukena pratāraṇādiviśeṣo vidravaḥ /
sa cācetanaiḥ kāṣṭhaputtalikādibhiścetanaiḥ prahasanakaraiścetanācetanaiścetanatve 'pi prakṛṣṭacetanārahitaiḥ paśvādibhiḥ tadvakṣyati /
gajādibhiriti tatra dharmaśṛṅgārādikamicchayā vyutkameṇa darśayati /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra śāstrāvirodhena kṛto dharmaśṛṅgāraḥ /
arthalābhārthakalpitor'thaśṛṅgāraḥ /
prahasanaśṛṅgāraḥ kāmaśṛṅgāraḥ /
tatra kāmaśṛṅgāraḥ prathamāṅkaḥ eva /
anyayostu na niyama ityāhuḥ /
cetanācetanā gajādayaḥ /
samavakīryante bahavor'thā asminnati samavakāraḥ /
yathā---samudramathanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) tatra nāyikānāyakayoḥ arthalābhārthaḥ śṛṅgāro veśyānāṃ; dharmāvirodhī śṛṅgāraḥ svadāreṣu puṃsaḥ /
samavakārapadavyutpattimāha---samavakīryyanta iti /
Locanā:
(lo, o) prahasano hāsyayuktaḥ prathamoddiṣṭo 'pi dharmaśṛṅgāraḥ paścād vidheyatvena paścād vyākhyātaḥ /
aniyamāditi kvaciddivyaḥ kvacinnaro vā nāyakaḥ arthaprakṛtayaḥ ārambhayatnādyāḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha ḍimaḥ---
māyendrajālasaṃgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitaiḥ /
uparāgaiśca bhūyiṣṭho ḍimaḥ khyātetivṛttakaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) ḍimasaṃjñakaṃ rūpakamāha--atheti /
māyeti /
māyātmakatvāt adṛśyatā /
indrajālamalīkanānāvastupradarśanam /
saṅgrāmakrodhodbhrāntādiceṣṭitamitastato vikṣepaḥ /
uparāgaḥ upadravaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
aṅgī raudrarasastatra sarve 'ṅgāni rasāḥ punaḥ /
catvāro 'ṅkā matā neha viṣkambhakapraveśakau
nāyakā devagandharvayakṣarakṣomahoragāḥ /
bhūtapretapiśācādyāḥ ṣoḍaśātyantamuddhatāḥ
vṛttayaḥ kauśikīhīnā nirvimarśāśca sandhayaḥ /
dīptāḥ syuḥ ṣaḍrasāḥ śāntahāsyaśṛṅgāravajiṃtāḥ
atrodāharaṇaṃ ca "tripuradāhaḥ" iti maharṣiḥ /
athehāmṛgaḥ--
īhāmṛgo miśravṛttaścaturaṅkaḥ prakīrtitaḥ /
mukhapratimukhe sandhī tatra nirvahaṇaṃ tathā
naradivyāvaniyamau nāyakapratināyakau /
khyātau dhīroddhatāvanyo gūḍhabhāvādayuktakṛt
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) īhāmṛgākhyaṃ rūpakamāha---atheheti /
miśravṛttaḥ khyātākhyātavṛttāntaḥ nirvahaṇopasaṃhṛtirūpasiddhirapi tatretyarthaḥ /
naradivyāviti /
narau vā divyau vā naradivyau vā nāyakapratināyakāvityarthaḥ /
tayorādyo dhīraḥ /
antya uddhataḥ /
sa ca mūḍhabhāvāt ayuktakārī /
********** END OF COMMENTARY **********
divyastriyamanicchantīkapahārādinecchataḥ /
śṛṅgārābhāsamapyasya kiñcitkiñcitpradarśayet
patākānāyakā divyā martyā vāpi daśoddhatāḥ /
yuddhamānīya saṃrambhaṃ paraṃ vyājānnivartate
mahādhmāno vadhaprāptā api vadhyāḥ syuratra no /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) divyastriyamanicchantīmicchataḥ śṛṅgārābhāsamapītyanvayaḥ /
patākānāyakavyāpiprāsaṅgikavṛttapravarttakā nāyikā "vyāpi prāsaṅgikaṃ vṛttaṃ patāketyabhidhīyate"ityuktatvāt /
te tu divyamarttyā dvādaśa ityarthaṃ /
tathā ca nāyakapratināyakau dvau, patākānāyakā daśa iti dvādhaśā /
yuddhamiti yuddharūpaṃ saṃrambhaṃ vikramaṃ parabalamānīya prāpayya vyājāt nivarttayet ityarthaḥ /
tatra hetumāha---māhatmāna iti /
teṣāṃ vadhānarhatvādityarthaḥ /
itthaṃ nāyakapratināyakayordivyamarttyāditvāt niyama uktaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
ekāṅko deva evātra netetyāhuḥ pare punaḥ
divyastrīhetukaṃ yuddhaṃ nāyakāḥ ṣaḍitītare /
miśraṃ khyātākhyātam /
anyaḥ pratināyakaḥ /
patākānāyakāstu nāyakapratināyakayormilitā daśa /
nāyako mṛgavadalabhyāṃ nāyikāmatra īhate vāñchatītīhāmṛgaḥ /
yathā---kusumaśekharavijayādiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) anye tu divyaikānāyakaniyamamāhuḥ /
anye tu ṣaḍnāyakamāhurityāha--ekāṅko divya ityādi ca /
patākānāyaka ityādikaṃ vyācaṣṭai---patākāsthā iti nāyakapratināyakayoḥ sambandhinaḥ patākāsthā nāyakā militāḥ saṅgatā daśa ityarthaḥ īhāmṛgavyutpattimāha---nāyako mṛgavaditi /
********** END OF COMMENTARY **********
athāṅkaḥ---
utsṛṣṭikāṅka ekāṅko netāraḥ prākṛtā narāḥ
raso 'tra karuṇaḥ sthāyī bahustrīparidevitam /
prakhyātamitivṛttaṃ ca kavirbuddhyā prapañcayet
bhāṇāvatsandhaivṛttayaṅgānyasmiñjayaparājayau /
yuddhaṃ ca vācā karttavyaṃ nirvadavacanaṃ bahu
isaṃ ca kecit nāṭakādyantaḥ pātyaṅkaparicchedārthamutsṛṣṭikāṅkanāmānam āhuḥ /
anye tu---utkrāntā vilomarūpā sṛṣṭiryatretyutsṛṣṭikāṅkaḥ /
yathā--śamiṣṭhāyayātiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) utsṛṣṭikāṅkākhyaṃ rūpakamāha---atheti /
bahustrīṇāṃ paridevitaṃ śokaḥ sthāyibhāvaḥ ityarthaḥ /
utsṛṣṭikāṅkapadārthaṃ vyācaṣṭe--imaṃ ceti /
nāṭakādyantaḥ--pātīti nāṭakāntare dvitryādyaṅkāḥ /
asya ca ekāṅkatvena aṅkāntarotsaṅkāt amum utsṛṣṭikāṅkanāmānaṃ kecidāhurityarthaḥ /
