સાહિત્યદર્પણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

એતચ્ચ વિવિચ્યોક્તં રસનિરૂપણપ્રસ્તાવ ઇતિ સર્વમવદાતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રસવ્યઞ્જનાયા રસનેત્યપિ નામ કેચિદાહુરિત્યાહ---રસવ્યક્તૌ પુનરિતિ ।
રસવૃત્તૌ રસબોધકવૃત્તાવિત્યર્થઃ ।
ઇત્થં વ્યઙ્ગ્યાર્થબોધસ્ય માનસબુદ્ધિરૂપત્વમાત્રં ન દૂષિતમ્ ।
તત્રાયમભિપ્રાયઃ---મનસસ્તાવદ્ બાહઃ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ નાસ્તિ ।
સ્મૃત્યુપનયસહકારેણ બોધનં તુ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય પૂવાનુભવાભાવેન સ્મરણાસમ્ભાવનયૈવ નિરસ્તમ્ ।
નહ્યુક્તાનન્દરૂપો રસો દૂત્યાદેઃ કામુકસમ્ભોગાદિરૂપોર્ઽથો વા પૂર્વમનુભૂતઃ ।
ઇતિ શ્રીમહેશ્વરન્યાયાલઙ્કારભટ્ટાચાર્યકૃતાયાં સાહિત્યદર્પણટીકાયાં પઞ્ચમપરિચ્છે
લોચના:
(લો, એ) વ્યઞ્જનાવ્યાપારકલ્પનં શ્રીશ્રીમદાનન્દવર્ધનાચાર્યસ્યેતિભાવઃ ।
રસસ્ય રસનવ્યાપારપ્રકાશત્વં સ્મારયતિ--રસનેતિ ।
રસનિરુપણપ્રસ્તાવે, સત્ત્વોદ્રેકાદ્ ઇત્યાદિકારિકાવ્યાખ્યાયામ્ ।
સર્વમ્--વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્થાપકં પ્રમેયજાતમ્ ।
ઇતિ સાહિત્યદર્પણલોચને વ્યઞ્જનાવ્યાપારસ્થાપનો નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સહિત્યર્પણો વ્યઞ્જનાવ્યાપારનિરૂપણો નામ પઞ્ચમઃ પરિચ્છેદઃ ।
ષષ્ઠઃ પરિચ્છેદઃ
એવં ધ્વનિગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યત્વેન કાવ્યસ્ય ભેદદ્વયમુક્ત્વા પુનર્દૃશ્યશ્રવ્યત્વેન ભેદદ્વયમાહ--
દૃશ્યશ્રવ્યત્વભેદેન પુનઃ કાવ્યં દ્વિધા મતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) શ્રવ્યં કાવ્યમુક્ત્વા નાટ્યાત્મકં દૃશ્યકાવ્યં વક્તુમાહ--એવં---ધ્વનીતિ ।
લોચના:
(લો, અ) પરિચ્છેદસઙ્ગતિમાહ---એવમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૃશ્યં તત્રાભિનેયં--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અભિનેયં નાટ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) દૃશ્યં દર્શનીયપ્રધાનમ્ ।
શ્રવ્યં શ્રોતવ્યમાત્રમ્ ।
અભિનેયં નટૈરઙ્ગાદિભિરિતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તસ્યરૂપકસંજ્ઞાહેતુમાહ--
તદ્રૂપારોપાત્તુરૂપકમ્

લોચના:
(લો, ઇ) અન્યસ્ય રામાદેઃ રૂપેણાન્યાન્ નટાન્ રૂપયતીતિ રૂપકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્દૃશ્યં કાવ્યં નટે રામાદિસ્વરૂપારોપાદ્રૂપકમિત્યુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) નાટ્યં રૂપકમિતિ પર્યાયાદ્રૂપસંજ્ઞાહેતું વક્તુમાહ---તસ્યેતિ રામાદિસ્વરૂપારોપણાદિતિ વેશાભિનયાભ્યાં તદારોપસ્યાનેન બોધનાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કો ઽસાવભિનાય ઇત્યાહ--
ભવેદભિનયો ઽવસ્થાનુકારઃ સ ચતુર્વિધઃ ।
આઙ્ગિકો વાચિકશ્ચૈવમાહાર્યઃ સાત્ત્વિકસ્તથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) તદારોપહેતુત્વેન પ્રાપ્તમભિનયં પૃચ્છાતે---કો ઽસાવિતિ ।
આહાર્ય ઇતિ ।
આઙ્ગિકવાચિકૌ દ્વાવપ્યાહાર્યો ।
સાત્વિકઃ ચ તેન ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
તત્ર નાટ્યસ્ય સત્ત્વાનુદ્રેકાત્ રસાવેશાભાવેન ક્રિયમાણવાહાર્ય્યૌ ।
સત્વોદ્રેકાદ્રસાવેશેન ક્રિયમાણૈ સાત્ત્વિકૌ ।
લોચના:
(લો, ઈ) અઙ્ગકૃતઃ આઙ્ગિકઃ ।
વચસા વાચિકઃ ।
આહાર્ય્યં મુકુટકેયૂરાદિરચના ।
સાત્ત્વિકઃ સ્તમ્બસ્વેદાદિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નટૈરઙ્ગાદિભી રામયુધિષ્ઠિરાદીનામવસ્થાનુકરણમભિનયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ ઙ) તચ્ચતુઃ સાધારણમભિનયલક્ષણમાહ---નટૈરઙ્ગાદિભિરિતિ ।
અઙ્ગં શરીરમ્ ।
આદિપદાત્ વચનપરિગ્રહઃ ।
અવસ્થાસ્તદીયા ધર્માઃ મનઃ કથાવાક્યપાણ્ડુત્વાદિરૂપવેશાધારણઃ તસ્યા અનુકરણં તાદ્રૂપ્યેણ પ્રત્યાયનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રુપકસ્ય ભેદાનાહ--
નાટકમથ પ્રકરણં ભાણવ્યાયોગસમવકારડિમાઃ ।
ઈહામૃગાઙ્કવીથ્યઃ પ્રહસનમિતિ રૂપકાણિ દશ

કિઞ્ચ---
નાટિકા ત્રોટકં ગોષ્ઠી સટ્ટકં નાટ્યરાસકમ્ ।
પ્રસ્થાનોલ્લાપ્યકાવ્યાનિ પ્રેઙ્ખણં રાસકં તથા

સંલાપકં શ્રીગદિતં શિલ્પકં ચ વિલાસિકા ।
દુર્મલ્લિકા પ્રકરણી હલ્લીશો ભાણિકેતિ ચ

અષ્ટાદશ પ્રાહુરુપરૂપકાણિ મનીષિણઃ ।
વિના વિશેષં સર્વેષાં લક્ષ્મ નાટકવન્મતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) દશવિધં રૂપકમુત્ત્કીર્ત્યાષ્ટાદશવિધરૂપકમુત્કીર્ત્તયતિ ।
કિઞ્ચનાટિકેતિ ।
નાટ્યાત્મકમિત્યેકમ્ ।
વિના વિશેષમિતિ---તદુક્તસ્તત્તદ્વિશેષ એવ ભેદકઃ ।
તં વિહાય સર્વેષાં લક્ષ્મ લક્ષણં નાટકવદેવેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) લક્ષ્મ વક્ષ્યમાણં લક્ષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સર્વેષાં પ્રકરણાદિરૂપકાણાં નાટિકાદ્યુપરૂપકાણાં ચ ।
તત્ર---
નાટકં ખ્યાતવૃત્તં સ્યાત્ પઞ્ચસંધિસમન્વિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નાટકલક્ષણમાહ ।
નાટકમિતિ---ખ્યાતેતિવૃત્તાદયઃ સ્વયમેવ વ્યાખ્યાયન્તે
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિલાસર્દ્ધ્યાદિગુણવદ્યુક્તં નાનાવિભૂતિભૈઃ

સુખદુઃખસમુદ્ભૂતિ નાનારસનિરન્તરમ્ ।
પઞ્ચાદિકા દશપરાસ્તત્રાઙ્કાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

પ્રખ્યાતવંશો રાજર્ષિર્ધોરોદાત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
દિવ્યો ઽથ દિવ્યાદિવ્યો વા ગુણાવાન્નાયકો મતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ)
[તેxત્ મિસ્સિન્ગ્ ઇન્ પ્રિન્તેદ્ એદ્.]
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એક એવ ભવેદઙ્ગી શૃઙ્ગારો વીર એવ વા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) એવ એવેતિ ।
નાટકે ઽવાન્તરનાનારસસમ્ભવે ઽપિ તે ઽઙ્ગાન્યેવ ।
સમસ્તરસનિર્વાહઃ શૃઙ્ગારવીરયોરેક એવ ત્વઙ્ગી પ્રધાનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગમન્યે રસાઃ સર્વે કાર્યો નિર્વહણો ઽદ્ભુતઃ

ચત્વારઃ પઞ્ચ વા મુખ્યાઃ કાર્યવ્યાપૃતપૂરુષાઃ ।
ગોપુચ્છાગ્રસમાગ્રં તુ બન્ધનં તસ્ય કીર્તિતમ્

લોચના:
(લો, ઊ) યથોદ્દેશં લક્ષણમાહ--નટકામેતિ ।
યદુક્તં કવિના ।
નાનાવિભૂતિસમયુક્તમૃદ્ધિવિલાસાદિભિર્ગુણૈશ્ચૈવેતિ ।
નિર્વહણે ઽન્તિમસન્ધૌ ચત્વારઃ પઞ્ચ વા ઇત્યુપલક્ષણમાત્રં કાર્યવ્યાપારિણાં પ્રયત્ને નાલ્પત્વં વિધેયમ્, બહુત્વે ઽભિનયદુઃ ખાવહત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ખ્યાતં રામાયણાદિપ્રસિદ્ધં વૃત્તમ્ ।
યથા--રામચરિતાદિ ।
સન્ધયો વક્ષ્યન્તે ।
નાનાવિભૂતિભિર્યુક્તમિતિ મહાસહાયમ્ ।
સુખદુઃખસમુદ્ભૂતત્વં રામયુધિષ્ઠિરાદિવૃત્તાન્તેષ્વભિક્તમ્ ।
રાજર્ષયો દુષ્યન્તાદયઃ ।
દિવ્યાઃ શ્રીકૃષ્ણાદયઃ ।
દિવ્યા દિવ્યઃ, યો દિવ્યો ઽપ્યાત્મનિનરાભિમાની ।
યથા શ્રીરામચન્દ્રઃ ।
ગોપુચ્છગ્રસમાગ્રમિતિ "ક્રમેણાઙ્કાઃ સૂક્ષ્માઃ કર્તવ્યાઃ" ઇતિ કેચિત્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) સૂક્ષ્માઃ સ્વલ્પાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ત્વાહુઃ--"યથા ગોપુચ્છે કેચિદ્વાલા હ્રસ્વાઃ કેચિદ્દીર્ઘાસ્તથેહ કાનિચિત્કાર્યાણિ મુખસંધો સમાપ્તાનિ કાનિચિત્પ્રતિમુખે ।
એવમન્યેષ્વપિ કાનિચિત્કાનિચિત્" ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષનેતૃચરિતો રસભાવસમુજ્જ્વલઃ ।
ભવેદગૂઢશબ્દાર્થઃ ક્ષુદ્રચૂર્ણકસંયુતઃ

લોચના:
(લો, ૠ) કો ઽસાવઙ્ક ઇત્યાહ---પ્રત્યક્ષ ઇતિ ।
નેતારૌ નાયકો નાયિકા ચ ।
તયોરેકસ્ય દ્વયોર્વા ચરિતં તત્ર પ્રત્યક્ષં દર્શનીયમિતિ ભાવઃ ।
ચૂર્ણકાનાં ક્ષુદ્રત્વં ઝટિતિ બોધફલં વિચ્છિન્નાવનાન્તરૈકાર્થત્વાદિ અન્તિમાઙ્કવર્જં ન્યાયસિદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિચ્છિન્નાવાન્તરૈકાર્થઃ કિઞ્ચિત્સંલગ્નબિન્દુકઃ ।
યુક્તો ન બહુભિઃ કાર્યૈર્બોજસંહૃતિમાન્ન ચ

નાનાવિધાનસંયુક્તો નાતિપ્રચુરપદ્યવાન્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) તત્ર સર્વાર્થવિચ્છેદાત્ ।
પદ્યાનાં પ્રાચુર્યમભિનયદુઃ ખાવહત્વાત્ હેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આવશ્યકાનાં કાર્યાણામવિરોધાદ્વિનિમિતઃ

નાનેકદિનનિર્વર્ત્યકથયા સંપ્રયોજિતઃ ।
આસન્નનાયકઃ પાત્રૈર્યુતસ્ત્રિચતુરૈસ્તથા

દૂરાહ્વાનં વધો યુદ્ધં રાજ્યદેશાદિવિપ્લવઃ ।
વિવાહો ભોજનં શાપોત્સર્ગૌ મૃત્યૂ રતં તથા

દન્તચ્છેદ્યં નખચ્છેદ્યમન્યદ્વ્રીડાકરં ચ યત્ ।
શયનાધરપાનાદિ નગરાદ્યવરોધનમ્

સ્નાનાનુલેપને ચૈભિર્વર્જિતો નાસ્તિવિસ્તરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ખ્યાતં રામાયણદીતિ---કાર્યં નિર્વહણે ઽદ્ભુતમિતિ યદુક્તં તત્તત્પ્રકીણાર્તસમુચ્ચયીકરણરૂપે નિર્વહણે ઽદ્ભુતં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
નિર્વહણસન્ધિર્હિ નાનાસ્થલે પ્રકીર્ણર્થાનાં વૈશિષ્ટ્યરૂપમૈકાત્મ્યમિતિ વક્ષ્યતે ।
સન્ધયો વક્ષ્યન્તે ।
તત્રૈકેનૈવ પ્રયોજનેનાન્વિતાનાં કથાંશાનામવાન્તરૈકાર્થસંબન્ધ ઇતિ સન્ધિસામાન્યલક્ષણમ્ ।
તત્ર ચ એકેનૈકેનેત્યર્થઃ ।
તત્ર ઇતિવૃત્તસ્યોત્સાહસહિતબીજસમુત્પત્તિર્મુખસન્ધિઃ ।
ઇતિવૃત્તમભિનેતવ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
બીજં તદઙ્કુરઃ તસ્યૈવ યત્નયુક્ત ઉદ્ભેદઃ પ્રતિમુખસન્ધિઃ ।
હ્રાસોન્મેષવાનુદ્દેશ્યપ્રાપ્ત્યાશાયુક્તઃ ફલપ્રધાનોપાયસ્યોદ્ભેદો ગર્ભસન્ધિઃ ।
ગર્ભસન્ધિતોરધિકતયા ઉદ્ભિન્નો મુખ્યફલોપાયઃ શાપાદિના વિઘ્નિતો વિમર્ષસન્ધિઃ ।
બીજવતાં પ્રકીર્ણનાંસકલસન્ધ્યુક્તાર્થાનામેકાર્થતાપ્રાપણં નિર્વહણસન્ધિઃ ।
અયમુપસંહૃતિસન્ધિરિત્યુચ્યતે ।
એતે પઞ્ચ સન્ધયઃ ।
મહાસહાયમતિ ।
રામાદેઃ સુગ્રીવાદયો મહાસહાયાઃ ।
નાયકઃ પ્રધાનપાત્રમ્ ।
પઞ્ચાધિકદશપરાસ્તત્રાઙ્કા ઇત્યુક્તત્વાત્ પરિચ્છેદરૂપસ્યાઙ્કસ્ય સ્વરૂપમાહ---પ્રત્યક્ષેતિ ।
પ્રત્યક્ષનેત્રેતિ ।
અઙ્ક ઇતિ કીર્ત્તિત ઇત્યગ્રેન્વયઃ ।
નેતા નાયકઃ, તચ્ચરિતં પ્રત્યક્ષં યત્ર તાદૃશઃ ।
રસભાવેતિ ।
ભાવો નાયકનાયકયોરાકૂતમ્ ।
ક્ષુદ્રચૂર્ણકમદીર્ઘસમાસં સંસ્કૃતમ્ ।
વિચ્છિન્નેતિ ।
વ્યાપકપ્રસઙ્ગસ્ય એવદેશરૂપોર્ઽથો વિચ્છિન્નસમાપિતો યત્ર તાદૃશઃ ।
કિઞ્ચિત્સંસગ્નબિન્દુક ઇતિ ।
અવાન્તરાર્થવિચ્છેદે ઽપિ પ્રસઙ્ગાન્તરોક્ત્યાકાઙ્ક્ષોત્થાપકં વસ્તુ બિન્દુસંજ્ઞકમ્ ।
"અવાન્તરાર્થવિચ્છેદે બિન્દ્વવિચ્છેદકારણમ્"ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચિત્તદ્વાન્ ઇત્યર્થઃ ।
બીજમભિનેતવ્યપ્રસઙ્ગસ્યાઙ્કુર ઇત્યર્થઃ ।
નચ તત્સંહૃતિમાન્ તદ્વિચ્છેદવાન્ ।
અઙ્કે ઽભિનેતવ્યવસ્તુનાં નિષેધમાહ---દૂરાહ્વાનમિતિ ।
દૂરસ્થજનસ્યાહ્વાનમિત્યર્થઃ ।
ભોજનમન્નભોજનમ્ ।
દન્તચ્છેદ્યનખચ્છેદ્યયોર્વસ્તુનોરપિ ભક્ષણનિષેધઃ ।
તદપિ નાભિનેતવ્યમિત્યર્થઃ ।
એષામભિનયઃ સદસ્યાનામમઙ્ગલમિત્ય ભિપ્રાયઃ ।
લોચના:
(લો, એ) નાનેકેત્યાદિના---એકદિને કથૈવાઙ્કે ઽભિનેયા ઇતિ ત્રિચતુરૈરિતિ પૂર્વવદુપલક્ષણમ્ ।
દૂરાહ્વાનમિત્યાદિભિર્વર્જિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
વૂધયુદ્ધાદિકઞ્ચ યસ્ય કસ્યચિત્ મુખેનાન્યેન વા કવિપ્રતિભોત્થિતેન પ્રકારેણ દર્શનીયમ્ ।
તથાર્થેપક્ષેપકૈરિતિ વક્ષ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દેવીપરિજનાદીનામમાત્યવણિજમપિ

પ્રત્યક્ષચિત્રચરિતૈર્યુક્તો ભાવરસોદ્ભવૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) દેવીપરિજનાદીનાં પ્રત્યક્ષચિત્રચરિતૈર્યુક્ત ઇત્યન્વયઃ ।
ભાવરસોદ્ભવૈરિતિ ।
ભાવો લીલા રસો વૈદગ્ધ્યમ્ ।
તેન રસભાવસમુજ્જ્વલ ઇત્યનેન ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્તનિષ્ક્રાન્તનિખિલપાત્રો ઽઙ્ક ઇતિ કીર્ત્તિતઃ

બિન્દ્વાદયો વક્ષ્યન્તે ।
આવશ્યકં સંધ્યાવન્દનાહિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) કન્ધ્યાવન્દનાદીતિ ।
રસાન્તરપ્રસક્તસ્ય નાયકસ્યેતિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્કપ્રસ્તાવાદ્ગર્ભાઙ્કમાહ-
અઙ્કોદરપ્રવિષ્ટો યો રઙ્ગ દ્વારામુખાદિમાન્ ।
અઙ્કો ઽપરઃ સ ગર્ભાઙ્કઃ સબીજઃ ફલવાનપિ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ગર્ભાઙ્કઃ પ્રધાનાઙ્કમધ્યે ઽવાન્તરવિચ્છેદરૂપો ઽપરો ઽઙ્કસ્તલ્લક્ષણમાહ--અઙ્કોદરેતિ ।
પ્રથમતો ઽભિનયેન નટપ્રવેશો રઙ્ગદ્વારમ્ ।
તદ્વક્ષ્યતિ "યસ્માદભિનયાત્ પૂર્વમ્"ઇત્યાદિનાત્ર ચાભિનયો નાટ્યવસ્તુપ્રદર્શનમ્ ।
ગર્ભાઙ્કઃ પ્રથમાઙ્ક એવેતિ નિયમાભાવાત્ આહ--રઙ્ગદ્વારામુખાદીતિ ।
આમુખં પ્રસ્તાવના તલ્લક્ષણમગ્રે વક્ષ્યતે ।
રઙ્ગદ્વારામુખે પ્રથમાઙ્કે ।
આદિપદાત્ વક્ષ્યમાણલક્ષણકશુદ્ધસંકીર્ણવિષ્કમ્ભકદ્વયસ્યપ્રવેશકસ્ય ચ પરિગ્રહઃ ।
વક્ષ્યતે હિ---વૃત્તવર્ત્તિષ્યમાણકથાંશપ્રદર્શકોભિનયો વિષ્કમ્ભકઃ ।
સચ મધ્યવિધજનપ્રવર્ત્તિતઃ શુદ્ધઃ ।
મધ્યનીચાભ્યાં પ્રવર્ત્તિતઃ સંકીર્ણઃ ।
નીચજનમાત્રપ્રવર્ત્તિતઃ પ્રવેશકઃ ।
તેષાન્તુ સકલાઙ્ક એવ સમ્ભવઃ ।
અઙ્કોદર ઇતિ ।
મુખ્યનાટકમધ્યે કેનાપિ પાત્રેણ નાટકાન્તરપ્રદર્શનં ગર્ભાઙ્ક ઇત્યર્થઃ ।
તત્પ્રદર્શનફલમાહ---સબીજ ઇતિ તત્પ્રદર્શનાત્,મુખ્યનાટકભિનેતવ્યાર્થસ્યાઙ્કુરફલયોર્લાભાત્ તદ્ દ્વયવાનિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા બાલરામાયણો રાવણં પ્રતિ કોહલઃ---
"શ્રવણૈઃ પેયમનેકૈર્દૃશ્યં દીર્ઘૈશ્ચ લોચનૈર્બહુભિઃ ।
ભવદર્થમિવ નિબદ્ધં નાટ્યં સીતાસ્વયંવરણમ્" ॥
ઇત્યાદિના વિરચિતઃ સીતાસ્વયંવરો નામ ગર્ભાઙ્કઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તં ગાર્ભાઙ્કં દર્શયતિ---યથા બાલરામાયણ ઇત્યાદિ---તત્ર હિ કેનાપિ કવિના નિબદ્ધં શ્રવણૈરિત્યાદિગુણયુક્તં સીતસ્વયમ્વરં નામ નાટ્યં કઞ્ચુકિના રાવણે નિવેદિતમ્ ।
તચ્છવણઆત્ સીતાહરણકનકમૃગરામક્રોધરૂપબીજસ્ય સીતાહરણરૂપકસ્ય ચ સૂચનાત્ તદ્દ્વયવત્ ।
ઇત્યાદિના વિરચિત ઇતિ ।
ઇત્યાદિના દર્શિતઃ કેનાપિ વિરચિત ઇત્યર્થઃ ।
કઞ્ચુકિવાક્યેન તદ્વિરચનાભાવાત્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નૃત્યપાત્રભૂતો ઽપિ રાવણો ઽસ્ય ગર્ભાઙ્કસ્ય નટાન્તરૈરભિનેયસ્ય દ્રષ્ટા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પૂર્વં પૂર્વરઙ્ગઃ સભાપૂજા તતઃ પરમ્ ।
કથનં કવિસંજ્ઞાદેર્નાટકસ્યાપ્યથામુખમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પ્રસઙ્ગતો ગર્ભાઙ્કમુક્ત્વા પ્રકૃતનાટકે યદ્યદભિનેતવ્યં તદાહ---તત્રપૂર્વમિતિ---પૂર્વરઙ્ગશ્ચ નટાભિનયરૂપરઙ્ગદ્વારાદિસૂત્રધારનિષ્કામણાન્તઃ ક્રિયાકલાપઃ નાટકસ્યેતિ---નાટકસંજ્ઞાયા અપિ કથનમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) સંજ્ઞાદીતિ--આદિશબ્દાત્ ગોત્રાદિઃ ।
નાટકસ્યાપિ સંજ્ઞાસ્વરૂપાદિકથનમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રેતિ નાટકે ।
યન્નાટ્યવસ્તુનઃ પૂર્વં રઙ્ગવિઘ્નોપશાન્તયે ।
કુશીલવાઃ પ્રકુર્વન્તિ પૂર્વરઙ્ગઃ સ ઉચ્યતે

પ્રત્યાહારાદિકાન્યઙ્ગાન્યસ્ય ભૂયાંસિ યદ્યપિ ।
તથાપ્યવશ્યં કર્તવ્યા નાન્દી વિન્ઘોપશાન્તયે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અસ્ય પૂર્વરઙ્ગરૂપસંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ---યન્નાટ્યેતિ ।
નાટ્યવસ્તુનો અભિનેતવ્યેતિ વૃત્તરૂપવસ્તુનો રામાયણાદેઃ ।
કુશીલવાશ્ચ સૂત્રધારાદિનટાઃ ।
પ્રત્યહારાદીતિ--સૂત્રધારનટાદીનાં ક્રિયાવિશેષાઃ પ્રત્યાહારાદયઃ ।
લોચના:
(લો, ઔ) પ્રત્યાહારાદિકાન્યઙ્ગાનિ રઙ્ગવિઘ્નશાન્ત્યર્થં નટમાત્રકર્ત્તવ્યાન્યાકરેષુ બોદ્ધવ્યાનિ ।
કવિકર્ત્તવ્યત્વાભાવાત્ નેહ લક્ષ્યન્તે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તસ્યાઃ સ્વરૂપમાહ--
લોચના:
(લો, અ) અસ્યા નાન્દ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશીર્વચનસંયુક્તા સ્તુતિર્યસ્માત્પ્રયુજ્યતે ।
દેવદ્વિજનૃપાદીનાં તસ્માન્નાન્દીતિ સંજ્ઞિતા

લોચના:
(લો, આ) આશીરિતિ ।
દેવદ્વિજનૃપાદીનામાશીરાશંસા તત્પ્રતિપાદકેનવચનેન યુક્તા ।
નાટકાદિષુ નિત્યમવશ્યં પ્રયુજ્યતે, નત્વસ્યાઃ કદાચિત્કત્વસ્થિતિઃ ।
નાન્દીતિ નાદિધાતોઃ સિદ્ધા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માઙ્ગલ્યશઙ્ખચન્દ્રાબ્જકોકકૈરવશંસિની ।
પદૈર્યુક્તાદૂદશભિરષ્ટાભિર્વા પદૈરુત

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) નાન્દીસંજ્ઞાવ્યુત્પત્તિમાહ---આશીર્વચનેતિ ।
આશંસાનુરૂપા સમૃદ્ધિર્નાન્દી ।
નાન્દિસ્વરૂપપદવ્યુત્પત્તૌ નાન્દી સમૃદ્ધિરિતિ ચોચ્યતે ઇતિ સ્તુતિવચનસંયુક્તા નાન્દી યસ્માત્ પ્રવર્ત્તતે સભાસત્સુ શ્રાવ્યતે ।
અતસ્તદ્ વચનમેવ તત્સમ્બન્ધાન્નાન્દી ।
દેવદ્વિજનૃપાદીનામાશીર્વચનેત્યન્વયઃ ।
એતાદૃશનાન્દીકથનઞ્ચ ન મુમેઃ તન્મતે રઙ્ગદ્વારમેવ નાન્દી ।
કિન્તુ મુનિભિન્નાનાં કારિકાકૃતામેવેદૃશનાન્દીકથનમિત્યગ્રે વ્યક્તીભવિષ્યતિ ।
યદ્ યદ્ વસ્ત્વાત્મિકા સા તત્તદાહ---મઙ્ગલ્યેતિ ।
એષામન્યતરદેવ શંસનીયમિત્યર્થઃ ।
પદૈઃ દ્વાદશભિરિતિ ।
અત્ર ચપદં શ્લોકપાદો વિભક્ત્યન્તં પદઞ્ચ ।
યથાસમ્ભવં વિવક્ષ્યતે ।
તદન્યેતરૈર્યુક્તેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ઉતેત્યનેન ક્વચિત્ પદૈરષ્ટભિર્દ્વાદશભિર્વા યુતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અષ્ટપદા યથા અનર્ઘરાઘવે--"નિષ્પ્રત્યૂહમ" ઇત્યાદિ ।
દ્વાદશપદા યથા મમ તાતપાદાનાં પુષ્પમાલાયામ્---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અષ્ટપદા અનર્ઘરાઘવે ઇતિ ।
અત્ર નિષ્પ્રત્યૂહ ઇત્યાદિ વિરમતિ મહાકલ્પ ઇત્યાદિ શ્લોકદ્ધયાષ્ટપાદૈરષ્ટપદત્વમ્ ।
નચ નિષ્પ્રત્યૂહમુપાસ્મહે ભગવતઃ કૌમૌદકીલક્ષણઃ કોકપ્રીતિચકોરપારણપટુજ્યોતિષ્મતી લોચને ।
યાભ્યામર્દ્ધવિબોધમુગ્ધમધુરશ્રીરર્દ્ધનિદ્રાયિતો નાભિપલ્લવપુણ્ડરીકમુકુલઃ કમ્બોઃ સપત્નીકૃતઃ ॥
ઇત્યત્ર વિભક્ત્યન્તપદાનાં દ્વાદશત્વપ્યસ્તિ, તત્કથમષ્ટપદત્વં દર્શિતમિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉભયસત્ત્વે ઽપિ અષ્ટપદત્વાનપાયાત્ તદ્દર્શનૌચિત્યાત્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અષ્ટપદત્વાસમ્ભવે વિભક્ત્યન્તપદરૂપદ્વાદશપદવતીં નાન્દીમુદાહરતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શિરસિ ધૃતસુરાપગે સ્મરારાવરુણમુખેન્દુરુચિર્ગિરીન્દ્રપુત્રી ।
અથ ચરણયુગાનતે સ્વકાન્તે સ્મિતસરસા ભવતો ઽસ્તુ ભૂતિહેતુઃ ॥
એવમન્યત્ર ।
એતન્નાન્દીતિ કસ્યચિન્મતાનુસારેણોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ "પૂર્વરઙ્ગસ્ય રઙ્ગદ્વારાભિધાનમઙ્ગમ્" ઇત્યન્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) એતન્નાન્દીતિ ।
આશીર્વચનરૂપા નાન્દીત્યર્થઃ ।
રઙ્ગવિઘ્નોપશાન્તયે ઇત્યનેન પૂર્વઙ્ગસ્ય રઙ્ગવિઘ્નોપશાન્તફલત્વસ્યોક્તત્વાત્ તથાપ્યવશ્યં કર્તવ્યા નાન્દી વિધ્નોપશાન્તયે ઇતિ તદર્થાન્મુનીતરનાટ્યાકારિકાકૃતઃ કસ્યચિન્ મતાભિપ્રાયેણોક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ પૂર્વરઙ્ગસ્ય રઙ્ગદ્વારમેવાઙ્ગં નતુ નાન્દીત્યન્યે આહુરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદુક્તમ્---
"યસ્માદભિનયો હ્યત્ર પ્રાથમ્યાદવતાર્યતે ।
રઙ્ગદ્વારમતો જ્ઞેયં વાગઙ્ગાભિનયાત્મકમ્" ॥
ઇતિ ।
ઉક્તપ્રકારાયાશ્ચ નાન્દ્યા રઙ્ગદ્વારાત્પ્રથમં નટૈરેવ કર્તવ્યતયા ન મહર્ષિણા નિર્દેશઃ કૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) રઙ્ગદ્વારસ્યાઙ્ગદર્શિકાં કારિકાં દર્શયતિ--યસ્માદભિનયો હ્યત્રેતિ ।
પ્રાથમ્યાદિત્યાશીર્વચનતો ઽપિ પ્રાથમ્યાદિત્યર્થઃ ।
વાગઙ્ગેતિ ।
વાગભિનયાત્મકમઙ્ગાભિનયાત્મકમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પ્રાથમ્યાદિત્યનેન પૂર્વરઙ્ગાઙ્ગત્વં રઙ્ગદ્વારસ્ય દર્શિતમ્ ।
નતુ નાન્દ્યાઇતિ ભાવઃ ।
તસ્યાઃ પૂર્વરઙ્ગાનઙ્ગત્વે મહર્ષેસ્તથાત્વાપ્રદર્શનમપિ સાધકમિત્યાહ ।
ઉક્તપ્રકારયા ઇતિ ।
દ્વાદશપદાષ્ટપદપ્રકારાયા ઇત્યર્થઃ ।
મહર્ષિણા નાન્દીમાંત્રસ્યૈવાનિર્દ્દિષ્ટત્વાત્ ।
ઉક્તકારાયા અપિ તસ્યા અનિર્દ્દેશઃ નટૈરેવેતિ ।
નાટ્યે ઽવશ્યં નાન્દી કર્ત્તવ્યા ઇતિ મહર્ષિભિન્નાનાં મતાનુસારિભિર્નટૈરેવેત્યર્થઃ ।
નતુ મહર્ષિમતાનુસારિભિરિત્યર્થઃ ।
મહર્ષિણા તદનિર્દ્દેશાત્તદાહ--ન મહર્ષિણેતિ ।
મહર્ષિણ તદનિર્દેશે તસ્યા દ્વાદશપદત્વાદિવિશેષણવ્યભિચારે હેતુરિત્યાહ---કાલિદાસાદીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાલિદાસાદિમહાકવિપ્રબન્ધેષુ ચ---
લોચના:
(લો, ઈ) એતદિતિ ।
એતન્નાટકાદેઃ પ્રથમં પાદમ્ ।
કસ્યચિત્ કોલાહલાદેઃ ।
નટૈરેવ નર્ત્તકૈરેવ કાવ્યત્વાન્તઃ પાતિત્વાભાવાત્ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વેદાન્તેષુ યમાહુરેકપુરુષં વ્યાપ્ય સ્થિતં રોદસી યસ્મિન્નીશ્વર ઇત્યનન્યવિષયઃ શબ્દો યથાર્થાક્ષરઃ ।
અન્તર્યશ્ચ મુમુક્ષુભિનિયમિતપ્રાણાદિભિર્મૃગ્યતે સ સ્થાણુઃ સ્થિરભક્તિયોગસુલભો નિઃ શ્રેયસાયાસ્તુ વઃ ॥
લોચના:
(લો, ઉ) વેદાન્તેતિ ।
યથાર્થાક્ષર ઈશ્વરશબ્દ ઈશિધાતેઃ સિદ્ધત્વાદૈશ્વર્ય્યયોગરૂઢરૂપોર્ઽથસ્તસ્મિન્ એવ તાત્ત્વિક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમાદિષુ નાન્દીલક્ષણાયોગાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) વેદાન્તેષુ ઇતિ ।
સ સ્થાણુર્મહેશો વા યુષ્માકં શ્રેયસે ઽસ્તુ ઇતિ અન્વયઃ ।
એકપુરુષં પ્રધાનં પુરુષમ્ ।
રોદસી દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ।
અભિન્નવિષયો ઽન્યત્રાપ્રવૃત્તિઃ ।
અનન્યવિષય ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
અક્ષરમત્ર પદમ્ ।
વર્ણસ્યાર્થાભાવેન યથાર્થાભાવાત્ ।
અર્થશ્ચ ઈશઐશ્વર્ય્યે ઇતિ કર્ત્તૃવિહિતવરપ્રત્યયાન્તઃ ધાત્વર્થઃ ।
પ્રાણદયઃ પ્રાણપાનાદયઃ પઞ્ચવાયવ ઇત્યર્થઃ ।
અન્તર્નિયમિતોક્તૌ મુમુક્ષુભિર્યો મૃગ્યતે ધ્યાયતે ।
નાન્દીલક્ષણેકતિ ।
દ્વાદશત્વાષ્ટપદત્વાભાવેન તલ્લક્ષણભાવાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તં ચ---"રઙ્ગદ્વારમારભ્ય કવિઃ કુર્યાત્-ઽઇત્યાદિ ।
અત એવ પ્રાક્તનપુસ્તકેષુ "નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારઃ" ઇત્યનન્તરમેવ "વેદાન્તેષુ-" ઇત્યાદિ શ્લોકલે(લિ) ખનં દૃશ્યતે ।
યચ્ચ પશ્ચાત્ "નાન્દ્યન્તે સૂત્રધારઃ" ઇતિ લે (લિ) ખનં તસ્યાયમભિપ્રાયઃ---નાન્દ્યન્તે સૂત્રધાર ઇદં પ્રયોજિતવાન્, ઇતઃ પ્રભૃતિ મયા નાટકમુપાદીયત ઇતિ કવેરભિપ્રાયઃ સૂચિત" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) તથા ચ રઙ્ગદ્વારમેવ નાન્દી ।
સૈવાવશ્યં કર્ત્તવ્યેતિ દર્શયતિઉક્તઞ્ચેતિ ।
ઉક્તમત્ર મહર્ષિણેતિ બોધ્યમ્ ।
અત એવ તત્ર રઙ્ગદ્વારરૂપૈવ નાન્દી મહર્ષેરભિમતા ।
તસ્યા એવાદૌ સૂત્રધારેણ કર્ત્તવ્યત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર ચ નન્દ્યન્તે રઙ્ગદ્વારરૂપનાન્દ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
યચ્ચ પશ્ચાદિતિ ।
વેદાન્તેષુ ઇત્યાદિશ્લેકસ્ય પશ્ચાદિત્યર્થઃ ।
નાન્દ્યન્તે રઙ્ગદ્વારરૂપનાન્દ્યન્તે સૂત્રધાર ઇદં વેદાન્તેષુ ઇત્યાદિ પ્રયોજિતવાન્ ।
ઇતઃ પરં મયા કવિના નાટકમુપાદીયતે ।
ઇત્યેવં કવેરભિપ્રાયો નાન્દ્યન્ત ઇત્યાદિના કવિનૈવ સૂચિત ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) નાન્દીલક્ષણં સમનન્તરોક્તપ્રકારમ્ ।
યઞ્ચ પશ્ચાદિતિ ।
વેદાન્તેષુ ઇત્યાદિ પદાનન્તરં તતઃ શ્લોકાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વરઙ્ગં વિધાયૈવ સૂત્રધારા નિવર્તતે ।
પ્રવિશ્ય સ્થાપકસ્તદ્વત્કાવ્યમાસ્થાપયેત્તતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) પૂર્વરઙ્ગાનન્તરકૃત્યમાહ---પૂર્વરઙ્ગમિતિ ।
સ્થાપકઃ સૂત્રધારસદૃશં નટાન્તરમ્ ।
તદ્વદિતિ ।
સૂત્રધારવદિત્યર્થઃ ।
કાવ્યમત્ નાટકરૂપમ્ ।
લોચના:
(લો, ઋ) પૂર્વરઙ્ગ ઇતિ ।
એવં પ્રત્યાહારમારભ્ય કવિકર્ત્તવ્યરૂપરઙ્ગદ્વારપર્ય્યન્તાઙ્ગમધ્યમ્ ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દિવ્યમર્ત્યે સ તદ્રૂપો મિશ્રમન્યતરસ્તયોઃ ।
સૂચયૈદ્વસ્તુ બીજં વા મુખં પાત્રમથાપિ વા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) દિવ્યમર્ત્યેષુ ઇત્યાદિકં સ્વયમેવ વ્યાખ્યાસ્યતિ ।
દિવ્યં મર્ત્ત્યં ચેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) મિશ્રં દિવ્યમર્ત્ત્યાભ્યામિતિ, વૃત્તાભ્યામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાવ્યાર્થસ્ય સ્થાપનાત્સ્થાપકઃ ।
તદ્વદિતિ સૂત્રધારસદૃશગુણાકારઃ ।
ઇદાનીં પૂર્વરઙ્ગસ્ય સમ્યક્પ્રયોગાભાવાદેક એવ સૂત્રધારઃ સર્વં પ્રયોજયતીતિ વ્યવહારઃ ।
સ સ્થાપકો દિવ્યં વસ્તુ દિવ્યો ભૂત્વા, મર્ત્યં મર્ત્યો ભૂત્વા, મિશ્રં ચ દિવ્યમર્ત્યયોરન્યતરો ભૂત્વા સૂચયેત્ ।
વસ્તુ ઇતિવૃત્તમ્, યથોદાત્તરાઘવે---
રામો મૂધ્નિ નિધાય કાનનમગાન્માલામિવાજ્ઞાં ગુરો- સ્તદ્ભક્ત્યા ભરતેન રાજ્યમખિલં માત્રા સહૈવોજ્ઝિતમ્ ।
તૌ સુગ્રીવવિભીષણાવનુગતૌ નીતૌ પરામુન્નતિં પ્રોત્સિક્તા દશકંધારપ્રભૃતયો ધ્વસ્તાઃ સમસ્તા દ્વિષઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) વૃત્તમિતિ--વૃત્તમભિનેતવ્યવૃત્તાન્તઃ ।
રામો મૂર્ધ્નિ ઇત્યાદિના રામો ગુરોઃ પિતુરાજ્ઞાં મૂર્ધ્નિ નિધાય કાનનમગાદિત્યન્વયઃ ।
તદ્ભકત્યા રામભક્ત્યા માત્રા જનન્યા ।
તૌ પુરાણે શ્રુતૌ ।
પ્રેત્સિક્તાઃ ઉદ્ધતાઃ ।
દશકન્ધરપ્રભૃતયઃ સમસ્તાદ્વિષઃ ધ્વસ્તા તેનેતિ શેષઃ ।
અત્રાભિનેતવ્યસ્ય સમસ્તવસ્તુસૂચકમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) પ્રોસ્તિક્તાઃ પ્રકર્ષેણ દર્પિષ્ટાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બીજં યથા રત્નાવલ્યામ્---
દ્વીપાદન્યસ્માદપિ મધ્યાદપિ જલનિધેર્દિશો ઽપ્યન્તાત્ ।
આનીય ઝટિતિ ઘટયતિ વિધિરભિમતમભિમુખીભૂતઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) બીજમિતિ---અભિનેતવ્યાર્થમૂલમઙ્કુરઃ ।
દ્વીપાદન્યસ્માદિતિ ।
દૂરસ્થેનાપિ વરેણ સ્વીયકન્યાપરિણયસ્ય ભાવિત્વેન નિજપત્નીમાશ્વાસયતઃ સ્થાપકસ્ય સૂત્રધારસ્ય ચ ઉક્તિરિયમ્ ।
અન્યદ્વીપાદિતો ઽપ્યાનીયાભિમુખીભૂતો વિધિર્ઘટયતીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર હિ સમુદ્રે પ્રવહણભઙ્ગમગ્નોત્થિતાયા રત્નાવલ્યા અનુકૂલદૈવલાલિતો વત્સરાજગૃહપ્રવેશો યૌગન્ધરાયણવ્યાપારમારભ્ય રત્નાવલી પ્રાપ્તૌ બીજમ્ ।
મુખં શ્લેષાદિના પ્રસ્તુતવૃત્તાન્તપ્રતિપાદકો વાગ્વિશેષઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) અત્રેતિ વહનં નૌકા ।
વહિત્રેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
ગૃહપ્રવેશો બીજમિત્યન્વયઃ ।
શ્લેષાદિનેત્યત્ર આદિપદાદન્યાપદેશપરિગ્રહઃ ।
લોચના:
(લો, એ) યૌગન્ધરાયણઃ અમાત્યવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
આસાદિતપ્રકટનિર્મલચન્દ્રહાસઃ પ્રાપ્તઃ શરત્સમય એષ વિશુદ્ધકાન્તિઃ ।
ઉત્ખાયા ગાઢતમસં ઘનકાલમુગ્રં રામો દશાસ્યમિવ સંભૃતબન્ધુજીવઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) તત્ર શ્લેષેણાહ ।
આસાદિતેતિ---ગાઢતમસમતિશયન્ધકારમુગ્રં ઘનકાલં પ્રાવૃટ્કાલમ્ ઉત્ખાય ઉન્મીલ્ય શરત્સમય એષ પ્રાપ્ત આગતઃ ।
રામો દશાસ્યમિવ દશાસ્યો ઽપિ ગાઢતમો ગાઢમોહ ઉગ્રશ્ચ ।
શરત્સમયરામયોર્વિશેષણાન્યાહ---આસાદિતેત્યાદીનિ---શરત્પક્ષે પ્રકટો વ્યક્તીભૂતો નિર્મલચન્દ્ર એવ હાસઃ ।
આસાદિતેતિ ।
રામપક્ષે ચન્દ્રહાસઃ ખઙ્ગઃ--રાવણવધાર્થં કાલે એવ તદાસાદનં બોધ્યમ્ ।
શરત્પક્ષે વિશુદ્ધશ્ચાસૌ કાન્તઃ કમનીયશ્ચેતિ વિગ્રહઃ ।
રામપક્ષે વહ્વૌ વિશુદ્ધા કાન્તા પત્ની યસ્ય તાદૃશઃ ।
શરત્પક્ષે સંભૃતં જનિતં બન્ધુજીવકુસુમં યેન તાદૃશઃ,રામપક્ષે સમ્ભૃતો જનિતો બન્ધૂનાં રણપતિતવાનરાણાં જીવો ઽમૃતવૃષ્ટ્યા યેન તાદૃશઃ ।
અત્ર ચન્દ્રહાસદિપદશ્લેષવાન્ વાગ્વિશેષઃ ।
આદિપદગ્રાહ્યો ઽન્યાપદેશસ્તુ નોદાહૃતઃ ।
તચ્ચ મમ તારાવતીચન્દ્રશેખરનાટકે યથા--- "ઉદ્યતે શશિનિ પૂર્વભૂધરં રાજિતં કલ્પચન્દ્રશેખરમ્ ।
એષ યાસ્યતિ શકી મહાર્ણવં તાતપાદમિવ વન્દનમિચ્છુઃ ॥
"તત્ર હિ ચન્દ્રસ્ય તાદમહાર્ણવગમનાન્યાપદેશેન પ્રસ્તુતવસ્તુનશ્ચન્દ્રશેખરનૃપસ્ય વને તપઃ પ્રસક્તસ્ય તાતપાદવન્દનાર્થગમનસૂચકમ્ ।
એવમન્યત્રાપ્યનુસન્ધેયમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) આસાદિતેતિ---ચન્દ્રહાસઃ પ્રભાખડ્ગશ્ચ ।
કસ્ય જલસ્ય ।
અન્તં સ્વરૂપમ્ કાન્તા વહ્નિપ્રવેશશુદ્ધા સીતા ।
તમો ઽન્ધકારઃ મોહશ્ચ બન્ધુજીવારવ્યં કુસુમમ્ ।
બન્ધૂનાં જીવાઃ પ્રાણાશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પાત્રં યથા શાકુન્તલે ---
તવાસ્મિ ગીતરાગેણ હારિણા પ્રસભં હૃતઃ ।
એષ રાજેવ દુષ્યન્તઃ સારઙ્ગેણતિરંહસા ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) તવાસ્મીતિ---તવ નટ્યાઃ ।
પ્રસભં બલાત્ ।
હારિણ મનોહારિણા ।
એષ પુરાણેષુ શ્રુતઃ ।
અત્ર પાત્રં રાજા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રઙ્ગં પ્રસાદ્ય મધુરૈઃ શલોકૈઃ કાવ્યાર્થસૂચકૈઃ ।
રૂપકસ્ય કવેરાખ્યાં ગોત્રાદ્યપિ સ કીર્તયેત્

ઋતું ચ કઞ્ચિત્પ્રાયેણ ભારતી વૃત્તિમાશ્રિતઃ ।
સ સ્થાપકઃ ।
પ્રાયેણોતિ ક્વચિદૃતોરકીતનમપિ ।
યથા--રત્નાવલ્યામ્ ।
ભારતીવૃત્તિસ્તુ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) રઙ્ગં પ્રસાદ્યેતિ---રઙ્ગમત્ર વસ્તુ, એતત્ સૂચનરૂપં નાટ્યૈકદેશમ્ ।
યથા રત્નાવલ્યામિતિ ।
તત્ર વસન્તોત્સવસ્ય વર્ણને વસન્તર્ત્તોરપિ વર્ણનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભારતી સંસ્કૃતપ્રાયો વાગ્વ્યાપારો નટાશ્રયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ભારતીતિ---નરાશ્રયઃ પુંપ્રયોજ્યઃ ।
સ્ત્રીવાચાં પ્રકૃતત્વાત્ પુંસામપ્યધનાનાં વચઃ પ્રકૃતત્વાત્ પ્રાય ઇત્યુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંસ્કૃતબહુલો વાક્પ્રધાનો વ્યાપારો ભારતી ।
તસ્યાઃ પ્રરોચના વીથી તથા પ્રહસનામુખે ।
અઙ્ગાન્યત્રોન્મુખીકારઃ પ્રશંસાતઃ પ્રરોચના

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) તસ્યા ઇતિ ।
ભારત્યા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રરોચનાલક્ષણમાહ---અત્રોન્મુખીકાર ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) તસ્યા ભારતીવૃત્તેઃ ।
વીથી વીથ્યઙ્ગાનિ ।
પ્રહસનં પ્રહસનાઙ્ગાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રસ્તુતાભિનયેષુ પ્રશંસાતઃ શ્રોતૄણાં પ્રવૃત્ત્યુન્મુખીકરણં પ્રરોચના ।
યથા રત્નાવલ્યામ્---
શ્રીહર્ષો નિપુણઃ કવિઃ પરિષદપ્યેષા ગુણગ્રાહિણી, લોકે હારિ ચ વત્સારાજચરિતં નાટ્યે ચ દક્ષા વયમ્ ।
વસ્ત્વેકૈકમપીહ વાઞ્છિતફલપ્રાપ્તેઃ પદં કિં પુનર્- મદ્ભાગ્યોપચયાદયં સમુદિતઃ સર્વો ગુણાનાં ગણઃ ॥
વીથીપ્રહસને વક્ષ્યેતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) શ્રીહર્ષ ઇતિ ।
ધાવક એવાત્ર યદ્યપિ કવિઃ તથાપિ રાજ્ઞઃ શ્રીહર્ષસ્ય પ્રીતયે તત્રૈવ કવિત્વારોપઃ કૃતઃ ।
વસ્ત્વેકૈકમપીહેતિ ।
ઇહ એષુ ।
નિપુણકવિ--પરિષત્સ્વીયનાટ્યદક્ષત્વાત્તેષુ વસ્તુષુ મધ્યે ।
એકૈકં વસ્તુ ઇત્યર્થઃ ।
કિં પુનરિતિ ।
કિં પુનર્વક્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
ગુણાનાં ફલપ્રાપ્તિહેતુત્વાત્ ઉપાદેયાનામ્ ।
અત્રાભિનેતવ્યસ્ય વત્સરાજચરિતસ્યાભિનેતૄણાં નટાનાં પરિષદશ્ચ પ્રશંસા ।
સંસ્કૃતેનેતિ ।
તદઙ્ગતા ।
વીથીપ્રહસને ઇતિ ।
તદ્દ્વયમુખરૂપકવિશેષૌ નાટકપ્રભેદૌ વક્ષ્યતે ।
તૌ ચ સંસ્કૃતેનૈવેતિ તદ્દ્વયં ભારત્યા અઙ્ગમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નટી વિદૂષકો વાપિ પારિપાશિવક એવ વા ।
સૂત્રધારેણ સહિતાઃ સલાપં યત્ર કુર્વતે