anye tu vakṣyamāṇavīthyāmapi ekāṅkasattvāt tasyā api utsṛṣṭikāṅkatvāpatteḥ /
tatpadārthamanyathāhustadāha---anye tviti /
vilometi prākṛtanāyakatvena vilomatā /
********** END OF COMMENTARY **********
atha vīthī---
vīthyāmeko bhavedaṅkaḥ kaścideko 'tra kalpyate /
ākāśabhāṣitairuktaiścitrāṃ pratyuktimāśritaḥ
sūcayedbhari śṛṅgāraṃ kiñcidanyānnasān prati /
mukhanirvahaṇo sandhaī arthaprakṛtayo 'khilāḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) vīthyākhyaṃ rūpakamāha--atheti /
kaścideka ityatra nāyaka iti śeṣaḥ /
arthaprakṛtaya iti bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryyameva iti yāḥ pañca prakṛtayaḥ prāguktāstā ākhilā api atretyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kaściduttamo madhyamo 'dhamo vā śṛṅgārabahulatvāccāsyāḥ kauśikīvṛttibahulatvam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) vyācaṣṭe---kaściditi /
uttamādyanyataro nāyaka ityarthaḥ /
kauśikyā vṛtteratra anuktatve 'pi bhūriśṛṅgāravattvāt tallābha ityāha--śṛṅgārabahulatvāditi /
********** END OF COMMENTARY **********
asyāstrayodaśāṅgāni nirdiśanti manīṣiṇaḥ /
uddhātya (ta) kāvalagite prapañcastrigataṃ chalam
vākkelyadhibale gaṇḍamavasyanditanālike /
asatpralāpavyāhāramṛda(mārda) vāni ca tāni tu
tatroddhātya(ta) kāvalagite prastāvanāprastāve sodāharaṇaṃ lakṣite /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) prastāvanāprastāve iti /
"pādani tvagatārthani tadarthagataye narāḥ /
yojayanti padairanyaiḥ sa udghātyaka ucyate //
"ityuddhātakalakṣaṇasya "yatraikatra samāveśāt kāryyamanyat prasādhyate /
prayoge sati tadjñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ" //
iti avalagitalakṣaṇasya ca prastāvanāprastāve uktatvāt /
********** END OF COMMENTARY **********
mitho vākyamasadbhūtaṃ prapañco hāsyakṛnmataḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) prapañcākhyamaṅgamāha---mitha iti--asadbhūtam alīkārtham ata eva hāsyakṛt /
Locanā:
(lo, au) mithaḥ asadbhatūṃ vākyamiti sambandhaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā vikramorvaśyām--valībhīsthavidūṣakaceṭyoranyonyavacanam /
trigataṃ syādanekārthayojanaṃ śrutisāmyataḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) trigatākhyamaṅgamāha---trigatamiti /
śrutisāmyataḥ śrūyamāṇaśabdadvayasāmyāt tayorvastuta ekārthatve 'pi anekārthayorekabhinnārthayoryojanaṃ pratyāyanamityarthaḥ
********** END OF COMMENTARY **********
yathā tatraiva---rājā---
sarvakṣitibhṛtāṃ nātha !, dṛṣṭā sarvāṅgasundarī /
rāmā ramye vanānte 'smin mayā virahitā tvayā //
(nepathye tatraiva pratiśabdaḥ) rājā kathaṃ dṛṣṭetyāha /
atra praśnavākyamevottaratvena yojitam /
naṭāditritayaviṣayamevedamiti kaścit /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) sarvakṣitīti---idaṃ himālayasya sambodhanam /
mayā virahitā sarvāṅgasundarī rāmā urvaśī ramye 'smin vanānte tvayā dṛṣṭā iti praśnaḥ /
kathaṃ dṛṣṭā ityāhatvayā virahitā mayā dṛṣṭeti pratiśabdārthasya yojanāddarśanottaraṇaśabdayorekārthatve 'pi darśitarītyā praśrottarabhāvena yojanādanekārthatā, tad vyācaṣṭe---atra praśreti /
naṭanaṭīsūtradhāratrayaprayojyatvenāsya trigatatvaṃ kecit vyācakṣate, tadāha---naṭādīti /
Locanā:
(lo, a) kṣitibhṛtāṃ parvatānāṃ rājñāñca /
mayā virahitā tvayā dṛṣṭā; pakṣe tvayā virahitā mayā dṛṣṭā /
atra rājñāṃ prathamārthābhiprāyeṇa praśrarūpārthaṃ vākyamidamuktvā parvate pratidhvanimākarṇya dvitīyārthaḥ parvatasyottaratvenāvagato virahonmādāta /
********** END OF COMMENTARY **********
priyābhairapriyairvākyairvilobhyacchalanācchalam /
yathā veṇyām--bhīmārjunau---
kartā dyūtacchalānāṃ, jatumayaśaraṇoddīpanaḥ so 'bhimānī rājā duḥśāsanādergururanujaśatasyāṅgarājasya mitram /
kṛṣṇākeśottarīyavyapanayanapaṭuḥ pāṇḍavā yasya dāsāḥ kvā'ste duryodhano 'sau kathayata, na ruṣā, draṣṭumabhyāgatau svaḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) chalākhyamaṅgamāha---priyābhairiti /
vilobhya pratārya chalanādupahasanāt /
kartteti---palāyituṃ duryodhanamanviṣyato bhīmārjunayorvākyamidam /
dyūtacchalādikarttṛtvaviśiṣṭo yastaṃ draṣṭumāgatau svaḥ na tu ruṣā ityanvayaḥ /
śaraṇaṃ gṛham /
duḥ śāsanāderanujaśatasya gururityanvayaḥ /
aṅgarājasya karṇasya /
atra draṣṭumeva na ruṣeti priyābhena vākyena pratārya upahasanam /
Locanā:
(lo, ā) śaraṇaṃ gṛham /
********** END OF COMMENTARY **********
********** END OF COMMENTARY **********
anye tvāhuśchalaṃ kiñcitkāryamuddiśya kasyacit
udīryate yadvacanaṃ vañcanāhāsyaroṣakṛt /
vākkelirhāsyasambandho dvitripratyuktito bhavet
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) anye iti /
kasyacit kiñcit kāryamuddiśya ityanvayaḥ /
vākkelirūpam aṅgamāha---vākkelīti /
********** END OF COMMENTARY **********
dvitrītyupalakṣaṇam /
yathā---
bhikṣo ! māṃsaniṣevaṇaṃ prakuruṣe, kiṃ tena madyaṃ vinā madyaṃ cāpi tava priyaṃ priyamaho vārāṅganābhiḥ saha /
veśyāpyartharuciḥ kutastava dhanaṃ dyūtena cauryeṇa vā cauryadyūtaparigraho 'pi bhavato, naṣṭasya kānyā gatiḥ //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) bhikṣo iti /
parihāsāya māṃsaṃ bhakṣantaṃ bhikṣuṃ prati bhikṣo ityādirgṛhiṇaḥ praśraḥ /
kiṃ tena iti bhikṣoḥ pratyuttaram /
madyaṃ cāpi ityādikaṃ gṛhiṇaḥ /
priyamaho veśyāṅganābhirityādikaṃ bhikṣoḥ /
atrādhikasyāpyakāryasya sattve alpakāryapraśrāt aho ityuktam /
veśyāpītyādi dhanamityantaṃ gṛhiṇaḥ /
dyūtenetyādikaṃ bhikṣoḥ /
cauryyetyādikaṃ gṛhiṇaḥ /
naṣṭasyetyādikaṃ bhikṣoḥ pratyuktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
kecit--"prakrāntavākyasya sākāṅkṣasyaiva nivṛttirvākkeliḥ" ityāhuḥ /
anye "anekasya praśnasyaikamuttaram" /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) keciditi---ākāṅkṣotthāpakaprakrāntavākyasya tadanivṛttau tannivartakavākyādyuktiḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
anyonyavākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ matam /
yathā mama prabhāvatyām--vajranābhaḥ---
asya vakṣaḥ kṣaṇonaiva nirmathya gadayānayā /
līlayonmūlayāmyeṣa bhuvanadvayamadya vaḥ //
pradyumnaḥ---are re asurāpasada ! alamamunā bahupralāpena /
mama khalu---
adya pracaṇḍabhujadaṇḍasamarpitorukodaṇḍanirgalitakāṇḍasamūhapātaiḥ /
āstāṃ samastaditijakṣatajokṣiteyaṃ kṣoṇiḥ kṣaṇena piśitāśanalobhanīyā //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) adhibalākhyamaṅgamāha---anyonyeti /
asya vajña ityādikaṃ prāga vyākhyātam /
adya pracaṇḍeti /
adya mama pracaṇḍe bhujadaṇḍe samarpito ya uruḥ kodaṇḍastato nirgalitānāṃ kāṇḍānāṃ bāṇaānāṃ samūhasya (sahastrasya vā pāṭhabhedāt ) pātairiyaṃ kṣauṇī kṣaṇena samastadaityakṣatajaiḥ ukṣitā satī piśitāśanānāṃ lobhanīya āstāmityanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
gaṇḍaṃ prastutasaṃbandhi bhinnārthaṃ satvaraṃ vacaḥ
yathā veṇyām--rājā---
adhyāsituṃ tava cirājjaghanasthalasya paryāptameva karabhoru ! mamorugmam //
anantaram (praviśya) kañcukī--deva ! bhagnaṃ bhagnam-ityādi /
atra rathaketanabhaṅgārthaṃ vacanamūrubhaṅgārthe sambandhe sambaddham /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) gaṇḍākhyamaṅgamāha---gaṇḍamiti /
satvareṇoktatvāt satvaraṃ bhinnārthaṃ vaco yat prastutasya prakrāntasya varṇanaṃ tat sambandhitayā pratīyate ityarthaḥ /
rājā duryodhanaḥ /
karabhoru iti bhānumatyāḥ sambodhanam /
jaghanasthalasyādhyāsitum adhyāsanāya ityarthaḥ /
bhāve tumyogāt ṣaṣṭī /
paryāptaṃ yogyam /
atra prakrāntasya ūrorbhaṅgapratītirityāha---atreti /
********** END OF COMMENTARY **********
vyākhyānaṃ svarasoktasyānyathāvasyanditaṃ bhavet /
yathā chilitarāme--sītā-jāda ! kāllaṃ kkhu aojjhāeṇa gantavvam, tarhi so rāā viṇaeṇa paṇayidavvo /
lavaḥ--atha kimāvābhyāṃ rājopajīvibhyāṃ bhavitavyam /
sītā--jāda ! so kkhu tumhāṇaṃ pidā /
lavaḥ--kimāvayo raghupatiḥ pitā /
sītā--(sāśaṅkam) mā aṇṇadhā saṅkaddham, ṇa kkhu tumhāṇaṃ saalāe jjeva puhavīetti /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, śa) avasyanditākhyamaṅgamāha---vyākhyānamiti /
svarasoktasya vaktṛbhāvena utkasya śroturasvarasāt yadanyathā vyākhyānaṃ tadavasyanditamityarthaḥ /
jādetyādi lavakuśau prati sītāyā uktiḥ /
jāta ! kalyaṃ khalu yuvābhyāmayodhyāyāṃ gantavyam /
tatra sa rājā vinayena praṇamitavyaḥ (iti saṃskṛtam) /
jādeti /
jātaḥ sa khalu yuvayoḥ pitā (iti saṃskṛtam) /
sātaṅkamiti /
vālmīkineṣedhāt ātaṅkaḥ /
mā aṇṇadhā iti, mā anyathā śaṅkethām /
na khalu yuvayoḥ kiṃ tu sakalāyā eva pṛthivyā iti (iti saṃskṛtam) pṛthivyā ityatra pṛthivīsthalokasya ityarthaḥ /
atrapiteti janakaparatayā sītayā svarasoktasya labdhāvasyandanāt tayā eva pālakatayā vyākhyānaṃ kṛtam /
********** END OF COMMENTARY **********
prahelikaiva hāsyena yuktā bhavati nālikā
saṃvaraṇakāryuttaraṃ prahelikā /
yathā ratnāvalyām---susaṅgatā---sahi jassa kide tumaṃ āadā so ida jjeva ciṭṭhadi /
sāgarikā--kassa kide ahaṃ āadā susaṅgatā--ṇaṃ kkhu cittaphalaassa /
atra tvaṃ rājñaḥ kṛte āgatetyarthaḥ saṃvṛtaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṣa) nālikākhyamaṅgamāha---praholiketi /
saṃvaraṇakārīti vyākhyānarūpāṅge 'pi saṃvaraṇarūpasya sattve 'pyatra hāsyayuktatvaṃ viśeṣaḥ /
sahi jasseti---sakhi yasya kṛte tvamāgatā so 'traiva tiṣṭhatīti saṃskṛtam /
kasseti /
kasya kṛte ahamāgatā (iti saṃskṛtam) ṇaṃ citteti /
nanu citraphalakasya (iti saṃskṛtam)
********** END OF COMMENTARY **********
asatpralāpo yadvākyamasaṃbaddhaṃ tathottaram /