ચિત્રૈર્વાક્યૈઃ સ્વકાર્યોત્થૈઃ પ્રસ્તુતાક્ષેપિભિર્મિથઃ ।
આમુખં તત્તુ વિજ્ઞેયં નામ્ના પ્રસ્તાવનાપિ સા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) આમુખરૂપમાહ--નટીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સૂત્રધારસદૃશત્વાત્ સ્થાપકો ઽપિ સૂત્રધાર ઉચ્યતે ।
તસ્યાનુચરઃ પારિપાશ્વિકઃ, તસ્માત્કિઞ્ચિદૂનો નટઃ ।
ઉદ્ધાત્ય(ત)કઃ કથોદ્ધાતઃ પ્રયોગાતિશયસ્તથા ।
પ્રવર્તકાવલગિતે પઞ્ચ પ્રસ્તાવનાભિદાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ઈદૃશીં પ્રસ્તાવનામુક્ત્ત્વા તસ્યાઃ પઞ્ચભેદાનાહ---ઉદ્ધાત્યક ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
પદાનિ ત્વગતાર્થાનિ તદર્થગતયે નરાઃ ।
યોજયન્તિ પદૈરન્યૈઃ સ ઉદ્ધાત્ય (ત) ક ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) તત્ર ઉદ્ધાત્યકલક્ષણમાહ---પદાનીતિ ।
અગતર્થાનિ ઇત્યત્રાર્ધો યોજકવક્તૃહૃદયસ્થિતોર્ઽથઃ ।
તદર્થાગતય ઇતિ ।
પદદ્વયે ઽવગતિપરો ઽગમિઃ ।
તથા ચ વક્ત્રા સ્થાપકેનાનવગતતાદૃશાર્થાનિ સ્વોચ્ચરિતપદાનિ, તદર્થસ્ય યોજકનરહૃદયસ્થિતસ્યાર્થસ્યાવગતયે ઽન્યૈઃ સ્થાપકોચ્ચારિતભિન્નૈઃ પદૈર્યોજયન્તિ ।
સ્વહૃદયસ્થિતાર્થતાં પ્રતિપાદયન્તીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મુદ્રારાક્ષસે સૂત્રધારઃ---
"ક્રૂરગ્રહઃ સકેતુશ્ચન્દ્રમસમ્પૂર્ણમણ્ડલમિદાનીમ્ ।
અભિભવિતુમિચ્છતિ બાલત્--"
લોચના:
(લો, ઔ) કૂરગ્રહેતિ---ક્રૂરો દારુણગ્રહો રાહુઃ, પક્ષે-ક્રૂરો દારુણો ગ્રહ આગ્રહઃ ચન્દ્રગુપ્તાભિભવરૂપઃ યસ્ય ।
ચન્દ્રં શશિનં ચન્દ્રગુપ્તાખ્યં રાજાનઞ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યનન્તરમ્---"(નેપથ્યે । ) આઃ, ક એષ મયિ જીવતિ ચન્દ્રગુપ્તમભિ- ભવિતુમિચ્છતિ" ।
ઇતિ ।
અત્રાન્યાર્થન્ત્યપિ પદાનિ હૃદયસ્થાર્થાગત્યા અર્થાન્તરે સંક્રમય્ય પાત્રપ્રવેશઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ક્રૂરગ્રહેતિ---ચન્દ્રગ્રહણં ભવિષ્યતિ ઇતિ પ્રતીપાદયતઃ સ્થાપકસ્યોક્તિરિયમ્ ।
સ ક્રૂરગ્રહઃ કેતૂ રાહુરિત્યર્થઃ ।
એષાં પદાનાં ચન્દ્રગુપ્તનૃપતિમન્ત્રિણા ચાણક્યબ્રાહ્મણરૂપનરેણ રાક્ષસરૂપાત્ ક્રૂરગ્રહાત્ ક્રૂરો ગ્રહો યસ્ય તસ્માત્ ।
ચન્દ્રગુપ્તનૃપત્યભિભવરૂપે સ્વહૃદયસ્થિતેર્ઽથે સંક્રમઃ કૃતઃ ।
તાદૃશાર્થતા દર્શિતેત્યર્થઃ ।
તદાહ--અત્રાર્થવન્તયપીતિ ।
રાહુચન્દ્રરૂપાર્થવન્ત્યપીત્યર્થઃ ।
હૃદીસ્થોર્ઽથો રાક્ષસચન્દ્રગપ્તરૂપઃ ।
પાત્રં ચાણક્યઃ ।
લોચના:
(લો, અ) પદાનિ ક્રૂરગ્રહ ઇત્યાદીનિ ।
હૃદિસ્થઃ સૂત્રધારસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતશ્ચન્દ્રોપરાગરૂપસ્તસ્યાગત્યાબોધેન ।
અર્થાન્તરે પ્રકૃતગ્રન્થાભિધેયે ।
અત્રાહ ભાણ્ડિઃ-- વિસ્મૃતં ન પ્રતીતં વા યત્ર વાક્યં પ્રકાશ્યતે ।
પ્રશ્નોત્તરમનોહારી સ ઉદ્ધાત્યક ઉચ્યતે ॥
યથા પારણ્ડવાભ્યુદયે--- કા શ્લાઘા ગુણિનાં ક્ષમાપરિભવઃ કો ઽક્ષઃ સુકુલ્યૈઃ કૃતઃ કિં દુઃ ખં પરસંશ્રયો જગતિ કઃ શ્લાઘ્યો ય આશ્રીયતે ।
કો મૃત્યુર્વ્યસનં ગુણ દધતિ કે યૈર્નિર્જિતા શત્રવઃ કેન જ્ઞાતમિદં વિરાટનગરે છન્નસ્થિતૈઃ પાણ્ડવૈઃ ॥
અતઃ સૂત્રધારનિષ્કાન્તૌ પાણ્ડવપ્રવેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સૂત્રધારસ્ય વાક્યં વા સમાદાયાર્થમસ્ય વા ।
ભવેત્પાત્રપ્રવેશશ્ચેત્કથોદ્ધાતઃ સ ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) કથોદ્ધાતલક્ષણમાહ--સૂત્રધારસ્યેતિ ।
ઇદાનીં સ્થાપકકૃત્યાભાવાત્ સૂત્રધાર એવ સ્થાપરકકૃત્યં કરોતીત્યભિપ્રાયેણાહ--સૂત્રધારસ્યેતિ ।
વાક્યાદાનં વાક્યાનુકરણમ્ ।
અર્થાદાનં વાક્યાનુકરણં વિના તદર્થાનુશીલનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાક્યં યથા રત્નાવલ્યામ્--"દ્વીપાદન્યસ્માદપિ--ઽઇત્યાદિ (332 પૃ દૃ) સૂત્રધારેણ પઠિતે--"(નેપથ્યે) સાધુ ભરતપુત્ર! સાધુ ।
એવમેતત્ ।
કઃ સન્દેહઃ ? દ્વીપાદન્યસ્માદપિ--" ઇત્યાદિ પઠિત્વા યૌગન્ધરાયણસ્ય પ્રવેશઃ ।
વાક્યાર્થો યથા વેણ્યામ્--
નિર્વાણવૈરદહનાઃ પ્રશમાદરીણાં નન્દન્તુ પાણ્ડુતનયાઃ સહ માધવેન ।
રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્ચ સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) દ્વીપાદિતિ--અત્ર યૌગન્ધરાયણમન્ત્રિરૂપપાત્રસ્ય તદ્વાક્યં પુનરનુકૃત્ય પ્રવેશઃ ।
લોચના:
(લો, આ) નિર્વાણેતિ---શમઃ કોપાદ્યભાવઃ વિનાશશ્ચ ।
રક્તા રઞ્જિતા પ્રસાધિતા પ્રકર્ષેણ સાધિતા, રક્તેન રુધિરેણ પ્રસાધિતા મણ્ડિતાશ્ચ ।
વિગ્રહો યુદ્ધં દેહશ્ચ ।
સ્વસ્થાઃ કુશલિનઃ સ્વર્ગસ્થાશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ સૂત્રધારેણ પઠિતસ્ય વાક્યસ્યાર્થં ગૃહીત્વા--"(નેપથ્યે) આઃ દુરાત્મન્ ! વૃથા મઙ્ગલપાઠક !, કથં સ્વસ્થા ભવન્તુ મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટાઃ ?" તતઃ સૂત્રધારનિષ્ક્રાન્તૌ ભીમસેનસ્ય પ્રવેશઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નિર્વાણેતિ--પાણ્ડુતનયાઃ નિર્વાણવૈરગ્નયઃ સન્તો માધવેન સહ નન્દન્તુ ।
કુરુરાજસુતાશ્ચ દુર્યોધનાદયો ઽનુરક્તપ્રસન્નીકૃતભૂમિષ્ઠલોકા ત્યક્તયુદ્ધાશ્ચ સન્તઃ સભૃત્યાઃ સ્વસ્થા ભવન્તુ ઇત્યર્થઃ ।
અર્થં ગૃહીત્વેતિ ।
એતદ્ વાક્યાનુકારણં વિના તદર્થાનુશીલનેનૈવ આ ઇત્યાદ્યુક્તવતઃ ભીમસ્ય પ્રવેશઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ભીમસેનસ્ય પ્રવેશ ઇત્યનન્તરં પ્રથમાર્થમાદાય ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદિ પ્રયોગ એકસ્મિન્ પ્રયોગો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે ।
તેન પાત્રપ્રવેશશ્ચેત્પ્રયોગાતિશયસ્તદા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રયોગાતિશયલક્ષણમાહ--યદિ પ્રયોગ ઇતિ ।
ભૂય ઇતિ ।
પુનરપ્યન્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયોગો ઽન્ય ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા કુન્દમાલાયામ્---"(નેપથ્યે) ઇત ઇતો ઽવતરત્વાર્યા ।
સૂત્રધારઃ---કો ઽયં ખલ્વાર્યાહ્વાનેન સાહાયકમપિ મે સમ્પાદયતિ ।
(વિલોક્ય) કષ્ટમતિકરુણં વર્તતે ।
"લઙ્કેશ્વરસ્ય ભવને સુચિરં સ્થિતેતિ રામેણ લોકપરિવાદભયાકુલેન ।
નિર્વાસિતાં જનપદાદપિ ગર્ભગુર્વોં સીતાં વનાય પરિકર્ષતિ લક્ષ્મણો ઽયમ્" ॥
અત્ર નૃત્યપ્રયોગાર્થં સ્વભાર્યાહ્વાનમિચ્છતા સૂત્રધારેણ "સીતાં વનાય પરિકર્ષતિ લક્ષ્મણો ઽયમ્" ઇતિ સીતાલક્ષ્મણયોઃ પ્રવેશં સૂચયિત્વા નિષ્કાન્તેન સ્વપ્રયોગમતિશયાન એવ પ્રયોગઃ પ્રયોજિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ઇતિ ઇતો ઽવતરિત્વિતિ ।
સૂત્રધારપત્ન્યા આહ્વાનનાગમનોપદેશઃ કૃતઃ ।
લઙ્કેશ્વરસ્યેતિ ।
જનપદાત્ અયોધ્યાતો નિર્વાસિતાં નિષ્કામિતાં ગર્ભગુર્વોમિત્યન્વયઃ ।
પ્રયોગાતિશયપદયોગાર્થં ઘદૃયન્ વ્યાચષ્ટે---સ્વપ્રયોગમતિશયાન ઇતિ ।
એવ પ્રયોગઃ સૂચિત ઇતિ---સીતાલક્ષ્મણયોઃ પ્રવેશરૂપો ઽન્યઃ પ્રયોગઃ સૂચિત ઇત્યર્થઃ ।
સૂચિત ઇત્યત્ર પ્રયોજિત ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
લોચના:
(લો, ઈ) ઇત ઇતિ ।
અત્રાર્ય્યપદાર્થઃ સીતારૂપો નેપથ્યે પાત્રાભિમતઃ ।
નટીરૂપસ્તુ સૂત્રધારેણાવગતઃ સ્વપ્રયોગમતિશયાનઃ પ્રકૃતાથપ્રતિપાદનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાલં પ્રવૃત્તમાશ્રિત્ય સૂત્રધુગ્યત્ર વર્ણયેત્ ।
તદાશ્રયશ્ચ પાત્રસ્ય પ્રવેશસ્તત્પ્રવર્તકમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પ્રવર્ત્તકે કાલાશ્રયેણાહ---કાલમિતિ ।
તદાશ્રયસ્ય તત્સૂચિતસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---"આસાદિતપ્રકટ--" ઇત્યાદિ (332 પૃ દૃ) ।
"તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિદિષ્ટો રામઃ" ।
યત્રૈકશ્ચ સમાવેશાત્કાર્યમન્યત્પ્રસાધ્યતે ।
પ્રયોગે ખલુ તજ્જ્ઞેયં નામ્નાવલગિતં બુધૈઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અવલગિતલક્ષણમાહ--યત્રૈકત્રેતિ ।
યત્રૈકત્ર પ્રયોગે સતીત્યન્યઃ ।
સમાવેશાત્ તત્પ્રયોગસ્ય સમનિર્દિષ્ટત્વાત્ આન્યત્કાર્ય્યં પ્રસાધ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા શાકુન્તલે--સૂત્રધારો નટીં પ્રતિ ।
"તવાસ્મિ ગીતરાગેણ-" (333 પૃ દૃ) ઇત્યાદિ ।
તતો રાજ્ઞઃ પ્રવેશઃ ।
યોજ્યાન્યત્ર યથાલાભં વીથ્યઙ્ગાનીતરાણ્યપિ ।
અત્ર આમુખે ।
ઉદ્ધાત્ય (ત) કાવલગિતયોરિતરાણિ વીથ્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તવાસ્મીતિ ।
અત્ર ગીતપ્રશંસારૂપપ્રયોગે સતિ રાજ્ઞઃ પ્રવેશરૂપમન્યત્કાર્ય્યં સાધિતમ્ ।
પ્રવર્ત્તકે કાલાશ્રયણમતો ભેદકં બોધ્યમ્ ।
ઇત્થં પ્રસ્તાવનારૂપેસ્ય ઉદ્ઘાતકાદિપઞ્ચભેદમુક્ત્વા તત્રૈવ પ્રયોગે યથાલાભં વીથ્યઙ્ગાન્યપિ પ્રયોજનીયાનીત્યાહ---યોજ્યાન્યત્રેતિ ।
વીથ્યાખ્યોપરૂપાત્મકનાટકપ્રભેદસ્ય વક્ષ્યમાણસ્યાઙ્ગમ્ ।
ઉદ્ઘાત્યકાવલગિતાદીનિ તયોર્દશાઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે ।
આમુખપ્રભેદતયાપિ ઉદ્ઘાત્યકાવલગિતે ઉક્તે ।
અતસ્તદ્ ભિન્નૈકદેશે તદઙ્ગાન્યપ્યત્ર યોજનીયાનીત્યાહ---ઉદ્ઘાત્યકાવલગિતયોરિતરાણીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નખકુટ્ટસ્તુ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) પઞ્ચપ્રભેદા આમુખસ્યામી પ્રવિષ્ટપાત્રસૂચિતપાત્રાન્તરપ્રવેશઘટિતા ઉક્તઃ ।
અપ્રવિષ્ટસૂચિતપાત્રઘટિતો ઽપિ નખકુટ્ટાખ્યઃ ષષ્ઠપ્રભેદ ઇત્યાહ--નખકુટ્ટસ્તુ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નેપથ્યોક્તં શ્રુતં યત્ર ત્વાકાશવચનં તથા

સમાશ્રિત્યાપિ કર્તવ્યમામુખં નાટકાદિષુ ।
એષામામુખભેદાનામેકં કઞ્ચિત્પ્રયોજયેત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તલ્લક્ષણમાહ--નેપથ્યેતિ ।
નેપથ્યે વેશરચનાસ્થલે ઉક્તં પાત્રં આકાશે વચનં યસ્ય તાદૃશં વા પાત્રમાશ્રિત્ય આમુખં કર્ત્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
ઇત્થમામુખસ્ય ષડ્ ભેદાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તેનાર્થમથ પાત્રં વા સમાક્ષિપ્યવૈ સૂત્રધૃક ।
પ્રસ્તાવનાન્તે નિર્ગચ્છેત્તતો વસ્તુ પ્રયોજયેત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) તેનાર્થમિતિ ।
સૂત્રધૃક્ પાત્રં તદ્ભિન્નમર્થં વા સમાક્ષિપ્યૈવ સૂચયિત્વૈવ તાદૃશપ્રસ્તાવનાન્તે નિર્ગચ્છેદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વસ્ત્વિતિવૃત્તમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) શ્રુતં કસ્યાપિ સમ્મુખીનસ્ય મુખાદિતિવૃત્તં પ્રકૃતગ્રન્થાભિધેયમ્ ।
અસ્વ ચ પ્રપઞ્ચનમર્થાત્ પત્રદ્વારેણૈવ ।
યદ્યપિ નાસૂચિતસ્ય પાત્રસ્ય રઙ્ગભૂમિષુ પ્રવેશ ઇતિ વચનાત્ સર્વેષામપિ પાત્રાણાં સૂચિતાનામેવ રઙ્ગે પ્રવેશસ્તથાપિ પ્રસ્તાવનાનન્તરં પ્રવેશ્યપાત્રાણામુક્તપ્રકારેણ વિચ્છિત્તિભિઃ સૂચનમિતિ શેષઃ ।
ક્વચિત્તુ સમ્ભ્રમાદિયુક્તાનાં પાત્રાણાં પ્રવેશેન સૂચનં ન પટીક્ષેપો ઽપિઃ યથા ચન્દ્રકલાયાં પ્રવિશ્યાપટીક્ષેપેણ સંભ્રાન્તઃ શબર ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં પુનર્વસ્તુ બુધૌર્દ્વિવિધં પરિકલ્પ્યતે ।
લોચના:
(લો, ઊ) બુધૈર્ગ્રન્થકારૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આધિકારિકમેકં સ્યાત્પ્રાસઙ્ગિકમથાપરમ્

અધિકારઃ ફલે સ્વામ્યમધિકારી ચ તત્પ્રભુઃ ।
તસ્યેતિવૃત્તં કવિભિરાધિકારિકમુચ્યતે

ફલે પ્રધાનફલે ।
યથા બાલરામાયણો રામચરિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) બાલરામાયણે રામચરિતમિતિ ।
રામો ઽહં રાવણાદિવધફલે સ્વામી, તસ્ય ચરિતમાધિકારિકમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્યોપકરણાર્થં તુ પ્રાસઙ્ગિકમિતીષ્યતે ।
અસ્યાધિકારિકેતિવૃત્તસ્ય ઉપકરણનિમિત્તં યચ્ચરિતં તત્પ્રાસઙ્ગિકમ્ ।
યથા સુગ્રીવાદિચરિતમ્ ।
પતાકાસ્થાનકં યોજ્યં સુવિચાર્યેહ વસ્તુનિ

ઇહ નાટ્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ઉપકરણનિમિત્તમિતિ ।
ઉપકરણમુપકારઃ સાહાય્યમિત્યર્થઃ ।
નાટકસ્યાન્તરઙ્ગમાહ---પતાકાસ્થાનકમિતિ ।
ઇહ નાટ્યે ઇતિ ।
આમુખે ઇતિ---વૃત્તસાધારણે નાટ્યે ઇત્યર્થઃ ।
તેનાસ્ય આમુખે ઇતિવૃત્તે ચ સમ્ભવ ઇત્યગ્રે વ્યક્તીભવિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રાર્થે ચિન્તિતે ઽન્યસ્મિંસ્તલ્લિઙ્ગો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે ।
આગન્તુકેન ભાવેન પતાકાસ્થાનકં તુ તત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) તક્ષ્મિઙ્ગ ઇતિ ।
ચિન્તિતાર્થસમાનચિહ્ન ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઋ) આગન્તુકેન પ્રકૃતાદિતરેણ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્રેદાનાહ--સહસૈવાર્થસંપત્તિર્ગુણાવત્યુપચારતઃ ।
પતાકાસ્થાનકમિદં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સહસૈવેતિ ।
ઉપચારતઃ ક્રિયાતો ગુણવતી ।
અર્થસંપત્તિરુદ્દેશ્ય સંપત્તિઃ ।
સહસૈવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રત્નાવલ્યામ્--"વાસવદત્તેયમ્" ઇતિ રાજા યદા તત્કણ્ઠપાશં મોચયતિ તદા તદુક્ત્યા "સાગરિકેયમ્" ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાય "કથં ? પ્રિયા મે સાગરિકા ? અલમલમતિમાત્રં સાહસેનામુના તે ત્વરિતમયિ ! વિમુઞ્ચ ત્વં લતાપાશમેતમ્ ।
ચલિતમપિ નિરોદ્ધું જીવિતં જીવિતેશે ! ક્ષણમિહ મમ કણ્ઠે બાહુપાશં નિધેહિ" ॥
અત્ર ફલરૂપાર્થસંપત્તિઃ પૂર્વાપેક્ષયોપચારાતિશયાદ્ગુણવત્યુત્કૃષ્ટ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) વાસવદત્તેયમિતિ ।
વાસવદત્તા રાજપત્ની ।
તદ્વેશેન સાગરિકા આયાસ્યતીતિ કૃતસઙ્કેતે રાજ્ઞિ સ્થિતે તજ્જ્ઞાત્વા વાસવદત્તૈવ સાગરિકાયા આગમનાત્ પૂર્વમાગત્ય સઙ્કેતભ્ગં કૃત્વા રાજનાં હ્રેપયિત્વાં ગતા ।
રાજા ચ તામનુનેતું પશ્ચાદ્ ચલિતઃ ।
તતસ્તદ્વેશા સાગરિકા આગત્ય રાજાનમનાસાદ્ય નિર્વદાલ્લતાપાશેનાત્માનં બદ્ધ્વા મર્ત્તુમુદ્યતા ।
રાજા ચ વાસવદત્તામનુનેતું ચલિતઃ ।
પથિ તાં દૃષ્ટ્વા વાસવદત્તૈવાયં મ્રિયત ઇતિ જ્ઞાત્વા પાશં મોચયન્ સાગરિકાયા ઉક્ત્યા સાગરિકેયમિતિ જ્ઞાત્વા ગુણવતીમુદ્દેશ્યફલસમ્પત્તિમાપ્તવાન્ ।
અત્ર વાસવદત્તામરણરૂપે ઽન્યસ્મિન્નર્થે ચિન્તિતે આગન્તુકેન લતાપાશેન વાસવદત્તામરણચિહ્નદ્યઙ્કિતમ્રિયમાણસાગરિકારૂપાર્થપ્રયોગ ઇતિ પતાકસ્થાનસામાન્યલક્ષણં બોધ્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ૠ) પૂર્વાપેક્ષયા પૂર્વસ્ય વાસવદત્તાજ્ઞાનસ્યાપેક્ષયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વચઃ સાતિશયં શ્લિષ્ટં નાનાબન્ધસમાશ્રયમ્ ।
પતાકાસ્થાનકમિદં દ્વિતીયં પરિકીર્ત્તિતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) દ્વિતીયપતાકસ્થાનમાહ---વચઃ સાતિશયમિતિ ।
નાનાબન્ધો બીજપ્રકાશનનાયકમઙ્ગલસૂચનાદિરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વેણ્યામ્---
"રક્તપ્રસાધિતભુવઃ ક્ષતવિગ્રહાશ્ચ સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ" ।
અત્ર રક્તાદીનાં રુધિરશરીરાર્થહેતુકશ્લેષવશેન બીજાર્થપ્રતિપાદનાન્નેતૃમઙ્ગલપ્રતિપત્તૌ સત્યાં દ્વિતાયં પતાકાસ્થાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) રક્તપ્રસાધિતેતિ ।
રક્તેણ રુધિરેણ ભણ્ડિતભૂમયઃ ।
ક્ષતશરીરાઃ સ્વર્ગસ્થા ભવન્ત્વિતિ શ્લેષલભ્યોર્ઽથઃ ।
તદાહ---અત્ર રક્તાદીનામિતિ ।
અત્રાનુરક્તાદ્યર્થે ચિન્તિતે શબ્દરૂપતલ્લિઙ્ગો ઽન્યો રુધિરાદ્યર્થ આગન્તુકેન શબ્દેન પ્રયોગાત્ પતાકસ્થાનસામાન્યલક્ષણસત્ત્વમ્ ।
ઇદં પતાકાસ્થાનમામુખાન્તર્ગતં વક્ષ્યમાણં ચ વૃત્તાન્તર્ગતં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થોપક્ષેપકં યત્તુ લીનં સવિનયં ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટપ્રત્યુત્તરોપેતં તૃતીયમિદમુચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) તૃતીયમાહ---અર્થોપક્ષેપકમિતિ ।
અર્થોપક્ષેપકં પ્રસ્તુતવસ્તુસૂચકં યત્તુ વચ ઇત્યર્થઃ ।
શ્લિષ્ટેતિ વ્યાચષ્ટે ।
સમ્બન્ધયોગ્યેન ઇતિ ઉક્તવાક્યાન્વયઃ સવિનયમિત્યત્ર વિનયો વિશેષણ નયઃ નિશ્ચયઃ તદ્ વ્યાચષ્ટે--વિશેષેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લીનમવ્યક્તાર્થમ્, શ્લિષ્ટેન સમ્બન્ધયોગ્યેનાભિપ્રાયાન્તરપ્રયુક્તેન પ્રત્યુત્તરેણોતપેતમ્, સવિનયં વિશેષનિશ્ચયપ્રાપ્ત્યા સહિતં સંપાદ્યતે યત્તત્તૃતીયં પતાકાસ્થાનમ્ ।
યથા વેણ્યાં દ્વિતીયે ઽઙ્કે "કઞ્ચુકી-દેવ ! ભગ્નં ભગ્નમ્ ।
રાજા--કેન ? કઞ્ચુકી--ભીમેન ।
રાજા--કસ્ય ? કઞ્ચુકી--ભવતઃ ।
રાજા--આઃ ! કિં પ્રલપસિ ? કઞ્ચુકી--(સભયમ્) દેવ ! નનુ બ્રવીમિ ।
ભગ્નં ભીમેન ભવતઃ ।
રાજા-ધિગ્ વૃદ્ધાપસદ ! કો ઽયમદ્ય તે વ્યામોહઃ ? કઞ્ચુકી-દેવ ! ન વ્યામોહઃ ।
સત્યમેવ--
"ભગ્નં ભીમેન ભવતો મરુતા રથકેતનમ્ ।
પતિતિં કિઙ્ગિણીક્વાણબદ્ધાક્રન્દમિવ ક્ષિતૌ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) બગ્નમિતિ--- ભગ્નં ભીમેવ મરુતા ભવતો રથકેતનમ્ ।
પતિતં કિઙ્કિણીજાલં બદ્ધાક્રન્દમિવ ક્ષિતૌ ।
ઇતિ કઞ્ચુકિના વક્તવ્યે સમ્ભ્રમાત્ ખણ્ડશ ઉક્તમ્ ।
દુર્યોધનોરુભઙ્ગરૂપાર્થોપક્ષેપકં ભીમેનેત્યત્ર ભીમસેનરૂપેણ સ્વાનુષ્ઠાનયોગ્યેન કેતનભઙ્ગતિરિક્તભિપ્રાયયુક્તેન દુર્યોધનસ્ય પ્રત્યુત્તરેણેપેતમ્ ।
અત્ર લીનાદિકં સ્પષ્ટાર્થમવધેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર દુર્યોધનોરુભઙ્ગરૂપપ્રસ્તુતસંક્રાન્તમર્થોપક્ષેપણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) અર્થોપક્ષેપકત્વં વ્યાચષ્ટે---અત્રેતિ ।
અત્ર કેતુભઙ્ગરૂપે ઽન્યસ્મિન્ ચિન્તિતે ઊરુભઙ્ગરૂપાર્થપ્રયોગ આગન્તુકેન શ્લિષ્ટશબ્દેનેત્યતઃ પતાકાસ્થાનસામાન્યલક્ષણસત્ત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વ્યર્થો વચનવિન્યાસઃ સુશ્લિષ્ટઃ કાવ્યયોજિતઃ ।
પ્રધાનાર્થાન્તરાક્ષેપિ પતાકાસ્થાનકં પરમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ચતુર્થમાહ---વ્દ્યર્થો વચનેતિ ।
સુશ્લિષ્ટઃ અર્થદ્વયે શોભનશ્લિષ્ટઃ ।
કાવ્યં શ્લોકસ્તત્ર યોજતિઃ ।
પ્રધાનાર્થાન્તરસ્ય મુખ્યતયા પ્રતિપાદ્યાર્થાન્તરસ્ય સૂચક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રત્નાવલ્યામ્---
"ઉદ્દામોત્કલિકાં વિપાણ્ડુરરુચં પ્રારબ્ધજૃમ્ભાં ક્ષણા- દાયાસં શ્વસનોદ્રમૈરવિરલૈરાતન્વતીમાત્મનઃ ।
અદ્યોદ્યાનલતામિમાં સમદનાં નારીમિવાન્યાં ધ્રુવં પશ્યન્ કોપવિપાટલદ્યુતિ મુખં દેવ્યાઃ કરિષ્યામ્યહમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ઉદ્દામેતિ---રાજ્ઞા પરિગૃહીતાં માધવીલતામકાલકુસુમિતાં વાસવદત્તયાઃ પરાજયશંસિનીં તસ્યૈવ દર્શયતો રાજ્ઞ ઉક્તિરિયમ્ ।
સમદાનાં વિરહિણીમ્ અન્યાં નારીમિવ ।
ઇમામુદ્યાનલતાં પશ્યન્નહં દેવ્યા વાસવદત્તાયા મુખં કોપવિપાટલદ્યુતિં કરિષ્યામીત્યન્વયઃ ।
મમાન્યનારીદર્શનેન ઇવ તત્પરાજયહેતુકુસુમિતમાધવીલતાદર્શનેનાપિ તસ્યાઃ કોપો ભાવીત્યર્થઃ ।
ઉદ્યાનલતાયા વિરહિનાર્યાશ્ચ વિશેષણાન્યાહ---ઉદ્દામેત્યાદીનિ ।
ઉક્તલિકા ઉદ્રતકલિકા ઉત્કણ્ઠા ચ ।
તયોરુદ્દામત્વમતિશયઃ ।
વિપાણ્ડુરં સ્વભાવાદ્ વિરહાચ્ચ ।
જૃમ્ભા વિકાશઃ શ્વિસવિશેષશ્ચ ।
શ્વસનસ્ય વહિર્વાયોર્નિઃ શ્વાસસ્ય ચોદ્રમાત્ આયાસં વ્યાકુલતાં ખેદઞ્ચ આતન્વતીં કુર્વતીમ્ ।
લોચના:
(લો, ઌ) ઉદ્દામેતિ---ઉદ્રતા કલિકા કોરક ઉત્કણ્ઠા ચ ।
જૃમ્ભા વિકાશઃ સુખનિઃ શ્વાસવિશેષશ્ચ ।
શ્વસનો નિઃ શ્વાસઃ બાહ્યપવનશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર ભાવ્યર્થઃ સૂચિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અત્ર ભાવ્યર્થ ઇતિ ।
રાજ્ઞા સાગરિકાદર્શનાત્ વાસવદત્તાયાઃ ભાવી કોપો મુખ્યાતયા પ્રતિપાદ્ય ઇતિ પ્રધાનં સૂચિતમ્ ।
અત્ર કુસુમિલતાદર્શનાદ્ ભાવિનિ કોપે ચિન્તિતે સાગરિકાદર્શનાત્ તત્કોપ આગન્તુકેન શ્લિષ્ટશબ્દેન પ્રતિપાદિતઃ ।
અતઃ પતાકાસ્થાનસામાન્યલક્ષણસત્ત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતાનિ ચત્વારિ પતાકાસ્થાનાનિ ક્વચિન્મઙ્ગલાર્થં ક્વચિદમઙ્ગલાર્થં સર્વસન્ધિષુ ભવન્તિ ।
કાવ્યકર્તુરિચ્છાવશાદ્ભૂયો ભૂયો ઽપિ ભવન્તિ ।
યત્પુનઃ કેનચિદુક્તમ્--"મુખસન્ધિમારભ્ય સન્ધિચતુષ્ટયે ક્રમેણ ભવન્તિ" ઇતિ ।
તદન્યે ન મન્યન્તે, એષામત્યન્તમુપાદેયાનામનિયમેન સર્વત્રાપિ સર્વેષામપિ ભવિતું યુક્તત્વાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ક્વચિન્મઙ્ગલાર્થમિતિ ।
પ્રથમે મર્ત્તુ પ્રવૃત્તવાસવદત્તાજ્ઞાનાદ્ભિલષિતસાગરિકાપ્રાપ્તેરુદ્દામોત્કલિકામિત્યત્ર ભાવિન્યાઃ સાગરિકાપ્રાપ્તેશ્ચ બોધનાત્ મઙ્ગલાર્થતા ।
રક્તપ્રસાધિતેત્યાદૌ કુરૂણાં મરણસ્ય ભગ્નં ભીમેનેત્યાદૌ દુર્યોધનોરુભઙ્ગસ્ય ચ બોધનાત્ તેષામમઙ્ગલાર્થતા ।
ભૂયો ભૂયો ઽપિ ઇતિ ।
સ્થાને સ્થાને ઇત્યર્થઃ ।
સન્ધિચતુષ્ટયે ઇતિ ।
પતાકાસ્થાનસ્ય ચતુષ્કત્વાત્ પ્રથમોપસ્થિતસન્ધિચતુષ્ટયે ઇત્યર્થઃ ।
સર્વત્રાપીરિ ।
પઞ્ચસન્ધિષ્વપિ ઇત્યર્થઃ ।
સર્વેષામિતિ સર્વપતાકાસ્થાનાનામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્સ્યાદનુચિતં વસ્તુ નાયકસ્ય રસસ્ય વા ।
વિરુદ્ધં તત્પરિત્યાજ્યમન્યથા વા પ્રકલ્પયેત્

લોચના:
(લો, એ) યત્સ્યાદિતિ ।
રામાદેર્હિ છદ્મના વાલિવધાદેરભિધાને ગૂઢતરતદભિપ્રાયપરિજ્ઞાનાનિપુણાનાં નાટકકાવ્યાદિભિઃ રસાસ્વાદમુખપિણ્ડદ્વારેણ કૃત્યાકૃત્યપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિયોજ્યાનાં સુકુમારમતીનાં રાજપુત્રભૃતીનાં શ્રીરામચન્દ્રાદિમહાપુરુષચરિતમાલોચ્યાનુચિતાસુ કથાસુ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
માહપુરુષચરિતમપ્યનુચિતમિતિવૃત્તમ્ ।
નાટકાદૌ પરિહાર્યમિતિ ભાવઃ ।
રસસ્યાનુચિતત્વં વક્ષ્યમાણવ્યભિચારિભાવાદેઃ સ્વશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અનુચિતમિતિવૃત્તં યથા--રામસ્યચ્છદ્મના બાલિવધઃ ।
તચ્ચોદાત્તરાઘવે નોનોક્તમેવ ।
વીરચરિતે તુ વાલી રામવધાર્થમાગતો રામેણ હત ઇત્યન્યથા કૃતઃ ।
અઙ્કેષ્વદર્શનીયા યા વક્તવ્યૈવ ચ સંમતા ।
યા ચ સ્યાદ્વર્ષપર્યન્તં કથા દિનદ્વયાદિજા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) યા ચ સ્યાદ્વર્ષપર્યન્તમિતિ ।
તાદૃશી કથા દિનદ્વયાદિનાભિનેતવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
અન્યા ચેતિ---અન્યા વિસ્તરા બાહુલ્યાદભિનેતુમશક્યા ।
સા કથા અર્થોપક્ષેપકૈર્વક્ષ્યમાણાર્ઽથોપક્ષેપકપરિભાવિતૈર્વિષ્કમ્ભકાદિપઞ્ચભિ ર્બુધૈઃ સૂચ્યેત્યર્થઃ ।
સૂચ્યા ઇત્યત્ર ક્ષેપ્યાઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
અઙ્કેષ્વદર્શનીયેત્યાદિકં પૂર્વત્ર અન્યા ઇત્યત્રાન્વિતમ્ ।
તેન સાપ્યર્થોપક્ષેપકૈઃ સૂચ્યેત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) નનુ યદિ દૂરાહ્વાનાદયો ઽઙ્કેષ્વદર્શનીયાસ્તત્કથં નાટકાદવુપક્ષેપણીયા ।
એકદિનમાત્રસ્ય ચ કથાયા અઙ્કદર્શનીયત્વેન દિનદ્વયાદિકથાયાઃ કથં પરિગ્રહઃ કથાવિસ્તારો વા રસવિન્ઘહેતુત્વાત્કથમઙ્કે દર્શનીય ઇત્યત આહૃઅઙ્કેષ્વિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યા ચ વિસ્તરા સૂચ્યા સાર્થોપક્ષોપકૈર્બુધૈઃ ।
અઙ્કેષુ અદર્શનીયા કથા યુદ્ધાદિકથા ।
વર્ષાઢૂર્ધ્વં તુ યદ્વસ્તુ તત્સ્યાદ્વર્ષાદધોભવમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) વર્ષાદધોભવમુત્તરભવં દ્વિતીયવર્ષાદિનાપિ નિષ્પાદ્યમ્ ।
પૂર્વત્ર વર્ષપર્યન્તત્વમિહ તુ વર્ષાદૂર્દ્ધ્વત્વમિતિ ભેદાન્ન પૌનરુક્ત્યમ્ ।
વર્ષાદૂર્દ્ધ્વમિતિ ।
તત્ સર્વં વર્ષાદૂર્દ્ધ્વં ન કર્તવ્યમ્ ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ ।
કિન્તુ માસપર્યન્તમપિ ન કર્ત્તવ્યમ્ ।
કિન્તુ અઙ્કવિચ્છેદે એવ કાર્યમિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઓ) નનુ એકવર્ષકથૈવ યદ્યર્થોપક્ષેપેણ વાચ્યા તદૂર્દ્ધ્વં કથા કિં પરિત્યાજ્યા ઇત્યત આહ---વર્ષાદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તં હિ મુનિના--
"અઙ્કચ્છેદેં કાર્યં માસકૃતં વર્ષસઞ્ચિતં વાપિ ।
તત્સર્વં કર્તવ્યં વર્ષાદૂર્ધ્વં ન તુ કદાચિત્" ॥
લોચના:
(લો, ઔ) અઙ્કચ્છેદ ઇતિ ।
તદિતિ, પ્રાસિદ્ધમ્ ।
સર્વં માસસઞ્ચિતં વર્ષસઞ્ચિતં વાપિ કાર્યં કૃત્યમ્ અઙ્કચ્છેદે ઽપિ કર્ત્તવ્યમ્ ।
અર્થાદર્થોપક્ષેપકૈઃ સૂચ્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચ ચતુર્દશવર્ષવ્યાપિન્યપિ રામવનવાસે યે યે વિરાધવધાદયઃ કથાં--શાસ્તે તે વર્ષવર્ષાવયવદિનયુગ્માદીનામેકતમેન સૂચનીયા ન વિરુદ્ધાઃ ।
દિનાવસાને કાર્યં યદ્દિને નૈવોપપદ્યતે ।
અર્થોપક્ષેપકૈર્વાચ્યમઙ્કચ્છેદં વિધાય તત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) દિનાવસાને ઇતિ ।
દિનાવસાનકાર્યં યદ્વસ્તુ દિનેનૈવોપપદ્યતે ક્રિયાબાહુલ્યાભાવાત્ ।
દિનેનૈવાભિનેતું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
દિનૈકોપપાદનીયં વસ્તુ કથં વાચ્યમિત્યત્રાહ---અર્થોપક્ષેપકૈરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કે તેર્ઽથોપક્ષેપકા ઇત્યાહ--
અર્થોપપક્ષેપકાઃ પઞ્ચ વિષ્કમ્ભકપ્રવેશકૌ ।
ચૂલિકાઙ્કાવતારો ઽથ સ્યાદઙ્કમુખમિત્યપિ

વૃત્તવર્તિષ્યમાણાનાં કથંશાનાં નિદર્શકઃ ।
સંક્ષિપ્તાર્થસ્તુ વિષ્કમ્ભ આદાવઙ્કસ્ય દર્શિતઃ

મધ્યેન મધ્યમાભ્યાં વા પાત્રાભ્યાં સંપ્રયોજિતઃ ।
શુદ્ધઃ સ્યાત્સ તુ સંકીર્ણો નીચમધ્યમકલ્પિતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) વિષ્કમ્ભસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ---મધ્યેનેતિ ।
ઉત્કૃષ્ટાધમાપાત્રભિન્નં પાત્રમધ્યમ્ ।
કપાલકુણ્ડલેતિ ।
તત્કૃત્યમિત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
લોચના:
(લો, અ) યથોદ્દેશલક્ષણમાહ--વૃત્તેતિ ।
પાત્રસ્ય મધ્યત્વમ્ અતિમહતઃ શ્રીરામચન્દ્રાદેર્ન્યૂનત્વેન ।
વિષ્કમ્ભકે પાત્રાણાં સંસ્કૃતભાષિત્વસ્ય લક્ષ્યેષુ દર્શનાત્ ।
મધ્યમપાત્રાણાં હિ પ્રાકૃતભાષિત્વમ્ ।
તદુક્તં ભાષાર્ણવે--- ભાષામધ્યમપાત્રાણાં નાટકાદૌ વિશેષતઃ ।
મહારાષ્ટ્રી સૌરસેનીત્યુક્તા ભાષા દ્વિધા બુધૈઃ ॥
ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શુદ્ધો યથા--માલતીમાધવે શ્મશાને કપાલકુણ્ડલા ।
સઙ્કીર્ણો યથા--રામાભિન્દે ક્ષપણકકાપાલિકૌ ।
અથ પ્રવેશકઃ---
પ્રવેશકો ઽનુદાત્તોક્ત્યા નીચપાત્રપ્રયોજિતઃ ।
અઙ્કદ્વયાન્તર્વિજ્ઞેયઃ શેષં વિષ્કમ્ભકે યથા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) અઙ્કદ્વયેતિ ।
અઙ્કદ્વયપદસ્ય દ્વિતીયાદ્યઙ્કપરત્વમિત્યભિપ્રાયઃ ।
શેષમિતિ ।
વૃત્તવર્ત્તિષ્યમાણેત્યાદિરૂપમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) નીચપાત્રપ્રયોજિત ઇત્યત્ર નીચત્વં હિ અસંસ્કૃતભાષિત્વાદેવ ।
તેન સખ્યાદિભિશ્ચ પ્રવેશકસ્ય પ્રયોજિતત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્કદ્વયસ્યાન્તરિતિ પ્રથમાઙ્કે ઽસ્ય પ્રતિષેધઃ ।
યથા--વેણ્યામશ્ચત્થામાઙ્કે રાક્ષસમિથુનમ્ ।
અથ ચૂલિકા---
અન્તર્જવનિકાસંસ્થૈઃ સૂચનાર્થસ્ય ચૂલિકા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અન્તર્જવનિકા ।
વેશરચનાસ્થાનવેષ્ટનપટઃ ।
અર્થસ્ય સૂચનેત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વીરચરિતે ચતુર્થાઙ્કસ્યાદૌ--"(નેપથ્યે) ભો ભો વૈમાનિકાઃ, પ્રવર્તન્તાં રઙ્ગમઙ્ગલાનિ" ઇત્યાદિ ।
"રામેણ પરશુરામો જિતઃ" ઇતિ નેપથ્યે પાત્રૈઃ સૂચિતમ્ ।
અથાઙ્કાવતારઃ---
અઙ્કાન્તે સૂચિતઃ પાત્રૈસ્તદઙ્કસ્યાવિભાગતઃ

યત્રાઙ્કો ઽવતરત્યેષો ઽઙ્કાવતાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) અઙ્કાન્ત ઇતિ ।
અઙ્કાન્તે પાત્રૈઃ સૂચિતોર્ઽથાદપરઃ અઙ્કઃ યદવતરતિ ઇત્યર્થઃ ।
તદઙ્કસ્યાવિભાગત ઇતિ ।
વિભાગસ્તદ્ભેદઃ, તદભિન્નત્વેન પ્રયોજિત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર દ્વિતીયાન્તાત્ તસ્ ।
અઙ્કવિચ્છેદે ઽપિ તદઙ્કોત્થાપિતાઽકાઙ્ક્ષયૈવાવતીર્ણો ઽપરાઙ્ક ઇત્યર્થઃ ।
તદાહ---તદઙ્કસ્યાઙ્ગવિશેષ ઇવેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---અભિજ્ઞાને પઞ્ચમાઙ્કે પાત્રૈઃ સૂચિતઃ ષષ્ઠાઙ્કસ્તદઙ્કસ્યાઙ્ગવિશેષ ઇવાવતીર્ણઃ ।
અથાઙ્કમુખમ્---
યત્ર સાયાદઙ્ક એવસ્મિન્નઙ્કાનાં સૂચનાખિલા

તદઙ્કમુખમિત્યાહુર્બોજાર્થખ્યાપકં ચ તત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) યત્ર સ્યાદઙ્ક ઇતિ ।
અઙ્કાનાં સમસ્તાઙ્કવક્ષ્યમાણાનમર્થનામખિલા પૂચનેત્યર્થઃ ।
અઙ્કાવતારે તદઙ્કમાત્રસૂચનમ્ અઙ્કમુખે તુ સમસ્તાઙ્કસૂચનેતિ ભેદઃ ।
ગજાર્થેતિ બીજભૂતાર્થખ્યાપનાત્ ।
બીજાર્થખ્યાપકસંજ્ઞકઞ્ચ તદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---માલતીમાધવે પ્રથમાઙ્કાદૌ કામન્દક્યવલોકિતે ભૂરિવસુપ્રભૃતીનાં ભાવિભૂમિકાનાં પરિક્ષિપ્તકથાપ્રબન્ધસ્ય ચ પ્રસઙ્ગાત્સંનિવેશં સૂચિતવત્યૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ભાવિભૂમિકાનાં ભાવિપ્રસઙ્ગાનાં પરિક્ષિપ્તઃ સંક્ષિપ્તઃ ।
સન્નિવેશં સ્થાને ઽભિનેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્કાન્તપાત્રૈર્વાઙ્કાસ્યં છિન્નાઙ્કસ્યાર્થસૂચનામ્

અઙ્કાન્તપાત્રૈઙ્કાન્તે પ્રવિષ્ટૈઃ પાત્રૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) અઙ્કમુખસ્ય ધનિકેનોક્તં લક્ષણાન્તરમાહ--અઙ્કાન્તપાત્રૈરિતિ ।
છિન્નાઙ્કસ્ય સમાપ્યમાનાઙ્કસ્ય સમ્બન્ધિભિસ્તદઙ્કાન્તે પ્રવિષ્ટૈઃ પાત્રૈરપરાઙ્કસૂચનમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વલક્ષણે પૂર્વપ્રવિષ્ટપાત્રૈઃ સમસ્તાઙ્કાર્થસૂચનમત્ર તુ અઙ્કાન્તઃ પ્રવિષ્ટપાત્રૈસ્તદુત્તરાઙ્કાર્થમાત્રસૂચનમિતિ ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વીરચરિતે દ્વિતીયાઙ્કાન્તે--"(પ્રવિશ્ય) સુમન્ત્રઃ-ભગવન્તૌ વશિષ્ઠવિશ્વામિત્રૌ ભવતઃ સભાર્ગવાનાહ્વયતઃ ।
ઇતરે--ક્વ ભગવન્તૌ ।
સુમન્ત્રઃ--મહારાજદશરથસ્યાન્તિકે ।
ઇતરે---તત્તત્રૈવ ગચ્છાવઃ" ઇત્યઙ્કપરિસમાપ્તૌ ।
"(તતઃ પ્રવિશન્ત્યુપવિષ્ટા વશિષ્ઠવિશ્વામિત્રપરશુરામઃ)ઽઇત્યત્ર પૂર્વાઙ્કાન્ત એવ પ્રવિષ્ટેન સુમાન્ત્રપાત્રેણ શતાનન્દજનકકથાવિચ્છેદે ઉત્તરાઙ્કમુખસૂચનાદઙ્કાસ્યમ્" ઇતિ ।
એતચ્ચ ધનિકમતાનુસારેણોક્તમ્ ।
અન્યે તું---"અઙ્કાવતરણોનૈવેદં ગતાર્થમ્" ઇત્યાહુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ઇદં લક્ષણં ધનિકમત એવ ઇત્યાહ---એતચ્ચેતિ ।
અઙ્કાવતારેણૈવેતિ ।
તલ્લક્ષણાક્રાન્તત્વાદેતસ્ય આદાવઙ્કસ્ય દર્શિત ઇત્યનેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપેક્ષિતં પરિત્યાજ્યં નીરસં વસ્તુ વિસ્તરમ્ ।
યદા સંદર્શયેચ્છેષમામુખાનન્તરં તદા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વિષ્કમ્ભકરણમઙ્કાદાવેવેતિ પ્રગ્દર્શિતમિદાની તસ્યૈવ વિશેષવશાદામુખસ્યાન્તે ઽપિ કરણમિત્યાહ---અપેક્ષિતમિતિ ।
શેષમપેક્ષિતકાર્ય્યતઃ ।
શેષં નીરસં ભિન્નં વસ્તુવિસ્તરમિત્યન્વયઃ ।
અમુખાનન્તરં કાર્ય્યમિત્યન્વયઃ ।
યૌગન્ધરાયણપ્રયોજિત ઇતિ---વિષ્કમ્ભક ઇતિ શેષઃ ।
તત્ર હિ અપેક્ષિતો વત્સરાજસાગરિકયોર્વૃત્તાન્તઃ ।
તં પરિત્યજ્યામુખાનન્તરં સ્વેચ્છાચારી ભીત એવાસ્મિ ભર્ત્તુરિતિ નીરસંસ્વભયં યૌગન્ધરાયણેન દર્શિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યો વિષ્કમ્ભકો નાટ્ય આમુખાક્ષિપ્તપાત્રકઃ ।
યથા--રત્નાવલ્યાં યૌગન્ધરાયણપ્રયોજિતઃ ।
યદા તુ સરસં વસ્તુ મૂલાદેવ પ્રવર્તતે