agṛhṇato 'pi mūrkhasya puro yacca hitaṃ vacaḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, sa) trividhamasatpralāpākhyamaṅgamāha---asaditi /
asambaddhamalīkāroyamāṇārthakaṃ vākyamuttarañca tādṛśamityarthaḥ /
tṛtīyamasatpralāpākhyamaṅgamāha---agṛhṇato 'pīti /
hitaṃ vaco 'gṛhṇato 'pi mūrkhasyetyanvayaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
tatrādyaṃ yathā mama prabhāvatyām--pradyumnaḥ--
(sahakāravallīmavalokya sānandam) aho kathamihaiva---
alikulamañjulakeśī parimalabahalā rasāvahā tanvī /
kisalayapeśalapāṇiḥ kokilakalabhāṣiṇī priyatam me //
evamasaṃbaddhottare 'pi /
tṛtīyaṃ yathā--veṇyāṃ duryodhanaṃ prati gāndhārīvākyam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ha) alikuleti---cūtalatikāyāṃ prabhāvatībhramādiyamuktiḥ /
iheyaṃ cūtalatiketi /
kaiva prabhāvatī kīdṛśī ? alikulam eva mañjulāḥ keśaā yasyāstādṛśī, kisalayameva peśalapāṇiryasyāstādṛśī /
kokilapadamatra tadbhāṣāparam /
tathā ca tadbhāṣārūpavibhāṣāvatītyarthaḥ /
na tu kokilavadbhāṣaṇaśīlā ityarthaḥ /
tadābhedabhāṣaṇāt abhedāropānupapatteḥ /
atra ca āhāryāropābhāvāt na rūpakaṃ kintu vāstavabhramāt bhrāntimadalaṅkāra eva /
evamasambaddhottareṣvapīti /
tatra yathā mama-- dvijaḥ śākhāyuktastvayi kṛtakathaḥ kokila iti tvayākhyeyaṃ mande mayi virahipāte kiyadagham /
iti praśre vāyormukulapulakā cūtalatikā dhruvaṃ dhṛtvā mauliṃ na khalu kiyadityuttarayati //
atra hi vātadhūtamaulikāyāṃ cūtalatikāyāṃ mandavayoḥ kati māpapraśre maulipūnanena pāpabhāvottarāropaḥ /
vāyoḥ praśraprakāraḥ pūrvārddhārthaḥ /
pūrvaprāptapāpavyavasthake jane eka praśraucityādityāha---dvija iti /
śākhāyuktaviṭapasthito dvijaḥ pakṣī /
kokila eva drupadāmantrasya ṛṣiḥ kokilanāma vedaśākhāyukto dvijaḥ sa tvayi kṛtakatha ityatastvayā mande vedarahite idamapyākhyeyam /
virahivadhe kiyat pāpamiti praśraḥ /
mandavāyoḥ kāmoddīpakatvena virahihantṛtvāt ayaṃ praśraḥ /
vyavasthākathane harṣotpulakaḥ /
tṛtīyaṃ yathā veṇyāṃ duryodhanaṃ prati gāndhāryā hitavākyam /
athavā pradīyatāṃ dāśarathaye maithilīti rāvaṇaṃ prati vibhīṣaṇasya vākyamidamapi bodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
vyāhāro yatparasyārthe hāsyakṣobhakaraṃ vacaḥ /
yathā mālavikāgnimitra---(lāsyaprayogāvasāne mālavikā nirgantumicchati) viḍhūṣakaḥ--mā dāva uvadesamuddhā gamissasi /
(ityupakrameṇa) gaṇadāsaḥ--(vidūṣakaṃ prati---) ārya ! ucyatāṃ yastvayā kramabhedo lakṣitaḥ /
vidūṣakaḥ--paḍhamaṃ bambhaṇapūā bhodi, sā imāe laṅghidā /
(mālavikāsmaryate) ityādinā nāyakasya viśuddhanāyikādarśanaprayuktena hāsalobhakāriṇa vacasā vyāhāraḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ka) vyāhārarūpakamaṅgamāha---vyāhāra iti /
lāsyāvasāne nṛtyasamāptau /
mā dāva iti /
mā tāvadupadeśamugdhā gamiṣyasīti (saṃskṛtam) /
upadeśaḥ śāstrepadeśaḥ /
tadvisaṃmugdhā tarkaruddhakāriṇī bhūtvā iti śeṣaḥ /
paṭhamamiti /
prathamaṃ brāhmaṇapūjā bhavati sā anayā laṅghitā /
(iti saṃ-) /
atra parasya lājño lābhārthaṃ hāsyakaraṃ vidūṣakasya vākyamāha--
********** END OF COMMENTARY **********
doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syurmṛdar(mādaṃ)vaṃ hi tat
krameṇa yathā---
priya ! jīvitatākrauryaṃ niḥsnehatvaṃ kṛtaghnatā /
bhūyastvaddarśanādeva mamaite guṇatāṃ gatāḥ //
tasyāstadrūpasaundaryaṃ bhūṣitaṃ yauvanaśriyā /
sukhaikāyatanaṃ jātaṃ duḥkhāyaiva mamādhunā //
etāni cāṅgani nāṭakādiṣu sambhavantyapi vīthyāmavaśyaṃ vidheyāni spaṣṭatayā nāṭakādiṣu viniviṣṭānyapīhodāhṛtāni /
vīthīva nānārasānāṃ cātra mālārūpatayā sthitatvādvīthīyam /
yathā---mālavikā /
atha prahasanam---
bhāṇāvatsandhisacdhyaṅgalāsyāṅgāṅkairvinirmitam /
bhavetprahasanaṃ vṛttaṃ nindyānāṃ kavikalpitam
atra nārabhaṭī, nāpi viṣkambhakapraveśakau /
aṅgī hāsyarasastatra vīthyaṅgānāṃ sthitirna vā
tatra---
tapasvibhagadvipraprabhṛtiṣvatra nāyakaḥ /
eko yatra bhaveddhṛṣṭo hāsyaṃ tacchuddhamucyate /
yathā kandarpakeliḥ /
āśritya kañcana janaṃ saṃkīrṇamiti tadviduḥ
yathā---dhūrtacaritam /
vṛttaṃ bahūnāṃ dhṛṣṭānāṃ saṅkīrṇaṃ kecidūcire /
tatpunarbhavati dvyaṅkamathavaikāṅkanirmitam
yathā--laṭakamelakādiḥ /
munistvāha---
veśyāceṭanapuṃsakaviṭadhūrtā vandhakī ca yatra syuḥ /
avikṛtaveṣaparicchaceṣṭitakaraṇaṃ tu saṅkīrṇam //
iti /
vikṛtaṃ tu viduryatra ṣaṇḍhakañcukitāpasāḥ /
bhujaṅgacāraṇabhaṭaprabhṛterveṣavāgyutāḥ
idaṃ tu saṅkīrṇenaiva gatārthamiti muninā pṛthaṅnoktam /
athoparūpakāṇi /
tatra nāṭikā kḷptavṛttā syāt strīprāyā caturaṅkikā /
prakhyāto dhīralalitastatra syānnāyako nṛpaḥ
syādantaḥ purasambaddhā saṅgītavyāpṛtāthavā /
navānurāgā kanyātra nāyikā nṛpavaṃśajā
sampravarteta netāsyāṃ devyāstrāsena śaṅkitaḥ /
devo bhavetpunarjyeṣṭhā pragalbhā nṛpavaṃśajā
pade pade mānavatī tadvaśaḥ saṅgamo dvayoḥ /
vṛttiḥ syātkauśikī svalpavimarśāḥ sandhayaḥ punaḥ