આદાવેવ તદાઙ્કેસ્યાદામુખાક્ષેપસંશ્રયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) આદાવઙ્કસ્ય દર્શિત ઇતિ યદુક્તં તદ્વિષયં દર્શયતિ---યદાત્વિતિ ।
મૂલાદેવ નીરસવસ્ત્વમિશ્રણાદેવ ।
આમુખાક્ષેપસંશ્રય ઇતિ ।
આમુખેન યઃ પાત્રસ્યાક્ષેપઃ તમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્ત ઇત્યર્થઃ ।
શાકુન્તલેતિ ।
તત્ર હિ મૂલાદેવાનસૂયયા પ્રવર્ત્તિતઃ સ રસ એવ શકુન્તલાયા વિરહઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---શાકુન્તલે ।
વિષ્કમ્ભકાદ્યૈરપિ નો વધો વાચ્યો ઽધિકારિણઃ

અન્યો ઽન્યેન તિરાધાનં ન કુર્યાદ્રસવસ્તુનોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અધિકારિણ ઇતિ ।
મુખ્યફલસ્વામિન ઇત્યર્થઃ ।
તેન નાયકવધઃ ક્વાપિ ન વર્ણનીયં ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસઃ શૃઙ્ગારાદિઃ ।
યદુક્તં ધનિકેન---
"ન ચાતિરસતો વસ્તુ દૂરં વિચ્છિન્નતાં નયેત્ ।
રસં વા ન તિરોદધ્યાદ્વસ્ત્વલઙ્કારલક્ષણૈઃ" ॥
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) રસવસ્તુનોરિતિ ।
વસ્તુ અલઙ્કારભિન્નપદાર્થઃ ।
લક્ષણૈર્જ્ઞાપકૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્યમેવ ચ

અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ જ્ઞાત્વા યોજ્યા યથાવિધિ ।
અર્થપ્રકૃતયઃ પ્રયોજનસિદ્ધિહેતવઃ ।
તત્ર બીજમ્---
અલ્પમાત્રં સમુદ્દિષ્ટં બહુધા યદ્વિસર્પતિ

ફલસ્ય પ્રથમો હેતુર્બોજં તદભિધીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) નાટ્યે કર્ત્તવ્યાન્તરમાહ---સ્વલ્પમાત્રમિતિ ।
યુધિષ્ઠિરોત્સાહ ઇતિ તસ્ય બલોત્સાહ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રત્નાવલ્યાં વત્સરાજસ્ય રત્નાવલીપ્રાપ્તિહેતુર્દૈવાનુકૂલ્યલાલિતો યૌગન્ધરાયણવ્યાપારઃ ।
યથા વા---વેણ્યાં દ્રૌપદીકેશસંયમનહેતુર્ભીમસેનક્રોધોપચિતો યુધિષ્ઠિરોત્સાહઃ ।
અવાન્તરાર્થવિચ્છેદે બિન્દુરચ્છેદકારણમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) બિન્દુરૂપામર્થપ્રકૃતિમાહ---અવાન્તરેતિ ।
બિન્દ્વવિચ્છેદેતિ પરિભાષારૂપભિદમ્ ।
બિન્દુપદં નપુંસકલિઙ્ગમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રત્નાવલ્યામનઙ્ગપૂજાપરિસમાપ્તૌ કથાર્થવિચ્છેદે સતિ "ઉદયન્સ્યેન્દોરિવોદ્વીક્ષતે" ઇતિ સાગરિકા શ્રુત્વા "(સહર્ષમ્) કધં એસો સો ઉદઅણણરિન્દો" ઇત્યાદિરવાન્તરાર્થહેતુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ઉદયનસ્યેન્દોરિવ ઇત્યાદિકં વન્દિવાક્યમ્ ।
કથમિતિ ।
કથં સ એવ ઉદયનનરેન્દ્ર ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
વત્સરાજ એવ ઉદયનનામા ।
અવાન્તરાર્થે સાગરિકવિરહે ઉદયનનૃપત્વેન જ્ઞાનાત્ હિ તસ્ય વિરહવર્ણનપ્રવૃત્યાચ્છેદઃ ।
કિન્તુ તત્સૂચકં વિનૈવ નૃપદર્શનરૂપકારણસત્ત્વાત્ પ્રવર્ત્તતે ઇત્યતો ઽઙ્કાવતારાદિભેદઃ ।
અઙ્કાવતારે તુ પૂર્વપ્રવિષ્ટપાત્રૈઃ સૂચનેતિ ।
લોચના:
(લો, ઇ) કથમિતિ ।
કથમેષ સૌદયનનરેન્દ્રઃ ।
રત્નાવલ્યામેવ દ્વિતીયબિન્દુર્યથા દેવીગમનાનન્તરમેવાન્તરાવિચ્છેદે વિદૂષકં પ્રતિ રાજ્ઞા વચનમ્ ।
ધિઙમૂર્ખ ! અલં પરિહાસેન આભિજાત્યેન ગૂઢો દેવ્યાસ્ત્વયા ન લક્ષિતઃ કોપઃ ।
તથા હિ દેવીમેવ પ્રસાદયિતું ગચ્છાવ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકં વૃત્તં પતાકેત્યભિધીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પતાકારૂપામર્થપ્રકૃતિમાહ---વ્યાપીતિ ।
વૃત્તં નાયકસહાયસ્ય તચ્ચ વ્યાપિ અનેકાલવ્યાપિ ।
પ્રાસઙ્ગિકં નાયકપ્રસઙ્ગવૃત્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રામચરિતે-સુગ્રીવાદેઃ, વેણ્યાં ભીમાદેઃ, શાકુન્તલે-વિદૂષકસ્ય ચરિતમ્ ।
પતાકાનાયકસ્ય સ્યાન્ન સ્વકીયં ફલાન્તરમ્

ગર્ભે સન્ધૌ વિમર્શે વા નિર્વાહસ્તસ્ય જાયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) પ્રકારાન્તરમાહ---પતાકાનાયકસ્યાપીતિ ।
અનાયકસ્યાપીત્યકારપ્રશ્લેષઃ ।
તથા ચાનાયકસ્ય સુગ્રીવાદેરપિ સ્વકીયરાજ્યલાભાદિફલાન્તરં યત્તદપિ પતાકાન્તરમિત્યર્થઃ ।
અપિશબ્દાત્ નાયકસ્ય રામસ્ય સેતુબન્ધાદિ ફલાન્તરમપિ પતાકાન્તરમિતિ બોધ્યમ્ ।
ગર્ભે સન્ધાવિતિ ।
ગર્ભે વિમર્ષે વા સન્ધૌ ઇત્યુભયત્ર સન્ધાવિત્યસ્યાન્વયઃ ।
ગર્ભવિમર્શોપસંહૃતિરૂપા હિ પઞ્ચસન્ધયો વક્ષ્યન્તે ।
તત્ર ગર્ભવિમર્શરૂપસન્ધિદ્વયે તસ્ય પતાકાસંજ્ઞકસ્યાનાયકનાયકદ્વયફલાન્તરસ્ય નિર્વાહો નિષ્પત્તિરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---સુગ્રીવાદેઃ રાજ્યપ્રાપ્ત્યાદિ ।
યત્તુ મુનિનોક્તમ્--"આ ગાર્ભાદ્વા વિમર્શાદ્વા પતાકા વિનિવર્તતે" ॥
ઇતિ ।
તત્ર "પતાકેતિ ।
પતાકા નાયકફલં નિર્વહણપર્યન્તમપિ પતાકાયાઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્, ઇતિ વ્યાખ્યાતમભિનવગુપ્તપાદૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) આગર્ભાદિતિ ।
મુનિવાક્યે પતાકેત્યુત્કીર્ત્ય વ્યાચષ્ટે---પતાકાનાયકેતિ ।
અત્રાપિ અકારપ્રશ્લેષઃ ।
અનાયકફલરૂપા પતાકૈવ આગર્ભાદ્ આવિમર્ષાદ્ વા નિવર્ત્તતે ઇત્યર્થઃ ।
અસ્મિન્નભિનવગુપ્તપાદવ્યાખ્યાને હેતુમાહ---નિર્વાહપર્ય્યન્તમપીતિ ।
પતાકાવ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકરૂપાયાઃ ।
અનાયકસ્ય ફલાન્તરરૂપાયા એવ પતાકાયા આગર્ભાદ્ વા આવિમર્શાદ્વા નિવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રાસઙ્ગિકં પ્રદેશસ્થં ચરિતં પ્રકરી મતા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પ્રકરીરૂપામર્થપ્રકૃતિમાહ---પ્રાસઙ્ગિકમિતિ ।
પ્રસઙ્ગાદુપસ્થિતં પ્રદેશસ્થં પ્રદેશવિશેષે નિષ્પન્નમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---કુલપત્યઙ્કે રાવણજટાયુસંવાદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) રાવણજટાયુસંવાદ ઇતિ ।
તસ્યાર્ઽથપ્રકૃતિત્વં તુ રાવણહૃતસીતાવર્ણનપ્રાપ્તિદ્વારા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રકરી નાયકસ્ય સ્યાન્ન સ્વકીયં ફલાન્તરમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) નાયકસ્યાપિ ફલાન્તરં પતાકા ।
પ્રકરી તુ ન નાયકસ્ય ફલાન્તરમિત્યર્થઃ ।
નચ રાવણસ્યાનાયકત્વાત્ ફલં તત્ફલકત્વાત્ અસ્ય પતાકત્વપ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
અનાયકત્વેન નાયકસહાયસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્, નઞઃ સદૃશર્થકત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---જટાયોઃ મોક્ષપ્રાપ્તિઃ ।
અપેક્ષિતં તુ યત્સાધ્યમારમ્ભો યન્નિબન્ધનઃ

સમાપનં તુ યત્સિદ્ધ્યૈ તત્કાર્યમિતિ સંમતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) કાર્ય્યરૂપાર્થપ્રકૃતિમાહ------અપેક્ષિતમિતિ ।
આરમ્ભો નાટકારમ્ભઃ ।
સમાપનમપિ નાટકસ્યૈવ ।
રાવણવધ ઇતિ ।
તત્સિદ્ધૌ સત્યાં હિ નાટકસમાપનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રામચરિતે રાવણવધઃ ।
અવસ્થાઃ પઞ્ચ કાર્યસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય ફલાર્થિભિઃ

આરમ્ભયત્નપ્રાપ્ત્યાશાનિયતાપ્તિફલાગમાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અસ્ય કાર્ય્યસ્ય પઞ્ચાવસ્થા આહ---અવસ્થા ઇતિ ।
નિષ્પાદકનિષ્પાદ્યરૂપા અવસ્થા ઇત્યર્થઃ ।
તત્રારમ્ભયત્નપ્રાપ્ત્યાશાનિયતાપ્તિરૂપાઃ ચતસ્ત્રો ઽવસ્થા વિષ્પાદિકાઃ ।
ફલાગમરૂપા તુ નિષ્પાદ્યા ઇત્યવધેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
ભવેદારમ્ભ ઔત્સુક્યં યન્મુખ્યફલસિદ્ધયે

યથા---રત્નાવલ્યાં રત્નાવલ્યન્તઃ પુરનિવેશાર્થં યૌગન્ધરાયણસ્યૌત્સુક્યમ્ ।
એવં નાયકનાયિકાદીનામપ્યૌત્સુક્યમાકરેષુ બોદ્ધવ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) તત્રારમ્ભલક્ષણમાહ---ભવેદિતિ ।
આકર ઇતિ તત્તન્નાટકે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રયત્નસ્તુ ફલાબાપ્તૌ વ્યાપારો ઽતિત્વરાન્વિતઃ ।
યથા રત્નાવલ્યામ્---"તહવિ ણ અત્થિ અણ્યો દંસણ ઉવાઓ ત્તિ જધા તધા આલિહિઅ જધાસમીહિદં કરૈસ્સમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) તહ વિ ઇતિ ।
તથાપિ નાસ્ત્યન્યો દર્શનોપાય ઇતિન્યથા તથા આલિખ્ય યથાસમીહિતં કરિષ્યમીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અઙ્ગુલિકમ્પનાનન્તરં તથાપ્યુક્તિઃ ।
સઙ્ગમોપાયઃ તદઙ્ગભૂતો વ્યાપારસ્યૈવ યત્નત્વેનોક્તત્વાત્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) તથાપિ ઇતિ ।
તથાપિ નાસ્તિ અન્યો દર્શનોપાય ઇતિ ।
યથા તથાલિખ્ય યથાસમીહિતં કરિષ્યામિ ।
યથા ચન્દ્રકલાયાં યક્ષ્મીવરપ્રદાનરૂપફલપ્રાપ્તિસહિતો રાજ્ઞશ્ચન્દ્રકલાલાભઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિતો રત્નાવલ્યાશ્ચિત્રલેખનાદિર્વત્સરાજસઙ્ગમોપાયઃ ।
યથા ચ---રામચરિતે સમુદ્રબન્ધનાદિઃ ।
ઉપાયાપાયશઙ્કાભ્યાં પ્રાપ્ત્યાશા પ્રાપ્તિસમ્ભવઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પ્રાપ્ત્યશામાહ---ઉપાયેતિ ।
ઉપાયાપાયશઙ્કાભ્યાં પ્રાપ્તિસમ્ભવઃ ।
ઉદ્દેશ્યપ્રાપ્તિસમ્ભાવના પ્રાપ્ત્યાશા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રત્નાવલ્યાં તૃતીયે ઽઙ્કે વેષપરિવર્તનાભિસરણાદેઃ સઙ્ગમોપાયાદ્વાસવદત્તાલક્ષણાપાયશઙ્કયા ચાનિર્ધારિતૈકાન્તસઙ્ગમરૂપફલપ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્ત્યશા ।
એવમન્યત્ર ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) વેશપરિવર્ત્તનં સાગરિકાયા વાસવદત્તાવેશકરણમ્ ।
તેન રાજ્ઞઃ સમીપે તસ્યા અભિસારઃ ।
સઙ્ગમોપાયસ્ય રાજ્ઞઃ સાગરિકાસઙ્ગમોપાયસ્ય ।
વાસવદત્તાયા આગમનરૂપાપાયસ્ય શઙ્કયેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપાયાભાવતઃ પ્રાપ્તિનિયતાપ્તિસ્તુ નિશ્ચિતા ।
અપાયાભાવાન્નિર્ધારિતૈકાન્તફલપ્રાપ્તિઃ ।
યથા રત્નાવલ્યામ્--"રાજા--દેવીપ્રસાદનં ત્યક્ત્વા નાન્યમત્રોપાયં પશ્યામિ" ।
ઇતિ દેવીલક્ષણાપાયસ્ય પ્રસાદનેન નિવારણાન્નિયતફલપ્રાપ્તિઃ સૂચિતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) નિયતફલપ્રાપ્તિઃ સૂચિતેતિ ।
અત્ર દેવ્યાઃ કોપશાન્તિરૂપફલસ્ય નિયતાપ્તિઃ ।
નચાસ્ય કથં કાર્યાવસ્થાત્વં સાગરિકાસઙ્ગમનરૂપકાર્યસ્ય તેનાનિષ્પાદનાત્ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્કોપસ્ય તત્પ્રતિબન્ધકત્વેન તદભાવસ્ય તત્કારણત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાવસ્થા ફલયોગઃ સ્યાદ્યઃ સમગ્રફલોદયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ફલાગમમાહ---સાવસ્થેતિ ।
ફલયોગઃ ફલાગમઃ ।
સમગ્રફલોદયઃ સમસ્તોદ્દેશ્યફલસિદ્ધિઃ ।
સામગ્યઞ્ચ મુખ્યોદ્દેશ્યફલસ્ય ઉદ્દેશ્યફલાન્તરસાહિત્યમ્ ।
તદ્વક્ષ્યતિ ફલાન્તરસહિત ઇતિ ।
ઇયમવસ્થા પૂર્વોક્તચતુરવસ્થાભિર્નિષ્પાદ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રત્નાવલ્યાં રત્નાવલીલાભશ્ચક્રવર્તિત્વલક્ષણફલાન્તરલાભસહિતઃ ।
એવમન્યત્ર ।
યથાસંખ્યમવસ્થાભિરાભિર્યોગાત્તુ પઞ્ચભિઃ ।
પઞ્ચધૈવેતિવૃત્તસ્ય ભાગાઃ સ્યુઃ પઞ્ચસન્ધયઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) યથાસંખ્યમિતિ ।
આભિઃ પઞ્ચાવસ્થાભિર્યોગાદિતિ વૃત્તસ્ય પઞ્ચવિધૈવ ભાગાઃ ।
પઞ્ચસન્ધયો ભવન્તીત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઉ) આભિરવસ્થાભિરારમ્ભાદિભિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તલ્લક્ષણમાહ---
અન્તરૈકાર્થસમ્બન્ધઃ સન્ધિરેકાન્વયે સતિ ।
એકેન પ્રયોજનેનાન્વિતાનાં કથાંશાનામવાન્તરૈકપ્રયોજનસમ્બન્ધઃ સન્ધિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) તલ્લક્ષણં સન્ધિસામાન્યલક્ષણમ્ ।
કથાંશનામિત્યત્ર એકાન્વયે સતીત્યસ્ય વ્યાખ્યા ।
એકેનેતિ ।
એકૈકેન પ્રયોજનેનેત્યર્થઃ ।
અવાન્તરેત્યાદેર્વ્યાખ્યા અવાન્તરેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદ્ભેદાનાહ--
મુખં પ્રતિમુખં ગર્ભો વિમર્શ ઉપસંહૃતિઃ

લોચના:
(લો, ઊ) ઉપસંહૃતિઃ નિર્વહણાપરપર્યાયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇતિ પઞ્ચાસ્ય ભેદાઃ સ્યુઃ ક્રમાલ્લક્ષણમુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) તદ્ભેદાન્ સન્ધિભેદાન્ ।
ક્રમાદિતિ---ઉક્તપઞ્ચાવસ્થાસાહિત્યેનૈવ સન્ધિપઞ્ચકસિદ્ધેરુક્તત્વાત્ ।
તત્સહિતમુખસન્ધ્યાદિક્રમેણ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચારમ્ભાવસ્થાયુક્ત ઇતિ ।
વૃત્તાદ્યાભાસો મુખસન્ધિઃ ।
યત્નયુક્તઃ પ્રતિમુખસન્ધિઃ ।
પ્રાપ્ત્યાશયુક્તો ગર્ભસન્ધિઃ ।
નિયતાપ્તિયુક્તો વિમર્શસન્ધિઃ ।
ફલાગમયુક્તઃ ઉપસંહૃતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથાદ્દેશં લક્ષણમાહ---
યત્ર બીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા

લોચના:
(લો, ઋ) નાનાર્થેતિ ।
નાનાવિધાનામર્થાનાં વાચ્યરૂપાણાં રસાનાઞ્ચ સમ્ભવો યસ્યામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રારમ્ભેણ સમાયુક્તા તન્મુખં પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) યત્ર બીજેતિ ।
બીજમિતિવૃત્તસ્ય ।
પ્રારમ્ભેણેતિ ।
ઉત્સાહરૂપપ્રારમ્ભાવસ્થાયુક્તા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમે ઽઙ્કે ઇતિ તત્ર કન્દર્પપૂજાયાં સાગરિકાયા રાજ્ઞો દર્શનં વિધિના આનીય ઘટિતં બીજમ્ ।
તચ્ચ સાગરિકાયાસ્તત્સઙ્ગમોત્સાહસહિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--રત્નાવલ્યાં પ્રથમે ઽઙ્કે ।
ફલપ્રધાનોપાયસ્ય મુખસન્ધિનિવેશિનઃ

લક્ષ્યાલક્ષ્ય ઇવોદ્ભેદો યત્ર પ્રતિમુખં ચ તત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) મુખસન્ધિનિવેશિન ઇતિ ।
બીજસમુત્પત્તિરૂપમુખસન્ધાવુદ્દિષ્ટસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---રત્નાવલ્યાં દ્વિતીયે ઽઙ્કે વત્સરાજસાગરિકાસમાગમહેતોરનુરાગબીજસ્ય પ્રથમાઙ્કોપક્ષિપ્તસ્ય સુસંગતા--વિદૂષકાભ્યાં જ્ઞાયમાનતયા કિંચિલ્લક્ષ્યસ્ય વાસવદત્તયા ચિત્ર ફલકવૃત્તાન્તેન કિઞ્ચિદુન્નીયમાનસ્યોદ્દેશરૂપ ઉદ્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વાસવદત્તયા ચિત્રફલકેતિ ।
સાગરિકાલિખિતેન રાજ્ઞા સ્વેન ચ યુક્તં ચિત્રફલકં રાજ્ઞા પ્રાપ્તમ્ ।
વસન્તકહસ્તાત્ સ્ખલિતં વાસવદત્તયા તત્ પ્રાપ્ય તત્ર લિખિતસ્ય તદુભયાનુરાગબીજનમુન્નીતમ્ ।
તાદૃશો ભેદરૂપઃ પ્રતિમુખસન્ધિશ્ચ વાસવદત્તાયામાગતાયાં સુસઙ્ગતાવસન્તકયોર્વ્યાપારરૂપો યત્નસહિતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ફલપ્રધાનોપાયસ્ય પ્રાગુદ્ભિન્નસ્ય કિઞ્ચિન

ગર્ભો યત્ર સમુદ્ભેદો હ્રાસાન્વેષણવાન્મુહુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પ્રાગુદ્ભિન્નસ્યેતિ ।
પ્રતિમુખસન્ધાવુદ્ભિન્નસ્યેત્યર્થઃ ।
મુહુર્હ્રાસાન્વેષણવાન્ સમુદ્ભેદ ઇત્યન્વયઃ ।
હ્રાસેત્યત્ર ત્રાસેત્યપિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ફલસ્ય ગર્ભોકરણાદ્રર્ભઃ ।
યથા રત્નાવલ્યાં દ્વિતીયે ઽઙ્કે---"સુસંગતા---સહિ, અદક્ખિણા દાણિ સિ તુમં જા એવં ભટ્ટિણા હત્થેણ ગાહિદા વિ કોવં ણ મુઞ્ચસિ" ઇત્યાદૌ સમુદ્ભેદઃ ।
પુનર્વાસવદત્તાપ્રવેશે હ્રાસઃ ।
તૃતીયે ઽઙ્કે---"તદ્વાર્તાન્વેષણાય ગતઃ કથં ચિરયતિ વસન્તકઃ" ઇત્યન્વેષણમ્ ।
વિઢૂષકઃ--હી હી ભોઃ, કોસમ્બીરજ્જલમ્ભેણાવિ ણ તાદિસો પિઅવઅસ્સસ્સ પરિતોસો જાદિસો મમ સઆસાદો પિયવઅણં સુણિઅ ભવસ્સદિ" ઇત્યાદાવુદ્ભેદઃ ।
પુનરપિ વાસવદત્તાપ્રત્યભિજ્ઞાનાદ્ હ્રાસઃ ।
સાગરિકાયાઃ સઙ્કેતસ્થાનગમને ઽન્વેષણમ્ ।
પુનર્લતાપાશકરણો ઉદ્ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) સહીતિ ।
સખિ ! અદક્ષિણા ઇદાનીમસિ ત્વમ્ ।
યા એવં ભર્ત્રા હસ્તે ગૃહીતાપિ કોપં ન મુઞ્ચસીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
હી હીતિ ।
હી હીત્યાશ્ચર્યે ।
ભો ભોઃ કૌશામ્બીરાજ્યલાભેનાપિન તાદૃશઃ પ્રિયવયસ્યસ્ય પરિતોષઃ યાદૃશો મમ સકાશાત્ પ્રિયવચનં શ્રુત્વા ભવિષ્યતીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ઉદ્ભેદઃ સાગરિકાસઙ્ગમોપાયસ્ય ।
વાસવદત્તાપ્રત્યભિજ્ઞાનાદિતિ સઙ્કેતભઙ્ગાર્થમાગતાં તાં દૃષ્ટ્વેત્યર્થઃ ।
પુનઃ સાગરિકાકર્ત્તૃકમ્ ।
ઉદ્ભેદઃ ફલપ્રધાનોપાયસ્ય ।
લતાપાશકરણાદ્ધિ રાજ્ઞઃ સાગરિકાદર્શનં તતો ગર્ભસન્ધેઃ પ્રાપ્ત્યાશાયોગરૂપાવસ્થાયોગઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) સહીતિ ।
સખિ ! અદક્ષિણેદાનીમસિ ત્વમ્ ।
યા એવં ભર્ત્રાહસ્તે ઽપિ ગૃહીતાપિ કોપં ન મુઞ્ચસિ ।
હી હી ભો પરિતોષે ।
કૌશામ્બીરાજ્યલાભેનાપિ ન તાદૃશઃ પ્રિયવયસ્યસ્ય પરિતોષઃ યાદૃશં મમ સકાશાત્ પ્રિયવચનં શ્રુત્વા ભવિષ્યતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિમિર્શઃ---
યત્ર મુખ્યફલોપાય ઉદ્ભિન્નો ગર્ભતો ઽધિકઃ

શાપાદ્યૈઃ સાન્તરાયશ્ચ સ વિમર્શ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ગર્ભતો ઽધિક ઇતિ ।
ગર્ભસન્ધૌ કિઞ્ચિદુદ્ભિન્નો હ્રાસાન્વેષણવાંશ્ચ ઉદ્ભેદઃ ।
અત્ર તતો ઽધિકો હ્રાસરાહ્ત્યાત્ ।
સાન્તરાયઃ સવિઘ્નઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા શાકુન્તલે ચતુર્થાઙ્કાદૌ---અનસૂયા---પિઅંવદે, જૈવિ ગન્ધવ્વેણ વિવાહેણ ણિબ્બુત્તકલ્લાણા પિઅસહી સૌન્તલા અણુરૂવભત્તુભાઇણી સંવુત્તેતિ નિવ્વુદં મે હિઅઅમ્, તહ વિ એત્તિઅં ચિન્તણિજ્જમ્" ઇત્યત આરભ્ય સપ્તમાઙ્કોપક્ષિપ્તાચ્છકુન્તલાપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્પ્રાગર્થસઞ્ચયઃ શકુન્તલાવિસ્મરણરૂપવિન્ઘાલિઙ્ગિતઃ ।
અથ નિર્વહણમ્---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) અનસૂયેતિ ।
વક્ત્ર્યા ઉત્કીર્ત્તનમ્ ।
પ્રિયંવદે ।
ઇત્યાદિકમ્ ઉક્તિઃ ।
"પ્રિયંવદે ! યદ્યપિ ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન નિવૃત્તકલ્યાણા પ્રિયસખી શકુન્તલા અનુરૂપભર્ત્તૃગામિની સંવૃત્તા ઇતિ નિર્વૃતં મમ હૃદયમ્"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ષષ્ઠાઙ્ક ઇતિ ।
તત્પૂર્વં દુર્વાસસઃ શાપેન રાજ્ઞઃ શકુન્તલાસમાગમરૂપપ્રધાનફલસ્ય ઉપાયઃ પ્રતિરુદ્ધઃ ।
વિસ્મરણરૂપેતિ ।
"વિચિન્તયન્તી યમનન્યમાનસા તપોધનં વેત્સિ ન મામુપસ્થિતમ્ ।
સ્મારિષ્યતિ ત્વાં ન સ બોધૈતો ઽપિ સન્ કથાં પ્રમત્તઃ પ્રથમોદિતામિવ ।
ઇતિ ।
દુર્વાસસઃ શાપેન વિસ્મરણમ્ ।
અયં શપપ્રતિબન્ધકપ્રધાનફલોપાયરૂપઃ વિમર્શસન્ધિઃ શકુન્તલાયા રાજસમાગમપ્રત્યાશારૂપાવસ્થાસહિતઃ ।
લોચના:
(લો, ઌ) પિઅંવદે ઇતિ ।
પ્રિયંવદે યદ્યપિ ગાન્ધર્વેણ વિધિના નિવૃત્તકલ્યાણા પ્રિયસખી શકુન્તલા અનુરૂપભર્ત્તૃગામિની સંવૃત્તેતિ નિવૃત્તં મે હૃદયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બીજવન્તો મુખાદ્યર્થા વિપ્રકીર્ણા યથાયથમ્

એકાર્થમુપનીયન્તે યત્ર નિર્વહણાં હિ તત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ઐકાર્થ્યમુપનીયન્ત ઇતિ ।
એકોદ્દેશ્યનિર્વાહાદેકાર્થતા ।
સ્પષ્ટમપરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--વેણ્યામ્--"કઞ્ચુકા--(ઉપસૃત્ય, સહર્ષમ્-) મહારાજ !વર્ધસે ।
અયં ખલુ ભીમસેનો દુર્યોધનક્ષતજારુણીકૃતસર્વશરીરો દુર્લક્ષ્યવ્યક્તિઃ" ઇત્યાદિના દ્રૌપદીકેશસંયમનાદિમુખસન્ધ્યાદિબીજાનાં નિજનિજસ્થાનોપક્ષિપ્તાનામેકાર્થયોજનમ્ ।
યથા વા-શાકુન્તલે સપ્તમાઙ્કે ઽશકુન્તલાભિજ્ઞાનાદુત્તરોર્ઽથરાશિઃ ।
એષામઙ્ગાન્યાહ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) અયં પ્રકીર્ણાર્થૈકાત્મતોપનયનરૂપો નિર્વહણસન્ધિઃ ।
ઉદ્દેશ્યશકુન્તલાસમાગમરૂપફલાગમાવસ્થાસહિતઃ ।
એષામિતિ પઞ્ચસન્ધાનામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) તત્ર મુખસન્ધેર્દ્વાદશાઙ્ગાન્યાહ---ઉપક્ષેપ ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના ।
ઉદ્ભદઃ કરણં ભેદ એતાન્યઙ્ગાનિ વૈ મુખે

યથોદ્દેશં લક્ષણમાહ--
કાવ્યાર્થસ્ય સમુત્પત્તિરુપક્ષેપ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
લોચના:
(લો, એ) સમુત્પત્તિઃ સમુત્પત્તિમાત્રમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાવ્યાર્થ ઇતિવૃત્તલક્ષણપ્રસ્તુતાભિધેયઃ ।
યથા વેણ્યામ્--"ભીમઃ---
લાભાગૃહાનલવિષાન્નસભાપ્રવેશૈઃ પ્રાણેષુ વિત્તનિચયેષુ ચ નઃ પ્રહૃત્ય ।
આકૃષ્ય પાણ્ડવવધૂપરિધાનકેશાન્ સ્વસ્થા ભવન્તિ મયિ જીવતિ ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) લાક્ષાગૃહાનલેતિ---"સ્વસ્થા ભવન્તુ કુરુરાજસુતાઃ સભૃત્યાઃ"ઇતિ સૂત્રધારસ્યોક્તિં શ્રુત્વા પ્રવિષ્ટસ્ય ભીમસ્યોક્તિરિયમ્ ।
લાક્ષેત્યાદિભિઃ પ્રાણેષુ વિત્તનિચયેષુ ચ યે ઽસ્માન્ પ્રહૃત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રા મયિ જીવતિ સતિ સ્વસ્થા ભવન્તિ ? ઇતિ ।
અત્ર કાકુધ્વનિના ન સ્વસ્થા ભવિષ્યન્તીત્યર્થઃ ।
લાક્ષેત્યાદિના પ્રાણેષુ પ્રહારપ્રવેશેન વિત્તનિચયેષુ ચ પ્રહારઃ ।
પરિધાનકેશાનિત્યત્ર દ્વન્દ્વઃ ।
અત્ર કાવ્યાર્થસ્ય કુરુકુલવધપ્રતિપાદનસ્યોત્પત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમુત્પન્નાર્થબાહુલ્યં જ્ઞેયઃ પરિકરઃ પુનઃ

યથા તત્રૈવ---
પ્રવૃદ્ધં યદ્વૈરં મમ ખલુ શિસોરેવ કુરુભિર્- ન તત્રાર્યો હેતુર્ન ભવતિ કિરીટી ન ચ યુવામ્ ।
જરાસંધસ્યોરઃ સ્થલમિવ વિરૂઢં પુનરપિ ક્રુધા ભીમઃ સન્ધિં વિઘટયતિ યૂયં ઘટયત ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) પરિકરલક્ષણમાહ---સમુત્પન્નેતિ ।
પ્રવૃદ્ધં યદ્વૈરમિતિ---સન્ધિકરણવિમુખસ્ય ભીમસ્ય સહદેવં પ્રત્યુક્તિરિયમ્ ।
શિશોરેવેતિ---મમ યૌવનાપેક્ષાપિ તૈર્ન કૃતા, શિશુકાલ એવ વિષદાનાત્ ।
આર્યો યુધિષ્ઠિરઃ ।
કિરીટી અર્જુનઃ ।
યુવાં નકુલસહદેવૌ ।
વિરૂઢં કૃષ્ણદૌત્યેન જાતં, સન્ધિમિત્યન્વયઃ ।
અત્ર સમુત્પન્નલાક્ષાગૃહાદિકથનરૂપાર્થબાહુલ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તન્નિષ્પત્તિઃ પરિન્યાસઃ---
યથા તત્રૈવ---
ચઞ્ચદ્રભુજભ્રમિતચણ્ડગદાભિઘાતસંચૂર્ણિતોરુયુગલસ્ય સુયોધનસ્ય ।
સ્ત્યાનાવનદ્ધઘનશોણિતશોણપાણિરુત્તંસયિષ્યતિ કચાંસ્તવ દેવિ ! ભીમઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) પરિન્યાસલક્ષણમાહ---તન્નિષ્પત્તિરિતિ ।
કાવ્યાભિધેયરૂપસ્યેતિવૃત્તસ્ય નિષ્પત્તિઃ---ભાવનિષ્પત્તિકથનમિત્યર્થઃ ।
ચઞ્ચદિતિ---દ્રૌપદીં પ્રતી ભીમસ્યોક્તિરિયમ્ ।
હે દેવિ દ્રૌપદિ ! તવ કચાન્ કેશાન્ વેણીબદ્ધાન્ કુર્વન્ ભીમ ઉત્તંસયિષ્યતિ ।
ઉત્તંસનેન દુર્યોધનોરુરૂપાલઙ્કારેણ વિશિષ્ટાન્ કરિષ્યતીત્યર્થઃ ।
ભીમઃ કીદૃશઃ ? સુયોધનસ્ય સ્ત્યાનાવનદ્ધેન પ્રવૃદ્ધસમ્બદ્ધેન ઘનશોણિતેન શોણપાણિઃ ।
સુયોધનસ્ય કીદૃશસ્ય ? ચઞ્ચતા ચલતા ભુજેન ભ્રમિતયા ગદયાભિઘાતેન સંચૂર્ણિતમૂરુયુગલં યસ્ય તાદૃશસ્ય ।
અત્ર ભાવિન્યા ઊરુભઙ્ગનિષ્પત્તેઃ કથનમ્ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સ્ત્યાનેતિ-સ્ત્યાનઃ સન્ અવનદ્ધઃ દૃઢીભૂત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રોપક્ષેપો નામેતિવત્તલક્ષણસ્ય કાવ્યાભિધૈયસ્ય સંક્ષેપેણોપક્ષેપણમાત્રમ્ ।
પરિકરસ્તસ્યૈવ બહુલીકરણમ્ ।
પરિન્યાસસ્તતો ઽપિ નશ્ચયાપત્તિરૂપતયા પરિતો હૃદયે ન્યસનમ્, ઇત્યેષાં ભેદઃ ।
એતાનિ ચાઙ્ગાનિ ઉક્તેનૈવ પૌર્વાપર્યેણ ભવન્તિ, અઙ્ગાન્તરાણિ ત્વન્યથાપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) અક્તત્રયાણાં ભેદં વિચિન્ત્ય દર્શયતિ---અત્રેતિ ।
તતો ઽપિ નશ્ચયાપત્તિરૂપતયા ઇતિ નિશ્ચયસ્ય ભાવિકર્ત્તવ્યનિશ્ચયસ્યાપત્તિરપાદાનં બોધનમિતિ યાવત્ ।
હૃદયે બોદ્ધુર્હૃદયે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ગુણાખ્યાનં વિલોભનમ્ ।
યથા તત્રૈવ---"દ્રૌપદી--ણાધ, કિં દુક્કરં તુએ પરિકુવિદેણ" ।
યથા વા મમ ચન્દ્રકલાયાં ચન્દ્રકલાવર્ણને--સેયમ્, "તારુણ્યસ્યવિલાસઃ---" ઇત્યાદિ (139 પૃ.) ।
યત્તુ શકુન્તલાદિષુ "ગ્રીવાભઙ્ગાભિરામમ્---" ઇત્યાદિ મૃગાદિગુણવર્ણનં તદ્વીજાર્થસમ્બન્ધાભાવાન્ન સંધ્યઙ્ગમ્ ।
એવમઙ્ગાન્તરાણામપ્યૂહ્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) વિલોભનલક્ષણમાહ--ગુણઆખ્યાનમિતિ ।
કિમિતિ ।
કિં દુષ્કરં ત્વયા કુપિતેન ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ઇદં ભીમસ્ય બલાધિક્યરૂપગુણકથનમ્ ।
તારુણ્યસ્યેતિ ।
અત્ર વિલાસહાસપદે તજ્જનકપરે સારોપયા લક્ષણયા પ્રયુક્તે ।
અત્ર ચન્દ્રકલાસૌન્દર્ય્યાખ્યાનમ્ ।
મૃગાદિગુણવર્ણનમિતિ ।
ગુણઃ--સ્પૃહણીયો ધર્મ્મઃ, અત્ર ક્રિયારૂપઃ ।
બીજાર્થઃ--શકુન્તલાપ્રાપ્તિબીજરૂપોર્ઽથઃ ।
મૃગક્રિયાવર્ણનસ્ય તદસમ્બન્ધત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંપ્રધારણમર્થાનાં યુક્તિઃ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) યુક્તિલક્ષણમાહ---સમ્પ્રધારણિતિ ।
ઉદ્દેશ્યાર્થોપપાદકયુક્તિપ્રદર્શનમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--વેણ્યાં સહાદેવો ભીમં પ્રતિ આર્ય ! કિં મહારાજસંદેશો ઽયમવ્યુત્પન્ન એવાર્યેણ ગૃહીતઃ" ઇત્યતઃ પ્રભૃતિ યાવદ્ભીમવચનમ્ ।
"યુષ્માન્ હ્રેપયતિ ક્રોધાલ્લોકે શત્રુકુલક્ષયઃ ।
ન લજ્જયતિ દારણાં સભાયાં કેશકર્ષણમ્" ॥
ઇતિ ।
----પ્રાપ્તિઃ સુખાગમઃ

યથા તત્રૈવ---"મથ્નામિ કૌરવશતં સમરે ન કોપાત્---" ઇત્યાદિ (284 પૃ.) "દ્રૌપદી--(શ્રુત્વા સહર્ષમ્--) ણાધ, અસ્સુદપુવ્વં ક્ખુ એદં વઅણમ્, તા પુણો પુણો ભણ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પ્રાપ્તિલક્ષણમાહ---પ્રાપ્તિરિતિ ।
ણાધેતિ ।
નાથ ! અશ્રુતપૂર્વં ખલુ ઈદૃશં વચનમ્, તત્પુનઃ પુનર્ભણ ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બીજસ્યાગમનં યત્તુ તત્સમાધાનમુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) સમાધાનલક્ષણમાહ---બીજસ્યેતિ ।
ઉક્તસ્ય ઉદ્દેશ્યબીજસ્ય પ્રધાનનાયકસમ્મતત્વેન કથનં તત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ--"(નેપથ્યે કલકલાનન્તરમ્) ભો ભો દ્રુપદવિરાટવૃષ્ણ્યન્ધક સહદેવપ્રભૃતયઃ ! અસ્મદક્ષૌહિણીપતયઃ કૌરવચમૂપ્રધાનયોધાશ્ચ શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ---
યત્સત્યવ્રતભઙ્ગભીરુમનસા યત્નેન મન્દીકૃતં યદ્વિસ્મર્તુમપીહિતં શમવતા શાન્તિ કુલસ્યેચ્છતા ।
તદ્દ્યૂતારણિસંભૃતં નૃપસુતાકેશામ્બરાકર્ષણૈઃ ક્રોધજ્યોતિરિદં મહત્કુરુવને યૌધિષ્ઠિરં જૃમ્ભતે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) યત્સત્યેતિ ।
યત્ યૌધિષ્ઠિરં ક્રોધજ્યોતિ ઇતિ સર્વત્ર વિશેષણમ્ ।
દ્યૂતારણીતિ ।
દ્યૂતરૂપાયામરણ્યાં મન્થનકાષ્ઠે નૃપસુતાયા દ્રુપદસુતાયા દ્રૌપદ્યાઃ કેશસ્યામ્બરસ્ય ચાકર્ષણાત્ સમ્ભૃતક્રોધજ્યોતિરગ્નિઃ ।
અન્યદપિ હિ જ્યોતિરરણ્યામાકર્ષણાત્સમ્ભૃતં ભવતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્ર "સ્વસ્થા ભવન્તુ મયિ જીવતિ--" ઇત્યાદિ બીજસ્ય પ્રધાનનાયકાભિમતત્વેન સમ્યગહિતત્વાત્સમાધાનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સમાધાનપદસ્ય યોગાર્થમત્રોપપાદયતિ---અત્રેતિ ।
અત્ર ભીમોક્ત બાજસ્ય પ્રધાનનાયકયુધિષ્ઠિરસમ્મતત્વકથનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સુખદુઃ ખકૃતો યોર્ઽથસ્તદ્વિધાનમિતિ સ્મૃતમ્

યથા બાલચરિતે---
"ઉત્સાહાતિશયં વત્સ ! તવ બાલ્યં ચ પશ્યતઃ ।
મમ હર્ષવિષાદાભ્યામાક્રાન્તં યુગપન્મનઃ" ।
યથા વા મમ પ્રભાવત્યામ્--"નયનયુગાસેચનકમ્-" ઇત્યાદિ (236 પૃ.) ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વિધાનરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---સુખદુઃ ખાભ્યાં કૃતો ઽપર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્સાહેતિ ।
ઇદં રામં પ્રતિ જનકસ્ય વાક્યમ્ ।
અત્ર ઉત્સાહેન સુખમ્ ।
બાલ્યેન ચ દુઃખમ્ ।
નયનયુગેત્યત્ર યથોક્તાર્થેન સુખમ્ ।
તદ્વિરહાદ્ દુઃ ખમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કુતૂહલોત્તરા વાચઃ પ્રોક્તા તુ પરિભાવના ।
યથા--વેણ્યાં દ્રૌપદી યુદ્ધં સ્યાન્ન વેતિ સંશયાના તૂર્યશબ્દાનન્તરમ્ "ણાધ ! કિં દાણિં એસો પલઅજલહરત્થણિદમન્થ ખણે ખણે સમરદુન્દુભિ તાડીઅદિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ભાવનાલક્ષણમાહ--કુતૂહલેતિ ।
ણાધેતિ ।
નાથ કિમિદાનીમ્ એષ પ્રલયજલધરસ્તનિતમાંસલઃ ક્ષણે ક્ષણે સમરદુન્દુભિસ્તાડ્યતે ।
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અત્ર યુદ્ધેચ્છા દ્રૌપદ્યાઃ કુતૂહલોત્તરા એતા વાચઃ ।
લોચના:
(લો, અ) ણાધેતિ ।
નાથ કિમિદાનીમ્ એષ પ્રલયજલધરઃ સ્તનિતમાંસલઃ ક્ષણે ક્ષણે સમરદુન્દુભિસ્તાડ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બીજાર્થસ્ય પ્રરોહઃ સ્યાદુદ્ભેદઃ---
યથા તત્રૈવ--"દ્રૌપદી--અણ્ણાં ચ ણાહ, પુણોવિ તુમ્હેહિ સમરાદો આઅચ્છિઅ સમાસ્સાસૈદવ્વા ।
ભીમઃ--નનુ પાઞ્ચાલરાજતનયે ! કિમદ્યાલીકાશ્ચાસનયા--
ભૂયઃ પરિભવક્લાન્તિલજ્જાવિધુરિતાનનમ્ ।
અનિઃ શેષિતકૌરવ્યં ન પશ્યસિ વૃકોદરમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ઉદ્ભેદલક્ષણમાહ---બીજાર્થસ્યેતિ ।
પ્રરોહ ઉત્પાદ્યતાનિશ્ચયઃ ।
ણધેતિ ।
નાથ પુનરપિ સમાશ્વાસયિતવ્યાહમ્ ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અહમિતિ દ્રૌપદ્યા આત્મનિર્દ્દેશઃ ।
ભૂય ઇતિ ।
બન્ધુરિતં નામિતં ભૂયો ન પશ્યસીત્યન્વયઃ ।
ભવિષ્યત સામીપ્યે વર્ત્તમાના અત્ર ભીમસ્ય કૌરવવધોત્પાદ્યતાનિશ્ચયઃ ।
લોચના:
(લો, આ) ણાધેતિ ।
નાથ પુનરપિ ત્વયા સમાશ્વાસયિતવ્યાહમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---કરણં પુનઃ

પ્રકૃતાર્થસમારમ્ભઃ--
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) કરણલક્ષણમાહ---કરણમિતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---"દેવિ ! ગચ્છામો વયમિદાનીં કુરુકુલક્ષયાય" ઇતિ ।
---ભેદઃ સંહતભેદનમ્ ।
યથા તત્રૈવ---"અત એવાદ્યપ્રભૃતિ ભિન્નો ઽહં ભવદ્ભ્યઃ" ।
કેચિત્તુ---"ભેદઃ પ્રોત્સાહના" ઇતિ વદન્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ભેદલક્ષણમાહ---ભેદ ઇતિ ।
અદ્ય પ્રભૃતીતિ સહદેવે ભીમસ્યોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ પ્રતિમુખાઙ્ગાનિ---
વિલાસઃ પરિસર્પશ્ચ વિધુતં તાપનં તથા

નર્મ નર્મદ્યુતિશ્ચૈવ તથા પ્રગમનં પુનઃ ।
વિરોધશ્ચ પ્રતિમુખે તથા સ્યાત્પર્યુપાસનમ્

પુષ્પં વજ્રમુપન્યાસો વર્ણસંહાર ઇત્યપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) પ્રતિમુખસન્ધેસ્ત્રયોદશાઙ્ગાન્યાહ--વિલાસ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
સમીહા રતિભોગાર્થા વિલાસ ઇતિ કથ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) રતિબોગાર્થેતિ ।
રતિરનુરાગઃ, તદ્ભોગસ્તદ્વિષયો નાયિકાદિઃ, તત્ર સમીહા ઇચ્છા ।
યદ્યતિ રતિર્નિધૂવનમ્ તદ્ભોગાય ઇચ્છેત્યેવમર્થ એવ ઉદાહરણાનુસારી યુજ્યતે ।
તથાપિ ગ્રન્થકૃદ્વ્યાખ્યાનુરોધાદિત્થં વ્યાખ્યાતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રતિલક્ષણસ્ય ભાવસ્ય યો હેતુભૂતો ભોગો વિષયઃ પ્રમદા પુરુષો વા તદર્થા સમીહા વિલાસઃ ।
યથા શાકુન્તલે---
કમં પ્રિયા ન સુલભા મનસ્તુ તદ્ધાવદર્શનાયાસિ ।
અકૃતાર્થે ઽપિ મનસિજે રતિમુભયપ્રાર્થના કુરુતે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) કામં પ્રયેતિ ।
શકુન્તલાલિપ્સોર્દુષ્મન્તસ્ય ઉક્તિરિયમ્---અકૃતાર્થે ઽપીતિ ।
કામિન ઉદ્દેશ્યસિદ્ધિરેવ મનસિજસ્ય કૃતાર્થતા, તદ્રહિતે ઽપિ મનસિજે ઇત્યર્થઃ ।
ઉભયપ્રાર્થના ઉભયસ્ય રતિમનુરાગાધિક્યમ્ કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતે ચ શકુન્તલાયા ભાવદર્શનાત્ તત્પ્રાર્થનાપ્રાર્થિતસ્ય દુષ્મન્તસ્ય રતિં કુરુત ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) કામમિતિ ।
મનસિજે ઽકૃતાર્થે ઽપિ સ્ત્રીપુંસયુગલસ્ય સમ્ભોગં વિનાપિ ઉભયપ્રાર્થના અન્યો ઽન્યપ્રાર્થના રતિં પ્રીતિં કુરુતે ઇત્યર્થઃ ।
નાયિકાયા નાયકે નાયકસ્ય નાયિકાયાં યદિ પ્રાર્થન દૃશ્યતે તદા ઉપભોગાભાવે ઽપિ તયોઃ પ્રીતિર્ભવતિ તેન તસ્યા ભાવદર્શનેન પ્રાર્થના મયિ અભિવ્યક્તેતિ મનઃ સમાશ્વાસિ ઇતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇષ્ટનષ્ટાનુસરણં પરિસર્પશ્ચ કથ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) પરિસર્પલક્ષણમાહ---દૃષ્ટનષ્ટેતિ ।
નષ્ટેતિ ણશ અદર્શને ઇતિ ધાત્વર્થાનુસારાદ્ દૃષ્ટસ્યાનર્થક્યમ્ ।
તથા ચ પૂર્વદૃષ્ટસ્ય પશ્ચાદદૃષ્ટસ્ય વસ્તુનો ઽનુસરણમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા શાકુન્તલે---"રાજા---ભવિતવ્યમત્ર તયા ।
તથા હિ---
અભ્યુન્નતા પુરસ્તાદવગાઢા જઘનગૌરવાત્પશ્ચાત્ ।
દ્વારે ઽસ્ય પાણ્ડુસિકતે પદપઙ્ક્તિર્દૃશ્યતે ઽભિનવા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ભવિતવ્યમત્ર તયેતિ રાજ્ઞઃ ઉક્તિરિયમ્ ।
તયા શકુન્તલયા ભવિતવ્યં સ્થાતવ્યમિતિ ।
તત્ર હેતુમાહ---અભ્યુન્નતેતિ ।
યતો ઽસ્ય લતાગૃહસ્ય પાણ્ડુસિકતે દ્વારે ઽભિનવા પદપઙ્ક્તિર્દૃશ્યતે ।
કીદૃશી પુરસ્તાત્ પદસ્ય પૂર્વભાગે ઽભ્યુન્નતા ।
પશ્ચાદ્ભાગે જઘનગૌરવાદવગાઢા ।
અત્ર પૂર્વદૃષ્ટશકુન્તલાનુસરણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કૃતસ્યાનુનયસ્યાદૌ વિધુતં ત્વપરિગ્રહઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) વિધૂતલક્ષણમાહ---કૃતસ્યેતિ ।
આદૌ કૃતસ્યાનુનયસ્ય પ્રીતેઃ પશ્ચાદપરિગ્રહ આહાર્ય્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---"અલં વો અન્તેઉરવિરહપજ્જુસ્સુએણ રાએસિણા ઉવરુદ્ધેણ" ।
કેચિત્તુ---"વિધૃતં સ્યાદરતિઃ" ઇતિ વદન્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) તત્રૈવેતિ ।
શાકુન્તલ એવ ઇત્યર્થઃ ।
અલમિતિ---અલં વોન્તઃ--પુરિકવિરહપર્યુત્સુકેન રાજર્ષિણા ઉપરૂદ્ધેનેતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અત્ર સખ્યા ઉપરોધવશાત્ શકુન્તલાયા આદૌ પ્રીતિર્લભ્યતે ।
ઉપરોધનિષેધાચ્ચાહાર્યસ્તદપરિગ્રહઃ ।
કેચિદિતિઆહાર્યદીદૃશનિષેધાદરત્યવગમાદત્ર અસ્વરસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપાયાદર્શનં યત્તુ તાપનં નામ તદ્ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) તાપનલક્ષણમાહ---ઉપાયેતિ ।
ઉદ્દેશ્યાર્ઽથોપાયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રત્નાવલ્યામ્---"સગરિકા---
દુલ્લહજણાણુરાઓ લજ્જા ગુરુઈ પરઅસો અપ્પા ।
પિયસહિ વિસમં પેમ્મં મરણં સરણં ણવરિ એક્કમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) દુલ્લહેતિ---"દુર્લભજનાનુરાગો લજ્જા ગુર્વો પરવશ આત્મા ।
પ્રિયસખિ ! વિષમં પ્રેમ મરણં શરણં કેવલમેકમ્" ॥
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
દુર્લભજનો રાજા ।
ણવરીતિ કેવલે દેશી, એવં પ્રધાનં શરણમિત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરિહાસવચો નર્મ---
યથા રત્નાવલ્યામ્---"સુસંગતા--સહી ! જસ્સ કિદે તુમં આઅદા સે અઅં દે પુરદો ચિટ્ઠદિ ।
સાગરિકા---(સાભ્યસૂયમ્) કસ્સ કિદે અહં આઅદા ? "સુસંગતા--અલં અણ્ણસંકિદેણ ।
ણં ચિત્તફલઅસ્સ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) નર્મલક્ષણમાહ--પરિહાસેતિ ।
સહીતિ ।
"સિખિ ! યસ્ય કૃતે ત્વામાયાતા સો ઽયં તે પુરતસ્તિષ્ઠતી"તિ સંસ્કૃતમ્ ।
કસ્સેતિ ।
"કસ્ય કૃતે ઽહમાગતા"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અયીતિ ।
"અયિ અન્યશઙ્કિતે નનુ ચિત્રફલકસ્ય"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ધૃતિસ્તુ પરિહાસજા

નર્મદ્યુતિઃ---
તથા તત્રૈવ--"સુસંગતા-સહિ ! અદક્ખિણા દાણિં સિ તુમં જા એવ્વં ભટ્ટિણા હત્થાવલમ્બિદાવિ કોવં ણ મુઞ્ચસિ ।
સાગરિકા--(સભ્રૂભઙ્ગમીષદ્વિહસ્ય) સુસંગદે ! દાણિં વિ કીલિદું ન વિરમસિ ।
કેચિત્તુ--"દોષસ્યાચ્છાદનં હાસ્યં નર્મદ્યુતિઃ" ઇતિ વદન્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) નર્મદ્યુતિલક્ષણમાહ---ધૃતિરિતિ ।
પરિહાસસહિષ્ણુતા ઇત્યર્થઃ ।
સહીતિ ।
સખિ અદક્ષિણા ઇદાનીમસિ ત્વમ્ ।
યા એવં ભર્ત્રા હસ્તાવલમ્બિતાપિ કોપં ન મુઞ્ચસીતિ ।
સુસઙ્ગતે ! ઇદાનીમપિ ન વિરમસિ ।
અત્ર સાગરિકાયાઃ સુસઙ્ગતાકૃતપરિહાસસહિષ્ણુતા ।
નર્મણિ તસ્યાસૂયતાપ્રદર્શનાદ્ અસહિષ્ણુતા ઇતિ ભેદઃ ।
કેચિદિતિ ।
અત્ર દોષાચ્છાદનાપ્રતીત્યા અસ્વરસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પ્રગમનં વાક્યં સ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) પ્રશંસનરૂપાઙ્ગસ્ય લક્ષણમાહ--પ્રશંશનમિતિ ।
પ્રશસ્યતે ઽનેન ઇતિ પ્રશંસનમ્, ઉત્તરોત્તરં તાદૃશં વાક્યમેવ પ્રશંસનનામાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વિક્રમોર્વશ્યામ્--ઉર્વશી--જઅદુ જઅદુ મહારાઓ ।
રાજા---
મયા નામ જિતં યસ્ય ત્વયા જય ઉદીર્યતે" ।
ઇત્યાદિ ।
વિરોધો વ્યસનપ્રાપ્તિઃ---
યથા ચણ્ડકૌશિકે---"રાજા---નૂનમસમીક્ષ્યકારિણા મયા અન્ધેનેવ સ્ફુરચ્છિખાકલાપો જ્વલનઃ પદ્ભ્યાં સમાક્રાન્તઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) વિરોધલક્ષણમાહ---વિરોધ ઇતિ ।
રાજા હરિશ્ચન્દ્રઃ ।
સ્ફુરદર્ચિઃ--સમૂહોજ્જ્વલનો વિશ્વામિત્રઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ક્રુદ્ધસ્યાનુનયઃ પુનઃ

સ્યાત્પર્યુપાસનં--
યથા રત્નાવલ્યામ્--"વિઢૂષકઃ---ભો, મા કુપ્ય ।
એષા હિ કદલીઘરન્તરં ગાદા" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) પર્યુપાસનાઙ્ગલક્ષણમાહ---કૃતસ્યેતિ ।
કૃતસ્ય કોપહેતોરિત્યર્થઃ ।
પુનરનુનયઃ કોપાકરણહેતુપ્રદર્શનપ્રિત્યર્થઃ ।
ભો ઇતિ ।
ભો વયસ્ય મા કુપ્ય ।
એષા હિ કદલીગૃહાન્તરં ગતેતિ સંસ્કૃતમ્ ।
એષેતિ---કદલીગૃહાન્તરપ્રવેશસ્ય પ્રદર્શનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પુષ્પં વિશેષવચનં મતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પુષ્પનામાઙ્ગલક્ષણમાહ---મુષ્પમિતિ ।
અયં વિશેષો વિલક્ષણપદાર્થ ઇત્યેવમર્થકં વચનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---"(રાજા હસ્તે ગૃહીત્વા સ્પર્શં નાટયતિ ) વિદૂષકાઃ---ભો વઅસ્સ ! એસા અપુવ્વા સિરી તએ સમાસાદિદા ।
રાજા---વયસ્ય ! સત્યમ્---
શ્રીરેષા, પાણિરપ્યસ્યાઃ પારિજાતસ્ય પલ્લવઃ ।
કુતો ઽન્યથા સ્ત્રવત્યેષ સ્વેદચ્છદ્મામૃતદ્રવઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) ભો ઇતિ ।
"ભો વયસ્ય એષાપૂર્વા શ્રીસ્ત્વયા સમાસાદિતા"ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
શ્રીરેષેતિ ।
સ્વેદચ્છદ્મ ઘર્મવ્યાજઃ ।
પારિજાતપલ્લવાદ્ અમૃતદ્રવસ્ત્રવણાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રત્યક્ષનિષ્ઠુરં વજ્રમ્---
યથા તત્રૈવ---"રાજા---કથમિહસ્થો ઽહં ત્વયા જ્ઞાતઃ ? સુસંગતા---ણ કેવલં તુમં સમં ચિત્તફલએણ ।
તા જાવ ગદુઅ ગદુઅ દેવીએ ણિવેદૈસ્સમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વજ્રરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ--પ્રત્યક્ષેતિ ।
ન કેવલમિતિ ।
ન કેવલં ત્વં સમં ચિત્રફલકેન ।
તદ્યાવદ્રત્વા દેવ્યૈ નિવેદયિષ્યમિ ।
ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ઇદં સુસઙ્ગતાવાક્યં રાજ્ઞઃ સાક્ષાન્નિષ્ઠુરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ઉપન્યાસઃ પ્રસાદનમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ઉપન્યાસલક્ષણમાહ--ઉપન્યાસ ઇતિ ।
પ્રસાદનં પ્રસાદનપ્રાર્થના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ--"સુસંગતા--ભટ્ટુણ ! અલં સઙ્કાએ ।
મએ વિ ભટિણીએ પસાદેણ કીલિદં જ્જેવ એદિહિં ।
તા કિં કણ્ણાભરણોણ ।
અદો વિ મે ગરુઅરો પસાદો એસો, જં તુએ અહં એત્થ આલિહિદત્તિ કુવિદા મે પિઅસહી સાઅરિઆ ।
એસા જ્જેવ પસાદીઅદુ" ।
કેચિત્તુ---"ઉપપત્તિકૃતો હ્યર્થ ઉપન્યાસઃ સ કીર્તિતઃ" ।
ઇતિ વદન્તિ ।
ઉદાહરન્તિ ચ, તત્રૈવ---"અદિમુહરા ક્ખુ સા ગબ્ભદાસી" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ભર્તઃ ! અલં શઙ્કયા મયાપિ ભર્ત્ર્યાઃ પ્રસાદેન ક્રીડિતમેવ એતૈઃ ।
તત્ કિં કર્ણાભરણેન ? અતો ઽપિ મે ગુરુતરઃ પ્રસાદ એષ યત્ત્વયાહમત્રાલિખિતેતિ કુપિતા મે પ્રિયસખી સાગરિકા ।
એષૈવ પ્રસાદ્યતામિતિ સંસ્કૃતમ્ ।
તૈઃ કર્ણાભરણૈઃ કિં ત્વયેત્યાદિઃ સાગરિકોક્તેરનુવાદઃ ।
અત્ર સાગરિકાપ્રસાદનપ્રાર્થના ઉપપત્તિકૃત ઇતિ યુક્ત્યુપપાદસત્વાદુક્તેત્યર્થઃ ।
અદીતિ ।
અદિમુખરા ખલ્વેષા ગર્ભદાસીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
નાર્ભદાસી અન્તઃ પુરદાસી ।
અત્ર સમં ચિત્રફલકેનેત્યાદિ નિષ્ઠુરં સુસઙ્ગતયા પૂર્વમુક્તં વચનં વિદૂષકોક્ત્યુપપાદકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચાતુર્વર્ણ્યોપગમનં વર્ણસંહાર ઇષ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) વર્ણસંહારાઙ્ગલક્ષણમાહ---ચાતુર્વર્ણ્યેતિ ।
બ્રાહ્મણાદ્યનેકવર્ણાનાં મેલનકથનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મહાવીરચરિતે તૃતીયે ઽઙ્કે---
પરિષદિયમૃષીણામેષ વીરો યુધાજિત્ સહ નૃપતિરમાત્યૈર્લોમપાદશ્ચ વૃદ્ધઃ ।
અયમવિરતયજ્ઞો બ્રહ્મવાદી પુરાણઃ પ્રભુરપિ જનકાનામઙ્ગ ભો યાચકાસ્તે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) પરિષદિયમિતિ ।
મિલિતબ્રાહ્મણાદ્યનેકવર્ણસભાપ્રદર્શનમિદમ્ ।
ઇયમૃષીણાં પરિષદ્ સભા ।
યુધાજિત્ ।
કેકયદેશપકતિરિતિ ઋષિભિરમાત્યૈશ્ચ સમમ્ એષ વૃદ્ધો રાજા લોમપાદઃ ।
અયમપિ જનકાનાં જનકવંશસ્ય પ્રભુઃ સીરધ્વજઃ અવિરતયજ્ઞો બ્રહ્મવાદી ચ ।
અદ્રુહઃ દ્રોદશૂન્યાસ્તે પ્રસિદ્ધા યાજકાઃ એતે ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇત્યત્ર ઋષિક્ષાદીનાં વર્ણાનાં મેલનમ્ ।
અભિનવગુપ્તપાદાસ્તુ--"વર્ણશબ્દેન પાત્રાણ્યુપલક્ષ્યન્તે ।
સંહારો મેલનમ્" ઇતિ વ્યાચક્ષતે ।
ઉદાહરન્તિ ચ રત્નાવલ્યાં દ્વિતીયે ઽઙ્કે--"અદો વિ મે અત્ત્રં ગુરુઅરો પસાદો--" ઇત્યાદેરારભ્ય "ણં હત્થે ગેણ્હિઅ પસાદેહિ ણમ્ ।
રાજા--ક્વાસૌ ક્વાસૌ" ઇત્યાદિ ।
અથ ગાર્ભાઙ્ગાનિ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પાત્રાણીતિ ।
નાટ્યપાત્રાણીત્યર્થઃ ।
અદોવીતિ ।
અતો ઽપિ મે અયં ગુરુતરઃ પ્રસાદ ઇત્યાદેરારભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યાદેરિત્યવધૌ પઞ્ચમી ।
જં કિણ અહં તત એત્થ આલિહિ દેત્યાદિકમાદાવિત્યાદ્યવિધિરૂપેત્યર્થઃ ।
ણં હત્થેતિ ।
નનુ હસ્તે ગૃહીત્વા પ્રસાદય એનામિત્યર્થઃ ।
ક્વાસૌ ક્વાસાવિતિ હર્ષે વીપ્સા ।
અત્ર રાજા સુસઙ્ગતા સાગરિકાશ્ચ પાત્રાણિ, એષાં મેસનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણો ક્રમઃ

સંગ્રહશ્ચાનુમાનં ચ પ્રાર્થના ક્ષિપ્તિરેવ ચ ।
ત્રો (તો) ટકાધિબલોદ્વેગા ગર્ભે સ્યુર્વિદ્રવસ્તથા

તત્ર વ્યાજાશ્રયં વાક્યમભૂતાહરણં મતમ્ ।
યથા અશ્વત્થામાઙ્કે---
અશ્વત્થામા હત ઇતિ પૃથાસૂનુના સ્પષ્ટમુક્ત્વા સ્વૈરં શેષે ગજ ઇતિ પુનર્વ્યાહૃતં સત્યવાચા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ગર્ભસન્ધેર્દ્વાદશાઙ્ગાન્યાહ---અભૂતેતિ ।
અભૂતાહરણલક્ષણમાહ---તત્ર વ્યાજેતિ ।
અશ્વત્થામા હત ઇતિ યુધિષ્ઠિરસ્ય વ્યાજાશ્રયવાક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તચ્છ્રુત્વાસૌ દયિતતનયઃ પ્રત્યયાત્તસ્ય રાજ્ઞઃ શસ્ત્રાણ્યાજૌ નયનસલિલં ચાપિ તુલ્યં મુમોચ ॥
તત્ત્વાર્થકથનં માર્ગઃ---
યથા ચણ્ડકૌશિકે--"રાજા---ભગવન્ ! ગૃહ્યતામર્જિતમિદં ભાર્યાતનયવિક્રયાત્ ।
શેષસ્યાર્થે કરિષ્યાપિ ચણ્ડાલે ઽપ્યાત્મવિક્રયમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) માર્ગરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---તત્ત્વાર્થેતિ ।
અવ્યાજકથનમિત્યર્થઃ ।
ગૃહ્યતામિતિ--વિશ્વામિત્રં પ્રતિ હરિશ્ચન્દ્રનૃપતેરુક્તિરિયમ્ ।
ભાર્ય્યાયાસ્તનયસ્ય વિક્રયણાદર્જિતમિદં વિત્તં ગૃહ્યતામિત્યન્વયઃ ।
શેષસ્ય વિત્તસ્યાપ્યર્થે નિમિત્તમાત્મવિક્રયં કરિષ્યાસિ ।
તત્ર રાજ્ઞઃ આપદ્યપિ અવ્યાજકથનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રૂપં વાક્યં વિતર્કવત્

યથા રત્નાવલ્યામ્--"રાજા---
મનઃ પ્રકૃત્યૈવ ચલં દુર્લક્ષ્યં ચ તથાપિ મે ।
કામેનૈતત્કથં વિદ્ધં સમં સર્વૈઃ શિલીમુખૈઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) રૂપાત્મકમઙ્ગમાહ---રૂપમિતિ ।
વિતર્કો ઽસમ્ભવિસ્તુહેત્વનુસન્ધાનમ્ ।
મનઃ પ્રકૃત્યૈવેતિ--સાગરિકાવિરહિણો રાજ્ઞો ઽયં વિતર્કઃ ।
દુર્લક્ષ્યં લક્ષિતું દ્રષ્ટુમશક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉદાહરણમુત્કર્ષયુક્તં વચનમુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ઉદાહરણરૂપસ્યાઙ્ગસ્ય લક્ષણમાહ---ઉદાહરણમિતિ ।
ઉત્કર્ષયુક્તં સ્વાહઙ્કારયુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા અશ્વત્થામાઙ્કે--
યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્તિ સ્વભુજગુરુમદઃ પાણ્ડવીનાં ચમૂનાં યો યઃ પાઞ્ચાલગોત્રે શિશુરધિકવયા ગર્ભશય્યાં ગતો વા ।
યો યસ્તત્કર્મસાક્ષી, ચરતિ મયિ રણો યશ્ચ યશ્ચ પ્રતીપઃ ક્રોધાન્ધસ્તસ્ય તસ્ય સ્વયમિહ જગતામન્તકસ્યાન્તકો ઽહમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) યો યઃ શસ્ત્રમિતિ ।
ક્રુદ્ધસ્યાશ્વત્થામ્ન ઉક્તિરિયમ્ ।
મયિ રણે ચરતિ સાત પાણ્ડવીનાં ચમૂનાં મધ્યે સ્વભુજગુરુમદઃ સન્ યો યઃ શસ્ત્રં બિભિર્તિ એવં યો યઃ પાઞ્ચાલગોત્ર ઇત્યાદિ ।
એવં યો યસ્તત્કર્મ ઇત્યાદિ ।
તત્કર્મ મૃતસ્ય મમ પિતુઃ શિરશ્છેદનરૂપમ્ ।
એવં યશ્ચ યશ્ચ મમ પ્રતીમઃ ક્રોધાન્ધો ઽહં જગતમન્તકસ્ય તસ્ય તસ્યાન્તક ઇત્યર્થઃ ।
તૈર્જગદન્તકસ્ય ક્રોધોદ્દીપનાદ્ એવ જગદન્તક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાવતત્ત્વોપલબ્ધિસ્તુ ક્રમઃ સ્યાત્---
યથા શાસુન્તલે---"રાજા---સ્થાને ખલુ વિસ્મૃતનિમેષેણ ચક્ષુષા પ્રિયામવલોકયામિ ।
તથાહિ--
ઉન્નમિતૈકભ્રૂલતમાનનમસ્યાઃ પદાનિ રચયન્ત્યાઃ ।
પુલકાઞ્ચિતેન કથયતિ મય્યનુરાગં કપોલેન ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ક્રમરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---ભાવેતિ ।
ભાવસ્યાનુરાગસ્ય તત્ત્વેનોપલબ્ધિરિત્યર્થઃ ઉન્નમિતેતિ---પદાનિ શ્લોકઘટકદાનિ રચયન્ત્યાઃ અસ્યા આનનં કર્તૃ પુલકાઞ્ચિતેન કપોલેન મયિ અનુરાગં કથયતિ ઇત્યર્થઃ ।
કીદૃશમાનનમ્ ? ઉન્નમિતૈકભ્રૂલતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---સંગ્રહઃ પુનઃ

સામદાનાર્થસંપન્નઃ--
યથા રત્નાવલ્યામ્---"રાજા---સાધુ વયસ્ય ! ઇદં તે પારિતોષિકમ્ ।
(ઇતિ કટકં દદાતિ ) ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સામદાનેતિ ।
સામ્ના પ્રીત્યા દાનેન ચ સંપ્રદાનસ્ય દીપમાનધનસંપત્તિરિત્યર્થઃ ।
સાધ્વિતિ---અત્ર દીયમાનકટકરૂપધનસંપત્તિવિર્દૂષકસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---લિઙ્ગાદૂહો ઽનુમાનતા ।
યથા જાનકીરાઘવે નાટકે---"રામઃ---
લીલાગતૈરપિ તરઙ્ગયતો ધરિત્રીમાલોકનૈર્નમયતો જગતાં શિરાંસિ ।
તસ્યાનુમાપયતિ કાઞ્ચનકાન્તિગૌરકાયસ્ય સૂર્યતનયત્વમધૃષ્યતાં ચ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અનુમાનરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---લિઙ્ગાદિતિ ।
અનુમાનતા કા માનમ્ ।
લીલેતિ ।
પરશુરામવર્ણનમિદમ્ ।
તસ્ય લીલા વ્યવસાયઃ ।
સૂર્ય્યતનયત્વં સૂર્ય્યતુલ્યતેજસ્વિત્વેન સૂર્ય્યપુત્રત્વમધૃષ્યત્વં ચાનુમાપયતિ ।
તસ્ય કીદૃશસ્ય ગતૈર્ગમનૈરપિ ધરિત્રો તરઙ્ગયતઃ ચાલયતઃ ।
આલોકનૈર્જગતાં શિરાંસિ નમયતસ્તદ્દૃષ્ટમાત્રૈઃ સર્વૈઃ પ્રણમ્યમાનત્વાત્ ।
કાઞ્ચનકાન્તિવદ્ ગૌરકાયસ્ય ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રતિહર્ષોત્સવાનાં તુ પ્રાર્થનં પ્રાર્થના ભવેત્

યથા રત્નાષલ્યામ્---"પ્રિયે સાગરિકે ! શીતાંશુર્મુખમુત્પલે તવ દૃશૌ, પદ્માનુકારૌ કરૌ, રમ્ભાસ્તમ્ભનિભં તથોરુયુગલં, બાહૂ મૃણાલોપમૌ ।
ઇત્યહ્લાદકરાખિલઙ્ગિ ! રભસાન્નિઃ શઙ્કમાલિઙ્ગ્ય મા- મઙ્ગનિ ત્વમનઙ્ગતાપવિધુરાણ્યેહ્યેહિ નિર્વાપય ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) પ્રાર્થનાઙ્ગરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---રતીતિ ।
રત્યર્થં યો નાયિકાયા હર્ષો નાયકસ્ય તાદૃશોત્સવાનાં પ્રાર્થનેત્યર્થઃ ।
શીતાંશુરિત્યાદિ ।
શીતાંશુરૂપત્વાદિના આહ્લાદકરાખિલાઙ્ગિ ! એહિ એહિ રભસાત્ બલાત્ મદઙ્ગાનિ નિઃ શઙ્કમાલિઙ્ગ્ય અનઙ્ગતાપવિધુરાણિ તાનિ નિર્વાપય ।
તાપશૂન્યાનિ કુરુ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાલઙ્ગનાધીનોત્સવપ્રાર્થના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇદં ચ પ્રાર્થનાખ્યમઙ્ગમ્ ।
યન્મતે નિર્વહણો ભૂતાવસરત્વાત્પ્રશસ્તિનામાઙ્ગ નાસ્તિ તન્મતાનુસારેણોક્તમ્, અન્યથા પઞ્ચષષ્ટિસંખ્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) અત્રૈતદંશસ્ય નિર્વહણસન્ધેઃ પ્રશસ્તિનામાઙ્ગસ્ય વૈકલ્પિકા સ્થિતિઃ ।
અનયોર્મિલિતસ્થિતસત્ત્વે તુ વક્ષ્યમાણચતુઃ ષષ્ટિસંખ્યાસાન્ધ્યઙ્ગાનાં ન ભવતિ ।
પઞ્ચષષ્ટિત્વાપત્તેઃ ।
તથા હિ અત્ર ગર્ભસન્ધૌ એતદઙ્ગસત્ત્વે એતાન્યઙ્ગનિ ત્રયોદશ ભવન્તિ, મુખસન્ધ્યઙ્ગનિ ચ દ્વાદશોક્તાનિ, અન્યસન્ધિદ્વયાઙ્ગાનિ ચ ત્રયોદશ ત્રયોદશ ।
નિર્વહણસન્ધ્યઙ્ગાનિ ચતુર્દશેતિ ।
પઞ્ચષષ્ટિત્વં પ્રસજતિ ।
અતો યન્મતે નિર્વહણસન્ધૌ પ્રશસ્તિનામકં ચરમાઙ્ગં નાસ્તિ તન્મતે એવાત્રેદમ્ અઙ્ગમન્યથા તુ નેત્યાહ--ઇદઞ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રશસ્તિનામાઙ્ગસત્ત્વે હેતુમાહ---ભૂતાવસરત્વાભાવાદિતિ ।
ભૂતાનિ પ્રાણિનો નાટ્યપાત્રાણિ તદવસરત્વં તદ્વત્ત્વમ્ ।
અઙ્ગાનામ્ ઇત્યઙ્ગનિ ભૂતાવસરાણ્યુચ્યન્તે ।
પ્રશસ્તયઙ્ગસ્ય સદસ્યાશીર્વાદત્વેન તથાત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રહસ્યાર્થસ્ય તદ્ભેદઃ ક્ષિપ્તિઃ સ્યાત્---
યથાશ્વત્થામાઙ્કે---
એવસ્યૈવ વિપાકો ઽયં દારુણો ભુવિ વર્તતે ।
કેશગ્રહે દ્વિતીયે ઽસ્મિન્નૂનં નિઃ શેષિતાઃ પ્રજાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) ક્ષિપ્તિરૂપમઙ્ગમાહ--રહસ્યાર્થસ્યેતિ ।
રહસ્યાર્થો ઽભિનેતવ્યાર્થ ઇતિવૃત્તરૂપોર્ઽથસ્તસ્ય ભેદ ઉત્પત્તિસૂચનમ્ ।
એકસ્યેતિ ।
એકસ્ય દ્રૌપદીકેશગ્રહણસ્ય ।
દ્વિતીયે મૃતદ્રોણસ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન કેશગ્રહે ઽત્ર સર્વસંહારરૂપસ્ય રહસ્યસ્ય ઉત્પત્તિસૂચનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ત્રો(તો) ટકં પુનઃ ।
સંરબ્ધવાક્--
યથા ચણ્ડકૌશિકે---"કૌશિકઃ--આઃ, પુનઃ કથમદ્યાપિ ન સમ્ભૂતા સ્વર્ણાદક્ષિણાઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) ત્રોટકરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ--ત્રોટકં પુનરિતિ ।
સંરબ્ધવાક્ સક્રોધવાક્ ।
આઃ પાપેતિ ।
હરિશ્ચન્દ્રં નૃપં પ્રતિ પૃથિવીદાનદક્ષિણાદાનાર્થં વિશ્ચામિત્રસ્ય સક્રોધવાક ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---અધિબલભિસંમધિચ્છલેન યઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) અધિબલાઙ્ગલક્ષણમાહ---અધિબલમિતિ ।
અભિસન્ધિરુદ્દેશષટનાર્થં છલેનાનુસન્ધાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રત્નાવલ્યામ્---"કાઞ્ચનમાલા---ભટ્ટિણિ, ઇયં સા ચિત્તસાલિઆ ।
વસન્તઅસ્સ સણ્ણં કરોમિ " ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ભટ્ટિણિ ઇતિ ।
હે ભર્ત્રિ ! ઇયં ચિત્રશાલિકા ।
તાવદ્ વસન્તકસ્ય સંજ્ઞાં કરોમીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ચિત્રશાલિકાયાં રાજ્ઞઃ સમીપે વાસવદત્તાવેશેન સાગરિકામાનેતું તયા સહ વસન્તકેન સંકેતે કૃતે કાઞ્ચનમાલયા તજ્જ્ઞાત્વા વાસવદત્તામેવાનીય વસન્તકસ્થાને સાગરિકાઽગતા ઇત્યઙ્ગુલિસંજ્ઞાં કર્ત્તું વાસવદત્તાયામુક્તિરિયં તસ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નૃપાદિજનિતા ભીતરુદ્વેગઃ પરિકીર્તિતઃ ।
યથા વેણ્યામ્---
પ્રાપ્તાવેકરથારૂઢૌ પૃચ્છન્તૌ ત્વામિતસ્તતઃ ।
સ કર્ણારિઃ સ ચ ક્રૂરો વૃકકર્મા વૃકોદરઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) નૃપાદિજનિતેતિ ।
નૃપાદૌ કેનાપિ જનિતા ભીતિરિત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્તાવેકરથેતિ ।
સ કર્ણારિરર્જુનઃ સ ચ કૂરકર્મ્મા કૂરો વૃકોદરો ભીમઃ ।
એતાવેકરથારૂઢૌ ભ્રાતરૌ પ્રાપ્તાવગતાવિત્યર્થઃ ।
કર્ણારિત્વેન કૂરકર્મ્મત્વેન ચ દુર્ય્યોધનસ્ય ભીતિજનનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શઙ્કાભયત્રાસકૃતઃ સમ્ભ્રમો વિદ્રવો મતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) વિદ્રવરૂપાઙ્ગમાહ---શઙ્કાભયેતિ ।
શઙ્કયા અનિષ્ટશઙ્કયા ભયત્રાસૌ તત્કૃતો યઃ સંભ્રમઃ વ્યાકુલતા વિદ્રવો મત ઇત્યર્થઃ ।
ભાવ્યનિષ્ટદ્વેષો ભયમ્ ।
આકસ્મિકાનિષ્ટોત્પત્ત્યા કર્ત્તવ્યમૂઢતા તુ ત્રાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા--
કાલાન્તકકરાલાસ્યં ક્રોધોદ્ભૂતં દશાનનમ્ ।
વિલોક્ય વાનરાનીકે સમ્ભ્રમઃ કો ઽપ્યજાયત ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) કાલાન્તકેતિ ।
ક્રોધોદ્ધૂતં ક્રોધકમ્પિતં દશાનનં વિલોક્ય વાન રાનીકે કો ઽપિ સંભ્રમો ઽજાયત ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વિમર્શાઙ્ગાનિ---
અપવાદો ઽથ સંફેટો વ્યવસાયો દ્રવો દ્યુતિઃ ।
શક્તિઃ પ્રસઙ્ગઃ શેદશ્ચ પ્રતિષેધો વિરોધનમ્

પ્રરોચના વિમર્શે સ્યાદાદાનં છાદનં તથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) વિમર્શસન્ધેસ્ત્રયોદશાઙ્ગાન્યાહ---અપવાદ ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દોષપ્રખ્યાપવાદઃ સ્યાત્---
યથા વેણ્યામ્---"યુધિષ્ઠિરઃ---પઞ્ચાલક ! ક્વચિદાસાદિતા તસ્ય દુરાત્મનઃ કૌખ્યાપસદસ્ય પદવી ।
પાઞ્ચાલકઃ--ન કેવલં પદવી, સ એવ દુરાત્મા દેવીકેશપાશસ્પર્શપાતકપ્રધાનહેતુરુપલબ્ધઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) દોષપ્રખ્યા દોષપ્રખ્યાપનમ્ ।
કૌરવાપસદસ્ય કૌરવાધમસ્ય પદવી પાદચિહ્નમ્ ।
સો ઽપિ દુરાત્મા દુર્યોધનઃ ।
અત્રોક્ત્યામેવ દોષપ્રખ્યાપનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---સંફેટો રોષભાષણમ્

યથા તત્રૈવ---"રાજા---અરે રે મરુત્તનય ! વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પુરતો નિન્દિતમપ્યાત્મકર્મ શલાઘસે ।
શૃણુ રે--
કૃષ્ટા કેશેષુ ભાર્યા તવ તવ ચ પશોસ્તસ્ય રાજ્ઞસ્તયોર્વા પ્રત્યશ્રં ભૂપતીનાં મમ ભુવનપતેરાજ્ઞયા દ્યૂતદાસી ।
તસ્મિન્ વેરાનુબન્ધે વદ કિમપકૃતં તૈર્હતા યે નરેન્દ્રા બાહ્વોર્વોર્યાતિભારદ્રવિણગુરુમદં મામજિત્વૈવ દર્પઃ ॥
ભીમઃ---(સક્રોધમ્) આઃ પાપ ।
રાજા---આઃ પાપ" ।
ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સમ્ફેટરૂપમઙ્ગમાહ---અરે રે ઇત્યાદિ ।
દુર્યોધનસ્ય ભીમં સંબોધ્ય ઉક્તિરિયમ્ ।
વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ ધૃરાષ્ટ્રસ્ય ।
કૃષ્ટા ઇતિ--તવ ભીમસ્ય તવ અર્જુનસ્ય તસ્ય રાજ્ઞો યુધિષ્ઠિરસ્ય વા પશોસ્તયોર્નકુલસહદેવયોર્વા પશ્વોર્ભાર્યા, ભુવનપતેર્મમ આજ્ઞયા નૃપતીનાં સમક્ષં દ્યૂતદાસી કેશેષુ કૃષ્ટા ।
યે નરેન્દ્રા યુષ્માભિર્હતાસ્તૈસ્તાદૃશે વૈરાનુબન્ધે કિમપકૃતં તદ્વદ ।
તાન્ જિત્વા યો દર્પઃ સ કિં મામજિત્વેતિ કાકુધ્વનિવિશેષવશાજ્ જિત્વૈવ દર્પ ઇતિ ગમ્યતે ।
માં કીદૃશમ્ ? બાહ્વોર્વોર્યાતિભારરૂપેણ દ્રવિણેન ધનેન ગુરુમદમ્ ।
આઃ પાપેતિ ।
ભીમદુર્યોધનયોઃ પરસ્પરં પ્રતિ ઉક્તિઃ ।
રાજા દુર્યોધનઃ ।
અત્ર દ્વયોરેવ રોષભાષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યવસાયશ્ચ વિજ્ઞેયઃત પ્રતિજ્ઞાહેતુસંભવઃ ।
યથા તત્રૈવ---"ભીમઃ---
નિહતાશેષકૌરવ્યઃ ક્ષીબો દુઃશાસનાસૃજા ।
ભઙ્ક્તા દુર્યોધનસ્યૌર્વોર્ભોમો ઽયં શિરસા નતઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) વ્યવસાયરૂપમઙ્ગમાહ---વ્યવસાયશ્ચ ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહેતોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય સંભવો નિષ્પત્તિઃ, તત્કથનમિત્યર્થઃ ।
નિહતેતિ ।
ક્ષીબો મત્તઃ ।
અસૃજા શોણિતેન ।
ભઙ્ક્તા ભઙ્ગકર્ત્તા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્રવો ગુરુવ્યતિક્રાન્તિઃ શોકાવેગાદિસમ્ભવા

યથા તત્રૈવ---"યુધિષ્ઠિરઃ---ભગવન્ ! કૃષ્ણાગ્રજ ! સુભદ્રાભ્રાતઃ ! જ્ઞાતિપ્રીતિર્મનસિ ન કૃતા, ક્ષત્રિયાણાં ન ધર્મો રૂઢં સખ્યં તદપિ ગણિતં નાનુજસ્યાર્જુનેન ।
તુલ્યઃ કામં ભવતુ ભવતઃ શિષ્યયોઃ સ્નેહબન્ધઃ કો ઽયં પન્થા યદસિ વિમુખો મન્દભાગ્યે મયિ ત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) દ્રવરૂપમઙ્ગમાહ--દ્રવ ઇતિ ।
ગુરોર્વ્યતિક્રાન્તિઃ ભર્ત્સનમિત્યર્થઃ ।
ભગવન્ ઇત્યાદિ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય દુર્યોધનાનુરાગક્રુદ્ધબલભદ્રભર્ત્સનમિદમ્ ।
કૃષ્ણગ્રજેતિ સુભદ્રાભ્રાતરિતિ ચ દ્વયં સ્વપક્ષાનુરાગૌચિત્યાય સમ્બન્ધપ્રદર્શનમ્ ।
જ્ઞાતિપ્રીતિરિતિ ।
જ્ઞાતયો વયમ્ ।
ક્ષત્રિયાણાં ધર્મો ઽપિ મનસિ ન કૃત ઇત્યર્થઃ ।
અયુધ્યમાનવધવૈમુખ્યં હિ ક્ષત્રિયાણાં ધર્મઃ ।
વયં હ્યયુધ્યમાનાઃ ।
તવાનુજસ્ય શ્રીકૃષ્ણસ્ય અર્જુનેન સહ રૂઢં તત્સખ્યમપિ ન ગણિતમ્ ।
શિષ્યયોર્ભોમદુર્યોધનયોસ્તુલ્યઃ સ્નેહાનુબન્ધઃ ।
કામં યથેષ્ટમ્ ।
ભવતુ વરમ્ ।
યન્મન્દભાગ્યે મયિ ત્વં વિમુખઃ ।
કો ઽયં પાન્યથાઃ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર ગુરોર્બલભદ્રસ્ય યુધિષ્ઠિરેણ ભર્ત્સનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તર્જનોદ્વેજને પ્રોક્તા દ્યુતિઃ---
યથા તત્રૈવ દુર્યોધનં પ્રતિ કુમારવૃકોદરેણોક્તમ્----
જન્મેન્દોવિમલે કુલે વ્યપદિશસ્યદ્યાપિ ધત્સે ગદાં માં દુઃ શાસનકોષ્ણશોણિતમધુક્ષીબં રિપું મન્યસે ।
દર્પાન્ધો મધુકૈટભદ્વિષિ હરાવપ્યુદ્ધતં ચેષ્ટસે ત્રાસાન્મે નૃ-પશો ! વિહાય સમરં પઙ્કે ઽધુના લીયસે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) દ્યુતિરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---તર્જ્જનેતિ ।
કુમારેણેતિ ।
ભીમેનેત્યર્થઃ ।
ક્વચિત્ કુમારવૃકોદરેણેત્યેવ પાઠઃ ।
જન્મેતિ ।
વિમલેન્દોઃ કુલે જન્મ વ્યપદિશસિ ।
અદ્યાપિ ગદાં ધત્સે દધાસિ ।
દુઃ શાસનસ્ય કોષ્ણેનાલ્પોષ્ણેન શોણિતમધુના ક્ષીબં મત્તં માં રિપું ભાષસે ।
ન તુ કાર્યેણ પ્રાણદાતારં ભાષસ ઇત્યર્થઃ ।
મુધુકૈટભદ્વિષિ શ્રીકૃષ્ણે ઽપિ દર્પાન્ધઃ ઉદ્ધતં સાહઙ્કારં ચેષ્ટસે ।
હે નૃપશો ! મે મત્તસ્ત્રાસાત્ સમરં વિહાયાધુના સ ત્વં કથં પઙ્કે લીયસે ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર કથમિતિ કાકુગમ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---શક્તિઃ પુનર્ભવેત્ ।
વિરોધસ્ય પ્રશમનમ્---
યથા તત્રૈવ---
"કુર્વન્ત્વાપ્તા હતાનાં રણશિરસિ જના ભસ્મસાદ્ દેહભારા- નશ્રૂન્મિશ્રં કથઞ્ચિદ્દદતુ જલમમી બાન્ધવા બાન્ધવેભ્યઃ ।
માર્ગન્તાં જ્ઞાતિદેહાન્ હતનરગહને ખણ્ડિતાન્ ગૃધ્રકઙ્કૈઃ- રસ્તં ભાસ્વાન્ પ્રયાતઃ સહ રિપુભિરયં સંહ્રિન્તાં બલાનિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) શક્તિરૂપમઙ્ગમાહ---શક્તિરિતિ ।
વિરોધસ્ય પ્રશમનં સમાપનકથનમિત્યર્થઃ ।
કુર્વન્ત્વાપ્તા ઇતિ ।
રણશિરસિ હતાનાં દેહભારાન્ ।
આપ્તા બાન્ધવાઃ વહ્નિસાત્ કુર્વન્ત્વિત્યર્થઃ ।
તથા અમી બાન્ધવાઃ કથઞ્ચિત્ અસ્ત્રૈર્મિશ્રં જલં બાન્ધવેભ્યો દદતુ ।
તથા હતનરગહને ગૃધ્રકાકૈઃ ખણ્ડિતાન્ જ્ઞાતિદેહાન્ માર્ગન્તામ્ ।
રિપુભિઃ સહાયં ભાસ્વાનસ્તં પ્રયાતઃ, બલાનિ સંહ્રિયન્તામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પ્રસઙ્ગો ગુરુકીર્ત્તનમ્

યથા મૃચ્છકટિકાયામ્---"ચાણ્ડાલકઃ---એસો ક્ખુ સાગલદત્તસ્સ સુદો અજ્જવિસ્મદત્તસ્મ ણત્તિઓ ચાલુદત્તો વાવાદિદું વઞ્ઝટ્ઠાણં ણિજ્જૈ એદેણ કિલ ગણિઆ વસન્તસેણા સુઅણ્ણલોહેણ વાવાદિ દેત્તિ ।
ચારુદત્તઃ---(સનિર્વેદં સ્વગતમ્) "મખશતપરિપૂતં ગોત્રમુદ્ભાસિતં યત્, સદસિ નિવિડચેત્યવ્રહ્મઘોષૈઃ પુરુસ્તાત્ ।
મમ નિધનદશાયાં વર્ત્તમાનસ્ય પાપૈસ્તદસદૃશમનુષ્યૈર્ઘુષ્યતે ઘોષણાયામ્" ॥
ઇત્યનેન ચારુદત્તવધાભ્યુદયાનુકૂલપ્રસઙ્ગાદ્ ગુરુકીર્ત્તનમિતિ પ્રસઙ્ગઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) પ્રસઙ્ગરૂપાઙ્ગમાહ---પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
ચાણ્ડાલક ઇતિ ।
હન્તું નીયમાનં ચારુદત્તં દૃષ્ટ્વા ચાણ્ડાલક આહ ઇત્યર્થઃ ।
એષ ઇતિ ।
એષ સગરદત્તસ્ય સુત આર્યવિશ્વદત્તસ્ય નપ્તા ચારુદત્તઃ વ્યાપાદયિતું વધ્યસ્થાનં નીયતે ।
એતેન કિલ ગણિકા વસન્તસેના સુવર્ણલોભેન વ્યાપાદિતેતિ (સંસ્કૃતમ્ ) ।
એતચ્છ્રુત્વા ચારુદત્તઃ સ્વીયપ્રશસ્તકુલકીર્ત્તનાત્ લજ્જયા આહ---મખશતેતિ ।
યન્મમ ગોત્રં પરિપૂતં તથા પુરસ્તાત્ પૂર્વકાલે નિબિડૈશ્ચૈત્યૈરુદ્ભટૈર્બ્રહ્મઘોષૈઃ સદસિ ઉદ્ભાષિતં સભાયામુચ્ચૈઃ-- સ્વરેણ બ્રાહ્મણૈઃ પ્રશસ્તમિત્યર્થઃ ।
નિધનદશાયાં વર્ત્તમાનસ્ય મમ તદ્રોત્રં પાપૈઃ અસદૃશમનુષ્યૈશ્ચાણ્ડાલૈઃ વધ્યઘોષણાયામુદ્ધોષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યનેન ઇતિ ।
ચારુદત્તસ્ય વધરૂપો યો ઘાતકાનામભ્યુદયસ્તદનુકૂલ ઇત્યર્થઃ ।
તત્કુલઘાતકસ્યૈવ ઘાતકાનામ્ ઇષ્ટત્વાત્ ગુરુકીર્ત્તનમ્ ।
વધ્યસ્ય પિતૃપિતામહાદિકીર્ત્તનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મનશ્ચેષ્ટાસમુત્પન્નઃ શ્રમઃ ખેદ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
મનઃ સમુત્પન્નો યથા માલતીમાધવે---
દલતિ હૃદયં ગાઢોદ્વેગો દ્વિધા ન ભિદ્યતે વહતિ વિકલઃ કાયો મોહં ન મુઞ્ચતિ ચેતનામ્ ।
જ્વલયતિ તનૂમન્તર્દાહઃ, કરોતિ ન ભસ્મસાત્ પ્રહરતિ વિધિર્મર્મચ્છેદી, ન કૃન્તતિ જીવિતમ્ ॥
એવં ચેષ્ટાસમુત્પન્નો ઽપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ખેદરૂપમઙ્ગમાહ---મનશ્ચેષ્ટેતિ ।
દલલીતિ ।
કપાલકુણ્ડલાપહૃતમાલતીશોકાત્ માધવસ્યોક્તિરિયમ્ ।
ન વિદીર્યતે ન તુ દ્વિખણ્ડં ભવતીત્યર્થઃ ।
વિકલઃ કાયો મોહં વહતીત્યન્વયઃ ।
ન કૃન્તતિ ન છિનત્તિ ।
એવં ચેષ્ટેતિ ।
સ્ત્રસ્તાંશાવતિમાત્રલોહિતતલૌ બાહૂ ઘટોત્ક્ષેપણા- દદ્યાપિ સ્તનવેપથું જનયતિ શ્વાસઃ પ્રમાણાધિકઃ ।
બદ્ધં કર્ણશિરીષરોધિવદને ઘર્મામ્ભસાં જાલકમ્ બન્ધે સ્ત્રંસિનિ ચૈકહસ્તયમિતાઃ પર્યાકુલા મૂર્દ્ધજાઃ ॥
ઇતિ ઘટોત્ક્ષેપણચેષ્ટયા શકુન્તલાયાઃ શ્રમઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઈપ્સિતાર્થપ્રતીઘાતઃ પ્રતિષેધ ઇતીષ્યતે

યથા મમ પ્રભાવત્યાં વિદૂષકં પ્રતિ પ્રદ્યુમ્નઃ---સખે ! કથમિહ ત્વમેકાકી વર્ત્તસે ? ક્વ નુ પુનઃ પ્રિયસખીજનાનુગમ્યમાના પ્રિયતમા મે પ્રભાવતી ? વિદૂષકઃ- અસુર વૈણા આઆરિઅ કહિં વિ ણીદા ।
પ્રદ્યુમ્નઃ---(દીર્ઘં નિશ્વસ્ય ) હા પૂર્ણચન્દ્રમુખિ ! મત્તચકોરનેત્રે ! મામાનતાઙ્ગિ ! પરિહાય કુતો ગતાસિ ?" ।
ગચ્છ ત્વમદ્ય નનુ જીવિત ! તૂર્ણમેવ દૈવં કદર્થનપરં કૃતકૃત્યમસ્તુ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) પ્રતિષેધરૂપમઙ્ગમાહ---ઈપ્સિતેતિ ।
અસુરવૈણેતિ---અસુરપતિના આકૃષ્ય કુત્રાપિ નીતા ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
હા પૂર્ણચન્દ્ર ઇતિ પૂર્વાર્ધે પ્રિયાં સમ્બોધ્ય શોચિત્વાપરાર્દ્ધે જીવિતં સમ્બોધ્ય આહ ગચ્છ ત્વમદ્યતિ ।
તત્ર એવ કદર્થનપરં દૈવં કૃતકૃત્યમસ્તુ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેપ્સિતસ્ય પ્રભાવતીસમાગમસ્ય પ્રતિઘાતઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યાત્યયોપગમનં વિહોધનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
યથા વેણ્યામ્---યુધિષ્ઠિરઃ---
તીર્ણે ભીષ્મમહોદધૌ કથમપિ દ્રોણાનલે નિવૃતે કર્ણાશીવિષભોગિનિ પ્રશમિતે શલ્યે ચ યાતે દિવમ્ ।
ભીમેન પ્રિયસાહસેન રભાસાદલ્પાવશેષે જયે સર્વ જીવિતસંશયં વયમમી વાચા સમારોપિતાઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નિરોધરૂપમઙ્ગમાહ---કાર્ય્યત્યયેતિ ।
ઉદ્દેશ્યકાર્ય્યસ્યાત્યયોપગમનં ભવનમિત્યર્થઃ ।
તીર્ણે ઇતિ ।
દુર્ય્યોધનેન સમં ગદાયુદ્ધે ભીમેનોક્તમ્ ।
મત્પરાજયે સર્વેષાં ભ્રાતૄણાં પરાજય ઇતિ ।
ઇદં શ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરસ્ય સ્વજયરૂપકાર્ય્યસ્યાત્યયો ભાવનીમદમ્ ।
અલ્પાવશેષે જયે પ્રિયસાહસેન ભીમેન સર્વે વયં જીવિતસંશયં પ્રાપિતા ઇત્યન્વયઃ ।
જયસ્યાલ્પાવશેષત્વં દર્શયતિ---તીર્ણ ઇતિ ।
નિર્વૃત શાન્તે ।
કર્ણાશીવિષેતિ ।
આશીદન્તસ્તત્ર વિષં યસ્ય ।
કર્ણરૂપે તાદૃશે ભોગિનિ સર્પે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રરોચના તુ વિજ્ઞેયા સંહારાર્થપ્રદર્શિની

યથા વેણ્યામ્---"પાઞ્ચાલકઃ--અહં દેવેન ચક્રપાણિના સહિતઃ---" ઇત્યુપક્રમ્ય કૃતં સન્દેહેન ।
પૂર્યન્તાં સલિલેન રત્નકલશા રાજ્યાભિષેકાય તે કૃષ્ણાત્યન્તચિરોજ્ઝિતે તુ કબરીબન્ધે કરોતુ ક્ષણમ્ ।
રામે શાતકુઠારભાસ્વરકરે ક્ષત્રદ્રુમોચ્છેદિનિ ક્રમધાન્ધે ચ વૃકોદરે પરિપતત્યાજૌ કુતઃ સંશયઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) પ્રરોચનારૂપમઙ્ગમાહ---પ્રરોચના ત્વિતિ ।
સંહારાર્થપ્રદર્શિનીતિ ।
કાર્ય્યોપસંહારપ્રદર્શિની વાક્ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્ય્યન્તામિતિ ।
ગદાયુદ્ધે ભીમજયજિજ્ઞાસાર્થં કૃષ્ણેન પ્રહિતસ્ય પાઞ્ચાલકસ્ય યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ ઉક્તિરિયમ્ ।
તે તવ રાજ્યાભિષેકાય પૂર્ય્યન્તામિત્યન્વયઃ ।
અત્યન્તચિરોજ્ઝિતે ઽપિ કબરીબન્ધે કૃષ્ણા દ્રૌપદી ક્ષણમુત્સવં કરોતુ ઇત્યન્વયઃ ।
ભીમસ્ય જયસંશયે કથમેતત્ સ્યાદિત્યાહ ।
રામ ઇતિ ।
શાતકુઠારેણ ભાસુરકરે ક્ષત્રરૂપદ્રુમોચ્છેદિનિ રામે પરશુરામે વૃકોદરે ચ ક્રોધાન્ધે આજૌ પરિપતતિ ગચ્છતિ સતિ કુતો જયસંશય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યસંગ્રહ આદાનમ્---
યથા વેણ્યામ્---"ભો ભોઃ સમન્તપઞ્ચકચારિણઃ ! ।
નાહં રક્ષો ન ભૂતો રિપુરુધિરજલાહ્લાદિતાઙ્ગઃ પ્રકામં નિસ્તીર્ણોરુપ્રતિજ્ઞાજલનિધિગહનઃ ક્રોધનઃ ક્ષત્રિયો ઽસ્મિ ।
ભો ભો રાજન્યવીરાઃ ! સમરશિખિશિખાભુક્તશેષાઃ ! કૃતં વ--
સ્ત્રાસેનાનેન લીનૈર્હતકરિતુરગાન્તહિતૈરાસ્યતે યત્ ॥
અત્ર સમસ્તરિપુવધકાર્યસ્ય સંકૃહીતત્વાદાદાનમ્ ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) આદાનરૂપાઙ્ગલક્ષણમાહ---કાર્ય્યસંગ્રહ ઇતિ ।
ઉદ્દેશ્યકાર્ય્યસ્ય સંગ્રહઃ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
નાહં ભૂત ઇતિ ।
દેવયોનિપ્રાણિવિશેષો ભૂતો નાહમિત્યર્થઃ ।
અત એવ પુંલિઙ્ગતા ।
ભૂતો ઽમી દેવયોનય ઇતિ કોષાત્ ।
તર્હિ કસ્ત્વમિતિ અત્રાહ---રિપુરુધિરેતિ ।
ક્રોધનઃસન્ રિપુરુધિરજલેન ક્લેદિતાઙ્ગઃ પ્રીણિતાઙ્ગઃ સન્ પ્રકામં યથેષ્ટં નિસ્તીર્ણઃ મહાપ્રતિજ્ઞારૂપે જલનિધિત્વં વનત્વં ચ રૂપિતં બોધ્યમ્ ।
ભો ભોઃ સમરરૂપાગ્નિશિખયા ભુક્તશેષા રાજન્યવીરાઃ ! વો યુષ્માકમનેન આસેન કૃતમલમ્ ।
અયં આસો વ્યર્થઃ ।
મયા યૂયં ન હન્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
આસઃ કથં જ્ઞાત ઇત્યત્રાહ--હતેતિ ।
યદ્ યદ્ હતકરિતુરગાન્તર્હિતૈર્યુષ્માભિરાસ્યતે સ્થીયતે ।
અત્રેતિ ।
સમસ્તરિપુવધરૂપસ્ય કાર્ય્યસ્ય સંગૃહીતત્વાત્ પ્રાપ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તદાહુશ્છાદનં પુનઃ ।
કાર્યાર્થમપમાનાદેઃ સહનં ખલુ યદ્ભવેત્