dvayornāyikānāyakayoḥ /
yathā--ratnāvalī---viddhaśālabhañjikādiḥ /
atha troṭakam-
saptāṣṭanavapañcāṅkaṃ divyamānuṣasaṃśrayam /
troṭakaṃ nāma tatprāhuḥ pratyaṅkaṃ savidūṣakam
pratyaṅkasavidūṣakatvādatra śṛṅgāro 'ṅgī /
saptāṅkaṃ yathā--stambhitarambham /
pañcāṅkaṃ yathā--vikramorvaśī /
atha goṣṭhī---
prākṛtairnavabhaiḥ puṃbhirdaśabhirvāpyalaṃkṛtā /
nodāttavacanā goṣṭhī kauśikīvṛttiśālinī
hīnā garbhavimarśābhyāṃ pañcaṣaḍyoṣidanvitā /
kāmaśṛṅgārasaṃyuktā syādekāṅkavinirmitā
yathā---raivatamadanikā /
atha saṭṭakam--
saṭṭakaṃ prākṛtāśeṣapāṭhyaṃ syādapraveśakam /
na ca viṣkambhako 'pyatra pracuraścādbhuto rasaḥ
aṅkā javanikākhyāḥ syuḥ syādanyannāṭikāsamam /
yathā---karpūramañjarī /
atha nāṭyarāsakam---
nāṭyarāsakamekāṅkaṃ bahutālalayasthiti
udāttanāyakaṃ tadvatpīṭhamardepanāyakam /
hāsyo 'ṅgyatra saśṛṅgāro nārī vāsakasajjikā
mukhanirvahaṇe sandhaī lāsyāṅgāni daśāpi ca /
kecitpratimukhaṃ sandhaimiha necchanti kevalam
Locanā:
(lo, i) tālaḥ cañcupuṭādiḥ /
pīṭhamardde 'traivoktaprakāraḥ /
gītaṃ bharatadi prasiddham /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra sandhaidvayavatī yathā--narmavatī /
sandhaicatuṣṭayavatī yathā--vilāsavatī /
atha prasthānakam--
prasthāne nāmako dāso hīnaḥ syādupanāyakaḥ /
dāsī ca nāyikā vṛttiḥ kauśikī bhāratī tathā
surāpānasamāyogāduddiṣṭārthasya saṃhṛtiḥ /
aṅkau dvau layatālādirvilāso bahulastathā
yathā---śṛṅgāratilakam /
athollāpyam---
udāttanāyakaṃ divyavṛttamekāṅkabhūṣitam /
śilpakāṅgairyutaṃ hāsyaśṛṅgārakaruṇai rasaiḥ
ullāpyaṃ bahusaṃgrāmamastragītamanoharam /
catastro nāyikāstatra trayo 'ṅkā iti kecana
śilpakāṅgāni vakṣyamāṇāni /
yathā--devīmahādevam /
atha kāvyam---
kāvyamārabhaṭīhīnamekāṅgaṃhāsyasaṃkulam /
khaṇḍamātrādvipadikābhagnatālairalaṃkṛtam
Locanā:
(lo, ī) khaṇḍamātrādaya ākareṣu boddhavyāḥ /
ādau mukhapratimukhe /
antimo nirvahaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
varṇamātrāchaḍḍaṇikāyutaṃ śṛṅgārabhāṣitam /
netā strī cāpyudāttātra sandhī ādyo tathāntimaḥ
yathā---yādavodayam /
atha preṅkhaṇam---
garbhāvamarśarahitaṃ preṅkhaṇaṃ hīnanāyakam /
asūtradhāramekāṅkamaviṣkambhapraveśakam
niyuddhasampheṭayutaṃ sarvavṛttisamāśritam /
Locanā:
(lo, u) niyuddhaṃ bāhuyuddham /
sampheṭo roṣabhāṣaṇam /
********** END OF COMMENTARY **********
nepathye gīyate nāndī tathā tatra prarocanā
yathā---vālivadhaḥ /
atha rāsakam---
rāsakaṃ pañcapātraṃ syānmukhanirvahaṇānvitam /
bhāṣāvibhāṣābhūyiṣṭhaṃ bhāratī kauśikīyutam
Locanā:
(lo, ū) bhāṣeti--bhāṣāvibhāge yathā--bhāṣārṇave---
"bhāṣā madhyamapātrāṇāṃ nāṭakādau viśeṣataḥ /
mahārāṣṭrī saurasenītyuktā bhāṣā dvidhā budhaiḥ /
hīnairbhāṣyā vibhāṣā syāt sā ca saptavidhā smṛtā /
prācyāvantī māgadhī ca śākārī ca tathāparā /
cāṇḍālī śāvarī caiva tathā bhīrīti bhedataḥ //
********** END OF COMMENTARY **********
asūtradhāramekāṅkaṃ savīthyaṅgaṃ kalānvitam /
śliṣṭanāndīyutaṃ khyātanāyikaṃ mūrkhanāyakam
udāttabhāvavinyasasaṃśritaṃ cottarottaram /
iha pratimukhaṃ sandhimapi kecitpracakṣate
yathā---menaṃkāhitam /
atha saṃlāpakam---
saṃlāpake 'ṅkāścatvārastrayo vā nāyakaḥ punaḥ /
pāṣaṇḍaḥ syādrasastatra śṛṅgārakaruṇotaraḥ
bhaveyuḥ purasaṃrodhacchalasaṃgrāmavidravāḥ /
na tatra vṛttirbhavati bhāratī na ca kauśikī
yathā---māyākāpālikam /
atha śrīgaditam---
prakhyātavṛttamekāṅkaṃ prakhyātodāttanāyakam /
prasiddhanāyikaṃ garbhavimarśābhyāṃ vivarjitam
bhāratīvṛttibahulaṃ śrītiśabdena saṃkulam /
mataṃ śrīgaditaṃ nāma vidvadbhiruparūpakam
yathā---krīḍārasātalam /
śrīrāsīnā śrīgadite gāyetkiṃ citpaṭhedapi /
ekāṅko bhāratīprāya iti kecitpracakṣate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, kha) śrīgaditākhyamuparūpakamāha---atheti /
prītiśabdena prītijanakaśabdena /
śrīrāsīneti /
śrīḥ lakṣmīḥ /
āsīnā praviṣṭā /
********** END OF COMMENTARY **********
ūhyamudāharaṇam /
atha śilpakam---
catvāraḥ śilpake 'ṅkāḥ syuścatastro vṛttayastathā /
aśāntahāsyāśca rasā nāyako brāhmaṇo mataḥ
varṇanātra śmaśānāderhenaḥ syādupanāyakaḥ /
saptiviṃśatiraṅgāni bhavantyetasya tāni tu
āśaṃsātarkasaṃdehatāpodvegaprasaktayaḥ /
prayatnagrathanotkaṇṭhāvahitthāpratipattayaḥ
vilāsālasyabāṣpāṇi praharṣāśvāsamūḍhatāḥ /
sādhanānugamocchavāsavismayaprāptayastathā
lābhavismṛtisaṃphoṭā vaiśāradyaṃ prabodhanam /
camatkṛtiścetyamīṣāṃ spaṣṭatvāllakṣma nocyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ga) śilpakākhyamuparūpakamāha---atheti /
hīna iti /
nikṛṣṭajano 'sahāyaḥ /
asyāśaṃsādyaṅgānyuddiśya tallakṣaṇodāharaṇe spaṣṭatvādupekṣite /
********** END OF COMMENTARY **********
saṃphoṭagrathanayoḥ pūrvamuktatvādeva lakṣma siddham /
yathā---kanakāvatīmādhavaḥ /
atha vilāsikā---
śṛṅgārabahulaikāṅkā daśalāsyāṅgasaṃyutā /
vidūṣakaviṭābhyāṃ ca pīṭhamardena bhūṣitā
hīnā garbhavimarśābhyāṃ saṃdhibhyāṃ hīnanāyakā /
svalpavṛttā sunepathyā vikhyātā sā vilāsikā
kecittu tatra vilāsikāsthāne vināyiketi paṭhanti /
tasyāstu "durmallikāyāmantarbhāvaḥ" ityānye /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, gha) vilāsikākhyamuparūpakamāha---atheti /
********** END OF COMMENTARY **********
atha durmallikā---
durmallī caturaṅkā syāt kauśikībhāratīyutā /
agarbhā nāgaranarānyūnanāyakabhūṣitā
trināliḥ prathamo 'ṅkāsyāṃ viṭakrīḍāmayo bhavet /
pañcanālidvitīyo 'ṅko vidūṣakavilāsavān
ṣaṇṇālikastṛtīyastu pīṭhamardavilāsavān /
caturtho daśanāliḥ syādaṅkaḥ krīḍitanāgaraḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṅa) durmallikākhyamuparūpakamāha--atheti /
agarbhā garbhasandhirahitā /
nāgaranarāḥ nāgarapātrāṇi /
nāyako nikṛṣṭaḥ /
trināliḥ nālikātrayasādhyaḥ /
evamuttaratra /
viṭakrīḍā, dhūrtakrīḍā /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---bindhumatī /
atha prakaraṇikā---
nāṭikaiva prakaraṇī sārthavāhādināyakā /
samānavaṃśajā neturbhavedyatra ca nāyikā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ca) prakaraṇikākhyamuparūpakamāha---atheti /
nāṭikaiveti /
nāṭikālakṣaṇakrāntaivetyarthaḥ /
ṣa sārthavāhāḥ pathikāḥ /
ādiśabdāt pravāsinaśca /
********** END OF COMMENTARY **********
mṛgyamudāharaṇam /
atha hallīśaḥ---
hallīśa eka evāṅkaḥ saptāṣṭau daśa vā striyaḥ /
vāgudāttaikapuruṣaḥ kau (kai) śikīvṛttirujjvalā /
mukhāntimau tathā sandhī bahutālalayasthitiḥ
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, cha) hallīśākhyamuparūpakamāha---atheti /
mukheti---mukhanirvahaṇasandhidvayavatī /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---koliraivatakam /
atha bhāṇikā--
bhāṇikā ślakṣṇanepathyā mukhanirvahaṇanvitā /
kau (kai) śikībhāratīvṛttiyuktaikāṅkavinirmitā
udāttanāyikā mandanāyakātrāṅgasaptakam /
upanyāso 'tha vinyāso vibodhaḥ sādhvasaṃ tathā
samarpaṇaṃ nivṛttiśca saṃhāra iti saptamaḥ /
upanyāsaḥ prasaṅgena bhavetkāryasya kīrtanam
nirvedavākyavyutpattirvinyāsa iti sa smṛtaḥ /
bhrāntināśo vibodhaḥ syānmithyākhyānaṃ tu sādhvasam
sopālambhavacaḥ kopapīḍayeha samarpaṇam /
nidarśanasyopanyāso nivṛttiriti kathyate
saṃhāra iti ca prāhuryatkāryasya samāpanam /
spaṣṭānyudāharaṇāni /
yathā---kāmadattā /
eteṣāṃ sarveṣāṃ nāṭakaprakṛtitve 'pi yathaicityaṃ yathālābhaṃ nāṭakoktaviśeṣaparigrahaḥ /
yatra ca nāṭakoktasyāpi punarupādānaṃ tatra tatsadbhāvasya niyamaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ja) bhāṇikākhyamuparūpakamāha---atheti /
mando nikṛṣṭaḥ /
asya kāryāṇyāha---upanyāsa ityādi /
teṣāṃ lakṣaṇānyāha---upanyāsa iti /
nirvedavākyasya vyutpattirvinyāsaḥ, sā ca vinyāsasaṃjñikā /
kopapīḍayopālambhavacaḥ samarpaṇākhyaṃ kāryamityarthaḥ /
nidarśanasya dṛṣṭāntasyopanyāsa ityarthaḥ /
kāryasya samāpanam---mukhyakāryāvāntarakāryasyetyarthaḥ /
eṣāṃ kāryāṇāṃ sarvanaṭakeṣvevocityātsarvanāṭakānāmevaitatkāryatvamāha---eṣāmiti /
nāṭakoktaviśeṣe parigraha iti vigrahaḥ /
tathā ca bhāṇikoktakāryasya nāṭakāntarepi dātavyamuktam /
yacceti /
nāṭake hi ṣaṭtriṃśallakṣaṇālaṅkārādayaścoktāḥ /
taduktavastuno yacca punarupādānaṃ nāṭakāntara iti bodhyam /
tatsadbhāvasyeti---tatsadbhāvasya tatrāvaśyakatārūpaniyam ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha śravyakāvyāni---
śravyaṃ śrotavyamātraṃ tatpadyagadyamayaṃ dvidhā
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, jha) śravyakāvyānīti /
tatprabedadvayamāha---padyagadyamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra padyamayānyāha---
chandobaddhapadaṃ padyaṃ tena muktena muktakam /
dvābhyāṃ tu yugmakaṃ sāṃdānatikaṃ tribhiriṣyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ña) dvābhyāmityādicaturṣu parasparaikavākyatāpannatve satīti vodhyam /
********** END OF COMMENTARY **********
kalāpakaṃ caturbhiśca pañcabhiḥ kulakaṃ matam /
tatra muktakaṃ yathā mama---
"sāndrānandamanantamavyayamajaṃ yadyogino 'pi kṣaṇaṃ sākṣātkartumupāsate prati muhurdhyānaikatānāḥ param /
dhanyāstā madhurāpirīyuvatayastadbrahma yā kautukā--
dāliṅganti samalapanti śatadhā'karṣanti cumbanti ca" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭa) sāndrānandamiti--yatparaṃ prakṛṣṭaṃ brahma kṣaṇamapi sākṣātkatudhyānaikatānā dhyānamātrāviṣṭā yoginaḥ pratimuhurupāsate tadbrahma yā mathurāpurayuvatayaḥ kautukādāliṅgantītyādi tā dhanyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yugmakaṃ yathā mama---
"kiṃ karoṣi karopānte kānte ! gaṇḍasthalīmimām /
praṇayapravaṇo kānte 'naikānte nocitāḥ krudhaḥ //
iti yāvatkuraṅgākṣīṃ vaktumīhāmahe vayam /
tāvadāvirabhūccūte madhuro madhupadhvaniḥ" //