યથા તત્રૈવ---અર્જુનઃ-આર્ય ! પ્રસીદ કિમત્રક્રોધેન--
અપ્રિયાણિ કરોત્વેષ વાચા શક્તો ન કર્મણા ।
હતભ્રાતૃશતો દુઃખી પ્રલાપૈરસ્ય કા વ્યથા ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) અપમાનાદેરિત્યાદિ પદાદ્ વ્દ્યુરુક્તિપરિગ્રહઃ ।
આપ્રિયાણીતિ ।
એષ દુર્ય્યોધનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ નિર્વહણાઙ્ગાનિ ।
સન્ધિર્વિબોધો ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્ ।
કૃતિઃ તપ્રસાદ આનન્દઃ સમયો ઽપ્યુપગૂહનમ્

ભાષણં પૂર્વવાક્યઞ્ચ કાવ્યસંહાર એવ ચ ।
પ્રશસ્તિરિતિ સંહારે જ્ઞેયાન્યઙ્ગાનિ નામતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) નિર્વહણસન્ધેશ્ચતુર્દશાઙ્ગાન્યાહ---સન્ધિર્વિબોધ ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
બીજોપગમનં સન્ધિઃ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તત્ર સન્ધિરૂપાઙ્ગમાહ---બીજોપગમનમિતિ ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થરૂપસ્ય બીજસ્ય સિદ્ધ્યા તત્સ્મરણમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ (વેણ્યામ્)---"ભીમઃ-ભવતિ ! યજ્ઞવેદિસમ્ભવે ! સ્મરતિ ભવતી યન્મયોક્તમ્--"ચઞ્ચદ્ભુજે" ત્યાદિ" ।
અનેન મુખે ક્ષિપ્તબીજસ્ય પુનરુપગમનમિતિ સન્ધિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) કૌરવશતં હત્વા ભવતિ યજ્ઞેત્યાદિકં ભીમસ્યોક્તિઃ ।
ચઞ્ચદ્ભુજેત્યાદિકં પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અનેનેતિ ।
મુખે પ્રથમતઃ ક્ષિપ્તમુપન્યસ્તં પ્રતિજ્ઞયા બોધિતં બીજં પ્રતિજ્ઞાતાર્થરૂપં પુનરુપગતં જ્ઞાપિતમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---વિબોધઃ કાર્યમાર્ગણમ્ ।
યથા તત્રૈવ---"ભીમઃ--મુઞ્ચતુ મામાર્યઃ ક્ષણમેકમ્ ।
યુધિષ્ઠિરઃ--કિમપરમવશિષ્ટમ્ ? ભીમઃ--સુમહદવશિષ્ટમ્ ।
સંયમયામિ તાવદનેન સુયોધનશોણિતોક્ષિતેન પાણિના પાઞ્ચાલ્યા દુઃશાસનાવકૃષ્ટં કેશહસ્તમ્ ।
યુધિષ્ઠિરઃ--ગચ્છતુ ભવાન્, અનુભવતુ તપસ્વિની વેણીસંહારમ્" ઇતિ ।
અનેન કેશસંથમનકાર્યસ્યાન્વેષણાદ્વિબોધઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) વિબોધરૂપમઙ્ગમાહ---વિબોધ ઇતિ ।
કાર્ય્યમાર્ગણં કાર્ય્યસ્યાન્વેષણમ્ ।
કેશહસ્તમિતિ ।
કેશકલાપં "પાશશ્ચ પક્ષશ્ચ હસ્તશ્ચ કલાપાર્થાઃ ।
કચાત્ પરે ।
" ઇતિ કોષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપન્યાસસ્તુ કાર્યાણાં ગ્રથનં---
યથા તત્રૈવ---ભીમઃ--પાઞ્ચાલિ ! ન ખલુ મયિ જીવતિ સહર્ંત્તવ્યા દુઃશાસનવિલુલિતા વેણિરાત્મપાણિભ્યામ્ ।
તિષ્ઠ, સ્વયમેવાહં સંહરમિ " ઇતિ ।
અનેન કાર્યસ્યોપક્ષેપાદ્રગ્રથનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ઉપન્યાસરૂપમઙ્ગમાહ---ઉપન્યાસ ઇતિ ।
ગ્રથનં કરિષ્યમાણકાર્ય્યકથનમ્ ।
વિલુલિતા વિશકલીકૃતા ।
ઉપક્ષેપાત્ કરિષ્યમાણતયોપન્યાસાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---નિર્ણયઃ પુનઃ

અનુભૂતાર્થકથનં---
યથા તત્રૈવ, ભીમઃ--દેવ અજાતશત્રો ! અદ્યાપિ દુર્યોધનહતકઃ ।
મયા હિ તસ્ય દુરાત્મનઃ--
ભૂમૌ ક્ષિપ્તં શરીરં નિહતમિદમસૃક્ચન્દનાભં નિજાઙ્ગે તક્ષ્મીરાર્યે નિષક્તા ચતુરુદધિપયઃ સીમયા સાર્દ્ધમુર્વ્યા ।
ભૃત્યા મિત્રાણિ યોધાઃ કુરુકુલમનુજા દગ્ધમેતદ્રણાગ્નૌ નામૈકં યદ્બ્રવીષિ ક્ષિતિપ ! તદધુના ધાર્ત્તરાષ્ટસ્ય શેષમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) નિર્ણયરૂપમઙ્ગમાહ---નિર્ણય ઇતિ ।
અજાતશત્રો ઇતિ યુધિષ્ઠિરસ્યાપરં નામ ।
ભૂમૌ ક્ષિપ્તમિતિ ।
તસ્ય દુરાત્મનો દુર્ય્યોધનસ્ય શરીરં મયા ભૂમૌ ક્ષિપ્તં પાતિતમ્ ।
તસ્યેદમસૃક્ નિજાઙ્ગં ચન્દનાભં ચન્દનવન્નિહિતમ્ ।
ચતુરુદધિપયઃ સીમયા ઉર્વ્યા સાર્દ્ધમ્ ।
આર્ય્યે! ત્વયિ લક્ષ્મીર્નિયુક્તા ।
રણાગ્નવેતદ્દગ્ધમ્ ।
તદેવ કિમિતીત્યાહ---ભૃત્યા ઇત્યાદિ ।
ભૃત્યાદ્યાઃ કુરુકુલમનુજાઃ ઇત્યન્વયઃ ।
હે ક્ષિતિપ ! ધાર્ત્તરાષ્ટ્રસ્ય યન્નામ બ્રવીષિ અધુના તદેવ શેષમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---વદન્તિ પરિભાષણમ્ ।
પરિવાદકૃતં વાક્યમ્---
યથા શાકુન્તલે--રાજા આર્યે ! અથ સા તત્રભવતી કિમાખ્યસ્ય રાજર્ષેઃ પત્ની ? ।
તાપસી---
કો તસ્સ ધમ્મદારપરિટ્ટાઇણો ણામં ગેણ્હિસ્સદિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) પરિભાષણરૂપમઙ્ગમાહ---વદન્તીતિ ।
પરિવાદેતિ પરિવાદેનાર્થેન કૃતં વાક્યં પરિવાદાર્થકં વાક્યમિત્યર્થઃ ।
આર્ય્યે ! અથ સેત્યાદિપૃચ્છા દુર્વાસસઃ શાપાધીનવિસ્મરણકૃતશકુન્તલાપરિત્યાગસ્ય પશ્ચાત્તાં સ્મૃત્વા તામનાસાદ્ય વિરહિણઃ સ્વર્ગાદાગચ્છતસ્તાપસીમુખાત્ તત્પ્રસઙ્ગં શ્રુત્વા દુષ્મન્તસ્ય ।
કો તસ્સેતિ ।
કસ્તસ્ય ધર્મદારપરિત્યાગિનો નામ ગ્રહીષ્યતીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---લબ્ધાર્થશમનં કૃતિઃ

યથા વેણ્યામ્--"કૃષ્ણઃ--એતે ભગવન્તો વ્યાસ--વાલ્મીકિપ્રભૃતયો ઽભિષેકં ધારયન્તસ્તિષ્ઠન્તિ" ઇતિ ।
અનેન પ્રાપ્તરાજ્યસ્યાભિષેકમઙ્ગલૈઃ સ્થિરીકરણં કૃતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) કૃતિરૂપમઙ્ગમાહ---લબ્ધાનુગમનમિતિ ।
અનુગમનં સ્થિરીકરણમ્ ।
અભિષેકં ધારયન્તઃ પ્રાપયન્તઃ ।
ધારયન્તીતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શુશ્રૂષાદિઃ પ્રસાદઃ સ્યાત્---
યથા તત્રૈવ ભીમેન દ્રૌપદ્યાઃ કેશસંયમનમ્ ।
---આનન્દો વાઞ્છિતાગમઃ ।
યથા તત્રૈવ---"દ્રૌપદી---વિસુમરિદં એદં વાવારં ણાધસ્સ પસાદેણ પુણો વિ સિક્ખિસ્સં" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) આનન્દરૂપાઙ્ગમાહ---આનન્દ ઇતિ ।
વિસુમરિદં ઇતિ ।
વિસ્મૃતમિમં વ્યાપારં નાથસ્ય પ્રસાદેન પુનરપિ શિક્ષિષ્યે ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
વ્યાપારઃ કેશસંયમનરૂપઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સમયો દુઃખનિર્યાણાં---
યથા રત્નાવલ્યામ્--"વાસવદત્તા---(રત્નાવલીમાલિઙ્ગ્ય) સમસ્સસ બહિણિએ ! સમસ્સસ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) સમયરૂપમઙ્ગમાહ---સમય ઇતિ ।
સમસ્સસ ઇતિ ।
સમાશ્વસિહિ ભગિનિ ! સમાશ્વસિહીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
ઇયં સાગરિકાયાઃ માતુલકન્યકાત્વેન પરિચયે સતિ વાસવદત્તાયા ઉક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---તદ્ભવેદુપગૂહનમ્

યત્ સ્યાદદ્ભુતસમ્પ્રાપ્તિઃ--
યથા મમ પ્રભાવત્યાં નારદદર્શનાત્ પ્રદ્યુમ્ન ઊર્દ્ધ્વમવલોક્ય---
દધદ્વિદ્યુલ્લેખામિવ કુસુમમાલાં મરિમલભ્રમદ્ભૃઙ્ગશ્રેણીધ્વનિભિરુપગીતાં તત ઇતઃ ।
દિગન્તં જ્યોતિભિસ્તુહિનકરગૌરૈર્ધવલયન્નિતઃ કૈલાસાદ્રિઃ પતતિ વિયતઃ કિં પુનરિદમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ઉપગૂહનરૂપમઙ્ગમાહ---તદ્ભવેદિતિ ।
અદ્ભુતસંપ્રાપ્તિઃ અદ્ભુતદર્શનમ્ ।
દધદિત્યાદિ ।
કૈલાસાદ્રેરિત્યપાયે પઞ્ચમી ।
તથા ચ કૈલાસાદ્રેરપેતો વિયતો વિયતો ઽવધેઃ પતતિ કશ્ચિત્ પદાર્થ ઇતિ શેષઃ ।
કૈલાસાદ્રિરિતિ ક્વચિત્ પ્રામાદિકઃ પાઠઃ ।
તસ્ય કુસુમમાલાધારણાભાવાત્ ।
કીદૃશઃ પદાર્થઃ ? વિદ્યુલ્લેખામિવ કુસુમમાલાં દધત્ ।
માલાં કીદૃશી ? પરિમલેન તત ઇતો ભ્રમન્તીનાં ભૃઙ્ગશ્રેણીનાં ધ્વનિભિરુપગીતામ્ ।
પદાર્થશ્ચ કીદૃશઃ ? તુહિનકરગૌરૈર્જ્યોતિર્ભિર્દિગન્તં શવલયન્ ।
દિગન્તસ્યાપિ શ્યામત્વેન ધવલજ્યોતિર્મિશ્રણાત્ શવલતા ।
અતઃ કિં પુનરિદમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---સામદાનાદિ ભાષણ્મ્ ।
યથા ચણ્ડકૌશિકે--"ધર્મઃ---તદેહિ ધર્મલોકમધિતિષ્ઠ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(પિ, ફ) ભાષણરૂપમઙ્ગમાહ---સામદાનેતિ ।
સમ્પ્રદાનસ્ય શાન્તત્વં સામતેન દાનમ્ ।
આદિપદાદ્ દાતુર્મુક્તિર્વા ઇતિ ।
યત્તુ સંગ્રહરૂપસ્ય ગર્ભસન્ધઙ્ગસ્ય સામદાનાર્થસમ્પત્તિરિતિ લક્ષણમ્, તત્ર દાતુરેવ સામપ્રીતિરર્થશ્ચ ધનમિતિ ભેદઃ ।
ધર્મલોકં ધર્મ્માર્જ્જિતં લોકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વવાક્યં તુ વિજ્ઞેયં યથોક્તાર્થોપદર્શનમ્

યથા વેણ્યામ્--ભીમઃ--બુદ્ધૈમતિકે ! ક્વ સા ભાનુમતી ।
પરિભવતુ સમ્પ્રતિ પાણ્ડવદારાન્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) પૂર્વવાક્યરૂપમઙ્ગમાહ---પૂર્વવાક્યં ત્વિતિ ।
યથોક્તાર્થોપદર્શનમ્ પરેણ યથોક્તકટુવાક્યસ્ય સ્મરણમિત્યર્થઃ ।
ભાનુમતી દુર્ય્યોધનસ્ય પત્ની તથા દાસીદ્વારા પ્રાક્ કટૂક્તિઃ કૃતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વરપ્રદાનસંપ્રાપ્તિઃ કાવ્યસંહાર ઇષ્યતે ।
યથા સર્વત્ર---કિં તે ભૂયઃ પ્રિયમુપકરોમિ" ।
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) કાવ્યસંહારરૂપમઙ્ગમાહ---વરપ્રદાનેતિ ।
વરપ્રદાનાર્થં સંપ્રપ્તિસ્તત્કાલોપસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
સર્વત્રેતિ ।
સર્વનાટકાન્તે ઇત્યર્થઃ ।
કિન્તે ઇત્યાદિના હિ વરપ્રદાનાર્થં તત્કાલોપસ્થિતિર્લભ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નૃપદેશાદિશાન્તિસ્તુ પ્રશસ્તિરભિધીયતે

યથા પ્રભાવત્યામ્---
રાજાનઃ સુતનિર્વિશેષમધુના પશ્યન્તુ નિત્યં પ્રજા જીયસુઃ સદસદ્વિવેકપટવઃ સન્તો ગુણગ્રાહિણઃ સસ્યસ્વર્ણસમૃદ્ધયઃ સમધિકાઃ સન્તુ ક્ષમામણ્ડલે ભૂયાદવ્યભિચારિણી ત્રિજગતો ભક્તિશ્ચ નારાયણો ॥
અત્ર ચોપસંહારપ્રશસ્ત્યોરન્ત એકેન ક્રમેણૈવ સ્થિતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પ્રશસ્તિરૂપમઙ્ગમાહ---નૃપદેશાદીતિ ।
નૃપસ્ય દેશાદઃ શાન્તિઃ સ્વસ્ત્યયનમાશીર્વાદ ઇત્યર્થઃ ।
રાજાન ઇત્યાદિ ।
અધુના સુતનિર્વિશેષં યથા સ્યાત્ તથા રાજાનઃ પ્રજાઃ પશ્યન્તુ ।
ગુણગ્રાહિણઃ સન્તઃ શિષ્ટા જીયાસુઃ ઉત્કર્ષભાજો ભવન્તુ, યતસ્તે સદસદ્વિવેકપટવઃ ।
ક્ષમામણ્ડલે શસ્યાનાં સુવર્ણાનાઞ્ચ સમૃદ્ધયઃ સમધિકાઃ સન્તુ ।
નારાયણે ચાવ્યભિચારિણી અકાદાચિત્કી ભક્તિઃ ત્રિજગતાં ભૂયાદિતિ નૃપદેશાદિશાન્તિઃ ।
અત્ર ચેતિ---કાવ્યસંહારરૂપમઙ્ગોપસંહારઃ ।
અનેનાટકાન્તે ઉપસંહારપ્રશસ્ત્યોર્નિર્દિષ્ટક્રમણૈવોપસ્થિતિરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
"ઇહ ચ મુખસંધૌ ઉપક્ષેપપરિન્યાસયુક્ત્યુદ્ભેદસમાધાનાનાં પ્રતિમુખે ચ પરિસર્પણપ્રગમનવજ્રોપન્યાસપુષ્પાણાં ગર્ભે ઽભૂતાહરણમર્ગત્રો (તો) ટકાધિબલક્ષેપાણાં વિમર્શે ઽપવાદશક્તિવ્યવસાયપ્રરોચનાદાનાનાં પ્રાધન્યમ્ ।
અન્યેષાં ચ યથાસમ્ભવં સ્થિતિઃ" ઇતિ કેચિત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) સન્ધિષુ યાન્યઙ્ગાન્યુક્તાનિ તેષુ કતિચિત્ અઙ્ગાન્યેવ આવશ્યકત્વેન પ્રધાનાનીતિ કેચિદાહુઃ ।
સન્ધૌ સન્ધૌ ચ તાનિ દર્શયતિ ।
ઇહ ચેતિ ।
કેચિદિતિ અસ્વરસઃ ।
સર્વેષામઙ્ગાનામનિયમે નાનાવશ્યકત્વદર્શનાદુપસંહારપ્રશસ્ત્યોરેવાવશ્યકત્વદર્શનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચતુઃષષ્ટિવિધં હ્યેતદઙ્ગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ ।
કુર્યાદનિયતે તસ્ય સંધાવપિ નિવેશનમ્

રસાનુગુણતાં વીક્ષ્ય રસસ્યૈવ હિ મુખ્યતા ।
યથા વેહીસંહારે તૃતીયાઙ્કે દુર્યોધનકર્ણયોર્મહત્સંપ્રધારણમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ ।
યત્તુ રુદ્રટાદિભિઃ "નિયમ એવ " ઇત્યુક્તં તલ્લક્ષ્યાવિરુદ્ધમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) ચતુઃ ષષ્ટિરિતિ ।
પ્રાર્થનાપ્રશસ્ત્યોર્મતભેદેન વૈકલ્પિકત્વસ્યોક્તત્વાત્ ।
સમુચ્ચયે તુ પઞ્ચષષ્ટિત્વાપત્તેરિત્યુક્તં પ્રગેવ ।
સન્ધીનામુક્તાન્યઙ્ગાનિ ।
પ્રાયિકત્વાભિપ્રાયેણૈવોક્તાનિ ।
રસાનુગુણાનુરોધેન તુ એકસન્ધેરઙ્ગનિ અન્યસન્ધાવપિ કુર્ય્યાદિત્યાહ---કુર્ય્યાદનિયતે ઇતિ ।
અનિયતે સન્ધવપિ તસ્યાઙ્ગસ્ય નિવેશનં કુર્ય્યાત્ ઇત્યન્વયઃ ।
સંપ્રધારણમિતિ ।
મુખસન્ધેર્યુક્તિરૂપમઙ્ગસંપ્રધારણં તચ્ચ ગર્ભસન્ધાવપિ કૃતમિત્યર્થઃ ।
તત્ર દુર્ય્યોધનકર્ણાભ્યાં યુક્તિકરણાત્ ।
તલ્લક્ષ્યવિરુદ્ધમિતિ ।
લક્ષ્યેષુ ઉદાહરણનાટકેષુ અનિયમદર્શનાત્ વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઇષ્ટાર્થરચનાશ્ચર્યલાભો વૃત્તાન્તવિસ્તરઃ

રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગોષ્યાનાં ગોપનં તથા ।
પ્રકાશનં પ્રકાશ્યાનામઙ્ગાનાં ષડ્વિધં ફલમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ઇદાનીમુક્તાઙ્ગાનાં યથાસમ્ભવં ષટ્ ફલાન્યાહ ।
ઇષ્ટાનુસરણેતિ ।
ઇષ્ટસ્યાર્થસ્યાનુસરણમિત્યર્થઃ ।
ઇષ્ટાર્થરચનેતિ ।
ઇષ્ટાનુહરણેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
આશ્ચર્ય્યલાભો ઽદ્ભુતવસ્તુલાભ ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તાન્તસ્ય વિસ્તરેણ જ્ઞાનમ્ ।
રાગપ્રાપ્તિરનુરાગલાભઃ ।
ગોપ્યાનામર્થાનાં સંગોપનમ્ ।
પ્રકાશ્યાનામર્થાનાં પ્રકાશનઞ્ચેતિ પ્રયોગસ્ય મુખસન્ધ્યાદિપ્રયોગસ્ય અઙ્ગાનામુપક્ષેપાદ્યઙ્ગાનાં ષટ્ ફલાનીત્યર્થઃ ।
યથા કાવ્યાર્થેત્પત્તિરૂપસ્ય ઉપક્ષેપરૂપસ્ય મુખસન્ધ્યઙ્ગસ્ય ઇષ્ટાનુસરણં ફલમ્ ।
એવમન્યાઙ્ગાનામન્યાનિ પઞ્ચફલાનિ યથાસમ્ભવં નાટકેષુઅનુસન્ધેયાનિ ।
લોચના:
(લો, ઈ) યદ્વસ્તુ ગોપયિતુમિષ્ટં તદઙ્ગસ્વરૂપવિજ્ઞાપનેન સુખેન ગોપયિતુ એવં પ્રકાશ્યાનાં પ્રકાશશ્ચેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગહીનો નરો યદ્વન્નૈવારમ્ભક્ષમો ભવેત્ ।
અઙ્ગહીનં તથા કાવ્યં ન પ્રયોગાય યુજ્યતે

સંપાદયેતાં સંધ્યઙ્ગં નાયકપ્રતિનાયકૌ ।
તદભાવે પતાકાદ્યસ્તદભાવે તથેતરત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) નાટ્યે પ્રયોગે ઽઙ્ગાનામાવશ્યકત્વમાહ---અઙ્ગહીન ઇતિ ।
નારમ્ભક્ષમઃ ન કાર્ય્યારમ્ભક્ષમઃ ।
સમ્પાદયેતામિતિ ।
અનેન સન્ધ્યઙ્ગનિર્વાહકૌ પ્રથમતો નાયકપ્રતિનાયકાવેવેતિ ઉક્તમ્ ।
તદભાવે ક્વચિત્ તાભ્યામનિર્વાહે પતાકાદ્યાસ્તન્નિર્વાહકાઃ ।
પતાકા ચ "વ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકં વૃત્તં પતાકેત્યભિદીયતે ।
ઽ; ઇત્યનેન નાયકસ્ય વૃત્તં પતાકેત્યુક્તમ્ ।
અત્ર ચ તત્સમ્બન્ધાત્ નાયકસહાય એવ તત્ત્વેનોક્તઃ ।
તદાદ્યાસ્તન્નિર્વાહકાઃ ।
આદ્યપદાત્ નાયિકાસહાયાઃ, તૈરપ્યનિર્વાહ્યં યત્ ।
ઇતરો ઽપિ તન્નિર્વાહક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રાયેણ પ્રધાનપુરુષપ્રયોજ્યાનિ સન્ધ્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
કિન્તૂપક્ષેપાદિત્રયં બીજસ્યાલ્પમાત્રસમુદ્દિષ્ટત્વાદપ્રધાનપુરુષપ્રયોજિતમેવ સાધુ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) ઉપક્ષેપાદ્યઙ્ગત્રયસ્ય ચ પ્રધાનનાયકેતરેણ સમુદ્દિષ્ટત્વે એવ સાધુતા ઇત્યાહ--કિન્તૂપક્ષેપેતિ ।
તત્ર હેતુમાહ---બીજસ્યેતિ ।
પ્રધાનેતિવૃત્તરૂપસ્ય કાવ્યાર્થસ્ય યન્મૂલં તદ્વીજં તસ્યાલ્પમાત્રસમુદ્દેશસ્યોપક્ષેપકાદ્યઙ્ગત્રયેણ કૃતત્વાદપ્રધાનપુરુષભીમસેનાદિસમુદ્દિષ્ટત્વમેવ સાધ્વિત્યર્થઃ ।
પ્રધાનપુરુષસ્ય ધીરોદાત્તત્વેન કર્ત્તવ્યેતિવૃત્તબીજસમુદ્દેશસ્ય અલ્પસ્યાપિ તેન કરણાનૌચિત્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ।
તથા હિ કાવ્યાર્થસ્ય સમુત્પત્તિરૂપં યદુપક્ષેપરૂપમઙ્ગં તેન વેણ્યાં લાક્ષાગૃહાનલેત્યાદિ ભીમોક્ત્યા કુરુકુલવધરૂપકાવ્યાર્થસ્ય તસ્ય બીજસમુત્પત્તિઃ પ્રતિપાદિતા ।
સમુત્પન્નાર્થબાહુલ્યં યત્પરિકરાત્મકમઙ્ગં તેન "પ્રવૃદ્ધં યદ્વૈરં મમઽ; ઇત્યાદિ ભીમોક્ત્યા તદ્ બાહુલ્યં પ્રતિપાદિતમ્ ।
કાવ્યાર્થનિષ્પત્તિકથનરૂપં યત્ પરિન્યાસાત્મકમઙ્ગં તેન "ચઞ્ચદ્ ભુજેઽ; ત્યાદિભીમોક્ત્યા નિષ્પત્તિઃ પ્રતિપાદિતા ।
એતત્ ત્રયઞ્ચ પ્રધાનનાયકોક્તં તદધીરતાપદકં સ્યાત્ ।
નચ સમુત્પન્નાર્થબાહુલ્યકાવ્યાર્થનિષ્પત્ત્યોઃ કથં બીજસ્યાલ્પસમુદ્દિષ્ટત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
અસમસ્તોદ્દિષ્ટસ્યૈવાલ્પોદ્દિષ્ટત્વમિત્યભિપ્રાયાત્ ।
બીજોદ્દેશમાત્રાદેવ નાયકસ્ય ધીરોદાત્તત્વભઙ્ગ ઇત્યત્ર એવ તાત્પર્ય્યાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રસવ્યક્તિમપેક્ષ્યૈષામઙ્ગાનાં સંનિવેશનમ્ ।
ન તુ કેવલયા શાસ્ત્રસ્થિતિસંપાદનેચ્છયા

તથા ચ યદ્વેણ્યાં દુર્યોધનસ્ય ભાનુમત્યા સહ વિપ્રલમ્ભો દર્શિતઃ, તત્તાદ્દશે ઽવસરે ઽત્યન્તમનુચિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) રસવ્યક્તિમિતિ ।
તત્સન્ધીનાં યાન્યઙ્ગન્યુક્તાનિ ।
તાનિ તત્રૈવેતિ નિયમઃ ।
કિન્તુ રસવ્યઞ્જનાપેક્ષયા એવ એષાં નિવેશનં ન તુ નાટ્યસાસ્ત્રોક્તસ્થિતિસમ્પાદનેચ્છયા ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપીદં પ્રાગપ્યુક્તં તથાપિ રસવ્યક્ત્યનપેક્ષયા કરણે દોષ ત્વપ્રતિપાદનાય પુરરૂક્તમ્ ।
તદાહ--તથા ચેતિ ।
રસવ્યક્ત્યનપેક્ષયા નિવેશનં તુ નોચિતમેવેત્યર્થઃ ।
તાદૃશે ઽવસરે ઇતિ ।
વીરરસે ઇત્યર્થઃ ।
ન ચાઙ્ગસન્નિવેશનાનૌચિત્યે દર્શયિતવ્યે રસનિવેશનાનૌચિત્યપ્રદર્શનમિદમસમ્બદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ ।
અઙ્ગહીનરસાભાવેન વિપ્રલમ્ભપ્રદર્શનાદેવ તદઙ્ગસ્યાપિ પ્રદર્શનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અવિરુદ્ધં તુ યદ્વૃત્તં રસાદિવ્યક્તયે ઽધિકમ્ ।
તદષ્યન્યથયેદ્ધીમાન્ન વદેદ્વા કદાચન

અનયોરુદાહરણં સત્પ્રબન્ધેષ્વભિવ્યક્તમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) સ્વવિરુદ્ધમિતિ ।
સ્વસ્યોપક્રાન્તવૃત્તસ્ય વિરુદ્ધમધિકં યદ્ વૃત્તં વૃત્તાન્તઃ તદપિ રસાભિવ્યક્તયે ઽન્યથયેદુપક્રાન્તરસાવિરુદ્ધતયા પ્રતિપાદયેત્ ।
તદસમ્બે તુ ન વદેદિતિયર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વૃત્તયઃ---
શૃઙ્ગારે કૌશિકી વીરે સાત્ત્વત્યારભટી પુનઃ ।
રસે રૌદ્રે ચ બીભત્સે વૃત્તિઃ સર્વત્ર ભારતી

ચતસ્ત્રો વૃત્તયો હ્યેતાઃ સર્વનાટ્યસ્ય માતૃકાઃ ।
સ્યુર્નાયિકાદિવ્યાપારવિશેષા નાટકાદિષુ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અથ વૃત્તય ઇતિ ।
શૃઙ્ગાર ઇતિ ।
નાયકાદીનાં વ્યાપારવિશેષાશ્ચતસ્ત્રો વૃત્તયો નાટકાદિષુ નાટકપ્રકરણાદિદશરૂપકેષુ નાટિકાદ્યષ્ટાદશોપરૂપકેષુ ચ સર્વનાટ્યસ્ય માતૃકા મૂલભૂતાઃ જનન્ય ઇત્યર્થઃ ।
નાયકાદીત્યાદિપદાત્ સમસ્તપાત્રપરિગ્રહઃ ।
તેન વક્ષ્યમાણોદાહરણેષુ પાત્રાન્તરકૃત્યં નાનુપપન્નમ્ ।
તત્ર રસવિશેષેષુ વૃત્તિવિશેષાનાહ---શૃઙ્ગાર ઇત્યાદિ ।
વીરે સાત્ત્વતીત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર કૌશિકી---
યા શ્લક્ષ્ણનેપથ્યવિશેષચિત્રા સ્ત્રીસંકુલા પુષ્કલનૃત્યગીતા ।
કામોપભોગપ્રભવોપચારા સા કૌશિકી ચારુવિલાસયુક્તા

લોચના:
(લો, ઉ) કામેન મદનેન હેતુના ય ઉપભોગઃ સમ્ભોગસ્તત્કારણાનિ ઉપચારાશ્ચન્દ્રચન્દનઘનસારાદયો યસ્યામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નર્મ ચ નર્મસ્ફૂર્જો નર્મસ્ફોટો ઽથ નર્મગર્ભશ્ચ ।
ચત્વાર્યઙ્ગાન્યસ્યા---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) યા શ્લેક્ષ્ણેતિ---લક્ષણમુત્તમમ્ ।
નેપથ્યં વેશઃ ।
સ્ત્રીસંકુલા સ્ત્રીવ્યાપારવિમિશ્રિતા ।
પુષ્કલં બહુલમ્ ।
અસ્યા અઙ્ગાનિ ચત્વારિ ઇત્યાહ---નર્મ ચેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
---વૈદગ્ધ્યક્રીહિતં નર્મઃ

ઇષ્ટજનાવર્જનકૃત્તચ્ચાપિ ત્રિવિધં મતમ્ ।
વિહિતં શુદ્ધહાસ્યેન સશૃઙ્ગારભયેન ચ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) અત્ર નર્મલક્ષણમાહ---વૈદગ્ધ્યેતિ ।
વૈદગ્ધ્યેન ક્રીડિતમિત્યર્થઃ ।
તત્ફલમાહ---ઇષ્ટેતિ ।
ઇષ્ટજનસ્યાવર્જનમનુરાગેણ નમ્રતા તત્કૃદ્ ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ નર્મત્રિવિધમ્ ઇત્યાહ ।
તચ્ચેતિ ।
ત્રૈવિધ્યમાહ---શુદ્ધહાસ્યેનેતિ ।
શુદ્ધેન સશૃઙ્ગારેણ સમયેન ચ હાસ્યેન વિહિતમિતિ ત્રૈવિધ્યમ્ ।
ભયઞ્ચ હાસ્યવિષયં બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર કેવલહાસ્યેન વિહિતં યથા રત્નાવલ્યામ્---"વાસવદત્તા--(ફલકમુદ્દિશ્ય સહાસમ્) એસા વિ અવરા તવ સમીવે જધાલિહિદા એદં કિં અજ્જવસન્તસ્સ વિણ્ણાણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) એસાવીતિ ।
એષાપ્યપરા તવ સમીપે યા આલિખિતા એતત્ કિમાર્યવસન્તકસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ? (સંસ્કૃતમ્) ।
ચિત્રફલકે સાગરિકયા લિખિતં રાજાનં દૃષ્ટ્વા સુસઙ્ગતયા તત્સમીપે સાગરિકાપિ લિખિતા ।
તત્ર લિખિતં રાજાનં દૃષ્ટ્વા વાસવદત્તયા પૃષ્ટં કેન ત્વમત્ર લિખિતા ઇતિ ।
તતો રાજ્ઞોક્તં શિલ્પવિજ્ઞાનાર્થં સમુલ્લિખિતમિદમિતિ ।
તતસ્તદન્તિકે સાગરિકાં લિખિતાં દૃષ્ટ્વા "એષા ક્રોધેન તસ્યાઃ શૃઙ્ગારાભાવાત્ ।
પ્રબન્ધરસસ્તુ શૃઙ્ગાર ઇતિ તત્રેયં વૃત્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સશૃઙ્ગારહાસ્યેન યથા શાકુન્તલે--રાજાનં પ્રતિ શકુન્તલા--અસંતુટ્ઠો ઉણ કિં કરિસ્સદિ ।
રાજા--
ઇદમં ।
(ઇતિ વ્યવસિતઃશકુન્તલાવક્ત્રં ઢૌકતે) ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) અસંતુષ્ઠો ઉણેતિ ।
અસંતુષ્ટઃ પુનઃ કિં કરિષ્યતિ ? ઇતિ (સંસ્કૃતમ્) નનુ કમલસ્ય મધુકરઃ સન્તુષ્યતિ ગન્ધમાત્રેણ ઇતિ રાજ્ઞ ઉક્ત્યનન્તરં શકુન્તલાયા ઇયં પૃચ્છા ।
ઢૌકતે ચુમ્બનાર્થમ્ ।
વક્ત્રમાનનમ્ આચ્છાદયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સભયહાસ્યેન યથા રત્નાવલ્યામ્---આલેખ્યદર્શનાવસરે સુસંગતા--જાણિદો મએ એસો વુત્તન્તો સમં ચિત્તફલએણ ।
તા દેવીએ ગદુઅ નિવેદૈસ્સમ્ ।
એતદ્વાક્યસમ્બન્ધિ નર્મોદાહૃતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) જાણિદો ઇતિ ।
જ્ઞાતો મયૈષ વૃત્તાન્તઃ ।
સમં ચિત્રફલકેન ।
તદ્દેવ્યૈ ગત્વા નિવેદયિષ્યામીતિ (સંસ્કૃતમ્) ।
અત્ર રાજ્ઞો ભીતિયુક્તેન સુસઙ્ગતાયા હાસેન વિહિતં નર્મ વૈદઘ્ધ્યક્રીડિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં વેષચેષ્ટાસમ્બન્ધ્યપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વાચા ઇવ વેશચેષ્ટાભ્યામપિ સંભવતીત્યાહ---એવમિતિ ।
તત્ર સાગરિકાયાઃ સઙ્કેતભઙ્ગાર્થં તદ્વેશાયા વાસવદત્તાયા આગમને વેશેન બોધ્યમ્ ।
ક્વચિત્ નાયિકાયાશ્ચ પલાયમાનાદિચેષ્ટયા આપિ તદ્વોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નર્મસ્ફૂર્જઃ સુખારમ્ભો ભયાન્તો નવસંગમઃ ।
યથા માલવિકાયામ્--સઙ્કેતનાયકમભિસૃતાયાં "નાયકઃ--
વિસૃજ સુન્દરિ ! સઙ્ગમસાધ્વસં નનુ ચિરાત્પ્રભૃતિ પ્રણયોન્મુખે ।
પરિગૃહણ ગતે સહકારતાં ત્વમતિમુક્તલતાચરિતં મયિ" ॥
માલવિકા--"ભટ્ટા, દેવીએ ભએણ અપ્પણો વિ પિઅ કૌં ણ પારેમિ" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) નર્મસ્ફૂર્જમાહ---નર્મસ્ફુર્જ ઇતિ ।
માલવિકાયામિતિ ।
માલવિકાનામનાટિકાયામિત્યર્થઃ ।
સઙ્કેતનાયકં નાયકમ્, નિયિકાયાં માલવિકાયામ્ ।
વિસૃજેતિ ।
સુન્દરિ ! સઙ્ગમે સાધ્વસં ભયં વિસૃજ ।
નનુ ભોશ્ચિરાત્ પ્રણયોન્મુખે મયિ અતિમુક્તલતાયાઃ માધવીલતાયાશ્ચરિતં ગૃહાણ ।
મયિ કીદૃશે ? સહકારતાં ચૂતવૃક્ષતાં ગતે, માધવિકયા ચૂતાલિઙ્ગનાત્, તદ્વત્ મામાલિઙ્ગેત્યર્થઃ ।
ભટ્ટા ઇતિ ।
હે ભર્ત્તઃ ! દેવ્યાઃ ભયેન આત્મનો ઽપિ પ્રિયં કર્ત્તું ન પારયામિ (સંસ્કૃતમ્) ।
આત્મનઃ પ્રિયમપીકત્યન્વયઃ ।
અત્ર સુખેન સઙ્ગમરૂપનર્મારમ્ભો ભયાન્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ નર્મસ્ફોટઃ---
નર્મસ્ફોટો ભાવલેશૈઃ સૂચિતાલ્પરસા મતઃ

યથા માલતીમાધવે---
ગમનમલસં શૂન્યા દૃષ્ટિઃ શરીરમસૌષ્ઠવં શ્વસિતમધિકં કિન્ત્વેતત્ સ્યાત્ કિમદન્યદિતો ઽથવા ।
ભ્રમતિ ભુવને કન્દર્પાજ્ઞા વિકારિ ચ યૌવનં લલિતમધુરાસ્તે તે ભાવાઃ ક્ષિપન્તિ ચ ધીરતામ્ ॥
અલસગમનાદિભિર્ભાવલેશૈર્માધવસ્ય માલત્યામનુરાગઃ સ્તોકઃ પ્રકાશિતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નર્મસ્ફોટમાહ---નર્મસ્ફોટ ઇતિ ।
ગમનમલસમિત્યાદિ ।
માઘવસ્ય માલત્યાં ભવસૂચિકેયમુક્તિઃ ।
અલસગમનાદિકમ્ એતત્ કિન્નુ તસ્યાઃ, નનુ ભોઃ કિં સ્યાત્ ઇતો ઽન્યત્, અથ વા કિયત્સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અધિકાધિકસ્યાપિ સમ્ભાવનીયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અધિકાધિકસ્ય સમ્ભાવનીયં હેતુમાહ---ભ્રમતિ ભુવન ઇતિ ।
તે તે ભાવા વસન્તરવેન્દ્વાદયઃ ।
અત્રોત્તરોત્તરાધિકાધિકસમ્ભાવનાયાં પૂર્વોક્તૈઃ સૂચિતસ્ય ભાવસ્ય લેશ એવેત્યાહ---અલસેત્યાદિ ।
અલસગમનાદિભિરિત્યત્ર અલસગમનાદિભૈઃ સૂચિતૈરિત્યર્થઃ ।
અનુરાગો નિપ્રલમ્ભરસઃ ।
સમ્ભોગરૂપનર્મેચ્છાવત્ત્વાત્ અત્ર નર્મ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નર્મગર્ભો વ્યવહતિર્નેતુઃ પ્રચ્છન્નવર્તિનઃ ।
યથા--તત્રૈવ સખીરૂપધારિણા માધવેન માલત્યા મરણવ્યવસાયવારણમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) નર્મગર્ભમાહ---નર્મગર્ભ ઇતિ ।
પ્રચ્છન્નવર્ત્તિનઃ પ્રચ્છન્નીભૂય તિષ્ઠતઃ નેતુર્નાયકસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
વ્યવહૃતિર્વ્યવસાયઃ ।
સખીરૂપેતિ ।
માલત્યાઃ સખી લવઙ્ગિકા ।
પિત્રા રાજાજ્ઞયા જરતે નન્દનાય દાતું કૃતનિશ્ચયા માલતીતિ દેવતગૃહે સ્વમરણં પ્રાર્થયન્તી લવઙ્ગિકાયાઃ પાદે પતિતા માલતી ।
સ્તમ્ભન્તરિતસ્થિતો માધવશ્ચ લવઙ્ગિકાવેશેન આગત્ય લવઙ્ગિકામ્ અપસાર્ય તત્સ્થાને સ્વપાદં દત્ત્વા સ્થિતઃ ।
તતો માલતી ઉત્થાયા લવઙ્ગિકાબુદ્ધ્યા તમાલિઙ્ગ્ય પશ્ચાદ્ દૃષ્ટ્વા પરિચીયમાના વ્યવસાયત્ નિવવૃતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ સાત્ત્વતી---
સાત્ત્વતી બહુલા સત્ત્વ--શૌર્યત્યાગદયાર્જવૈઃ

સહર્ષા ક્ષુદ્રશૃઙ્ગારા વિશોકા સાદ્ભુતા તથા ।
ઉત્થાપકો ઽથ સાંઘાત્યઃ સંલાપઃ પરિવર્ત્તકઃ

વિશેષા ઇતિ ચત્ત્વારઃ સાત્ત્વત્યાઃ પરિકીર્ત્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) સાત્ત્વતીં વૃત્તિમાહ---અથેતિ ।
સત્ત્વાદિભિઃ સમસ્તવ્યસ્તાલ્પતરૈર્ બહુલા તદ્વૈશિષ્ટ્યાત્ બાહુલ્યવતી હર્ષાદ્યન્યતરયુક્તા વૃત્તિશ્ચ સાત્ત્વતીત્યર્થઃ ।
વિશોક વિગતશોકા ।
વીરે રસે શૃઙ્ગારસ્યાનુષઙ્ગિકત્વેન ક્ષુદ્રત્વમ્ ।
અત્ર ક્ષુદ્રશૃઙ્ગારત્વેન સ્ત્રીસંકુલત્વકામોપબોગરાહિત્યેન વીરરસત્વેન કૌશિકીતો વિશેષઃ ।
અસ્યાઃ પ્રભેદચતુષ્ટયમાહ---ઉત્થાપક ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્તેજનકરી શત્રોર્વાગુધ્યાપક ઉચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) ઉત્તેજનેતિ---શત્રું જેતું મિત્રસ્ય ઉત્તેજનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા મહાવીરચરિતે---
આનન્દાય ચ વિસ્મયાય ચ મયા દૃષ્ટો ઽસિ દુઃખાય વા વૈતૃષ્ણ્યન્તુ મમાપિ સમ્પ્રતિ કુતસ્ત્વદ્દર્શને ચક્ષુષઃ ।
ત્વત્સાઙ્ગત્યસુખસ્ય નાસ્મિ વિષયસ્તત્ કિં વૃથા વ્યાહૃતૈઃ ? અસ્મિન્ વિશ્રુતજામદગ્ન્યદમને પાણૌ ધનુર્જૃન્ભતામ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) આનન્દાય ચેતિ---પરશુરામાગમે રામં પ્રતિ જનકસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
ધનુર્ભઙ્ગેન પ્રતીજ્ઞાતાર્થસિદ્ધ્યા યોગ્યવરપ્રાપ્ત્યા ચાનન્દઃ ।
વીર્ય્યાતિશયદર્શનાદ્ વિસ્મયઃ ।
રામં હન્તું પરશુરામાગમનાત્ દુઃ ખમ્ ।
અતો ઽદ્ય ત્વદ્દર્શને સમ્પ્રતિ એતત્ ક્ષણે ચક્ષુષઃ કુતો વૈતૃષ્ણયમ્ ।
ઉત્કણ્ઠાબાહુલ્યાત્ ક્ષણાન્તરે ઽનિષ્ટનિવૃત્તૌ તુ ઉત્કણ્ઠાનિવૃત્ત્યા વૈતૃષ્ણ્યં સ્યાદિતિ સમ્પ્રતિ પદભાવાર્થઃ ।
બહુવ્યાહૃતૈર્વા કિં, યતો વૈવાહિકમાઙ્ગલ્યસુખસ્ય ન વિષયો ઽસ્મિ ।
અતો ઽસ્મિન્ વિંસ્મૃતસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય વિજયનિમિત્તં તવ બાહૌ ધનુર્જૃમ્ભતામિત્યર્થઃ ।
અત્ર પરશુરામં જેતુમુત્તેજનમ્ ।
અત્ર વિસ્મયવશાદ્ રામશૌર્ય્યેણાનન્દાદિના ચ વૈશિષ્ટ્યં વીરો રસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મન્ત્રાર્થદૈવશક્ત્યાદેઃ સાઘાત્યઃ સઙ્ઘભેદનમ્ ।
મન્ત્રશક્ત્યા યથા---મુદ્રારાક્ષસે રાક્ષસસાયાનાં ચાણક્યેન સ્વબુદ્ધ્યા ભેદનમ્ ।
અર્થશક્ત્યાપિ તત્રૈવ ।
દૈવશક્ત્યા યથા---રામાયણો રાવણાદ્વિભીષણસ્ય ભેદઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) સંહાત્યમાહ--મન્ત્રાર્થેતિ ।
મન્ત્રસ્ય મન્ત્રણાર્થસ્ય ધનસ્ય દૈવસ્યાદૃષ્ટસ્ય વા શક્તેઃ શક્તિહેતોઃ સંઘસ્ય સૈન્યસમૂહસ્ય ભેદનમિત્યર્થઃ ।
રાક્ષસઃ શત્રુમન્ત્રી; ચાણક્યો રાજમન્ત્રી; સ્વબુદ્ધ્યા સ્વમન્ત્રણયા ।
અત્ર ચાણક્યસ્ય સત્ત્વદાનાનેકસત્ત્વં સંઘભેદનવશાદ્ વીરો રસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંલાપઃ સ્યાદ્રભીરાક્તિર્નાનાભાવસમાશ્રયઃ

યથા વીરચરિતે---"રામઃ--અયં સઃ, યઃ કિલ સપરિવારકાર્ત્તિકેયવિજયાવજીતેન ભગવતા નીલલોહિતે પરિવત્સરસહસ્ત્રાન્તેવાસિને તુભ્યં પ્રસાદીકૃતઃ પરશુઃ ।
પરશુરામઃ--રામ દાશરથે ! સ એવાયમાર્યપાદાનાં પ્રિયઃ પરશુઃ ।
"ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) સંલાપમાહ--સંલાપ ઇતિ ।
કાર્ત્તિકેયવિજયાવર્જિતેનેતિ ।
તદ્ વિજયે નમ્રીભૂતેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર કૌતુકેનેવ વિજયો ન તુ વાસ્તવ ઇતિ તત્પિતૃપ્રસાદગમ્યમ્ ।
તથાપરપ્રસાદલબ્ધેન પરશુના કો ઽયં ગર્વ ઇતિ રામસ્ય ગભીરાત્મિકા ઉક્તિઃ ।
પરશુરામોક્તૌ તત્પ્રિયવસ્ત્વપિ મહ્યં દત્તમિતિ સ્વમહત્ત્વખ્યાપનમેવ ગભીરતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રારબ્ધાદન્યકાર્યાણાં કારણં પરિવર્તકઃ ।
યથા વેણ્યામ્---"ભામઃ---સહદેવ ! ગચ્છ ત્વં ગુરુમનુવર્તસ્વ ।
અહમપ્યસ્ત્રાગારં પ્રવિશ્યાયુધસહાયો ભવામીતિ યાવત્ ।
અથવા આમન્ત્રયિતવ્યૈવ મયા પાઞ્ચાલી" ।
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) પરિવર્ત્તકમાહ--પ્રારબ્ધાદિતિ ।
સહદેવેતિ--અત્ર પ્રારબ્ધં કાર્ય્યં યુદ્ધમ્ ।
તતો ઽન્યત્ પાઞ્ચાલ્યામન્ત્રણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથારભટી---
માયેન્દ્રજાલસંગ્રામક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિચેષ્ટિતૈઃ

સંયુક્તા વધબન્ધાદ્યૈરુદ્ધતારભટી મતા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અથારભટીતિ ।
માયેતિ ।
માયા વિદ્યાવિશેષસ્તયા ઇન્દ્રજાલં પરસ્પરવિરુદ્ધનાનાવસ્તુપ્રદર્શનમ્, સંગ્રમો યુદ્ધમ્, ક્રોધેન ઉદ્ભ્રાન્તચેષ્ટિતમ્---સ્વપરંજ્ઞાનરાહિત્યેન ચેષ્ટા ।
એતૈર્યુક્તા ઇત્યર્થઃ ।
અસ્યાઃ પ્રભેદચતુષ્ટયમાહ---
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વસ્તૂત્થાપનસંફૈટૌ સંક્ષિપ્તિરવપાતનમ્

ઇતિ ભેદાસ્તુ ચત્વાર આરભટ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
માયાદ્યુત્થાપિતં વસ્તુ વસ્તુત્થાપનમુચ્યતે

યથોદાત્તરાઘવે---
જીયન્તે જયિનો ઽપિ સાન્દ્રતિમિરવ્રાતૈર્વિયદ્વ્યાપિભિર્- ભાસ્વન્તઃ સકલા રવેરપિ કરાઃ કસ્માદકસ્માદમી ।
એતે ચોગ્રકબન્ધકણ્ઠરુધિરૈરાધ્માયમાનોદરા મુઞ્ચન્ત્યાનનકંદરાનલમુચસ્તીવ્રાન્ રવાન્ ફેરવાઃ ॥
ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) વસ્તૃત્થાપનલક્ષણમાહ--માયેતિ ।
જીયન્ત ઇત્યાદિ ।
જયિનો ઽપિ વીરા વિયદ્વ્યાપિભિર્નિશીથતિમિરૈઃ સમૂહૈર્જોયન્તે આચ્છાદ્યન્તે ।
રવેરપિ અમી ભાસ્વન્તઃ સકલાઃ કરાઃ અકસ્માદકાલે કસ્માદચ્છાદ્યન્તે ।
ઉગ્રકબન્ધકણ્ઠરુધિરૈરાધ્માયમાનમ્ ઉત્ફુલ્લમાનમુદરં યેષાં તાદૃશાઃ ।
આનનરૂપાભ્યઃ કન્દરાભ્યો ઽનલમુચ એતે ફેરવાઃ શૃગાલાશ્ચ તીવ્રાન્ રવાન્ મુઞ્ચન્તીત્યર્થઃ ।
અત્ર પરસ્પરવિરુદ્ધાલીકતિમિરરવિરશ્મ્યાદિપ્રદર્શનરૂપમિન્દ્રજાલરૂપવસ્તુ માયયોત્થાપિતમ્ ।
રૌદ્રો રસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંફેટસ્તુ સમાઘાતઃ ક્રુદ્ધસત્વરયોર્દૂયોઃ ।
યથા માલત્યાં માધવાઘોરઘણ્ટયોઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સમ્ફેટલક્ષણમાહ---સમ્ફેટસ્ત્વિતિ ।
સમાઘાતઃ પ્રહારોક્તિઃ ।
ક્રુદ્ધેતિ ।
ક્રુદ્ધૌ ચ તૌ સત્વરૌ ચેતિ કર્મધારયઃ ।
માધવાઘોરેતિ ।
તત્ર દ્વયોઃ ક્રુદ્ધતા ।
સત્વરતા પરસ્પરપ્રહારોક્તિશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંક્ષિપ્તા વસ્તુરચના શિલ્પૈરિતરથાપિ વા

સંક્ષિપ્તિઃ સ્યાન્નિવૃત્તૌ ચ નેતુર્નેત્રન્તરગ્રહઃ ।
યથોદયનચરિતે કલિઞ્જહસ્તિપ્રયોગઃ ।
દ્વિતીયં યથા વાલિનિવૃત્ત્યા સુગ્રીવઃ ।
યથા વા પરશુરામસ્યૌદ્ધત્યનિવૃત્ત્યા શાન્તત્વાપાદનમ્--"પુણ્યા બ્રાહ્મણજાતિઃ--ઽઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સંક્ષિપ્તિલક્ષણમાહ--સંક્ષિપ્તેતિ ।
નેતુર્નૃત્યપાત્રસ્ય એકસ્ય નિવૃત્તૌ નેત્રન્તરસ્ય ગ્રહ એવ સંક્ષિપ્તવસ્તુરચના ।
સા ચ શિલ્પૈરશિલ્પૈર્વેત્યર્થઃ ।
શિલ્પં વિલક્ષણવસ્તુ નિર્માણકૌશલમ્ ।
કિલિઞ્જહસ્તિપ્રયોગ ઇતિ ।
તત્ર વાસ્તવસ્તિરૂપપાત્રનિવૃત્તૌ શિલ્પેન કિલિઞ્જનામહસ્તિરૂપપાત્રપ્રદર્શનમ્ ।
અશિલ્પૈરાહ---દ્વિતીયમિતિ ।
ઔદ્ધત્યનિવૃત્ત્યેતિ ।
અત્ર ધર્મનિવૃત્ત્યા ધર્મિણિ નિવૃત્તિર્બોધ્યા ।
ઔદ્ધત્યકાલીનશ્ચ રૌદ્રો રસઃ ।
એવ સુગ્રીવકિલઞ્જહસ્તિનોઃ પૂર્વં રૌદ્રો રસો બોધ્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રવેશત્રાસનિષ્ક્રાન્તિહર્ષવિદ્રવસંભવમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) અવપાતલક્ષણમાહ---પ્રવેશેતિ ।
પ્રવેશાદિવિદ્રવાન્તાનાં સમ્ભવ ઉત્પાદનમવપાતનમિત્યર્થઃ ।
વિદ્રવઃ પલાયનમ્ ।
મિલિતાનામેષામુત્પાદનમ્ ।
પ્રવિશ્યેતિ ।
તેન પુરુષેણ સર્વમિદં કૃતમ્ ।
ક્રોધવશાત્ એતત્ કારણાત્ રૌદ્રોરસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અવપાતનમિત્યુક્તં---
યથા કૃત્યરાવણો ષષ્ઠે ઽઙ્કે--"(પ્રવિશ્ય ખઙ્ગહસ્તઃ પુરુષઃ)" ઇત્યતઃ પ્રભૃતિ નિષ્ક્રમણપર્યન્તમ્ ।
---પૂર્વમુક્તૈક ભારતી ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ભારતીવૃત્તિસ્તુ પૂર્વમુક્તૈવેત્યાહ---પૂર્વમિતિ ।
ભારતી સંસ્કૃતપ્રાયો વાગ્વ્યાપારો નરાશ્રય ઇતિ ।
સ્થાપકકૃત્યપ્રસઙ્ગેન પ્રાગુક્તેત્યર્થઃ ।
સા ચ સર્વસાધારણ્યેનેત્યુક્તમ્ ।
રસે સર્વત્ર ભારતી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ નાટ્યોક્તયઃ---
અશ્રાવ્ય ખલુ યદ્વસ્તુ તદિહ સ્વગતં મતમ્

સર્વશ્રાવ્યં પ્રકાશં સ્યાત્તદ્ભવેદપવારિતમ્ ।
રહસ્યં તુ યદન્યસ્ય પરાવૃત્ય પ્રકાશ્યતે

ત્રિપતાકકરેણાન્યાનપવાર્યાન્તરા કથામ્ ।
આન્યોન્યામન્ત્રણં યત્સ્યાત્તજ્જનાન્તે જનાન્તિકમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) નાટ્યોક્તય ઇતિ ।
નાટ્યે પરિભાષાવિશેષા ઇત્યર્થઃ ।
તદ્ભવેદિત્યાદેઃ પરત્રાન્વયઃ ।
ત્રિપતાકેત્યાદિકં જનાન્તિકલક્ષણમ્ ।
ત્રિપતાકલક્ષણમગ્રે વક્ષ્યતિ ।
અન્તરા કથાં કથામધ્યે ।
તાદૃશેન કરેણાન્યમપવાર્ય્યાચ્છાદ્ય જનસ્યાન્તે અન્તિકે યત્ અન્યોન્યામન્ત્રણં કથનં, તજ્જનાન્તિકમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કિં વ્રવીષીતિ યન્નાટ્યે વિના પાત્રં પ્રયુજ્યતે ।
શ્રુત્વેવાનુક્તમષ્યર્થં તત્સ્યાદાકાશભાષિતમ્

યઃ કશ્ચિદર્થો યસ્માદ્રોપનીયસ્તસ્યાન્તરત ઊર્ધ્વં સર્વાઙ્ગુલિનામિતાનામિકં ત્રિપતાકલક્ષણં કરં કૃત્વાન્યેન સહ યન્મન્ત્ર્યતે તજ્જનાન્તિકમ્ ।
પરાવૃત્યાન્યસ્ય રહસ્યકથનમપવારિતમ્ ।
શેષં સ્પષ્ટમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) વિના પાત્રમિતિ ।
રઙ્ગાપ્રવિષ્ટમુદ્દિશ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ત્રિપતાકેયાદિકં વ્યાચષ્ટે---યઃ કશ્ચિદિતિ ।
તસ્યન્તરત ઇતિ ।
તદ્ભિન્ને જને ઇત્યર્થઃ ।
ઇયં જનાન્તે ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યા ।
ઊર્દ્ધ્વં સર્વેતિ ત્રિપતાકવ્યાખ્યાનમ્ ।
અપવારિતં વ્યાચષ્ટે---પરાવૃત્ત્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દત્તાં સિદ્ધાં ચ સેનાં ચ વેશ્યાનાં નામ દર્શયેત્ ।
દત્તપ્રયાણિ વણિજાં ચેટચેટ્યોસ્તથા પુનઃ

વસન્તાદિષુ વર્ણ્યસ્ય વસ્તુનો નામ યદ્ભવેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) પાત્રાણાં નામાન્યાહ---દત્તામિતિ ।
વસન્તાદિષુ વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનો યન્નામ ભવેત્ ચેટચેટ્યોસ્તથા નામ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વેશ્યા યથા વસન્તસેનાદિઃ ।
વણિગ્વિષ્ણુદત્તાદિઃ ।
ચેટઃ કલહંસાદિઃ ।
ચેટી મન્દારિકાદિઃ ।
નામ કાર્યં નાટકસ્ય ગર્ભિતાર્થપ્રકાશકમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) ગર્ભિતાર્થ ઇતિ ।
નાટકે ગર્ભિતઃ પ્રતિપાદ્યો યોર્ઽથસ્તત્પ્રકાશકં નાટકસ્ય નામ કાર્ય્યમિત્યર્થઃ ।
સૂચિતાર્થેતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રામાભ્યુદયાદિઃ ।
નાયિકાનાયકાખ્યાનાત્સંજ્ઞા પ્રકરણાદિષુ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) નાયિકાનાયકેતિ ।
પ્રકરણભાણાદયો યે રૂપકપ્રભેદાસ્તેષુ ।
સંજ્ઞા નાયકનાયિકયોરાખ્યાનં સંજ્ઞાનામૈવેત્યર્થઃ ।
નાટિકાસટ્ટકાદીનામિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા માલતીમાધવાદિઃ ।
નાટિકાસટ્ટકાદીનાં નાયિકાભિર્વિશેષણમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) નાટિકાદીન્યષ્ટાદશોપરૂપકાણિ યાન્યુક્તનિ તેષાં વિશેષણં નામ કાભિર્નાયિકાનામ્નૈવેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા રત્નાવલી-કર્પૂરમઞ્જર્યાદિઃ ।
પ્રાયેણ ણ્યન્તકઃ સાધિર્ગમેઃ સ્થાને પ્રયુજ્યતે ।
યથા શાકુન્તલે--ઋષી, "ગચ્છાવઃ" ઇત્યર્થે "સાધયાવસ્તાવત્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) પ્રાયેણેતિ---કલાપમતે કારિતમ્, પાણિનિમતે ણિચ્ ।
તદન્તઃ સાધધાતુઃ ગમેઃ સ્થાને પ્રાયેણ પ્રયુજ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ઋષી ઇતિ ।
શર્ઙ્ગરવશારદ્વતયવક્ત્રોર્નિદેશઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રાજા સ્વમીતિ દેવેતિ ભૃત્યૈર્ભટ્ટેતિ ચાધમૈઃ

રાજષિભિર્વયસ્યેતિ તથા વિઢૂષકેણ ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) રાજર્ષિભિરિતિ ।
વિદૂષકેણ ચ વયસ્યેતિ રાજર્ષિર્વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
રાજન્નિત્યૃષિભિર્વાચ્યઃ સો ઽપત્યપ્રત્યયેન ચ

લોચના:
(લો, ઊ) અપત્યપ્રત્યયેન યથા--હે રાઘવ ! હે દાશરથે ! ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વેચ્છયા નામભિવિપ્રવિપ્ર આર્યેતિ ચેતરૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) રાજન્નિતિ ।
સ રાજા ઋષિભિઃ રાજન્નતિ અપત્યપ્રત્યયેન ચ વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યથાનર્ઘરાઘવે ઐન્દુમતેયેતિ વિશ્વામિત્રેણ દશરથઃ ।
વિપ્રસ્તુ વિપ્રૈઃ સ્વેચ્છયા નામભિર્વાચ્યઃ ।
ઇતરૈસ્તુ આર્ય્યેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વયસ્યેત્યથવા નામ્ના વાચ્યો રાજ્ઞા વિઢૂષકઃ

વાચ્યૌ નટીસૂત્રધારાવાર્યનામ્ના પરસ્પરમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) વયસ્યેત્યથવેતિ ।
વિદૂષકો રાજ્ઞા વયસ્યેતિ વાચ્યઃ, અથવા નામ્નૈવ ઇતિ ।
વાચ્યૌ નટીસૂત્રધારવિતિ ।
આર્ય્યનામ્ના ઇતિ ।
એકદેશે સમસ્તદ્વયકીર્ત્તનમ્ ।
તેન નટ્યા આય્યર્પુત્ર ઇતિ ।
સૂત્રધારેણાર્ય્યેતિ વાચ્યાવિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સૂત્રધારં વદેદ્ભાવ ઇતિ વૈ પારિપાર્શિવકઃ

સૂત્રધારો મારિષેતિ હણ્ડે ઇત્યધમૈઃ સમાઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) મારિષેતિ પારિપાર્શ્વિકં વદેત્ ।
હણ્ડે ઇતિ સમાસ્તુલ્યજનાઃ ।
અધમૈર્હણ્ડેતિ વાચ્યા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વયસ્યેત્યુત્તમૈર્હહો મધ્યૈરાર્યેતિ ચાગ્રજઃ

ભગવન્નિતિ વક્તવ્યાઃ સર્વૈર્દેવષિલિઙ્ગિનઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) સમા ઉત્તમૈસ્તુ વયસ્યેતિ ।
મધ્યમૈસ્તુ હંહો ઇતિ વાચ્યા ઇત્યર્થઃ ।
અગ્રજઃ સાનુજૈરાર્ય્યેત્યર્થઃ ।
ભગવન્નિતિ ।
દેવર્ષયો લિઙ્ગિનઃ પરિવ્રાજકાશ્ચ સર્વૈરેવ ભગવન્નિતિ વાચ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વદેદ્રાજ્ઞીં ચ ચેટીં ચ ભવતીતિ વિદૂષકઃ

આયુષ્મન્ રથિનં સૂતો વૃદ્ધં તાતેતિ ચેતરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) રથિનં વૃદ્ધસૂત આયુષ્મન્નિતિ ઇતરસ્તુ તાતેતિ વદેદિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વત્સપુત્રકતાતેતિ નામ્ના ગોત્રેણ વા સુતઃ

લોચના:
(લો, ઋ) ગોત્રેણ યથા--હે કૌશિક ! હે આત્રેય ! ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શિષ્યો ઽનુજશ્ચ વક્તવ્યો ઽમાત્ય આર્યેતિ ચાધમૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) વત્સ પુત્રકેતિ ।
સુતઃ શિષ્યો ઽનુજશ્ચ વત્સેત્યાદિભિર્વક્તવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિપ્રૈરયમમાત્યેતિ સચિવેતિ ચ ભણ્યતે

સાધો ! ઇતિ તપસ્વી ચ પ્રશાન્તશ્ચોચ્યતે બુધૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) પ્રશાન્તશ્ચેતિ---શાન્તો જન ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્વગૃહીતાભિધઃ પૂજ્યઃ શિષ્યાદ્યૈર્વિનિગદ્યતે

ઉપાધ્યાયેતિ ચાચાર્યો મહારાજેતિ ભૂપતિઃ ।
સ્વામીતિ, યુવરાજસ્તુ કુમારો ભર્તૃદારકઃ

ભદ્રસૌમ્યમુખેત્યેવમધમૈસ્તુ કુમારકઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ભૂપતિર્મહારાજેતિ ।
યુવરાજસ્તુ સ્વમીતે સમ્બોધને વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ।
કુમારો યુવરાજેતરઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વાચ્યા પ્રકૃતિભી રાજ્ઞઃ કુમારી ભર્તૃદારિકા

પતિર્યથા તથા વાચ્યા જ્યેષ્ઠમધ્યાધમૈઃ સ્ત્રિયઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) પતિર્યથેતિ ।
જ્યેષ્ઠ ઉત્તમસ્તથા ચોત્તમમધ્યમાધમૈઃ સ્વસ્ત્રિયઃ સ્ત્રીભિઃ પતિર્યથા તથા વાચ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાર્ય્યપુત્રેતિ પત્યુરુચ્યમાનત્વાત્ આર્ય્યૈતિ પત્યા સ્ત્રિયો વાચ્યા ઇત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) પતિર્યથેતિ ।
પતિર્યેન સ્વામિન્નિત્યુચ્યતે તેન તદ્ભાર્ય્યા સ્વામિનીતિ ।
યેન ભર્ત્તોતિ તેન ભટ્ટિણીતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હલેતિ સદૃશી, પ્રેષ્યા હઞ્જે વેશ્યાજ્જુકા તથા

કુટ્ટિન્યમ્બેત્યનુગતૈઃ પૂજ્યા ચ જરતી જનૈઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વેશ્યા સમ્બોધને અજ્જુકેત્યુચ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ભટ્ટિન્યમ્બેતિ ।
અનુગતૈર્જનૈરર્થાદનુગમ્યમાનસ્ત્રીભિર્ભટ્ટિનીત્યમ્બેતિ ચોચ્યતે ।
ઇતરૈર્જનૈઃ પૂજ્યા વૃદ્ધા જરતીતિ વાચ્યેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આમન્ત્રણૈશ્ચ પાષણ્ડા વાચ્યાઃ સ્વસમયાગતૈઃ

લોચના:
(લો, ઌ) હે ચાર્વાક ! હે કોલિકેય ! ઇત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
શકા (શક્યા) દયશ્ચ સંભાષ્યા ભદ્રદત્તાદિનામભિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) પાષણ્ડાશ્ચ સ્વસમયાગતૈરામન્ત્રણૈશ્ચ વાચ્યા ઇત્યર્થઃ ।
શાક્યાદયો બૌદ્ધાદયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યસ્ય યત્કર્મ શિલ્પં વા વિદ્યા વા જાતિરેવ વા

તેનૈવ નામ્ના વાચ્યો ઽસૌ જ્ઞેયાશ્ચાન્યે યથોચિતમ્ ।
અથ ભાષાવિભાગઃ---
પુરુષાણામનીચાનાં સંસ્કૃતં સ્યાત્કૃતાત્મનામ્

સોરસેની પ્રયોક્તવ્યા તાદૃશીનાં ચ યોષિતામ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) અથ ભાષેતિ ।
વક્તૃવિશેષસ્ય ભાષાવિશેષ ઇત્યર્થઃ ।
પુરુષાણામિતિ ।
નીચેતરેષાં કૃતાત્મનાં શુદ્ધાનાં પુરુષાણામિત્યન્વયઃ ।
શૌરસેન્યાદયો બહ્વ્યો ભાષાઃ પ્રાકૃતવિશેષાઃ પ્રાકૃતવૃત્તૌ અનુસન્ધેયાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આસામેવ તુ ગાથાસુ મહારાષ્ટ્રીં પ્રયોજયેત્

અત્રોક્તા માગધી ભાષા રાજાન્તઃ પુરચારિણામ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) તાદૃશાનામનીચાનામ્ ।
નાથા ગીતયઃ ।
અત્રેતિ ।
ગાથસ્વિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચેટાનાં રાજપુત્રાણાં શ્રેષ્ઠાનાં ચાર્ધમગધી

પ્રાચ્યાં વિદૂષકાદીનાં, ધૂર્તાનાં સ્યાદવન્તિજા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ચેટાનામિતિ ।
શ્રેષ્ઠિનાં રાજપુત્રચેટાનામિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યોધનાગરિકાદીનાં દાક્ષિણાત્યા હિ દીવ્યતામ્

શવરાણાં શકાદાનાં શાબરીં સંપ્રયોજયેત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) અહિદીવ્યતાં સર્પશેલકાનાં તેષાં ચેત્યન્વયઃ ।
શકારો રાજશાલકઃ ।
શકાનાં પાર્વતીયમ્લેચ્છવિશેષાણામ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બાહ્લીકભાષોદીચ્યાનાં દ્રાવિડી દ્રાવિડાદિષુ

આભીરેષુ તથાભીરી ચાણ્ડાલી પુક્કસાદિષુ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) પુક્તસશ્ચણ્ડાલવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આભીરી શાબરી ચાપિ કાષ્ઠપાત્રોપજીવિષુ

તથૈવાઙ્ગારકારાદૌ પૈશાચી સ્યાત્પિશાચવાક્ ।
ચેટીનામષ્યનીચાનામપિ સ્યાત્સૌરસેનિકા

બાલાનાં ષણ્ડકાનાં ચ નીચગ્રહવિચારિણામ્ ।
ઉન્મત્તાનામાતુરાણાં સૈવ સ્યાત્સંસ્કૃતં ક્વચિત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ષણ્ડકા નપુંસકાઃ ।
નીચાનાં ગ્રહવિચારકાણા ચેત્યન્વયઃ ।
સૈવશૌરસેનિકૈવ ।
ક્વચિદેષાં સંસ્કૃતમપીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઐશ્વર્યેણ પ્રમત્તસ્ય દારિદ્ર્યોપદ્રુતસ્ય ચ ।
ભિક્ષુ વલ્કધરાદીનાં પ્રાકૃતં સંપ્રયોજયેત્

સંસ્કૃતં સંપ્રયોક્તવ્યં લિઙ્ગિનીષૂત્તમાસુ ચ ।
દેવીમન્ત્રિસુતાવેશ્યાસ્વપિ કૈશ્ચિત્તથોદિતમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) તથોદિતં સંસ્કૃતોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યદ્દેશ્યં નીચપાત્રન્તુ તદ્દેશ્યં તસ્ય ભાષિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) યદ્દેશ્યં યદ્દેશીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કાર્યતશ્ચોત્તમાદીનાં કાર્યો ભાષાવિપર્યયઃ

યોષિત્સખીબાલવેશ્યાકિતવાષ્સરસાં તથા ।
વૈદગ્ધ્યાથ પ્રદાતવ્યં સંસ્કૃતં ચાન્તરાન્તરા

એષામુદાહરણાન્યાકરેષુ બોદ્ધવ્યાનિ ।
ભાષાલક્ષણાનિ મમ તાતપાદાનાં ભાષાર્ણવે ।
ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણાન્યત્ર, નાટ્યાલંકૃતયસ્તથા ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્પ્રયોજ્યાનિ વીથ્યઙ્ગાનિ ત્રયોદશ

લાસ્યાઙ્ગાનિ દશ યથાલાભંરસવ્યપેક્ષયા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ષટ્ત્રિંશદિતિ ।
અત્ર નાટકલક્ષણાનિ સકલાનિ ષટ્ત્રિંશદ્ધર્માણિ પ્રયોજ્યાનિ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ ત્રયઃ ત્રિંશત્ નાટ્યાલઙ્કૃતયઃ ।
ત્રયોદશ વીથ્યઙ્ગાનિ, દ શ લાસ્યાઙ્ગાનિ યથાલાભં પ્રયોજ્યાનિ ।
તત્ર ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણાનિ ઉદ્દિશતિભૂષણેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથાલાભં પ્રયોજ્યાનીતિ સમ્બન્ધઃ ।
અત્રેતિ નાટકે ।
તત્ર લક્ષણાનિ--
ભૂષણાક્ષરસંઘાતૌ શોભોદાહરણં તથા

હેતુસંશયદૃષ્ટાન્તાસ્તુલ્યતર્કઃ પદોચ્ચયઃ ।
નિદર્શનાભિપ્રાયૌ ચ પ્રાપ્તિર્વિચાર એવ ચ

દિષ્ટોપદિષ્ટે ચ ગુણાતિપાતાતિશયૌ તથા ।
વિશેષણનિરુક્તી ચ સિદ્ધિભ્રશવિપર્યયૌ

દાક્ષિણ્યાનુનયૌ માલાર્થાપત્તિર્ગર્હણં તથા ।
પૃચ્છા પ્રસિદ્ધિઃ સારૂપ્યં સંક્ષેપો ગુણકીર્તનમ્

લેશો મનોરથો ઽનુક્તસિદ્ધિઃ પ્રિયવચસ્તથા ।
તત્ર---
લક્ષણાનિ ગુણૈઃ સાલંકારૈર્યોગસ્તુ ભૂષણમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) લક્ષણાનીતિ ।
એતાનિ લક્ષણસંજ્ઞકાનિ ષટ્ત્રિંશત્ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---આક્ષિપન્ત્યરવિન્દાનિ મુગ્ધે ! તવ મુખશ્રિયમ્ ।
કોષદણ્ડસમગ્રણાં કિમેષામસ્તિ દુષ્કરમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) અત્ર ભૂષણસંજ્ઞકસ્ય લક્ષણસ્ય લક્ષણમાહ--તત્ર ગુણૈરિતિ ।
આભિપન્તીતિ ।
અરવિન્દાનિ કર્ત્તૄણિ ।
આક્ષિપન્તિ અધિક્ષિપન્તિ સ્પર્દ્ધન્તે વા ।
કોષઃ કુઙ્ભવા એવા કો ષો ધનમ્ ।
દણ્ડો નાલમેવ દણ્ડઃ શાસ્તિઃ ।
અર્થશ્લેષમૂલોર્ઽથાન્તરન્યાસો ઽલઙ્કારઃ ।
માધુર્યં ચ ગુણઃ ।
લોચના:
(લો, એ) આક્ષિપન્તીતિ---કોષઃ કુડ્મલઃ દ્રવ્યૌઘશ્ચ ।
દણ્ડો નાલં દુષ્ટનિગ્રહશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ણનાક્ષરસંઘાતશ્ચિત્રાર્થૈરક્ષરૈર્મિતૈઃ ।
યથા શાકુન્તલે--"રાજા---કચ્ચિત્સખીં વો નાતિબાધતે શરીરસંતાપઃ ।
પ્રિયંવદા--સમ્પદં લધોસહો ઉઅસમં ગમિસ્સદિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) અક્ષરસઙ્ઘાતમિતિ ।
વર્ણનેતિ ।
ચિત્રાર્થૈર્મિતૈરક્ષરૈર્વર્ણનેત્યર્થઃ ।
સમ્પદમિતિ ।
સામ્પ્રતં લબ્ધૌષધ ઉપશમં ગમિષ્યતીતિ (સંસ્કૃતમ્) ।
અત્ર ત્વત્પ્રપ્તિરેવૌષધપ્રાપ્તિરિતિ ભઙ્ગ્યા કથયમાનોર્ઽથશ્ચિત્રઃ ।
અક્ષરાણિ ચાલ્પાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સિદ્ધૈરર્થૈઃ સમં યત્રાપ્રસિદ્ધોર્ઽથઃ પ્રકાશતે

શ્લિષ્ટશ્લક્ષણચિત્રાર્થા સા શોભેત્યભિધીયતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) શોભાલક્ષણમાહ---સિદ્ધૈરિતિ ।
સિદ્ધૈરુપમાનભૂતૈરર્થૈઃ સમમેકવાક્યેનૈવ અપ્રસિદ્ધ ઉપમેયભૂતોર્ઽથો વિધેયાન્વયાર્થં પ્રકાશતે ।
સા શોભા કીદૃશી, શ્લિષ્ટશબ્દચિહ્નચિત્રાર્થેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
"સંદ્વંશસમ્ભવઃ શુદ્ધઃ કોટિદો ઽપિ ગુણાન્વિતઃ ।
કામં ધનુરિવ ક્રૂરો વર્જનીયઃ સતાં પ્રભુઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) સદ્વંશેતિ ।
ધનુરિવ ક્રૂરઃ પ્રભુઃ કામ યથેષ્ટં સતાં વર્જનીયઃ ।
આવર્જનહેતુસત્ત્વે ઽપિ ક્રૌર્યાત્ વર્જનીય ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયોરેવાવર્જનહેતૂન્ શ્લેષાદાહસદ્વંશેતિ ।
સદ્વંશઃ સદ્વેણુઃ સત્કુલં ચ ।
શુદ્ધઃ કીટાવિદ્ધો નિષ્પાપશ્ચ ।
કોટિ કોટિસંખ્યકં ધનં દદાતિ તથાકોટ્યાદ્યતિગુણો જ્યા શૌર્યાદિશ્ચ ।
અત્ર સિદ્ધેન ધનુષા સમં પ્રસિદ્ધઃ ક્રૂરઃ પ્રભુઃ વિધેયવર્જનાન્વયાર્થં પ્રકાશ્યતે ।
શ્લેષ્ટશબ્દેન ચ ચિત્રોર્ઽથઃ ।
લોચના:
(લો, ઐ) સદ્વંશેતિ ।
વંશોન્વયઃ પેણુશ્ચ ।
સુદ્ધો નિષ્પાપઃ કીટવેધાદિરહિતશ્ચ ।
કોટિઃ સંખ્યાવિશેષઃ અટની ચ ।
ગુણઃ શૌર્યાદિઃ મૌર્વો ચ ।
કૂરો દારુણઃ કર્કશશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્ર તુલ્યાર્થયુક્તેન વાક્યેનાભિપ્રદર્શનાત્

સાધ્યતે ઽભિમતશ્ચાર્થસ્તદુદાહરણં મતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ઉદાહરણલક્ષણમાહ---યત્ર તુલ્યાર્થેતિ ।
પ્રક્રાન્તાર્થતુલ્યાવબોધકેન વાક્યેન પ્રક્રાન્તાર્થસ્યાતિશયિત્વપ્રદર્શનાત્ અભિમતો ઽતિશયિતત્વરૂપોર્ઽથઃ સાધ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---
અનુયાન્ત્યા જનાતીતં કાન્તં સાધુ ત્વયા કૃતમ્ ।
કા દિનશ્રીર્વિનાર્કેણ કા નિશા શશિના વિના ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) અનુયાન્ત્યેતિ ।
રામમનુયાન્તીં સીતાં પ્રતિ અનસૂયાયા ઉક્તિરિયમ્ ।
જનાતીતં જનેભ્યો નિર્ગતં વનગમનોન્મુખમ્ ઇત્યર્થઃ ।
વિનાર્કેણ ઇતિ ।
મેઘાચ્છન્નદિનશ્રિયોર્ઽકાભાવો બોધ્યઃ ।
અત્ર સીતાતુલ્યાર્થે દિનશ્રીનિશે ।
સીતાયાશ્ચ પ્રશંસારૂપોતિશયો ઽભિમતસ્તદુક્તવાક્યેન સાધિતઃ ।
અત્ર વાક્યભેદાત્ ઉપમાનોપમેયયોઃ સમં પ્રકાશનાભાવાત્ શ્લેષાભાવાચ્ચ પૂર્વસ્માદ્ ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હેતુર્વાક્યં સમાસોક્તમિષ્ટકૃર્દ્ધતુદર્શનાત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) હેતુસંજ્ઞકલક્ષણમાહ---હેતુરિતિ ।
સમાસઃ સંક્ષેપઃ ।
ઇષ્ટકૃત્ પ્રતિપાદ્યસ્યાભિમતકૃદ્ ।
હેતુપ્રદર્શનાત્ પૃષ્ટાર્થસ્ય હેતુદર્શનાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વેણ્યાં ભીમં પ્રતિ "ચેટી--એવં મએ ભણિદં ભાણુમદિ તુહ્માણં અમુક્કેસુ કેસેસુ કહં દેવીએ કેસા સંજમિઅન્તિત્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) એવં મએ ઇતિ ।
"એવં મયા ભણિતમ્ ।
ભાનુમતિ ! યુષ્માકમમુક્તેષુ કેશહસ્તેષુ કથં દેવ્યાઃ કેશાઃ સંયમ્યન્તે ઇતિ" (સંસ્કૃતમ્) અત્ર દ્રૌપદ્યાઃ કેશાસંયમનહેતૌ ભાનુમત્યા પૃષ્ટે સભ્રાતૃકદુર્યોધનવધાભાવે હેતૌ પ્રદર્શયિતવ્યે વૈધવ્યચિહ્નસ્ય ભાનુમત્યાઃ કેશમોચનસ્ય અભાવો હેતુઃ સંક્ષેપેણ પ્રદર્શિતઃ, સ એવ ચ ભીમસ્યાભિમતકૃત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંશયો ઽજ્ઞાતતત્ત્વસ્ય વાક્યે સ્યાદ્યદનિશ્ચયઃ ।
યથા યયાતિવિજયે---
ઇયં સ્વર્ગાધિનાધસ્ય લક્ષ્મીઃ કિં યક્ષકન્યકા ।
કિં ચાસ્ય વિષયસ્યૈવ દેવતા કિમુ પાર્વતી ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) સંશયાખ્યં લક્ષણમાહ---સંશયેતિ ।
અજ્ઞાતતત્ત્વસ્ય જનસ્ય વાક્યે શૃણ્વતા યદનિશ્ચયઃ સ ઇત્યર્થઃ ।
યદિત્યનિશ્ચયક્રિયાવિશેષણમવ્યયમ્ ।
ઇયમિતિ ।
કાઞ્ચિદ્ દિવ્યકન્યકાં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વમજાનતો વિતર્કો ઽયમ્ ।
સ્વર્ગાધિનાથસ્ય ઇન્દ્રસ્ય લક્ષ્મીઃ સમ્પત્ કિમ્ ? કિં યક્ષકન્યકેત્યુભયત્ર કિંપદાર્થાન્વયઃ ।
અસ્ય વિષયસ્ય સંસારસ્ય ।
અત્ર શ્રોતુરનિશ્ચયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૃષ્ટાન્તો યસ્તુ પક્ષેર્ઽથસાધનાય નિદર્શનમ્

યથા વેણ્યામ્ --"સહદેવઃ---આર્ય ! ઉચિતમેવૈતત્તસ્યા યતો દુર્યોધનકલત્રં હિ સા" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) દૃષ્ટાન્તાખ્યં લક્ષણમાહ--દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ।
પક્ષાર્થસ્યોપન્યસ્તાર્થસ્ય સાધનાય નિદર્શનં હેતુપ્રદર્શનમ્ ।
આર્ય ઇત્યાદિ ।
અત્ર દ્રૌપદ્યા ઉપન્યસ્તસ્ય ભાનુમત્યા દૌર્જન્યસ્ય દુર્યોધનકલત્રત્વં હેતુઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તુલ્યતર્કો યદર્થેન તર્કઃ પ્રકૃતિગામિના ।
યથા તત્રૈવ---
પ્રયેણૈવ હિ દૃશ્યન્તે કામં સ્વપ્નાઃ શુભાશુભાઃ ।
શતસંખ્યા પુનરિયં સાનુજં સ્પૃશતીવ મામ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) તુલ્યતર્કાખ્યં લક્ષણમાહ--તુલ્યતર્ક ઇતિ ।
પ્રકૃતો ઽત્ર વક્તા તદ્રામિનાર્થેન યત્તર્ક આશઙ્કેત્યર્થઃ ।
અત્રાપિ યદિત્યવ્યયમ્ ।
પ્રાયેણૈવ હીતિ ।
નકુલેનાહિશતં હત્વા ભાનુમત્યાઃ સ્તને ક્ષત ઇતિ ભાનુમત્યા દૃષ્ટે સ્વપ્રે કથિતે દુર્યોધનસ્યેયમાશઙ્કા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંચયોર્ઽથાનુરૂપો યઃ પદાનાં સ પદોચ્ચયઃ

યથા શાકુન્તલે---
અધરઃ કિસલયરાગઃ કોમલવિટપાનુકારિણૌ બાહૂ ।
કુસુમમિવ લોભનીયં યૌવનમઙ્ગેષુ સંનદ્ધમ્ ॥
અત્ર પદપદાર્થયોઃ સૌકુમાર્યં સદૃશમેવ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) પદોચ્ચયાખ્યં લક્ષણમાહ---સઞ્ચય ઇતિ ।
પદાનાં સઞ્ચય ઇતિ ।
પદાનાં સઞ્ચયઃ સમૂહો યોર્ઽથાનુરૂપઃ સ ઇત્યર્થઃ ।
અનુરૂપં ચાર્થસ્ય કોમલત્વે પદાનામપિ તથાત્વમ્ ।
અધર ઇત્યાદિ રાજ્ઞઃ શકુન્તલાવર્ણનમિદમ્ ।
અર્થો યથા કોમલસ્તથા શબ્દોચ્ચયો ઽપિ કટુવર્ણવિરહાત્ કોમલ ઇત્યાહ---અત્ર પદપદાર્થયોરિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યત્રાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાનાં ક્રિયતે પરિકીર્તનમ્ ।
પરપક્ષવ્યુદાસાર્થં તન્નિદર્શનમુચ્યતે

યથા--ક્ષાત્રધર્મોચિતૈર્ધર્મૈરલં શત્રુવધે નૃપાઃ ।
કિં તુ બાલિનિ રામેણ મુક્તો બાણઃ પરાઙ્મુખે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) નિદર્શનાખ્યં લક્ષણમાહ---યત્રાર્થાનામિતિ સૂત્રાર્થઃ સ્પષ્ટઃ ।
ક્ષાત્રેતિ ।
અત્રાધર્મયુદ્ધેન શત્રુમારણાર્થં પ્રસિદ્ધસ્ય રામેણાન્યાયેન વાલિવધસ્ય નિદર્શનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિપ્રાયસ્તુ સાદૃશ્યાદભૂતાર્થસ્ય કલ્પના ।
યથા શાકુન્તલે---
ઇદં કિલાવ્યાજમનોહરં વપુસ્તપઃ ક્લમં સાધયિતું ય ઇચ્છતિ ।
ધ્રુવં સ નીલોત્પલપત્નધારયા સમિલ્લતાં છેત્તુમૃષિર્વ્યવસ્યતિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) અભિપ્રાયાખ્યં લક્ષણમાહ---અભિપ્રાયસ્ત્વિતિ ।
અભૂતાર્થસ્ય અસમ્ભાવિનોર્ઽથસ્ય કલ્પના આપાદનમ્ ।
ઇદં કિલેતિ ।
તપસ્યોચિતવેશાં શકુન્તલાં દૃષ્ટ્વા દુષ્યન્તસ્યોક્તિરિયમ્ ।
કિલ નિશ્ચિતમિદમ્ ।
અવ્યાજમનોહરમ્ અકૃત્રિમરમ્યં વપુઃ યઃ ઋષિઃ કણ્વઃ તપઃ ક્ષમં સાધયિતુમિચ્છતિ ।
ધ્રુવમુત્પ્રેક્ષતે ।
સ ઋષિર્નોલોત્પલપત્રધારયા શમીલતાં છેત્તું વ્યવસ્યતીત્યર્થઃ ।
અત્ર લતારૂપસાદૃશ્યાત્ અસમ્ભવિનો નીલોત્પલપત્રધારયા શમીલતાછેદનસ્યાપાદનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રાપ્તિઃ કેનચિદંશેન કિઞ્ચિદ્યત્રાનુમીયતે

યથા મમ પ્રભાવત્યામ્--"અનેન ખલુ સર્વતશ્ચરતા ચઞ્ચરીકેણાવશ્યં વિદિતા ભવિષ્યતિ પ્રિયતમા મે પ્રભાવતી" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) પ્રાપ્ત્યાખ્યં લક્ષણમાહ---પ્રાપ્તિરિતિ ।
અનેનેતિ--ચઞ્ચરીકો ભ્રમરઃ ।
અત્ર સર્વતશ્ચરણાંશેન પ્રભાવતીદર્શનાનુમાનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિચારો યુક્તિવાક્યૈર્યદપ્રત્યક્ષાર્થસાધનમ્ ।
યથા મમ ચન્દ્રકલાયામ્---"રાજા---નૂનમિયમન્તઃ પિહિતમદનવિકારા વર્તતે ।
યતઃ--
"હસતિ પરિતોષરહિતં નિરીક્ષ્યમાણાપિ નેક્ષતે કિઞ્ચિત્ ।
સખ્યામુદાહરન્ત્યામસમઞ્જસમુત્તરં દત્તે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) વિચારલક્ષણમાહ---વિચાર ઇતિ ।
હસતીતિ---અન્યેન નિરીક્ષ્યમાણપિ કિઞ્ચિન્નેક્ષતે ।
અસમઞ્જસં સખ્યા આકાઙ્ક્ષાનિવર્ત્તકમ્ ।
સર્વમિદં મદનાકુલમનસ્ત્વાત્ ।
અત્ર સમસ્તયુક્તિવાક્યૈરપ્રત્યક્ષમદનવિકારસાધનમ્ ।
પૂર્વોક્તમનુમાનં ત્વંશેન ઇતિ ભેદઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દેશકાલસ્વરૂપેણા વર્ણના દિષ્ટમુચ્યતે

યથા વેણ્યામ્--"સહદેવઃ--
"યદ્વૈદ્યુતમિવ જ્યોતિરાર્યે ક્રુદ્ધે ઽદ્ય સંભૃતમ્ ।
તત્પ્રાવૃડિવ કૃષ્ણોયં નૂનં સંવર્ધયિષ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) દિષ્ટાખ્યં લક્ષણમાહ--દેશેતિ ।
યદ્વૈદ્યુતમિતિ ।
આર્ય્યે ત્વયિભીમે જ્યોતિઃ ક્રોધજનિતં સ્વતેજઃ સમ્ભૃતમાવિષ્કૃતમ્ ।
વૈદ્યુતં વિદ્યુત્સમ્બન્ધિ ।
તત્પ્રાવૃડિવેતિ ।
પ્રાવૃષા વૈદ્યુતતેજસઃ સમ્બર્દ્ધનાત્ ।
અત્ર ક્રોધોચિતકાલે તદ્વર્ણનમ્
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપદિષ્ટં મનોહારિ વાક્યં શાસ્ત્રાનુસારતઃ ।
યથા શાકુન્તલે---
શુશ્રૂષસ્વ ગુરૂન્, કુરુ પ્રિયસખીવૃત્તિં સપત્નીજને, ભર્તુર્વિપ્રકૃતાપિ રોષણતયા મા સ્મ પ્રતીપં ગમઃ ।
ભૂયિષ્ઠં ભવ દક્ષિણા પરિજને ભાગ્યષ્વનુત્સેકિની, યાન્ત્યેવં ગૃહિણીપદં યુવતયો, વામાઃ કુલસ્યાધયઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) ઉપદિષ્ટાખ્યં લક્ષણમાહ---ઉપદિષ્ટમિતિ ।
શાસ્ત્રમત્ર નીતિશાસ્ત્રમ્ શુશ્રૂષસ્વ ઇતિ ।
પતિગૃહે પ્રેષ્યમાણાં શકુન્તલાં પ્રતિ કણ્વસ્યોક્તિરિયમ્ ।
વિપ્રકૃતા તિરસ્કૃતાપિ રોષણતયા ભર્ત્તુઃ પ્રતીપં મા સ્મ ગમઃ ।
ભૂયિષ્ઠમતિશયં દક્ષિણા યથોચિતવ્યવહારિણી ।
વામા ઉપદિષ્ટે તદ્ વિપરીતકારિણ્યઃ કુલસ્યાધયો મનસઃ વ્યથાકારિણ્યઃ ।
શુદ્ધસારોપાત્રલક્ષણા ।
કુલસ્યાધમા ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ ।
ઇદં નીતિશાસ્ત્રાનુસારિ વાક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણાતિપાતઃ કાર્યં યદ્વિપરીતં ગુણાન્પ્રતિ

યથા મમ ચન્દ્રકલાયાં ચન્દ્રં પ્રતિ---
જૈ સંહરિજ્જૈ તમો ધેપ્પૈ સઅલેહિ તે પાઓ ।
વસસિ સિરે પસુબૈણો તહવિ હ ઇત્થીઅ જીઅણં હરસિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ગુણાતિપાતાખ્યં લક્ષણમાહ---ગુણાતિપાત ઇતિ ।
ગુણાઃ સ્વનિષ્ઠગુણાઃ ।
તાન્ પ્રતિ ઇતિ તેષામિત્યર્થઃ ।
તથા ચ સ્વનિષ્ઠગુણાનાં વિરોધિ યત્ સ્વકાર્ય્યં તદિત્યર્થઃ ।
તહ સંહરિજ્જૈ ઇતિ ।
ત્વયા સંહ્રિયતે તમો ગૃહ્યતે સકલૈસ્તવ પાદઃ ।
વસસિ શિરસિ પશુપતેસ્તથાપિ સ્ત્રીણાં જીવનં હરસિ ॥
(ઇતિ સંસ્કૃતમ્) ।
તમઃ તિમિરમેવ તમોગુણઃ ।
પાદો રશ્મિરેવ ચરણઃ ।
અત્ર એતાદૃશગુણવિરુદ્ધમુક્તકાર્ય્યમ્ ।
લોચના:
(લો, ઓ) અસ્યાર્થઃ--તમો ઽન્ધકારઃ અજ્ઞાનં ચ ।
પાદો રશ્મિશ્ચરણશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યઃ સામાન્યગુણોદ્રેકઃ સ ગુણાતિશયો મતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) ગુણાતિશયાખ્યં લક્ષણમાહ---યો ઽસામાન્યેતિ ।
અસામાન્યસ્ય અન્યાવૃત્તેર્ગુણસાય યો નિર્દિશ્યમાને વસ્તુનિ ઉદ્રેક ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---"રાજા---(ચન્દ્રકલાયા મુખં નિદિશ્ય)
અસાવન્તશ્ચઞ્ચદ્વિકચનવનીલાબ્જયુગલ- સ્તલસ્ફૂર્જત્કમ્બનવિલસદલિસંઘાત ઉપરિ ।
વિના દોષાસઙ્ગં સતતપરિપૂર્ણાખિલકલઃ કુતઃ પ્રાપ્તશ્ચન્દ્રો વિગલિતકલઙ્કઃ સુમુખિ ! તે ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) અસાવિતિ ।
હે સુમુખિ ! નિર્દિશ્યમાનમુખરૂપશ્ચન્દ્રઃ કુતસ્તે પ્રાપ્તઃ ।
ત્વયા પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
સમ્બન્ધવિવક્ષયા નિષ્ઠાસંયોગે ઽપિ ષષ્ઠી ।
યદ્વા તે તુભ્યં તવ સ્થાને વા કુતઃ પ્રાપ્તઃ કુત આગત ઇત્યર્થઃ ।
કીદૃશઃ ।
અન્તર્મધ્યે ચઞ્ચત્ ચઞ્ચલં વિકચનવનીલોત્પલયુગલં યસ્ય તાદૃશઃ ।
નયનદ્વયમત્ર નીલાબ્જમ્ ।
તથા તલે ઽધોભાગે સ્ફૂર્જત્ દીપ્યમાનઃ કમ્બુઃ રેખાત્રયં યસ્ય તાદૃશઃ ।
કણલેખાત્રયં કમ્બુઃ ।
શ્લેષાઞ્ચ સ એવ કમ્બુઃ શંખઃ ।
તથા ઉપરિ વિલસન્ અલિસઙ્ઘાતો યસ્ય તાદૃશઃ ।
અત્ર કેશા એવ અલિસઙ્ઘાતઃ ।
તથા દોષારાત્રેરાસઙ્ગ એવ દોષાણામાસઙ્ગસ્તં વિના સતતમેવ પરિપૂર્ણાખિલકલો વિગલિતકલઙ્કશ્ચ ।
અત્રૈષામન્યચન્દ્રાવૃત્તિગુણાનાં મુખાત્મકચન્દ્રે ઉદ્રેકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સિદ્ધાનર્થાન્ બહૂનુક્ત્વા વિશેષોક્તિર્વિશેષણમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) વિશેષણાખ્યલક્ષણમાહ---અર્થાનિતિ ।
સિદ્ધાન્ ઉપમાનોપમેયસાધારણાન્ બહૂન્ ઉત્કર્ષહેતૂનર્થાન્ ધર્માન્ ઇત્યર્થઃ ।
વિશેષોક્તિઃ ઉપમેયે ઉપમાનવ્યાવર્ત્તકધર્મોક્તિરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---તૃષ્ણાપહારી વિમલો દ્વિજાવાસો જનપ્રિયઃ ।
હૃદઃ પદ્માકરઃ કિન્તુ બુધસ્ત્વં સ જલાશયઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) તૃષ્ણાપહારીતિ---અત્ર ત્વં ચેત્યર્થવશાત્ લભ્યમ્ ।
તથા ચ હ્રદઃ સરઃ ત્વં ચ તૃષ્ણાપહારી તૃષ્ણા પિપાસા ધનાકાઙ્ક્ષા ચ ।
વિમલઃ સ્વચ્છજલઃ નિષ્પાપશ્ચ ।
દ્વિજાનામાવાસો ઽધિકરણમ્; દ્વિજાનાં વિપ્રાણામાશ્રયશ્ચ ।
જનાનાં પ્રિયઃ હિતકારિત્વાત્ ।
પદ્માનાં પદ્માયાશ્ચ આકરો નિવાસસ્થાનમ્ ।
ઇત્થમુભયસાધારણાનુકૂલધર્માન્ ઉક્ત્વા વ્યાવર્ત્તકધર્મમાહ---કિન્ત્વિતિ ।
બુધઃ પણ્ડિતઃ ત્વં સ તુ હ્રદો જલાશયો જલયુક્તઃ ખ્યાત એવ ।
જડાશયઃ નિર્બુદ્ધિચિત્તઃ ડલયોરેકત્વં, જલાશયઃ શીતલઃ ખ્યાત ઇતિ વા ।
લોચના:
(લો, ઔ) તૃષ્ણેતિ---દ્વિજાઃ બ્રાહ્મણાઃ પક્ષિણશ્ચ ।
પદ્માકરો લક્ષ્મીવિધાત્ પદ્માનામાકરશ્ચ ।
જલાશયો જલસ્યાશયો જડાશયશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પૂર્વસિદ્ધાર્થકથનં નિરુક્તિરિતિ કીર્ત્યતે ।
યથા વેણ્યામ્---"નિહતાશેષકૌરવ્યઃ---"ઇત્યાદિ ।
(379 પૃ.)
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) નિરુક્ત્યાખ્યં લક્ષણમાહ---પૂર્વસિદ્ધેતિ ।
સ્વયં પૂર્વકૃતાર્થકથનમિત્યર્થઃ ।
નિહતેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાહેતુસમ્ભવરૂપસ્ય વિમર્શસન્ધ્યઙ્ગસ્ય અપીદમુદાહરણમુપાધિભેદાત્ આવિરુદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
બહૂનાં કીર્તનં સિદ્ધિરભિપ્રેતાર્થસિદ્ધયે