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṭha) māninyā mānabhaṅgaprakāraṃ sakhyau kathayannāha--kiṃ karoṣītyādi /
he kānte ! karopānte imāṃ gaṇḍasthalīṃ kimarthaṃ karoṣi ? tataḥ praṇayapravaṇa ityādi spaṣṭam /
kuraṅgākṣīmiti vaktuṃ vayaṃ yāvadīhāmahe tāvanmadhuro madhupadhvaniḥ cūte āvirabhūt /
atra prathamaślokārtho dvitīyaśloka utkikarmatvena ukta iti ekavākyatā /
********** END OF COMMENTARY **********
evamanyānyapi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍa) evamiti---sandānitakādāvapi evaṃ bodhyamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sargabandho mahākāvyaṃ tatraiko nāyakaḥ suraḥ
sadvaṃśaḥ kṣatriyo vāpi dhīrodāttaguṇānvitaḥ /
ekavaṃśabhavā bhūpāḥ kulajā bahavo 'pi vā
śṛṅgāravīraśāntānāmeko 'ṅgī rasa iṣyate /
aṅgāni sarve 'pi rasāḥ sarve nāṭakasandhayaḥ
itihāsodbhavaṃ vṛttamanyadvā sajjanāśrayam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ḍha) mahākāvyalakṣaṇamāha---sargabandha ityādi /
paricchedarūpaḥ sargo badhyeta'sminniti sargabandhaḥ /
suro devaḥ /
sarve nāṭakasandhayo mukhapratimukhādayaḥ pañca /
sajjanāśrayam---varṇanīyottamajanasya vṛttaṃ vetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
catvārastasya vargāḥ syusteṣvekaṃ ca phalaṃ bhavet
ādau namaskriyāśīrvā vastunirdeśa eva vā /
kvacinnindā khalādīnāṃ satāṃ ca guṇakīrtanam
ekavṛttamayaiḥ padyairavasāne 'nyavṛttakaiḥ /
nāstisvalpā nātidīrghāḥ sargā aṣṭādhikā iha
nānāvṛttamayaḥ kāpi sargaḥ kaścana dṛśyate /
sargānte bhāvisargasya kathāyāḥ sūcanaṃ bhavet
saṃdhyāsūryendurajanīpradoṣadhvāntavāsarāḥ /
prātarmadhyāhnamṛgayāśailartuvanasāgarāḥ
saṃbhāgavipralambhau ca munisvargapunādhvarāḥ /
raṇaprayāṇopayamamantramutrodayādayaḥ
varṇanīyā yathāyogaṃ sāṅgopāṅgā amī iha /
kavervṛttasya vā nāmnā nāyakasyetarasya vā
nāmāsya sargopādeyakathayā sarganāma tu /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ṇa) catvāra iti---dharmārthakāmamokṣā ye catvāro vargāsteṣvekamapi tatphalamityarthaḥ /
ekavṛttamayairiti---ekacchandovyāptairityarthaḥ /
avasāne sargānte /
sāṅgopāṅga iti---amī sāndhyāsūryendvādayaḥ putrajanmāntā iha kāvye yathāyogaṃ yathāsambhavaṃ sāṅgopāṅgā varṇanīyā ityarthaḥ /
tatra sandhyāṅgam--cakravākavirahaḥ, vāsarāṅgamjalaketyādiḥ, rajanyaṅgam--madhupānādi, upāṅgam--tatraiva parihāsādayaḥ, muniḥ--nāradādiḥ, prayāṇam--yātrā, upayamaḥ vivāhaḥ, mantraḥ--mantraṇā, putrodayaḥ-putrajanma /
itarasya pratināyakasya, tannāmnāsya nāmetyarthaḥ /
sargopādeyeti---sarge upādeyā varṇitā yā kathā tayā sarganāmetyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sandhyaṅgāni yathālābhamatra vidheyāni "avasāne 'nyavṛttakaiḥ" iti bahuvacanamavivakṣitam /
sāṅgopāṅgā iti jalakelimadhaupānādayaḥ /
yathā---raghuvaṃśa---śiśupālavaḥ---naiṣadhādayaḥ /
yathā vā mama---rāghavavilāsādiḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ta) bahuvacanamavivakṣitamiti---avasāna ekasyāpi anyavṛttikasya dṛṣṭa tvāt /
yathā raghuvaṃśamiti /
tatra vṛttasya nāmnā raghuvaṃśeti /
ekavaṃśajā bahubhūpāḥ /
pratināyakasya nāmnā śiśupālavadha iti /
naiṣadhādau tu nāyakasya nāmnā /
nāyakastu sadvaṃrājaḥ kṣattriyaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
asminnārṣe punaḥ sargā bhavantyākhyānasaṃjñakāḥ
asminmahākāvye /
yathā---mahābhāratam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, tha) asminnārṣa iti---ṛṣipraṇīte 'smin mahākāvya ityarthaḥ /
ākhyānasaṃjñakā iti /
śiṣyaṃ prati guruṇāmākhyānaśāstrakathane yāḥ saṃjñā adhyāyarūpāstādṛśasaṃjñakā ityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
prākṛtairnirmite tasminsargā āśvāsasaṃjñakāḥ /
chandasā skandhakenaitatkvacidralitakairapi
yathā---setubandhaḥ /
yathā vā mama---kuvalayāśvacaritam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, da) skandhakagalitake chandoviśeṣau /
********** END OF COMMENTARY **********
apabhraṃśanibaddhe 'smin sargāḥ kuḍavakābhidhāḥ /
tathāpabhraṃśayogyāni cchandāṃsi vividhānyapi
yathā---karṇaparākramaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, dha) kaḍavakābhidhāḥ--kaḍavakanāmānaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
bhāṣāvibhāṣāniyamātkāvyaṃ sargasamujjhitam /
ekārthapravaṇaiḥ padyaiḥ saṃdhisāmagryavarjitam
yathā---bhikṣāṭanam, āryāvilāsaśca /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, na) bhāṣāviśeṣeti---tādṛśavākye saṃskṛtaprākṛtabhāṣayoraniyamaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
khaṇḍakāvyaṃ bhavetkāvyasyaikadeśānusāri ca /
yathā---meghadūtādi /
koṣaḥ ślokasamūhastu syādanyonyānapekṣakaḥ
vrajyākrameṇa racitaḥ sa evātimanoramaḥ /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pa) anyonyānapekṣakaḥ---anyonyanirapekṣakaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