યથા---યદ્વીર્યં કૂર્મરાજસ્ય યશ્ચ શેષસ્ય વિક્રમઃ ।
પૃથિવ્યા રક્ષણો રાજન્નેકત્ર ત્વયિ તત્સ્થિતમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) સિદ્ધ્યાખ્યં લક્ષણમાહ---બહૂનામિતિ ।
અભિપ્રેતાર્થઃ સ્તુતિઃ સ્તુત્યર્થં બહુધર્ભિકીર્ત્તનમિત્યર્થઃ ।
યદ્વીર્ય્યમિતિ ।
અત્ર કૂર્મરાજાદ્યનેકધર્મિકીર્ત્તનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૃપ્તાદીનાં ભવેદ્ભ્રંશો વાચ્યાદન્યતરદ્વચઃ ।
યથા વેણ્યામ્---કઞ્ચુકિનં પ્રતિ "દુર્યોધનઃ---
સહભૃત્યગણં સબાન્ધવં સહમિત્રં સસુતં સહાનુજમ્ ।
સ્વબલેન નિહન્તિ સંયુગે નચિરાત્પાણ્ડુસુતઃ સુયોધનમ્" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ભ્રંશાખ્યલક્ષણમાહ---દૃપ્તાદીનામિતિ ।
વાચ્યાદ્ વક્તુમિષ્ટાદન્યદ્ યત્ દૃપ્તાનાં વચો ભવેદિત્યર્થઃ ।
વાચ્યાદન્યતરદ્ વચ ઇતિ અપ્રામાણિકઃ પાઠઃ ।
સહભૃત્યગણમિતિ ।
અત્ર વક્તા દુર્ય્યોધનો દૃપ્તઃ ।
પાણ્ડુસુતં સુયોધન ઇતિ વક્તવ્યે વૈપરીત્યેન અન્યદભિહિતઃ ।
લોચના:
(લો, અ) પાણ્ડુસુતં સુયોધન ઇતિ વક્તવ્યે પાણ્ડુસુતઃ સુયોધનભિતિ વચનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિચારસ્યાન્યથાભાવઃ સંદેહાત્તુ વિપર્યયઃ

યથા---મત્વા લોકમદાતારં સંતોષે યૈઃ કૃતા મતિઃ . ત્વયિ રાજનિ તે રાજન્ન તથા વ્યવસાયિનઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) વિપર્ય્યયાખ્યલક્ષણમાહ--વિચારસ્યેતિ ।
સન્દેહાનન્તરં યો વિચારો નિર્ણયસ્તસ્યાન્યથાત્વમિત્યર્થઃ ।
મત્વા લોકમિતિ ।
અયાચનેનાપિ સન્તુષ્ટત્વે ત્વયિ અન્યથા વ્યવસાયિનો યાચન્તે ઇત્યર્થઃ ।
અત્રાર્થપ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિસન્દેહાદનન્તરં યાચનવૈમુખ્યનિર્ણયસ્ય ઉપશ્લોક્યે રાજનિ અન્યથાભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દાક્ષિણ્યં ચેષ્ટયા વાચા પરચિત્તાનુવર્તનમ્ ।
વાચા યથા---પ્રસાધય પુરીં લઙ્કાં રાજા ત્વં હિ બિભીષણ ॥
આર્યેણાનુગૃહીતસ્ય ન વિઘ્નઃ સિદ્ધિમન્તરા ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) દાક્ષિણ્યાખ્યં લક્ષણમાહ---દાક્ષિણ્યમિતિ ।
પરચિન્તાનુવર્ત્તનં પરચિત્તપ્રીણનમ્ ।
પ્રસાધયેતિ ।
વિભીષણચિત્તપ્રીણનમિતિ લક્ષ્મણસ્ય વારક્યમ્ ।
સિદ્ધિમન્તરા સિદ્ધેર્મધ્યે ।
એવં ચેષ્ટયાપીતિ ।
દર્ભાઙ્કુરેણ ચરણઃ ક્ષત ઇત્યકાણ્ડે તન્વી સ્થિતા કતિચિદેવ પદાનિ ગત્વા ।
આસીદ્ વિવૃત્તવદના ચ વિમોચયન્તી શાખાસુ વલ્કલમસક્તમપિ દ્રુમાણામ્ ॥
ઇતિ શકુન્તલાયાશ્ચેષ્ટયા દુષ્મન્તસ્ય ચિત્તપ્રીણનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવં ચેષ્ટયાપિ ।
વાક્યૈઃ સ્નિગ્ધૈરનુનયો ભવેદર્થસ્ય સાધનમ્

યથા વેણ્યામ્---અશ્વત્થામાનં પ્રતિ "કૃપઃ---દિવ્યાસ્ત્રગ્રમકોવિદે ભારદ્વાજતુલ્યપરાક્રમે કિં ન સંભાવ્યતે ત્વયિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અનુનયાખ્યં લક્ષણમાહ---વાક્યૈઃ સ્નિગ્ધૈરિતિ ।
અર્થઃ સ્વાભીષ્ટમ્ ।
દિવ્યાસ્ત્રેતિ, અત્ર યુદ્ધપ્રવર્ત્તનમેવ સ્વાભીષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
માલા સ્યાદ્યદભીષ્ટાર્થં નૈકાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
યથા શાકુન્તલે---"રાજા---
કિં શીકરૈઃ ક્લમવિમર્દિભિરાર્દ્રવાતં સઞ્ચારયામિ નલિનીદલતાલવૃન્તમ્ ।
અઙ્કે નિવેશ્ય ચરણાવુત પદ્મતામ્રૌ સંવાદયામિ કરભોરુ ! યથાસુખં તે" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) માલાખ્યં લક્ષણમાહ---માલા સ્યાદિતિ ।
નૈકાર્થસ્ય નાનાવિધાર્થસ્ય પ્રતિપાદનમિત્યર્થઃ ।
નઞર્થસ્યાત્ર નશબ્દસ્ય નાક્ષરવિપર્યયઃ ।
કિં શીકરૈરિતિ ।
શકુન્તલાં પ્રતી દુષ્મન્તસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
તાલવૃન્તં વ્યજનમ્ ।
શીકરૈરાર્દ્રવાતમિત્યન્વયઃ ।
સંવાહયામિ પીડયામિ ।
અત્ર શકુન્તલાસમ્ભોગરૂપસ્વાભીષ્ટાર્થં તાલવૃન્તચાલનાદ્યનેકપ્રતિપાદનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અર્થાપત્તિર્યદન્યાર્થોર્ઽથાન્તરોક્તેઃ પ્રતીયતે

યથા વેણ્યામ્---દ્રોણો ઽશ્ચત્થામાનં રાજ્યે ઽભિષેક્તુમિચ્છતીતિ કથયન્તં કર્ણં પ્રતિ "રાજા---સાધુ અઙ્ગરાજ ! સાધુ, કથમન્યથા---
દત્ત્વામયં સો ઽતિરથો વધ્યમાનં કિરીટિના ।
સિન્ધુરાજમુપેક્ષેત નૈવ ચેત્કથમન્યથા" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) દત્ત્વાભયમિતિ ।
કિરીટિનાર્જુનેન સિન્ધુરાજમ્ ।
નૈવં ચેદિતિ ।
રાજ્યે સ્વપુત્રાભિષેકેચ્છા ન ચોદિત્યર્થઃ ।
અત્ર સિન્ધુરાજોપેક્ષારૂપાન્યાર્થોક્તિવશાત્ નિર્દ્દિષ્ટાયા દ્રોણસ્ય તાદૃશેચ્છાયા નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દૂષણોદ્ધોષણાયાં તુ ભર્ત્સના ગર્હણં તુ તત્ ।
યથા તત્રૈવ--કર્ણં પ્રતિ "અશ્વત્થામા--
નિર્વોર્યં ગુરુશાપભાષિતવશાત્કિં મે તવેવાયુધં સમ્પ્રત્યેવ ભયાદ્વિહાય સમરં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ કિં ત્વં યથા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) ગર્હણાખ્યં લક્ષણમાહ---દૂષણેતિ ।
દૂષણોદ્ધોષણાયાં સત્યાં તયૈવ ઉદ્ધોષણયા દૂષ્યમાણસ્ય ભર્ત્સનેત્યર્થઃ ।
નિર્વોર્યમિતિ ।
કર્ણસ્ય ગુરુઃ પરશુરામઃ ।
તસ્ય શાપરૂપં ભાષિતં તદ્વશાત્ નિર્વોર્યમેવ તવાયુધં કિં મે કરિષ્યતીર્યર્થઃ ।
એવકારશ્ચાત્ર દર્શિતક્રમેણ યોજ્યઃ ।
અત્ર શસ્ત્રસ્ય નિર્વોર્યત્વરૂપદૂષણોદ્ધોષણયા દૂષ્યમાણસ્ય કર્ણસ્ય ભર્ત્સનાપ્રતીતિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
જાતો ઽહં સ્તુતિવંશકીર્તનવિદાં કિં સારથીનાં કુલે ક્ષુદ્રારાતિકૃતાપ્રિયં પ્રતિકરોપ્યસ્ત્રેણ નાસ્ત્રેણ યત્" ॥
અભ્યર્થનાપરૈર્વાક્યૈઃ પૃચ્છાર્થાન્વેષણં મતા

યથા તત્રૈવ---"સુન્દરકઃ---અજ્જા, અવિ ણામ સારધિદુદિઓદિટ્ટ તુહ્મેર્હિ મહારાઓ દુર્યોધણો ણ વેત્તિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) પૃચ્છાખ્યં લક્ષણમાહ--અભ્યર્થનેતિ ।
અભ્યર્થનાપરૈર્વાક્યૈરર્થસ્યાનુસન્ધીયમાનસ્યાર્થસ્યાન્વેષણં પૃચ્છેત્યર્થઃ ।
સુન્દરકો દુર્ય્યોધનસ્યાનુચરઃ ।
અજ્જ ઇતિ ।
આર્ય, આર્ય, અપિ નામ સારથિદ્વિતીયો દૃષ્ટો યુષ્માભિર્માહારજો દુર્ય્યોધનો ન વેતિ ।
(ઇતિ સંસ્કૃતમ્)
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રસિદ્ધિર્લોકસિદ્ધાર્થૈરુત્કૃષ્ટૈરર્થસાધનમ્ ।
યથા વિક્રમોર્વશ્યામ્---"રાજા---
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યસ્ય માતામહપિતામહૌ ।
સ્વયં કૃતઃ પતિર્દ્વાભ્યામુર્વશ્યા ચ ભુવા ચ યઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) પ્રસિદ્ધાખ્યં લક્ષણમાહ---પ્રસિદ્ધિરિતિ ।
લોકસિદ્ધાર્થૈરુત્કૃષ્ટૈરર્થાપ્યમાણૈરર્થસ્ય સ્વાભીષ્ટાર્થસ્ય સાધનમિત્યર્થઃ ।
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ઇતિ ।
દ્વાભ્યામ્ ઉર્વશ્યા ભુવા ચેત્યન્વયઃ ।
સો ઽહં પૃચ્છામીતિ શેષઃ ।
અત્ર લોકસિદ્ધાર્થસૂર્યાદિકુલોદ્ભવત્વાદિઃ તદુક્ત્યા સ્વાભીષ્ટાર્થસ્ય પૃષ્ટાર્થકથનરૂપસ્ય સાધનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સારૂપ્યમનુરૂપસ્ય સારૂપ્યાત્ક્ષોભવર્ધનમ્

યથા વેણ્યામ્--દુર્યોધનભ્રાન્ત્યા ભીમં પ્રતિ "યુધિષ્ઠિરઃ---દુરાત્મન્ !દુર્યોધનહતક !-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) સારૂપ્યાખ્યં લક્ષણમાહ---સારૂપ્યમિતિ ।
અનુભૂતવિશેષભિન્ને ઽનુભૂતાર્થસાદૃશ્યાત્ આત્મનઃ ક્ષોભવર્દ્ધનમિત્યર્થઃ ।
દુરાત્મન્ ઇત્યાદિ ।
અત્રાનુભૂતદુર્યોધનસાદૃશ્યાત્ ભીમદર્શને ક્ષોભવૃદ્ધિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંક્ષેપો યત્તુ સંક્ષેપાદાત્માન્યાર્થે પ્રયુજ્યતે ।
યથા મમ ચન્દ્રકલાયામ્---"રાજા---પ્રિયે ! અઙ્ગાનિ ખેદયસિ કિં શિરીષકુસુમપરિપેલવાનિ મુધા ।
(આત્માનં નિર્દિશ્ય---) અયમીહિતકુસુમાનાં સમ્પાદયિતા તવાસ્તિ દાસજનઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) સંક્ષેપાખ્યં લક્ષણમાહ--સંક્ષેપેતિ ।
અન્યજનસ્યાર્થે પ્રયોજનનિમિત્તમ્ આત્મા પ્રયુજ્યતે નિયુજ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
અઙ્ગાનિ ખેદયસીતિ--કુસુમાપચયાર્થમિતિ શેષઃ ।
અત્ર પ્રિયાયાઃ કુસુમાપચયનિમિત્તં રાજ્ઞા આત્મા નિયુક્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગુણાનાં કીર્તનં યત્તુ તદેવ ગુણાકીર્તનમ્

યથા તત્રૈવ--"નેત્રે ખઞ્જનગઞ્જને સરસિજપ્રત્યથિ--" ઇત્યાદિ (પૃ.)
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) ગુણકીર્ત્તનાખ્યં લક્ષણમાહ--ગુણાનામિતિ ।
નેત્રે ખઞ્જનગઞ્જને ઇત્યાદિ પ્રાગુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ લેશો ભણ્યતે વાક્યં યત્સાદૃશ્યપુરઃ સરમ્ ।
યથા વેણ્યામ્---"રાજા---
હતે જરતિ ગાઙ્ગેયે પુરસ્કૃત્ય શિખણ્ડિનમ્ ।
યા શલાઘા પાણ્ડુપુત્રાણાં સૈવાસ્માકં ભવિષ્યતિ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) લેશાખ્યં લક્ષણમાહ---સલેશ ઇતિ ।
સાદૃશ્યપુરઃ સરં સાદૃશ્યોક્તિપૂર્વકમ્ ।
હતે જરતીતિ ।
સા શ્લોઘા અભિમન્યુવધાત્ ઇતિ શેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મનોરથસ્ત્વભિપ્રાયસ્યોક્તિર્ભઙ્ગ્યન્તરેણ યત્

યથા---રતિકેલિકલઃ કિંચિદેષ મન્મથમન્થરઃ ।
પશ્ય સુભ્ર ! સમાલમ્ભાત્કાદમ્બશ્ચુમ્બતિ પ્રિયામ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) મનોરથાખ્યં લક્ષણમાહ---મનોરથસ્ત્વિતિ ।
સ્વાભિપ્રાયસ્થવૃત્તાન્તતુલ્યસ્ય અન્યદીયવૃત્તાન્તસ્ય પ્રદર્શનં ભઙ્ગિઃ ।
રતિકેલીતિ, રતિ--કેલ્યર્થં કિઞ્ચિત્ કલઃ મધુરાસ્ફુટાલ્પધ્વનિઃ ।
મન્મથેન મન્થરઃ ।
અન્યત્ર ઉઢ્ઢીયાગચ્છન્ ।
આશ્વસ્તામનુદ્વિગ્નામ્ ।
અત્ર સ્વાભિપ્રાયસ્થાયા રતેસ્તુલ્યાયાઃ કાદમ્બરતેઃ પ્રદર્શનભઙ્ગ્યા ઉક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિશેષાર્થોહવિસ્તારો ઽનુક્તસિદ્ધિરુદીર્યતે ।
યથા---"ગૃહવૃક્ષવાટિકાયામ્---
દૃશ્યેતે તન્વિ ! યાવેતૌ ચારુચન્દ્રમસં પ્રતિ ।
પ્રાજ્ઞે કલ્યાણનામાનાવુભૌ તિષ્યપુનર્વસૂ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) અનુક્તસિદ્ધ્યાખ્યં લક્ષણમાહ---વિશેષેતિ ।
પ્રસ્તાવે પ્રકરણે સતિ વિશેષાર્થસ્ય ઊહઃ પ્રણિધાનેન ગમ્યત્વમ્ ।
પ્રકરણાભાવે તુ તાદૃશોહાસમ્ભવ એવેતિ ભાવઃ ।
દૃશ્યેત ઇતિ ।
હે તન્વિ ! હે પ્રાજ્ઞે ! ચન્દ્રમસં પ્રતિ ચન્દ્રમસિ યાવેતૌ ચારૂ દૃશ્યેતે તાવુભૌ કલ્યાણનામાનૌ તિષ્યપુનર્વસૂ ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર તદ્દ્વયવિશિષ્ટચન્દ્રતૃલ્યતા પ્રાકરણિકનેત્રદ્વયવિશિષ્ટે મુખે ઊહ્યતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્યાત્પ્રમાણયિતું પૂજ્યં પ્રિયોક્તિર્હર્ષભાષણમ્

યથા શાકુન્તલે---
ઉદેતિ પૂર્વં કુસુમં તતઃ ફલં ઘનોદયઃ પ્રાક્તદનન્તરં પયઃ ।
નિમિત્તનૈમિત્તિકયોરયં વિધિસ્તવ પ્રસાદસ્ય પુરસ્તુ સમ્પદઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) પ્રિયવચઃ સંજ્ઞકં લક્ષણમાહ--સ્યાદિતિ ।
પૂજ્યં જનં પ્રમાણયિતુમિતિ પ્રમાણત્વેન ઉત્કૃષ્ટત્વેન જ્ઞાપયિતું હર્ષેણ ભાષણં પ્રિયોક્તિઃ પ્રિયવચ ઇત્યર્થઃ ।
ઉદેતીતિ ।
તવ પ્રસાદસ્યેતિ ।
પ્રસાદજન્યાનાં સમ્પદાં શીઘ્રોત્પત્ત્યા પુરસ્ત્વારોપઃ ।
અત્ર મુનેઃ પ્રકૃષ્ટત્વપ્રતિપાદનાર્થમિદં હર્ષભાષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ નાટ્યાલઙ્કારાઃ--
આશીરાક્રન્દકપટાજ્ઞમાગર્વોદ્યમાશ્રયાઃ ।
ઉત્પ્રાસનસ્પૃહાક્ષોભપશ્ચાત્તાપોપપત્તયઃ

આશંસાધ્યવસાયૌ ચ વિસર્પાલ્લેખસંજ્ઞિતૌ ।
ઉત્તેજનં પરીવાદો નીતિરર્થવિશેષણમ્

પ્રોત્સાહનં ચ સાહાય્યમભિમાનો ઽનુવર્તનમ્ ।
ઉત્કીર્ત્તનં તથા યાચ્ઞા પરિહારો નિવેદનમ્

પ્રવર્તનાખ્યાનયુક્તિપ્રહર્ષાશ્ચોપદેશનમ્ ।
ઇતિ નાટ્યાલઙ્કૃતયો નાટ્યભૂષણહેતવઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) નાટ્યાલઙ્કૃતયસ્ત્રસ્ત્રિંશાદિતિ યદુક્તં તા વક્તુમાહ---અથેતિ ।
તા અલઙ્કતીરુદ્દિશતિ---આશીરિત્યાદિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશીરિષ્ટજનાશંસા---
યથા શાકુન્તલે---
યયાતેરિવ શમિષ્ઠા પત્યુર્બહુમતા ભવ ।
પુત્રં ત્વમપિ સમ્રાજં સેવ પૂરુમવાપ્નુહિ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) આશીરાખ્યાનમલઙ્કૃતિમાહ---આશીરિષ્ટજનેતિ ।
ઇષ્ટજને આશીર્વાદઃ ઇત્યર્થઃ ।
શર્મિષ્ટા પુરું પુત્રં યથા પ્રાપ તથા ત્વમાપ્યેવં પુત્રં પ્રાપ્નુહીત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---આકન્દઃ પ્રલપિતં શુચૌ ।
યથા વેણ્યામ્--"કઞ્ચકી--હા દેવિ ! કુન્તિ ! રાજભવનપતાકે !-" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) આક્રન્દાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---આક્રન્દ ઇતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કપટં માયયા યત્ર રૂપમન્યદ્વિભાવ્યતે

યથાકુલપત્યઙ્કે---
મૃગરૂપં પરિત્યજ્ય વિધાય કપટં વપુઃ ।
નીયતે રક્ષસા તેન લક્ષ્મણો યુધિ સંશયમ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) કપટાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---કપટમિતિ ।
વિભાવ્યતે દર્શ્યતે ।
મૃગરૂપમિતિ ।
તેન માયામૃગરૂપેણ મારીચરાક્ષસો મૃગરૂપં મૃગધર્મં સ્વરવિશેષં પરિત્યજ્ય ।
અર્થાદ્રમણીયસ્વરવિશેષમુચ્ચાર્ય્ય ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અક્ષમા સા પરિભવઃ સ્વલ્પો ઽપિ" ન વિષહ્યતે ।
યથા શાકુન્તલે---"રાજા--ભોઃ સત્યવાદિન્ ! અભ્યુપગતં તાવદસ્માભિઃ ।
કિં પુનરિમામભિસન્ધાય લભ્યતે ।
શાર્ઙ્ગરવઃ---વિનિપાતઃ---ઽઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અક્ષમાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---અક્ષમેતિ ।
સ્વલ્પે ઽપિ પરિભવો યન્ન વિષહ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
ભો ભો ઇત્યાદિ ।
શકુન્તલાપરિણયમસ્મરન્તં દુષ્યન્તં પ્રતિ તવેયં જાયેતિ શાર્ઙ્ગરવેણ કણ્વસિષ્યેણ ઉક્તે ભો ભો ઇતિ રાજ્ઞ ઉક્તિઃ ।
ઇમાં જાયામ્ ।
ઉત્ર ભો ભોઃ સત્યવાદિનિત્યાક્ષેપોક્ત્યા કૃતસ્ય પરિભવસ્ય વિનિપાત ઇત્યુક્ત્યા શાર્ઙ્ગરવેણ ન વિષેહે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગર્વો ઽવલેપજં વાક્યં---
યથા તત્રૈવ---"રાજા---મમાપિ નામ સત્ત્વૈરભિભૂયન્તે ગૃહાઃ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) ગર્વાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ગર્વ ઇતિ ।
અવલેપો ઽહઙ્કારઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---કાર્યસ્યારમ્ભ ઉદ્યમઃ

યથા કુમ્ભાઙ્કે--"રવણઃ--પશ્યામિ શોકવિવશો ઽન્તકમેવ તાવત્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ઉદ્યમાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---કાર્ય્યસ્યેતિ ।
કુમ્ભે કુમ્ભનામ્નિ નાટકે પશ્યામીતિ ઇન્દ્રજિત્શોકાર્ત્તસ્ય રાવણસ્ય સ્વયં યુદ્ધારમ્ભે આત્મનો ઽન્તકત્વકથનમિદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગ્રહણં ગુણવત્કાર્યહેતોરાશ્રય ઉચ્યતે ।
યથા વિભીષણનિર્ભર્ત્સનાઙ્કે--"વિભીષણઃ--રામમેવાશ્રયામિ" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) આશ્રયાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ગ્રહણમિતિ ।
રામમેવેતિ ।
અત્રાત્મનો લઙ્કાધિપત્યસ્ય ગુણવત્કાર્ય્યસ્ય હેતો રામાશ્રયણસ્ય ગ્રહણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉત્પ્રાસનં તૂપહાસો યો ઽસાધૌ સાધુમાનિનિ

યથા શાકુન્તલે--"શાર્ઙ્ગરવઃ--રાજન્ ! અથ પુનઃ પૂર્વવૃત્તાન્તમન્યસઙ્ગદ્વિસ્મૃતો ભવાન્ ।
તત્કથમધર્મભીરોર્દારપરિત્યાગઃ---" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ઉત્પ્રાસનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ઉત્પ્રાસનમિતિ ।
સાધુમાનિનિ, આત્મનિ સાધુત્વમાનિનિ ।
રાજનિત્યાદિરુપહાસઃ ।
કૃતવિસ્મરણાત્ રાજ્ઞો ઽસાધુત્વમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આકાઙ્ક્ષા રમણીયત્વાદ્વસ્તુનો યા સ્પૃહા તુ સા ।
યથા તત્રૈવ---"રાજા---
ચારુણા સ્ફુરિતેનાયમપરિક્ષતકોમલઃ ।
પિપાસતો મમાનુજ્ઞાં દદાતીવ પ્રિયાધરઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) સ્પૃહાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---આકાઙ્ક્ષા ઇતિ ।
ચારુણેતિ---શકુન્તલાયાઃ સ્ફુરદધરદર્શનાત્ તત્પાનેચ્છો રાજ્ઞ ઉક્તિરિયમ્ ।
અપરિક્ષતકોમલો ઽયમધરશ્ચારુણિ સ્ફુરિતેન મમ પાનાનુજ્ઞાં દદાતીવ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અધિક્ષેપવચઃકારી ક્ષોભઃ પ્રોક્તઃ સ એવ તુ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ક્ષોભાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---અધિક્ષેપેતિ ।
અધિક્ષેપઃ તિરસ્કારઃ તદર્થકવચોજનકો યઃ ક્ષોભઃ ક્રોધશ્ચલચિત્તતા સ ક્ષોભાખ્યો ઽલઙ્કાર ઇત્યર્થઃ ।
ત્વયેત્યાદિકં રામં પ્રતિ રાવણસ્ય વાક્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---ત્વયા તપસ્વિચાણ્ડાલ ! પ્રચ્છન્નવધવર્તિના ।
ન કેવલં હતો વાલી સ્વાત્મા ચ પરલોકતઃ ॥
મોહાવધીરિતાર્થસ્ય પશ્ચાત્તાપઃ સ એવ તુ ।
યથાનુતાપાઙ્કે--"રામઃ---
કિં દેવ્યા ન વિચુમ્બિતો ઽસ્મિ બહુશો મિથ્યાભિશપ્તસ્તદા" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) પશ્ચાત્તાપાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---મોહાવધીરિતાર્થસ્યેતિ ।
ગોત્રસ્ખલિતાદિતો રામે મિથ્યામિશાપં દત્ત્વા માનિન્યાં સીતાયાં તામનુનીય કાર્ય્યાન્તરાદ્વહિર્ગતસ્ય રામસ્ય તદા તત્કર્ત્તૃકચુમ્બનકરણાનુતાપો ઽયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉપપત્તિર્મતા હેતોરુપન્યાસોર્ઽથસિદ્ધયે

યથા વધ્યશિલાયામ્---
"મ્રિયતે મ્રિયમાણો યા ત્વયિ જીવતિ જીવતિ ।
તાં યદીચ્છસિ જીવન્તીં રક્ષાત્માનં મમાસુભિઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) ઉપપત્ત્યાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ઉપપત્તિરિતિ ।
અર્થસ્યાભિમતાર્થસ્ય સિદ્ધયે તદ્ધતોરુપન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
વધ્યશિલા નાટકવિશેષઃ ।
મ્રિયત ઇતિ વધ્યશિલાયાં હન્તુમાનીતં સ્વમરણેન મરિષ્યમાણાં સ્વપ્રિયામનુશોચન્તં કઞ્ચિત્ પ્રતિ માહદયાલોરુક્તિરિયમ્ ।
પૂર્વાદ્ધોક્તરૂપાં પ્રિયાં જીવન્તીં યદિચ્છસિ તદા મામાસુભિરાત્માનં રક્ષ ।
ત્વત્પરિવર્ત્તમહં મ્રિયે ।
અત્ર વધ્યત્રાણં વક્તુરભિપ્રેતં તત્સિદ્ધયે વધ્યપ્રિયાદીવનેચ્છારૂપેતોરુપન્યાસઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આશંસનં સ્યાદાશંસા---
યથા શ્મશાને---"માધવઃ---
"તત્પશ્યેયમનઙ્ગમઙ્ગલગૃહં ભૂયો ઽપિ તસ્યા મુખમ્" ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) આશંસાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---આશંસનમિતિ ।
આશંસનમ્ અર્થસિદ્ધયે પ્રાર્થનમ્ ।
આશીર્નામાલઙ્કૃતિસ્તુ પરાર્થસ્ય સિદ્ધયે આશીર્વાદઃ ।
તત્પશ્યેયમિતિ ।
તસ્યા માલત્યા મુખમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પ્રતિજ્ઞાધ્યવસાયકઃ ।
યથા મમ પ્રભાવત્યામ્---"વજ્રનાભઃ---
અસ્ય વક્ષઃ ક્ષણોનૈવ નિર્મથ્ય ગદયાનયા ।
લીલયોન્મૂલયામ્યેષ ભુવનદ્વયમદ્ય વઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) વ્યવસાયાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---પ્રતિજ્ઞેતિ વ્યવસાયક ઇતિ સ્વાર્થે કઃ ।
અસ્ય વક્ષ ઇતિ ।
વો યુષ્માકં શ્રીકૃષ્ણાદીનાં સમ્બન્ધિનો ઽસ્ય પ્રદ્યુમ્નસ્ય વક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ભુવનદ્વયં સ્વર્ગમર્ત્ત્યરૂપમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિસર્પો યત્સમારબ્ધં કર્માનિષ્ટફલપ્રદમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વિસર્પરૂપામલઙ્કૃતિમાહ---વિસર્પ ઇતિ ।
સમારબ્ધમિતિ ।
અતીતારમ્ભપ્રદર્શનમ્ ।
અનિષ્ટફલદં કથિતમિતિ શેષઃ ।
તચ્ચ સમારબ્ધમ્ ।
એકસ્યેતિ ।
કેશેષુ ગૃહીત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન હતસ્ય દ્રોણસ્ય શિરસિ છિન્ને ક્રુદ્ધસ્ય અશ્વત્થામ્ન ઉક્તિરિયમ્ ।
એકસ્ય દુઃ શાસનેન દ્રૌપદ્યાઃ કેશગ્રહણસ્યાયં વિપાકઃ અખિલક્ષત્ત્રિય ક્ષયકૃત્સંગરઃ ।
દ્વિતીયે મત્પિતુઃ કેશગ્રહઃ ।
અત્ર કેશગ્રહારમ્ભણમનિષ્ટફલયુક્તમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વેણ્યામ્---"એકસ્યૈવ વિપાકો ઽયમ્--" ઇત્યાદિ (376 પૃ.)
કાર્યગ્રહણમુલ્લેખ---
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) ઉલ્લેખાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---કાર્ય્યદર્શનમિતિ ।
સંબોધ્યસ્ય કાર્ય્યપ્રદર્શનમિત્યર્થઃ ।
તાપસાવિતિ રાજ્ઞો મૃગહનનં નિર્વાર્ય્ય સમિદાહરણાય ઇત્યુચતુરિત્યર્થઃ ।
અત્ર રાજ્ઞઃ શકુન્તલાવિશિષ્ટાશ્રમપ્રવેશરૂપકાર્ય્યપ્રદર્શનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા શાકુન્તલે---રાજાનં પ્રતિ "તાપસૌ---સમિદાહરણાય પ્રસ્થિતાવાવામ્ ।
ઇહ ચાસ્મદ્ગુરોઃ કણ્વસ્ય કુલપતેઃ સાધિદૈવત ઇવ શકુન્તલયાનુમાલિનીતીરમાશ્રમો દૃશ્યતે ।
ન ચેદન્ય (થા) કાર્યાતિપાતઃ, પ્રવિશ્ય ગૃહ્યતામતિથૈસત્કારઃ" ઇતિ ।
---ઉત્તેજનમિતીષ્યતે ।
સ્વકાર્યસિદ્ધયે ઽન્યસ્ય પ્રેરણાય કઠોરવાક્

યથા---ઇન્દ્રજિચ્ચણ્ડવીર્યો ઽસિ નામ્નૈવ બલવાનસિ ।
ધિગ્ધિક્પ્રચ્છન્નરૂપેણ યુધ્યસે ઽસ્મદ્ભયાકુલઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) ઉત્તેજનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ઉત્તેજનમિતિ ।
કઠોરા પરુષા ।
ઇન્દ્રજિત્ ઇત્યાદિકમ્ ઇન્દ્રજિતં સંબોધ્ય લક્ષ્મણસ્ય પરુષવાક્યમિદમ્ ।
પ્રચ્છન્નરૂપેણ મેઘાન્તરિતવષુષા ।
અત્ર દર્શનરૂપસ્વકાર્ય્યસિદ્ધયે ઇન્દ્રજિત્પ્રેરણાય ઇયં વાક્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભર્ત્સના તુ પરીવાદો---
યથા સુન્દરાઙ્કે--"દુર્યોધનઃ ધિગ્ ધિક્ સૂત ! કિં કૃતવાનસિ ।
વત્સસ્ય મે પ્રકૃતિદુર્લલિતસ્ય પાપઃ પાપં વિધાસ્યતિ--" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) પરીવાદાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ભર્ત્સનેતિ ।
સુન્દરો વેણીસંહારસ્યૈવાઙ્કઃ ।
વત્સસ્ય કર્ણપુત્રસ્ય વૃષસેનસ્ય પાપઃ પાણ્ડવઃ પાપં વધમ્ ।
અત્ર રથમાદાય પલાયિતસ્ય સારથેર્ભર્ત્સના ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---નીતિઃ શાસ્ત્રેણ વર્તનમ્ ।
યથા શાકુન્તલે--"દુષ્યન્તઃ---વિનીતવેષપ્રવેશ્યાનિ તપોવનાનિ" ।
ઇતિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) નીત્યખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---નીતિરિતિ ।
સ્પષ્ટમિદમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઉક્તસ્યાર્થસ્ય યત્તુ સ્યાદુત્કીર્તનમનેકધા

ઉપાલમ્ભવિશેષેણ તત્ સ્યાદર્થવિશેષણમ્ ।
યથા શાકુન્તલે રાજાનં પ્રતિ "શાર્ઙ્ગરવઃ--આઃ કથમિદં નામ, કિમુપન્યસ્તમિતિ ? નનુ ભવાનેવ નિતરાં લોકવૃત્તાન્તનિષ્ણાતઃ ।
સતીમપિ જ્ઞાતિકુલૈકસંશ્રયાં જનો ઽન્યથા ભર્તૃમતીં વિશઙ્કતે ।
અતઃ સમીપે પરિણેતુરિષ્યતે પ્રિયાપ્રિયા વા પ્રમદા સ્વબન્ધુભિઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) અર્થવિશેષાખ્યમલઙ્કૃતિમાહ---ઉત્કસ્યાર્થસ્યેતિ ।
પરોક્તસ્યાર્થસ્ય ઉપાલમ્ભવિધયા યત્ અનેકધા ઉત્કીર્ત્તનમિત્યર્થઃ ।
ઉત્કીર્ત્તનમનુવાદઃ ।
આઃ કથમિદમિતિ ।
શકુન્તલાં સ્વીકર્ત્તું બહુશઃ શાર્ઙ્ગરવેણોક્તે રાજ્ઞોક્તં કિમિદમુપન્યસ્તમિતિ ।
ઉપહાસવિધયા શાર્ઙ્ગરવેણાનેકધા તદનુવાદઃ ક્રિયતે ।
કિમિદમિતીતિ ।
અત્ર વીપ્સા બોધ્યા તદેવ અનેકધાત્વાત્ ।
સતીમપીતિ ।
જ્ઞાતિઃ પતૃપક્ષઃ ।
અન્યથા ભાસતીં ।
સ્વબન્ધુભિઃ પિતૃપક્ષીયૈઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રોત્સાહનં સ્યાદુત્સાહગિરા કસ્યાપિ યોજનમ્

યથા બાલરામાયણે---
કાલરાત્રિકરાલેયં સ્ત્રીતિ કિં વિચિકિત્સસિ ।
તજ્જગત્ત્રિતયં ત્રાતું તાત ! તાડય તાડકામ્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) પ્રોત્સાહનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---પ્રોત્સાહનમિતિ ।
યોજનં નિયોજનં પ્રવર્ત્તનમિત્યર્થઃ ।
કાલરાત્રીતિ ।
રામં પ્રતિ વિશ્વામિત્રસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
કાલરાક્ષિવત્ કરાલા ભીષણા ઇયં તાડકા ।
વિચિકિત્સસિ ત્યજસિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સાહાય્યં સઙ્કટે યત્સ્યાત્ સાનુકૂલ્યં પરસ્ય ચ ।
યથા વેણ્યામ્--કૃપં પ્રતિ "અશ્વત્થામા---ત્વમપિ તાવદ્રાજ્ઞઃ પાશર્વવર્તો ભવ ।
કુપઃ---વાઞ્છામ્યહમદ્ય પ્રતિકર્તુમ્--" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) સાહાય્યાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ--સાહાય્યમિતિ સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અભિમાનઃ સ એવ સ્યાત્---
લોચના:
(લો, આ) સ એવ યો ભાષિતઃ સ એવાભિમાન એવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---"દુર્યોધનઃ---માતઃ કિમપ્યસદૃશં કૃપણં વચસ્તે---" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અભિમાનાખ્યમાલઙ્કૃતિમાહ---અભિમાન ઇતિ ।
વાક્યાત્ યો ઽભિમાનઃ પ્રતીયતે સ એવાભિમાનાખ્યાલઙ્કાર એવ ।
માતરિતિ ।
પાણ્ડવેભ્યો રાજ્યં દાતું ગાન્ધાર્યા ઉક્તે દુર્યોધનસ્યાભિમાનમૂલેયમુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---પ્રશ્રયાદનુવર્તનમ્

અનુવૃત્તિઃ---
યથા શાકુન્તલે--"રાજા---(શકુન્તલાં પ્રતિ) અયિ ! તપો વર્ધતે ।
અનુસૂયાદાણિં અદિધિવિસેસલાહેણ" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અનુવૃત્ત્યાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---પ્રશ્રયાદિતિ ।
પ્રશ્રયો વિનયઃ ।
અનુવર્ત્તનં પ્રીણનમ્ ।
અયીતિ ।
અત્ર રાજ્ઞો ઽનસૂયાયાઃ પરસ્પરં પ્રીણનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---ભૂતકાર્યાખ્યાનમુત્કીર્તનં મતમ્ ।
યથા બાલારામાયણે---
અત્રાસીત્ફણિપાશબન્ધનવિધિઃ શક્ત્યા ભવદ્દેવરે ગાઢં વક્ષસિ તાડિતે હનુમતા દ્રોણાદ્રિરત્રાહૃતઃ ।
ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) ઉત્કીર્ત્તનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---ભૂતેતિ ।
ભૂતકાર્યં પૂર્વવૃત્તમ્ ।
ન ચ પૂર્વસિદ્ધાર્થકથનાત્મકં યત્ નિરુક્તિરૂપં નાટ્યલક્ષણમુક્તં તદ્ભેદ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર સ્વકૃતિરૂપસ્ય પૂર્વસિદ્ધાર્થસ્ય નિહતાશેષકૌરવ્ય ઇત્યાદિના કથનમત્ર તુ સ્વપરસાધારણકૃતપૂર્વવૃત્તસ્ય ઇતિ તદ્ભેદઃ ।
અત્ર આસીદિતિ પુષ્પકેણાગમને રણસ્થલં સીતાં દર્શયતો રામસ્ય વાક્યમિદમ્ ।
ભવદ્દેવરે લક્ષ્મણે વક્ષસિ રાવણેન શક્ત્યા ગાઢં તાડિતે સતિ દ્રોણાદ્રિઃ ગન્ધમાહનાદ્રિઃ અત્ર હનુમતા આહૃતઃ ।
દેવરત્વકથનમ્ અનુરાગોત્પાદનાય ।
દિવ્યૈઃ લક્ષ્મણશરૈઃ ઇન્દ્રજિત્ લોકાન્તરં પ્રાપિતઃ ।
હે મૃગાક્ષિ ! રાક્ષસપતેઃ રાવણસ્ય કણ્ઠાટવી કેનાપ્યત્ર કૃત્તા અર્થાત્ મયા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યાચ્ઞા તુ ક્વાપિ યાચ્ઞા યા સ્વયં દૂતમુખેન વા

યથા----અદ્યાપિ દેહિ વૈદેહિં દયાલુસ્ત્વયિ રાઘવઃ ।
શિરોભિઃ કન્દુકક્રીડાં કિં કારયસિ વાનરાન્ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) યાચ્ઞારૂપામલઙ્કૃતિમાહ---યાચ્ઞેતિ ।
દૂતમુખેન વા ઇત્યુક્તેઃ દૂતમુખેન યાચનોચિતવસ્તુયાચ્ઞા લભ્યતે ।
તેન તત્ પશ્યેયમનઙ્ગમઙ્ગલગૃહમિત્યાદૌ ઉદાહરણકે આશંસનાખ્યાલઙ્કારેણૈવ ભેદઃ ।
અદ્યાપીત્યાદિકં રાવણે ઽઙ્ગદસ્ય વાક્યમ્ ।
શિરોભિરિતિ ।
રામચ્છિન્નત્વચ્છિરોભિરિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પરિહાર ઇતિ પ્રોક્તઃ કૃતાનુચિતમાર્જનમ્ ।
યથા--પ્રાણપ્રયાણદુઃખાર્ત ઉક્તવાનસ્મ્યનક્ષરમ્ ।
તત્ક્ષમસ્વ વિભો ! કિં ચ સુગ્રીવસ્તે સમર્પિતઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) પરિહારરૂપામલઙ્કૃતિમાહ---પરિહાર ઇતીતિ ।
પ્રાણપ્રયાણમિતિ ।
રામં પ્રતિ મ્રિયમાણસ્ય વાલિન ઉક્તિરિયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અવધીરિતકર્તવ્યકથનં તુ નિવેદનમ્

યથા રાઘવાભ્યુદયે---"લક્ષ્મણઃ--આર્ય ! સમુદ્રાભ્યર્થનયા ગન્તુમુદ્યતો ઽસિ તત્કિમેતત્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) નિવેદનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---અવધીરિતેતિ ।
અવધીરિતમ્ અબધારણા ।
તત્ર કિમેતાદિત્યર્થઃ ।
અવધીરણૈવાત્ર કર્ત્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રવર્તનં તુ કાર્યસ્ય યત્સયાત્સાધુપ્રવર્તનમ્ ।
યથા વેણ્યામ્---"રાજા---કઞ્ચુકિન્ ! દેવસ્ય દેવકીનન્દનસ્ય બહુમાનાદ્વત્સસ્ય ભીમસેનસ્ય વિજયમઙ્ગલાય પ્રવર્તન્તાં તત્રોચિતાઃ સમારમ્ભાઃ" ।
આખ્યાનં પૂર્વવૃત્તોક્તિર્---
યથા તત્રૈવ--"દેશઃ સો ઽયમરાતિશોણિતજલેર્યસ્મિન્ હ્રદાઃ પૂરિતાઃ--ઽઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) પ્રવર્ત્તનાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---પ્રવર્ત્તનં તુ ઇતિ ।
કાર્યસ્ય સમ્બન્ધૈ યત્ સાધુનો મઙ્ગલસ્ય પ્રવર્ત્તનં તત્ ઇત્યર્થઃ ।
આખ્યાનરૂપામલઙ્કૃતિમાહ---પૂર્વવૃત્તોક્તિરત્ર ક્રોધમૂલકત્વેન વિશેષણીયા ।
તેન ભૂતકાર્ય્યાખ્યાનરૂપાત્ ઉત્કીર્ત્તનાલઙ્કારાત્ ભેદઃ દેશઃ સો ઽયમિત્યાદિ ।
અશ્વત્થામ્નઃ ક્રોધાત્ પૂર્વવૃત્તોક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---યુક્તિરર્થાવધારણમ્

યથા તત્રૈવ---
યદિ સમરમપાસ્ય નાસ્તિ મૃત્યોર્ભયમિતિ યુક્તમિતો ઽન્યતઃ પ્રયાતુમ્ ।
અખ મરણમવશ્યમેવ જન્તોઃ કિમિતિ મુધા મલિનં યશઃ કુરુધ્વમ્ ? ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) યુક્તિરૂપામલઙ્કૃતિમાહ---યુક્તિરિતિ ।
હેતુપ્રદર્શનેન પરેષાં કાર્યાર્થનિશ્ચાયનમિત્યર્થઃ ।
યદિ સમરમિતિ ।
દ્રોણસ્ય મરણેન પલાયમાનાન્ વીરાન્ પ્રતિ અશ્વત્થામ્ન ઉક્તિરિયમ્ ।
અત્રોક્તહેતુપ્રદર્શનેન યુદ્ધકર્ત્તવ્યતાનિશ્ચાયનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રહર્ષઃ પ્રમદાધિક્યં---
યથા શાકુન્તલે---"રાજા - તાત્કિમિદાનીમાત્માનં પૂર્ણમનોરથં નાભિનન્દામિ" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) પ્રહર્ષાખ્યામલઙ્કૃતિમાહ---પ્રહર્ષ ઇતિ સ્પષ્ટમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---શિક્ષા સ્યાદુપદેશનમ્ ।
યથા તત્રૈવ--"સહિ, ણ જુત્તં અસ્સમવાસિણો જણસ્સ અકિદસક્કારં અદિધિવિસેસં ઉજ્ઝિઅ સચ્છન્દદો ગમણમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) ઉપદેશાનરૂપામલઙ્કૃતિમાહ---શિક્ષેતિ ।
સહીતિ ।
સખિ ! ન યુક્તમાશ્રમવાસિનો જનસ્યાકૃતસત્કારમતિથિવિશેષમુક્ત્વા સ્વચ્છન્દતો ગમનમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષાં ચ લક્ષણનાટ્યાલઙ્કારાણાં સામાન્યત એકરૂપત્વે ઽપિ ભેદેન વ્યપદેશો ગડ્ડલિકાપ્રવાહેણ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) એષાં ચેતિ ।
લક્ષણાનિ ઉક્તાનિ ષટત્રિંશત્, નાટ્યાલઙ્કારા ઉક્તાસ્ત્રયત્રિંશત્ ।
એકરૂપત્વે ઽપીતિ ।
લક્ષણત્વાલઙ્કારત્વયોર્વિનિગમકાભાવાલ્લક્ષણાનામપ્યલઙ્કારત્વમ્ અલઙ્કારાણમપિ લક્ષણત્વમ્ ઇત્યેવમ્ એકરૂપત્વસમ્ભવે ઽપીત્યર્થઃ ।
ભેદેનેતિ ।
એતાનિ લક્ષણાનિ, એતા અલઙ્કૃતય ઇત્યેવં ભેદેન ઇત્યર્થઃ ।
ગડ્ડલિકાપ્રવાહો ઽનાદિસિદ્ધો નિર્મલો વ્યવહારઃ ।
લોચના:
(લો, ઇ) ગડ્ડરિકાપ્રવાહેણેતિ---યથા ગડ્ડરિકા એકા અપરાં તાં ચંતરાનુગચ્છતિ, તાસાં ગતાનુગતમાત્રેણ ભેદઃ તથા લક્ષણનાટ્યાલઙ્કારયોરપીતિ ભાવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એષુ ચ કેષાંચિદ્ગુણાલઙ્કારભાવસંધ્યઙ્ગવિશેષાન્તર્ભાવે ઽપિ નાટકે પ્રયત્નતઃ કર્ત્તવ્યત્વાત્તદ્વિશેષોક્તિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) એષુ ચેતિ ।
કેષાઞ્ચિત્ વક્ષ્યમાણોપમાવ્યતિરેકાલઙ્કારાદિરૂપત્વેન તેષુ કાવ્યાઙ્ગેષુ કેષાઞ્ચિચ્ચ ગુણભાવતત્સમ્વન્ધિવ્યઞ્જકત્વેન તેષુ કાવ્યાઙ્ગેષુ અન્તર્ભાવસમ્ભવે ઽપિ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયત્નતઃ કર્ત્તવ્યત્વાદિતિ---કર્ત્તવ્યતા ચ તત્તપ્રસઙ્ગૌચિત્યાનુસારેણ યથાયોગ્યમેવ ન તુ સર્વત્રૈવ સર્વેષાભિત્યવધેયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતાનિ ચ---
પઞ્ચસન્ધિ ચતુર્વૃત્તિ ચતુઃ ષષ્ટ્યઙ્ગસંયુતમ્ ।
ષડવિંશલ્લક્ષણોપેતમલઙ્કારોપશોભિતમ્ ।
મહારસં મહાભોગમુદાત્તરચનાન્વિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઈ) મહારસમિતિ---રસભાવનિરન્તરમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મહાપુરુષસત્કારં સાધ્વાચારં જનપ્રિયમ્ ॥
સુશ્લિષ્ટસન્ધિયોગં ચ સુપ્રયોગં સુખાશ્રયમ્ ।
મૃદુશબ્દાભિધાનં ચ કવિઃ કુર્યાત્તુ નાટકમ્ ॥
ઇતિ મુનિનોક્તત્વાન્નાટકે ઽવશ્યં કર્તવ્યાન્યેવ વીથ્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) સુકવિના તુ એતત્ સકલવિશિષ્ટમપિ નટકં કર્ત્ત્યમિતિ મુનિનાંક્તત્વાત્ તેન સર્વભિદં કર્ત્તવ્યમિત્યાહ---પઞ્ચસન્ધિ ચતુર્વૃત્તીત્યાદિ કુર્યાત્તુ નાટકમિત્યન્તમ્ ।
પઞ્ચસન્ધયો મુખસન્ધ્યાદ્યાઃ પ્રાગુક્તાઃ પઞ્ચ ।
ચતુઃ ષષ્ટ્યઙ્ગાનિ ચ સન્ધીનાં પ્રાગુક્તાનિ ।
ષટ્ત્રિંશત્ લક્ષણાનિ ચ નાટ્યાનાં પ્રાગુક્તાનિ ।
અલઙ્કારસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્ સમ્પ્રત્યુક્તાઃ ।
"ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રયોજ્યાનિ વીથ્યઙ્ગાનિ ત્રયોદશઽ; ઇત્યુક્તત્વાત્ ત્રયસ્ત્રિંશદલઙ્કારોક્ત્યનન્તરં વીથ્યઙ્ગાનાં વક્તવ્યત્વે પ્રાપ્તે વીથિરૂપકનાટકવિશેષસ્ય વિશિપ્ય દર્શિતત્વાત્ દર્શયિષ્યમાણતદવસરે વીથ્યઙ્ગાનિ વક્ષ્યન્તે ઇત્યાહ---વીથ્યઙ્ગાનીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
લાસ્યાઙ્ગાન્યાહ--
ગેયપદં સ્થિતપાઠ્યમાસીનં પુષ્પગણ્ડિકા

પ્રચ્છેદકસ્ત્રિગૂઢં ચ સૈન્ધવાખ્યં દ્વિગૂઢકમ્ ।
ઉત્તમોત્તમકં ચાન્યદુક્તપ્રત્યુક્તમેવ ચ

લાસ્યે દશવિધં હ્યેતદઙ્ગમુક્તં મનીષિભિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) દશ લાસ્યાઙ્ગાનિ વક્તુમાહ---લાસ્યાઙ્ગાનીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર--
તન્ત્રીભાણ્ડં પુરસ્કૃત્યોપવિષ્ટસ્યાસને પુરઃ