sajātīyānāmekatra sanniveśo vrajyā /
yathā muktāvalyādiḥ /
atha gādyakāvyāni /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, pha) vrajyāpadārthamāha---sajātīyānāmiti /
varṇanīyaikyena sājātyam /
********** END OF COMMENTARY **********
tatra gadyam---
vṛttagandhojjitaṃ gadyaṃ muktakaṃ vṛttagandhi ca
bhavedutkalikāprāyaṃ cūrṇakaṃ ca caturvidham /
ādyaṃ samāsarihitaṃ vṛttabhāgayutaṃ param
anyaddīrghasamāsāḍhyaṃ turya cālpasamāsakam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ba) vṛttagandhojjhitamiti /
gadyasāmānyalakṣaṇam /
taccāturvidhyamāha---muktakamiti /
ādyaṃ muktakam /
paraṃ vṛttagandhiḥ /
vṛttam--akṣarasaṃkhyātaṃ chandastadakadeśayuktamityarthaḥ /
turyaṃ caturthaṃ cūrṇakam /
********** END OF COMMENTARY **********
muktakaṃ yathā---"gururvacasi pṛthururasi--" ityādi /
vṛttagandhi yathā mama--
"samarakaṇḍūlaniviḍabhujadaṇḍakuṇḍalīkṛtakodaṇḍaśiñjinīṭaṃkārojjāgaritavairinagara" ityādi /
atra "kuṇḍalīkṛtakodaṇḍa'--ityanuṣṭubvṛttasya pādaḥ, "samarakaṇḍūla" iti ca prathamākṣaradvayarihitastasyaiva pādaḥ /
utkalikāprāyaṃ yathā mamaiva---"aṇisavisumaraṇisidasaravisaravidalidasamaraparigadapavaraparavala---" ityādi /
cūrṇakaṃ yathā bhama--"guṇaratnasāgara ! jagadekanāgara ! kāminīmadana ! janarañjana !" ityādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, bha) samarakaṇḍuleti--samarotsāhena kaṇḍule nibiḍe dṛḍhe bhujadaṇḍe kuṇḍalīkṛtakodaṇḍasya śiñjinyāḥ guṇasya ṭaṅkāreṇa ujjagaritaṃ vairinagaraṃ yena /
he tādṛśetyarthaḥ /
atra vṛttabhāgayuktatvaṃ darśayati--atreti /
prathamākṣaratrayarahita iti--etasyaiva anuṣṭubha eva pādo 'parapādaḥ /
samaretyakṣaratyage, "kaṇḍūlanibiḍabhūjaḥ'; ityevaṃrūpaḥ /
aṇiseti--aniśaviṣamaniśitaśaravisaravidalitaparighagadaparabala iti saṃskṛtam /
aniśaṃ viṣamānāṃ niśitānāṃ śarāṇaṃ visareṇa--pātena vidalitāḥ parighāḥ mudrarāḥ gadāśca yatra tādṛśaṃ parabalaṃ yasmāt, he tādṛśetyarthaḥ /
guṇaratnasāgaretyādi---atra rephāntaṃ nāma dvayaṃ nāntañca sambodhanadvayamalpasamāsakam /
********** END OF COMMENTARY **********
kathāyāṃ sarasaṃ vastu gadyaireva vinimitam
kvacidatra bhavedāryā kvacidvaktrāpavaktrake /
ādau padyairnamaskāraḥ khalādervṛttakīrtanam
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ma) kathārūpakāvyadharamānaha---kathāyāmiti /
āryāmātrākṛtaṃ chandaḥ /
vaktrāpavaktrake--chandoviśeṣau /
tasya dharmāntarānāha---ādāviti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---kādāmbaryādiḥ /
ākhyāyikā kathāvatsyātkavervaśānukīrtanam /
asyāmanyakavīnāṃ ca vṛttaṃ padyaṃ kvacitkvacit
kathāṃśānāṃ vyavaccheda āśvāsa iti vadhyate /
āryāvaktrāpavaktrāṇāṃ chandasā yena kenacit
anyāpadeśenāśvāsamukhe bhāvyarthasūcanam /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ya) ākhyāyikātmakakāvyadharmānāha---ākhyāyiketi /
kathāvatseti---sā kathoktadharmatulyadharmavatītyarthaḥ /
kathāto viśeṣamāha--kaveriti /
asyāmiti--asyāmākhyāyikāyāmanyakavīnāñca vaṃśādikīrtanamityarthaḥ /
tathā vṛttakṣarasaṃkhyātaṃ chandaḥ kvacit kvacidityarthaḥ /
āśvāsa iti--āśvāsanāmātra pariccheda ityarthaḥ /
āryeti--āryādicchandasāṃ madhye yena kenacicchandasā āśvasasya mukheādau anyāpadeśena--anyacchalena bhāvyarthasya vakṣyamāṇārthasya sūcanamityarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---harṣacaritādiḥ /
"api tvaniyamo dṛṣṭastatrāpyanyairudīraṇāt" /
iti daṇḍyācāryavacanāt kecit ākhyāyikā nāyakenaiva nibaddhavyā" ityāhuḥ, tadayuktam /
ākhyānādayaśca kathākhyāyikayorevāntarbhāvānna pṛthaguktāḥ /
yaduktaṃ daṇḍinaiva---atraivāntarbhaviṣyanti śeṣāścākhyānajātayaḥ" /
iti /
eṣāmudāharaṇam---pañcatantrādi /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, ra) "ākhyāyikā nāyakenaiva nibaddhavyā" iti yad kenaciduktaṃ tad "āpitu"--ityādidaṇḍyācāryavacanādayuktamityarthaḥ /
ākhyānādirūpāṇāṃ kāvyāntaraṇāṃ pṛthagyuktibījamāha--ākhyānādaya iti /
yaduktaṃ daṇḍinaiveti--yato daṇḍinaivoktam, atraivāntaḥ--ityādītyarthaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
atha gadyapadyamayāni---
gadyapadyamayaṃ kāvyaṃ campūrityabhidhīyate
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, la) campūsaṃjñakaṃ kāvyāntaramāha--gadyapadyamayamiti /
********** END OF COMMENTARY **********
yathā---deśarājacaritam /
gadyapadyamayī rājastutirvirudamucyate /
yathā---virudamaṇimālā /
************* COMMENTARY *************
Vijñapriyā:
(vi, va) virudamaṇimālā prabandhaviśeṣaḥ /
********** END OF COMMENTARY **********
karambhakaṃ tu bhāṣābhivividhābhirvinirmitam
Original text: Sāhityadarpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0