શુદ્ધં ગાનં ગેયપદં---
લોચના:
(લો, ઉ) શુષ્કમ્ અનુકરણીયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---ગૌરીગૃહે વીણાં વાદયન્તી "મલયવતી---
ઉત્ફુલ્લકલકેસરપરાગગૌરદ્યુતે ! મમ હિ ગૌરિ ! ।
અભિવાઞ્છિતં પ્રસિધ્યતુ ભગવતિ ! યુષ્મત્પ્રસાદેન ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) તત્ર ગેયપદરૂપં લાસ્યાઙ્ગમાહ---તન્ત્રીભાણ્ડેતિ ।
તન્ત્રીભાણ્ડમ્ તન્ત્ર્યાશ્રયાં વીણાં પુરસ્કૃત્ય પ્રધાનીકૃત્ય શુષ્કં ગાનં નૃત્યહીનગાનમ્ ।
ઉત્ફુલ્લેતિ---મમાભિવાઞ્છિતમિત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
---સ્થિતપાઠ્યં તદુચ્યતે ।
મદનોત્તાપિતા યત્ર પઠતિ પ્રાકૃતં સ્થિતા

અભિનવગુપ્તપાદાસ્ત્વાહુઃ---"ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
ક્રોધોદ્ભ્રાન્તસ્યાપિ પ્રાકૃતપઠનં સ્થિતપાઠ્યમ્" ઇતિ ।
નિખિલાતોદ્યરહિતં શોકચિન્તાન્વિતાબલા ।
અપ્રસાધિતગાત્રં યદાસીનાસીનમેવ તત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) આસીનમઙ્ગમાહ---નિખિલાતોદ્યેતિ ।
મૃદઙ્ગાદિવાદ્યરહિતમ્ ।
શોકાકુલા વસ્ત્રાચ્છાદિતગાત્રી યત્તિષ્ઠતિ તદાસીનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
આતોદ્યમિશ્રિતં ગેયં છન્દાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
સ્ત્રીપુંસયોવિપર્યાસચેષ્ટિતં પુષ્પગણ્ડિકા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) પુષ્પગણ્ડિકાખ્યમઙ્ગમાહ---આતોદ્યેતિ ।
છન્દાંસિ ગદ્યપદ્યરાગાણમ્ વિપર્યાસશ્ચષ્ટાવ્યત્યાસઃ ।
લોચના:
(લો, ઊ) વિપર્યાસચેષ્ટિતં સ્ત્રિયાઃ પુરુષસ્ય ચોષ્ટિતં, પરુષસ્ય સ્ત્રીચેષ્ટિતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યાસક્તં પતિં મત્વા પ્રેમવિચ્છેદમન્યુના ।
વીણાપુરઃસરં ગાનં સ્ત્રિયાઃ પ્રચ્છેદકો મતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) પ્રચ્છેદાખ્યમઙ્ગમાહ---અન્યાસક્તમિતિ ।
ઉક્તમન્યુના પતિમવજ્ઞાય વીણાપુરસ્સરં ગાનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્ત્રીવેષધારિણાં પુંસાં નાટ્યં શ્લક્ષ્ણં ત્રિગૂઢકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) ત્રિગૂઢાખ્યમઙ્ગમાહ---સ્ત્રીવેશેતિ ।
શ્લક્ષ્ણં મનોહરમ્ ।
મકરન્દ ઇતિ ।
તેન માલતીપ્રતારણાય લવઙ્ગિકાવેશસ્ય નન્દનપ્રતારણાય માલતીવેશધારણાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા માલત્યામ્--"મકરન્દઃ--એષો ઽસ્મિ માલતીસંવૃત્તઃ" ।
કશ્ચન ભ્રષ્ટસંકેતઃ સુવ્યક્તકરણાન્વિતઃ

પ્રાકૃતં વચનં વક્તિં યત્ર તત્સૈન્ધવં મતમ્ ।
કરણં વીણાદિક્રિયા ।
ચતુરસ્ત્રપદં ગીતં મુખપ્રતિમુખાન્વિતમ્

લોચના:
(લો, ઋ) ચતુરસ્ત્રપદં ભરતાદિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વિગૂઢં રસભાવાઢ્યમ્--
---ઉત્તમોત્તમકં પુનઃ ।
કોપપ્રસાદજમધિક્ષેપયુક્તં રસોત્તરમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) દ્વિગૂઢકમઙ્ગમાહ---ચતુરસ્ત્રપદમિતિ ।
પાદચતુષ્ટયાન્વિતં ગીતમિત્યર્થઃ ।
તચ્ચ ગીતં મુખપ્રતિમુખસન્ધ્યોર્ગેયમિત્યર્થઃ ।
ઉત્તમોત્તમકમઙ્ગમાહ---ઉત્તમોત્તમકં પુનરિતિ ।
કોપેતિ ।
લાસ્યં કદાચિત્કોપજત્વાત્ અધિક્ષેપયુક્તમ્ ।
કદાચિત્ પ્રસાદજત્વાત્ રસોત્તરમિત્યર્થઃ ।
હાવહેલેતિ ।
હેલાભિન્નો ઽત્ર હાવો ગોવૃષન્યાયાત્ હેલાબાહુલ્યાર્થં તત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
હાવહેલાન્વિતં ચિત્રશ્લોકબન્ધમનોહરમ્ ।
ઉક્તિપ્રત્યુક્તિસંયુક્તં સોપાલમ્ભમલીકવત્

વિલાસાન્વિતગીતાર્થમુક્તપ્રત્યુક્તમુચ્યતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) ઉક્તપ્રત્યુક્તમઙ્ગમાહ---ઉક્તિપ્રત્યુક્તીતિ ।
ઉપાલમ્ભ ઉપહાસઃ ।
સ ચાલીકાર્થમુપન્યસ્યેત્યાહ---અલીકવદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સ્પષ્ટાન્યુદાહરણાનિ ।
એતદેવ યદા સર્વૈઃ પતાકાસ્થાનકૈર્યુતમ્

અઙ્કૈશ્ચ દશભિર્ધોરા મહાનાટકમૂચિરે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) મહાનાટકાખ્યં નાટકપ્રભેદમાહ---એતદેવેતિ ।
નાટકમેવેત્યર્થઃ ।
સર્વૈઃ પતાકાસ્થાનકૈરિતિ ।
સહસૈવાર્થસમ્પત્તિર્ગુણવત્યુપચારતઃ ।
પતાકાસ્થાનકમિદં પ્રથમં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥
ઇત્યાદિભિરુક્તૈશ્ચતુર્ભિઃ પતાકસ્થાનકૈરિત્યર્થઃ ।
લોચના:
(લો, ૠ) એવં નટકલક્ષણં ગોબલીવર્દન્યાયેન ભિન્નં મહાનાટકલક્ષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એતદેવ નાટકમ્ ।
યથા---બાલરામાયણમ્ ।
અથ પ્રકરણમ્ ---
ભવેત્પ્રકરણો વૃત્તં લૌકિકં કવિકલ્પિતમ્

શૃઙ્ગારો ઽઙ્ગી નાયકસ્તુ વિપ્રો ઽમાત્યો ઽથવા વણિક્ ।
સાપાયધર્મકામાર્થપરો ધીર શાન્તકઃ

લોચના:
(લો, ઌ) અથ ઉદ્દેશ્યકમેણ પ્રકરણાદીન્નિરૂપયતિ---ભવોદિતિ ।
લૌકિકં ન તુ દિવ્યં મિશ્રં વા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વિપ્રનાયકં યથા મૃચ્છકટિકમ્ ।
અમાત્યનાયકં માલતીમાધવમ્ ।
વણિડ્નાયકં પુષ્પભૂષિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) નાટકપ્રકરણભાણાદયો યે રૂપકોપરૂપકપ્રભેદા ઉત્કીર્ત્તિતા "વિના વિશેષં સર્વેષાં લક્ષ્મ નાટકવન્મતમ્" ।
ઇત્યુક્તત્વાદિત્થં સાઙ્ગોપાઙ્ગનાટકલક્ષણમુક્ત્વા પ્રકરણાખ્યં દ્વિતીયરૂપકમાહ---અથ પ્રકરણમિતિ ।
વૃત્તં તન્નાટ્યવર્ણનીયપ્રસઙ્ગઃ ।
તચ્ચ કવિનૈવ કલ્પિતત્વેન પુરાણેષુ અદૃષ્ટત્વાલ્લૌકિકમ્ ।
સાપાયેતિ ।
શૃઙ્ગારિત્વેન કદાચિદ્ધર્મસ્ય નાયિકાયા માનાત્ કદાચિત્કામસ્ય કામાર્થવ્યવસાયાત્ અર્થસ્ય ચાપાયવાનિત્યર્થઃ ।
ધીરપ્રશાન્ત ઇતિ ।
"સામાન્યગુણૈર્ભૂયાન્ દ્વિજાદિકો ધરિપ્રશાન્ત"ઇતિ ।
તલ્લક્ષણં પ્રાગુક્તમ્ ।
પુષ્પભૂષિતંપ્રકરણવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાયિકા કુલજા ક્વાપિ વેશ્યા ક્વાપિ દ્વયં ક્વચિત્ ।
તેન ભેદાસ્ત્રયસ્તસ્ય તત્ર ભેદસ્તૃતીયકઃ

કિતવદ્યૂતકારાદિવિટચેટકસંકુલઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) તેન ભેદાસ્ત્રયસ્તસ્યેતિ ।
તસ્ય પ્રકરણસ્ય કુલજા વેશ્યા તદુભયનાયિકાભેદાત્ ભેદક્ષત્રયમ્ ।
તત્રોભયનાયકત્વે તૃતીયભેદપાત્રાણ્યાહ--કિતવેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કુલસ્ત્રી પુષ્પભૂષિતે ।
વેશ્યા તુ રઙ્ગવૃત્તે ।
દ્વે અપિ મૃચ્છકટિકે ।
અસ્યનાટકપ્રકૃતિત્વાચ્છેષં નાટકવત્ ।
અથ ભાણઃ---
ભાણઃ સ્યાદ્ધૂર્તચરિતો નાનાવસ્થાન્તરાત્મકઃ

એકાઙ્ક એક એવાત્ર નિપુણઃ પણ્ડિતો વિટઃ ।
રઙ્ગે પ્રકાશયેત્સ્વેનાનુભૂતમિતરેણ વા

સંબોધનોક્તિપ્રત્યુક્તો કુર્યાદાકાશભાષિતૈઃ ।
સૂચયેદ્વીરશૃઙ્ગારૌ શૌર્યસૌભાગ્યવર્ણનૈઃ

તત્રૈતિવૃત્તમુત્પાદ્યં વૃત્તિઃ પ્રાયેણ ભારતિ ।
મુખનિવહણો સન્ધી લાસ્યાઙ્ગાનિ દશાપિ ચ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) ભાણાખ્યં રૂપકમાહ---અથેતિ ।
નાનાવસ્થેતિ ।
નાટકસ્યાન્તરાત્મા નાયકઃ સ નાનાવસ્થો યત્ર તાદૃશઃ ।
પણ્ડિત એવ ધૂર્ત્તો બોધ્યઃ ।
સ્વન ઇતરેણ વાનુભૂતાર્થમિત્યન્વયઃ ।
સૂચયેદિતિ ।
શૌર્ય્યેણ વીરમ્, સૌભાગ્યેન શૃઙ્ગારમ્ ।
સૂચયેદિત્યર્થઃ ।
ઉત્પાદ્યં કવિનૈવ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અત્રાકાશભાષિતરૂપપરવચનમપિ સ્વયમેવાનુવદન્નુત્તરપ્રત્યુત્તરે કુર્યાત્ ।
શૃઙ્ગારવીરરસૌ ચ સૌભાગ્યશૌર્યવર્ણનયા સૂચયેત્ ।
પ્રાયેણ ભારતી, ક્વાપિ કૌશિક્યપિ વૃત્તિર્ભવતિ ।
લાસ્યાઙ્ગાનિ ગેયપદાદીનિ ।
ઉદાહણં લીલામધુકરઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) વ્યાચષ્ટે---અત્રેતિ ।
લીલામધુકરો ભાણાખ્યરૂપકવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વ્યાયોગઃ---
ખ્યાતેતિવૃત્તો વ્યાયોગઃ સ્વલ્પસ્ત્રીજનસંયુતઃ ।
હીનો ગર્ભવિમર્શાભ્યાં નરૈર્બહુભિરાશ્રિતઃ

લોચના:
(લો, એ) પ્રકરણાદ્ ભેદો ગર્ભાવિમર્શાભાવેન ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકાઙ્કશ્ચ ભવેદસ્ત્રીનિમિત્તસમરોદયઃ ।
કૈશિકીવૃત્તિરહિતઃ પ્રખ્યાતસ્તત્ર નાયકઃ

રાજષિરથ દિવ્યો વા ભવેદ્ધીરોદ્ધતશ્ચ સઃ ।
હાસ્યશૃઙ્ગારશાન્તેભ્ય ઇતરે ઽત્રાઙ્ગિનો રસાઃ

યથા સૌગન્ધૈકાહરણમ્ ।
અથ સમવકારઃ---
વૃત્તં સમવકારે તુ ખ્યાતં દેવાસુરાશ્રયમ્ ।
સન્ધયો નિર્વિમર્શાસ્તુ ત્રયો ઽઙ્કાસ્તત્ર ચાદિમે

સન્ધી દ્વાવન્ત્યયોસ્તદ્વદેક એકો ભવેત્પુનઃ ।
નાયકા દ્વાદશોદાત્તાઃ પ્રખ્યાતા દેવમાનવાઃ

ફલં પૃથક્પૃથક્તેષાં વીરમુખ્યો ઽખિલો રસઃ ।
વૃત્તયો મન્દકૌશિક્યો નાત્ર બિન્દુપ્રવેશકૌ

વીથ્યઙ્ગાનિ ચ તત્ર સ્યુર્યયાલાભં ત્રયોદશ ।
ગાયત્ર્યુષ્ણિઙ્મુખાન્યત્ર ચ્છન્દાંસિ વિવિધાનિ ચ

લોચના:
(લો, ઐ) ગાયત્ર્યાદીનાં છન્દસાં લક્ષણાન્યાકારેષુ બોદ્ધવ્યાનિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ત્રિશૃઙ્ગારસ્ત્રિકપટઃ કાર્યશ્ચાયં ત્રિવિદ્રવઃ ।
વસ્તુ દ્વાદશનાલીભિર્નિષ્પાદ્યં પ્રથમાઙ્કગમ્

દ્વિતીયે ઽઙ્કે ચતસૃભિર્દ્વાભ્યામઙ્કેતૃતીયકે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) વ્યાયોગાખ્યં રૂપકમાહ---અથેતિ ।
સૌગન્ધિકાહરણં વ્યાયોગાખ્યરૂપકવિશેષઃ ।
સમવકારાખ્યં રૂપકમાહ---અથેતિ ।
આદિમે ઽઙ્કે અન્ત્યયોરઙ્કયોરેકઃ સન્ધિરિત્યર્થઃ ।
મન્દકૌશિક્યઃ કૌશિક્યા એવામ્તરવિશેષાઃ ।
ત્રિશૃઙ્ગારાદિકં સ્વયમેવ વ્યાખ્યાસ્યતિ---વસ્તુ ઇતિ ।
પ્રથમાઙ્કગં પ્રથમાઙ્કબોધનીયં વસ્તુ ।
ઘટિકાદ્વયાત્મકનાડીદ્વાદશકૈરષ્ટચત્વારિંશદ્દણ્ડૈર્નિષ્પાદ્યં કાર્ય્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નાલિકા ઘટિકાદ્વયમુચ્યતે ।
બિન્દુપ્રવેશકૌ ચ નાટકોક્તાવપિ નેહ વિધાતવ્યૌ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) વ્યાચષ્ટે---નાડિકા ચેતિ ઘટિકા દણ્ડદ્વયમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર---
ધર્માર્થકામૈસ્ત્રિવિધઃ શૃઙ્ગારઃ, કપટઃ પુનઃ

સ્વાભાવિકઃ કૃત્રિમશ્ચ દૈવજો વિદ્રવઃ પુનઃ ।
અચેતનૈશ્ચેતનૈશ્ચ ચેતનાચેતનૈઃકૃતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) તત્ર શૃઙ્ગારાદિકં કારિકયા આહ---ધર્માર્થેતિ ।
ત્રિકપટત્વં વ્યાખ્યાતું કપટત્રૈવિધ્યમાહ---કપટઃ પુનરિતિ ।
ત્રિવિદ્રવત્વં વ્યાખ્યાતુમાહ---વિદ્રવઃ પુનઃ ઇતિ ।
કૌતુકેન પ્રતારણાદિવિશેષો વિદ્રવઃ ।
સ ચાચેતનૈઃ કાષ્ઠપુત્તલિકાદિભિશ્ચેતનૈઃ પ્રહસનકરૈશ્ચેતનાચેતનૈશ્ચેતનત્વે ઽપિ પ્રકૃષ્ટચેતનારહિતૈઃ પશ્વાદિભિઃ તદ્વક્ષ્યતિ ।
ગજાદિભિરિતિ તત્ર ધર્મશૃઙ્ગારાદિકમિચ્છયા વ્યુત્કમેણ દર્શયતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર શાસ્ત્રાવિરોધેન કૃતો ધર્મશૃઙ્ગારઃ ।
અર્થલાભાર્થકલ્પિતોર્ઽથશૃઙ્ગારઃ ।
પ્રહસનશૃઙ્ગારઃ કામશૃઙ્ગારઃ ।
તત્ર કામશૃઙ્ગારઃ પ્રથમાઙ્કઃ એવ ।
અન્યયોસ્તુ ન નિયમ ઇત્યાહુઃ ।
ચેતનાચેતના ગજાદયઃ ।
સમવકીર્યન્તે બહવોર્ઽથા અસ્મિન્નતિ સમવકારઃ ।
યથા---સમુદ્રમથનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) તત્ર નાયિકાનાયકયોઃ અર્થલાભાર્થઃ શૃઙ્ગારો વેશ્યાનાં; ધર્માવિરોધી શૃઙ્ગારઃ સ્વદારેષુ પુંસઃ ।
સમવકારપદવ્યુત્પત્તિમાહ---સમવકીર્ય્યન્ત ઇતિ ।
લોચના:
(લો, ઓ) પ્રહસનો હાસ્યયુક્તઃ પ્રથમોદ્દિષ્ટો ઽપિ ધર્મશૃઙ્ગારઃ પશ્ચાદ્ વિધેયત્વેન પશ્ચાદ્ વ્યાખ્યાતઃ ।
અનિયમાદિતિ ક્વચિદ્દિવ્યઃ ક્વચિન્નરો વા નાયકઃ અર્થપ્રકૃતયઃ આરમ્ભયત્નાદ્યાઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ડિમઃ---
માયેન્દ્રજાલસંગ્રામક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિચેષ્ટિતૈઃ ।
ઉપરાગૈશ્ચ ભૂયિષ્ઠો ડિમઃ ખ્યાતેતિવૃત્તકઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) ડિમસંજ્ઞકં રૂપકમાહ--અથેતિ ।
માયેતિ ।
માયાત્મકત્વાત્ અદૃશ્યતા ।
ઇન્દ્રજાલમલીકનાનાવસ્તુપ્રદર્શનમ્ ।
સઙ્ગ્રામક્રોધોદ્ભ્રાન્તાદિચેષ્ટિતમિતસ્તતો વિક્ષેપઃ ।
ઉપરાગઃ ઉપદ્રવઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અઙ્ગી રૌદ્રરસસ્તત્ર સર્વે ઽઙ્ગાનિ રસાઃ પુનઃ ।
ચત્વારો ઽઙ્કા મતા નેહ વિષ્કમ્ભકપ્રવેશકૌ

નાયકા દેવગન્ધર્વયક્ષરક્ષોમહોરગાઃ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાદ્યાઃ ષોડશાત્યન્તમુદ્ધતાઃ

વૃત્તયઃ કૌશિકીહીના નિર્વિમર્શાશ્ચ સન્ધયઃ ।
દીપ્તાઃ સ્યુઃ ષડ્રસાઃ શાન્તહાસ્યશૃઙ્ગારવજિંતાઃ

અત્રોદાહરણં ચ "ત્રિપુરદાહઃ" ઇતિ મહર્ષિઃ ।
અથેહામૃગઃ--
ઈહામૃગો મિશ્રવૃત્તશ્ચતુરઙ્કઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મુખપ્રતિમુખે સન્ધી તત્ર નિર્વહણં તથા

નરદિવ્યાવનિયમૌ નાયકપ્રતિનાયકૌ ।
ખ્યાતૌ ધીરોદ્ધતાવન્યો ગૂઢભાવાદયુક્તકૃત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) ઈહામૃગાખ્યં રૂપકમાહ---અથેહેતિ ।
મિશ્રવૃત્તઃ ખ્યાતાખ્યાતવૃત્તાન્તઃ નિર્વહણોપસંહૃતિરૂપસિદ્ધિરપિ તત્રેત્યર્થઃ ।
નરદિવ્યાવિતિ ।
નરૌ વા દિવ્યૌ વા નરદિવ્યૌ વા નાયકપ્રતિનાયકાવિત્યર્થઃ ।
તયોરાદ્યો ધીરઃ ।
અન્ત્ય ઉદ્ધતઃ ।
સ ચ મૂઢભાવાત્ અયુક્તકારી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દિવ્યસ્ત્રિયમનિચ્છન્તીકપહારાદિનેચ્છતઃ ।
શૃઙ્ગારાભાસમપ્યસ્ય કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્પ્રદર્શયેત્

પતાકાનાયકા દિવ્યા મર્ત્યા વાપિ દશોદ્ધતાઃ ।
યુદ્ધમાનીય સંરમ્ભં પરં વ્યાજાન્નિવર્તતે

મહાધ્માનો વધપ્રાપ્તા અપિ વધ્યાઃ સ્યુરત્ર નો ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) દિવ્યસ્ત્રિયમનિચ્છન્તીમિચ્છતઃ શૃઙ્ગારાભાસમપીત્યન્વયઃ ।
પતાકાનાયકવ્યાપિપ્રાસઙ્ગિકવૃત્તપ્રવર્ત્તકા નાયિકા "વ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકં વૃત્તં પતાકેત્યભિધીયતે"ઇત્યુક્તત્વાત્ ।
તે તુ દિવ્યમર્ત્ત્યા દ્વાદશ ઇત્યર્થં ।
તથા ચ નાયકપ્રતિનાયકૌ દ્વૌ, પતાકાનાયકા દશ ઇતિ દ્વાધશા ।
યુદ્ધમિતિ યુદ્ધરૂપં સંરમ્ભં વિક્રમં પરબલમાનીય પ્રાપય્ય વ્યાજાત્ નિવર્ત્તયેત્ ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર હેતુમાહ---માહત્માન ઇતિ ।
તેષાં વધાનર્હત્વાદિત્યર્થઃ ।
ઇત્થં નાયકપ્રતિનાયકયોર્દિવ્યમર્ત્ત્યાદિત્વાત્ નિયમ ઉક્તઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એકાઙ્કો દેવ એવાત્ર નેતેત્યાહુઃ પરે પુનઃ

દિવ્યસ્ત્રીહેતુકં યુદ્ધં નાયકાઃ ષડિતીતરે ।
મિશ્રં ખ્યાતાખ્યાતમ્ ।
અન્યઃ પ્રતિનાયકઃ ।
પતાકાનાયકાસ્તુ નાયકપ્રતિનાયકયોર્મિલિતા દશ ।
નાયકો મૃગવદલભ્યાં નાયિકામત્ર ઈહતે વાઞ્છતીતીહામૃગઃ ।
યથા---કુસુમશેખરવિજયાદિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) અન્યે તુ દિવ્યૈકાનાયકનિયમમાહુઃ ।
અન્યે તુ ષડ્નાયકમાહુરિત્યાહ--એકાઙ્કો દિવ્ય ઇત્યાદિ ચ ।
પતાકાનાયક ઇત્યાદિકં વ્યાચષ્ટૈ---પતાકાસ્થા ઇતિ નાયકપ્રતિનાયકયોઃ સમ્બન્ધિનઃ પતાકાસ્થા નાયકા મિલિતાઃ સઙ્ગતા દશ ઇત્યર્થઃ ઈહામૃગવ્યુત્પત્તિમાહ---નાયકો મૃગવદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથાઙ્કઃ---
ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્ક એકાઙ્કો નેતારઃ પ્રાકૃતા નરાઃ

રસો ઽત્ર કરુણઃ સ્થાયી બહુસ્ત્રીપરિદેવિતમ્ ।
પ્રખ્યાતમિતિવૃત્તં ચ કવિર્બુદ્ધ્યા પ્રપઞ્ચયેત્

ભાણાવત્સન્ધૈવૃત્તયઙ્ગાન્યસ્મિઞ્જયપરાજયૌ ।
યુદ્ધં ચ વાચા કર્ત્તવ્યં નિર્વદવચનં બહુ

ઇસં ચ કેચિત્ નાટકાદ્યન્તઃ પાત્યઙ્કપરિચ્છેદાર્થમુત્સૃષ્ટિકાઙ્કનામાનમ્ આહુઃ ।
અન્યે તુ---ઉત્ક્રાન્તા વિલોમરૂપા સૃષ્ટિર્યત્રેત્યુત્સૃષ્ટિકાઙ્કઃ ।
યથા--શમિષ્ઠાયયાતિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કાખ્યં રૂપકમાહ---અથેતિ ।
બહુસ્ત્રીણાં પરિદેવિતં શોકઃ સ્થાયિભાવઃ ઇત્યર્થઃ ।
ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કપદાર્થં વ્યાચષ્ટે--ઇમં ચેતિ ।
નાટકાદ્યન્તઃ--પાતીતિ નાટકાન્તરે દ્વિત્ર્યાદ્યઙ્કાઃ ।
અસ્ય ચ એકાઙ્કત્વેન અઙ્કાન્તરોત્સઙ્કાત્ અમુમ્ ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કનામાનં કેચિદાહુરિત્યર્થઃ ।
અન્યે તુ વક્ષ્યમાણવીથ્યામપિ એકાઙ્કસત્ત્વાત્ તસ્યા અપિ ઉત્સૃષ્ટિકાઙ્કત્વાપત્તેઃ ।
તત્પદાર્થમન્યથાહુસ્તદાહ---અન્યે ત્વિતિ ।
વિલોમેતિ પ્રાકૃતનાયકત્વેન વિલોમતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ વીથી---
વીથ્યામેકો ભવેદઙ્કઃ કશ્ચિદેકો ઽત્ર કલ્પ્યતે ।
આકાશભાષિતૈરુક્તૈશ્ચિત્રાં પ્રત્યુક્તિમાશ્રિતઃ

સૂચયેદ્ભરિ શૃઙ્ગારં કિઞ્ચિદન્યાન્નસાન્ પ્રતિ ।
મુખનિર્વહણો સન્ધઈ અર્થપ્રકૃતયો ઽખિલાઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) વીથ્યાખ્યં રૂપકમાહ--અથેતિ ।
કશ્ચિદેક ઇત્યત્ર નાયક ઇતિ શેષઃ ।
અર્થપ્રકૃતય ઇતિ બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્ય્યમેવ ઇતિ યાઃ પઞ્ચ પ્રકૃતયઃ પ્રાગુક્તાસ્તા આખિલા અપિ અત્રેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કશ્ચિદુત્તમો મધ્યમો ઽધમો વા શૃઙ્ગારબહુલત્વાચ્ચાસ્યાઃ કૌશિકીવૃત્તિબહુલત્વમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) વ્યાચષ્ટે---કશ્ચિદિતિ ।
ઉત્તમાદ્યન્યતરો નાયક ઇત્યર્થઃ ।
કૌશિક્યા વૃત્તેરત્ર અનુક્તત્વે ઽપિ ભૂરિશૃઙ્ગારવત્ત્વાત્ તલ્લાભ ઇત્યાહ--શૃઙ્ગારબહુલત્વાદિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્યાસ્ત્રયોદશાઙ્ગાનિ નિર્દિશન્તિ મનીષિણઃ ।
ઉદ્ધાત્ય (ત) કાવલગિતે પ્રપઞ્ચસ્ત્રિગતં છલમ્

વાક્કેલ્યધિબલે ગણ્ડમવસ્યન્દિતનાલિકે ।
અસત્પ્રલાપવ્યાહારમૃદ(માર્દ) વાનિ ચ તાનિ તુ

તત્રોદ્ધાત્ય(ત) કાવલગિતે પ્રસ્તાવનાપ્રસ્તાવે સોદાહરણં લક્ષિતે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) પ્રસ્તાવનાપ્રસ્તાવે ઇતિ ।
"પાદનિ ત્વગતાર્થનિ તદર્થગતયે નરાઃ ।
યોજયન્તિ પદૈરન્યૈઃ સ ઉદ્ઘાત્યક ઉચ્યતે ॥
"ઇત્યુદ્ધાતકલક્ષણસ્ય "યત્રૈકત્ર સમાવેશાત્ કાર્ય્યમન્યત્ પ્રસાધ્યતે ।
પ્રયોગે સતિ તદ્જ્ઞેયં નામ્નાવલગિતં બુધૈઃ" ॥
ઇતિ અવલગિતલક્ષણસ્ય ચ પ્રસ્તાવનાપ્રસ્તાવે ઉક્તત્વાત્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મિથો વાક્યમસદ્ભૂતં પ્રપઞ્ચો હાસ્યકૃન્મતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) પ્રપઞ્ચાખ્યમઙ્ગમાહ---મિથ ઇતિ--અસદ્ભૂતમ્ અલીકાર્થમ્ અત એવ હાસ્યકૃત્ ।
લોચના:
(લો, ઔ) મિથઃ અસદ્ભતૂં વાક્યમિતિ સમ્બન્ધઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા વિક્રમોર્વશ્યામ્--વલીભીસ્થવિદૂષકચેટ્યોરન્યોન્યવચનમ્ ।
ત્રિગતં સ્યાદનેકાર્થયોજનં શ્રુતિસામ્યતઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) ત્રિગતાખ્યમઙ્ગમાહ---ત્રિગતમિતિ ।
શ્રુતિસામ્યતઃ શ્રૂયમાણશબ્દદ્વયસામ્યાત્ તયોર્વસ્તુત એકાર્થત્વે ઽપિ અનેકાર્થયોરેકભિન્નાર્થયોર્યોજનં પ્રત્યાયનમિત્યર્થઃ
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા તત્રૈવ---રાજા---
સર્વક્ષિતિભૃતાં નાથ !, દૃષ્ટા સર્વાઙ્ગસુન્દરી ।
રામા રમ્યે વનાન્તે ઽસ્મિન્ મયા વિરહિતા ત્વયા ॥
(નેપથ્યે તત્રૈવ પ્રતિશબ્દઃ) રાજા કથં દૃષ્ટેત્યાહ ।
અત્ર પ્રશ્નવાક્યમેવોત્તરત્વેન યોજિતમ્ ।
નટાદિત્રિતયવિષયમેવેદમિતિ કશ્ચિત્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) સર્વક્ષિતીતિ---ઇદં હિમાલયસ્ય સમ્બોધનમ્ ।
મયા વિરહિતા સર્વાઙ્ગસુન્દરી રામા ઉર્વશી રમ્યે ઽસ્મિન્ વનાન્તે ત્વયા દૃષ્ટા ઇતિ પ્રશ્નઃ ।
કથં દૃષ્ટા ઇત્યાહત્વયા વિરહિતા મયા દૃષ્ટેતિ પ્રતિશબ્દાર્થસ્ય યોજનાદ્દર્શનોત્તરણશબ્દયોરેકાર્થત્વે ઽપિ દર્શિતરીત્યા પ્રશ્રોત્તરભાવેન યોજનાદનેકાર્થતા, તદ્ વ્યાચષ્ટે---અત્ર પ્રશ્રેતિ ।
નટનટીસૂત્રધારત્રયપ્રયોજ્યત્વેનાસ્ય ત્રિગતત્વં કેચિત્ વ્યાચક્ષતે, તદાહ---નટાદીતિ ।
લોચના:
(લો, અ) ક્ષિતિભૃતાં પર્વતાનાં રાજ્ઞાઞ્ચ ।
મયા વિરહિતા ત્વયા દૃષ્ટા; પક્ષે ત્વયા વિરહિતા મયા દૃષ્ટા ।
અત્ર રાજ્ઞાં પ્રથમાર્થાભિપ્રાયેણ પ્રશ્રરૂપાર્થં વાક્યમિદમુક્ત્વા પર્વતે પ્રતિધ્વનિમાકર્ણ્ય દ્વિતીયાર્થઃ પર્વતસ્યોત્તરત્વેનાવગતો વિરહોન્માદાત ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રિયાભૈરપ્રિયૈર્વાક્યૈર્વિલોભ્યચ્છલનાચ્છલમ્ ।
યથા વેણ્યામ્--ભીમાર્જુનૌ---
કર્તા દ્યૂતચ્છલાનાં, જતુમયશરણોદ્દીપનઃ સો ઽભિમાની રાજા દુઃશાસનાદેર્ગુરુરનુજશતસ્યાઙ્ગરાજસ્ય મિત્રમ્ ।
કૃષ્ણાકેશોત્તરીયવ્યપનયનપટુઃ પાણ્ડવા યસ્ય દાસાઃ ક્વાઽસ્તે દુર્યોધનો ઽસૌ કથયત, ન રુષા, દ્રષ્ટુમભ્યાગતૌ સ્વઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) છલાખ્યમઙ્ગમાહ---પ્રિયાભૈરિતિ ।
વિલોભ્ય પ્રતાર્ય છલનાદુપહસનાત્ ।
કર્ત્તેતિ---પલાયિતું દુર્યોધનમન્વિષ્યતો ભીમાર્જુનયોર્વાક્યમિદમ્ ।
દ્યૂતચ્છલાદિકર્ત્તૃત્વવિશિષ્ટો યસ્તં દ્રષ્ટુમાગતૌ સ્વઃ ન તુ રુષા ઇત્યન્વયઃ ।
શરણં ગૃહમ્ ।
દુઃ શાસનાદેરનુજશતસ્ય ગુરુરિત્યન્વયઃ ।
અઙ્ગરાજસ્ય કર્ણસ્ય ।
અત્ર દ્રષ્ટુમેવ ન રુષેતિ પ્રિયાભેન વાક્યેન પ્રતાર્ય ઉપહસનમ્ ।
લોચના:
(લો, આ) શરણં ગૃહમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યે ત્વાહુશ્છલં કિઞ્ચિત્કાર્યમુદ્દિશ્ય કસ્યચિત્

ઉદીર્યતે યદ્વચનં વઞ્ચનાહાસ્યરોષકૃત્ ।
વાક્કેલિર્હાસ્યસમ્બન્ધો દ્વિત્રિપ્રત્યુક્તિતો ભવેત્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) અન્યે ઇતિ ।
કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્ કાર્યમુદ્દિશ્ય ઇત્યન્વયઃ ।
વાક્કેલિરૂપમ્ અઙ્ગમાહ---વાક્કેલીતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દ્વિત્રીત્યુપલક્ષણમ્ ।
યથા---
ભિક્ષો ! માંસનિષેવણં પ્રકુરુષે, કિં તેન મદ્યં વિના મદ્યં ચાપિ તવ પ્રિયં પ્રિયમહો વારાઙ્ગનાભિઃ સહ ।
વેશ્યાપ્યર્થરુચિઃ કુતસ્તવ ધનં દ્યૂતેન ચૌર્યેણ વા ચૌર્યદ્યૂતપરિગ્રહો ઽપિ ભવતો, નષ્ટસ્ય કાન્યા ગતિઃ ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) ભિક્ષો ઇતિ ।
પરિહાસાય માંસં ભક્ષન્તં ભિક્ષું પ્રતિ ભિક્ષો ઇત્યાદિર્ગૃહિણઃ પ્રશ્રઃ ।
કિં તેન ઇતિ ભિક્ષોઃ પ્રત્યુત્તરમ્ ।
મદ્યં ચાપિ ઇત્યાદિકં ગૃહિણઃ ।
પ્રિયમહો વેશ્યાઙ્ગનાભિરિત્યાદિકં ભિક્ષોઃ ।
અત્રાધિકસ્યાપ્યકાર્યસ્ય સત્ત્વે અલ્પકાર્યપ્રશ્રાત્ અહો ઇત્યુક્તમ્ ।
વેશ્યાપીત્યાદિ ધનમિત્યન્તં ગૃહિણઃ ।
દ્યૂતેનેત્યાદિકં ભિક્ષોઃ ।
ચૌર્ય્યેત્યાદિકં ગૃહિણઃ ।
નષ્ટસ્યેત્યાદિકં ભિક્ષોઃ પ્રત્યુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કેચિત્--"પ્રક્રાન્તવાક્યસ્ય સાકાઙ્ક્ષસ્યૈવ નિવૃત્તિર્વાક્કેલિઃ" ઇત્યાહુઃ ।
અન્યે "અનેકસ્ય પ્રશ્નસ્યૈકમુત્તરમ્" ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) કેચિદિતિ---આકાઙ્ક્ષોત્થાપકપ્રક્રાન્તવાક્યસ્ય તદનિવૃત્તૌ તન્નિવર્તકવાક્યાદ્યુક્તિઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અન્યોન્યવાક્યાધિક્યોક્તિઃ સ્પર્ધયાધિબલં મતમ્ ।
યથા મમ પ્રભાવત્યામ્--વજ્રનાભઃ---
અસ્ય વક્ષઃ ક્ષણોનૈવ નિર્મથ્ય ગદયાનયા ।
લીલયોન્મૂલયામ્યેષ ભુવનદ્વયમદ્ય વઃ ॥
પ્રદ્યુમ્નઃ---અરે રે અસુરાપસદ ! અલમમુના બહુપ્રલાપેન ।
મમ ખલુ---
અદ્ય પ્રચણ્ડભુજદણ્ડસમર્પિતોરુકોદણ્ડનિર્ગલિતકાણ્ડસમૂહપાતૈઃ ।
આસ્તાં સમસ્તદિતિજક્ષતજોક્ષિતેયં ક્ષોણિઃ ક્ષણેન પિશિતાશનલોભનીયા ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) અધિબલાખ્યમઙ્ગમાહ---અન્યોન્યેતિ ।
અસ્ય વજ્ઞ ઇત્યાદિકં પ્રાગ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અદ્ય પ્રચણ્ડેતિ ।
અદ્ય મમ પ્રચણ્ડે ભુજદણ્ડે સમર્પિતો ય ઉરુઃ કોદણ્ડસ્તતો નિર્ગલિતાનાં કાણ્ડાનાં બાણઆનાં સમૂહસ્ય (સહસ્ત્રસ્ય વા પાઠભેદાત્ ) પાતૈરિયં ક્ષૌણી ક્ષણેન સમસ્તદૈત્યક્ષતજૈઃ ઉક્ષિતા સતી પિશિતાશનાનાં લોભનીય આસ્તામિત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ગણ્ડં પ્રસ્તુતસંબન્ધિ ભિન્નાર્થં સત્વરં વચઃ

યથા વેણ્યામ્--રાજા---
અધ્યાસિતું તવ ચિરાજ્જઘનસ્થલસ્ય પર્યાપ્તમેવ કરભોરુ ! મમોરુગ્મમ્ ॥
અનન્તરમ્ (પ્રવિશ્ય) કઞ્ચુકી--દેવ ! ભગ્નં ભગ્નમ્-ઇત્યાદિ ।
અત્ર રથકેતનભઙ્ગાર્થં વચનમૂરુભઙ્ગાર્થે સમ્બન્ધે સમ્બદ્ધમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) ગણ્ડાખ્યમઙ્ગમાહ---ગણ્ડમિતિ ।
સત્વરેણોક્તત્વાત્ સત્વરં ભિન્નાર્થં વચો યત્ પ્રસ્તુતસ્ય પ્રક્રાન્તસ્ય વર્ણનં તત્ સમ્બન્ધિતયા પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ ।
રાજા દુર્યોધનઃ ।
કરભોરુ ઇતિ ભાનુમત્યાઃ સમ્બોધનમ્ ।
જઘનસ્થલસ્યાધ્યાસિતુમ્ અધ્યાસનાય ઇત્યર્થઃ ।
ભાવે તુમ્યોગાત્ ષષ્ટી ।
પર્યાપ્તં યોગ્યમ્ ।
અત્ર પ્રક્રાન્તસ્ય ઊરોર્ભઙ્ગપ્રતીતિરિત્યાહ---અત્રેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાખ્યાનં સ્વરસોક્તસ્યાન્યથાવસ્યન્દિતં ભવેત્ ।
યથા છિલિતરામે--સીતા-જાદ ! કાલ્લં ક્ખુ અઓજ્ઝાએણ ગન્તવ્વમ્, તર્હિ સો રાઆ વિણએણ પણયિદવ્વો ।
લવઃ--અથ કિમાવાભ્યાં રાજોપજીવિભ્યાં ભવિતવ્યમ્ ।
સીતા--જાદ ! સો ક્ખુ તુમ્હાણં પિદા ।
લવઃ--કિમાવયો રઘુપતિઃ પિતા ।
સીતા--(સાશઙ્કમ્) મા અણ્ણધા સઙ્કદ્ધમ્, ણ ક્ખુ તુમ્હાણં સઅલાએ જ્જેવ પુહવીએત્તિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, શ) અવસ્યન્દિતાખ્યમઙ્ગમાહ---વ્યાખ્યાનમિતિ ।
સ્વરસોક્તસ્ય વક્તૃભાવેન ઉત્કસ્ય શ્રોતુરસ્વરસાત્ યદન્યથા વ્યાખ્યાનં તદવસ્યન્દિતમિત્યર્થઃ ।
જાદેત્યાદિ લવકુશૌ પ્રતિ સીતાયા ઉક્તિઃ ।
જાત ! કલ્યં ખલુ યુવાભ્યામયોધ્યાયાં ગન્તવ્યમ્ ।
તત્ર સ રાજા વિનયેન પ્રણમિતવ્યઃ (ઇતિ સંસ્કૃતમ્) ।
જાદેતિ ।
જાતઃ સ ખલુ યુવયોઃ પિતા (ઇતિ સંસ્કૃતમ્) ।
સાતઙ્કમિતિ ।
વાલ્મીકિનેષેધાત્ આતઙ્કઃ ।
મા અણ્ણધા ઇતિ, મા અન્યથા શઙ્કેથામ્ ।
ન ખલુ યુવયોઃ કિં તુ સકલાયા એવ પૃથિવ્યા ઇતિ (ઇતિ સંસ્કૃતમ્) પૃથિવ્યા ઇત્યત્ર પૃથિવીસ્થલોકસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અત્રપિતેતિ જનકપરતયા સીતયા સ્વરસોક્તસ્ય લબ્ધાવસ્યન્દનાત્ તયા એવ પાલકતયા વ્યાખ્યાનં કૃતમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રહેલિકૈવ હાસ્યેન યુક્તા ભવતિ નાલિકા

સંવરણકાર્યુત્તરં પ્રહેલિકા ।
યથા રત્નાવલ્યામ્---સુસઙ્ગતા---સહિ જસ્સ કિદે તુમં આઅદા સો ઇદ જ્જેવ ચિટ્ઠદિ ।
સાગરિકા--કસ્સ કિદે અહં આઅદા સુસઙ્ગતા--ણં ક્ખુ ચિત્તફલઅસ્સ ।
અત્ર ત્વં રાજ્ઞઃ કૃતે આગતેત્યર્થઃ સંવૃતઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ષ) નાલિકાખ્યમઙ્ગમાહ---પ્રહોલિકેતિ ।
સંવરણકારીતિ વ્યાખ્યાનરૂપાઙ્ગે ઽપિ સંવરણરૂપસ્ય સત્ત્વે ઽપ્યત્ર હાસ્યયુક્તત્વં વિશેષઃ ।
સહિ જસ્સેતિ---સખિ યસ્ય કૃતે ત્વમાગતા સો ઽત્રૈવ તિષ્ઠતીતિ સંસ્કૃતમ્ ।
કસ્સેતિ ।
કસ્ય કૃતે અહમાગતા (ઇતિ સંસ્કૃતમ્) ણં ચિત્તેતિ ।
નનુ ચિત્રફલકસ્ય (ઇતિ સંસ્કૃતમ્)
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસત્પ્રલાપો યદ્વાક્યમસંબદ્ધં તથોત્તરમ્ ।
અગૃહ્ણતો ઽપિ મૂર્ખસ્ય પુરો યચ્ચ હિતં વચઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, સ) ત્રિવિધમસત્પ્રલાપાખ્યમઙ્ગમાહ---અસદિતિ ।
અસમ્બદ્ધમલીકારોયમાણાર્થકં વાક્યમુત્તરઞ્ચ તાદૃશમિત્યર્થઃ ।
તૃતીયમસત્પ્રલાપાખ્યમઙ્ગમાહ---અગૃહ્ણતો ઽપીતિ ।
હિતં વચો ઽગૃહ્ણતો ઽપિ મૂર્ખસ્યેત્યન્વયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્રાદ્યં યથા મમ પ્રભાવત્યામ્--પ્રદ્યુમ્નઃ--
(સહકારવલ્લીમવલોક્ય સાનન્દમ્) અહો કથમિહૈવ---
અલિકુલમઞ્જુલકેશી પરિમલબહલા રસાવહા તન્વી ।
કિસલયપેશલપાણિઃ કોકિલકલભાષિણી પ્રિયતમ્ મે ॥
એવમસંબદ્ધોત્તરે ઽપિ ।
તૃતીયં યથા--વેણ્યાં દુર્યોધનં પ્રતિ ગાન્ધારીવાક્યમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, હ) અલિકુલેતિ---ચૂતલતિકાયાં પ્રભાવતીભ્રમાદિયમુક્તિઃ ।
ઇહેયં ચૂતલતિકેતિ ।
કૈવ પ્રભાવતી કીદૃશી ? અલિકુલમ્ એવ મઞ્જુલાઃ કેશઆ યસ્યાસ્તાદૃશી, કિસલયમેવ પેશલપાણિર્યસ્યાસ્તાદૃશી ।
કોકિલપદમત્ર તદ્ભાષાપરમ્ ।
તથા ચ તદ્ભાષારૂપવિભાષાવતીત્યર્થઃ ।
ન તુ કોકિલવદ્ભાષણશીલા ઇત્યર્થઃ ।
તદાભેદભાષણાત્ અભેદારોપાનુપપત્તેઃ ।
અત્ર ચ આહાર્યારોપાભાવાત્ ન રૂપકં કિન્તુ વાસ્તવભ્રમાત્ ભ્રાન્તિમદલઙ્કાર એવ ।
એવમસમ્બદ્ધોત્તરેષ્વપીતિ ।
તત્ર યથા મમ-- દ્વિજઃ શાખાયુક્તસ્ત્વયિ કૃતકથઃ કોકિલ ઇતિ ત્વયાખ્યેયં મન્દે મયિ વિરહિપાતે કિયદઘમ્ ।
ઇતિ પ્રશ્રે વાયોર્મુકુલપુલકા ચૂતલતિકા ધ્રુવં ધૃત્વા મૌલિં ન ખલુ કિયદિત્યુત્તરયતિ ॥
અત્ર હિ વાતધૂતમૌલિકાયાં ચૂતલતિકાયાં મન્દવયોઃ કતિ માપપ્રશ્રે મૌલિપૂનનેન પાપભાવોત્તરારોપઃ ।
વાયોઃ પ્રશ્રપ્રકારઃ પૂર્વાર્દ્ધાર્થઃ ।
પૂર્વપ્રાપ્તપાપવ્યવસ્થકે જને એક પ્રશ્રૌચિત્યાદિત્યાહ---દ્વિજ ઇતિ ।
શાખાયુક્તવિટપસ્થિતો દ્વિજઃ પક્ષી ।
કોકિલ એવ દ્રુપદામન્ત્રસ્ય ઋષિઃ કોકિલનામ વેદશાખાયુક્તો દ્વિજઃ સ ત્વયિ કૃતકથ ઇત્યતસ્ત્વયા મન્દે વેદરહિતે ઇદમપ્યાખ્યેયમ્ ।
વિરહિવધે કિયત્ પાપમિતિ પ્રશ્રઃ ।
મન્દવાયોઃ કામોદ્દીપકત્વેન વિરહિહન્તૃત્વાત્ અયં પ્રશ્રઃ ।
વ્યવસ્થાકથને હર્ષોત્પુલકઃ ।
તૃતીયં યથા વેણ્યાં દુર્યોધનં પ્રતિ ગાન્ધાર્યા હિતવાક્યમ્ ।
અથવા પ્રદીયતાં દાશરથયે મૈથિલીતિ રાવણં પ્રતિ વિભીષણસ્ય વાક્યમિદમપિ બોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વ્યાહારો યત્પરસ્યાર્થે હાસ્યક્ષોભકરં વચઃ ।
યથા માલવિકાગ્નિમિત્ર---(લાસ્યપ્રયોગાવસાને માલવિકા નિર્ગન્તુમિચ્છતિ) વિઢૂષકઃ--મા દાવ ઉવદેસમુદ્ધા ગમિસ્સસિ ।
(ઇત્યુપક્રમેણ) ગણદાસઃ--(વિદૂષકં પ્રતિ---) આર્ય ! ઉચ્યતાં યસ્ત્વયા ક્રમભેદો લક્ષિતઃ ।
વિદૂષકઃ--પઢમં બમ્ભણપૂઆ ભોદિ, સા ઇમાએ લઙ્ઘિદા ।
(માલવિકાસ્મર્યતે) ઇત્યાદિના નાયકસ્ય વિશુદ્ધનાયિકાદર્શનપ્રયુક્તેન હાસલોભકારિણ વચસા વ્યાહારઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ક) વ્યાહારરૂપકમઙ્ગમાહ---વ્યાહાર ઇતિ ।
લાસ્યાવસાને નૃત્યસમાપ્તૌ ।
મા દાવ ઇતિ ।
મા તાવદુપદેશમુગ્ધા ગમિષ્યસીતિ (સંસ્કૃતમ્) ।
ઉપદેશઃ શાસ્ત્રેપદેશઃ ।
તદ્વિસંમુગ્ધા તર્કરુદ્ધકારિણી ભૂત્વા ઇતિ શેષઃ ।
પઠમમિતિ ।
પ્રથમં બ્રાહ્મણપૂજા ભવતિ સા અનયા લઙ્ઘિતા ।
(ઇતિ સં-) ।
અત્ર પરસ્ય લાજ્ઞો લાભાર્થં હાસ્યકરં વિદૂષકસ્ય વાક્યમાહ--
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
દોષા ગુણા ગુણા દોષા યત્ર સ્યુર્મૃદર્(માદં)વં હિ તત્

ક્રમેણ યથા---
પ્રિય ! જીવિતતાક્રૌર્યં નિઃસ્નેહત્વં કૃતઘ્નતા ।
ભૂયસ્ત્વદ્દર્શનાદેવ મમૈતે ગુણતાં ગતાઃ ॥
તસ્યાસ્તદ્રૂપસૌન્દર્યં ભૂષિતં યૌવનશ્રિયા ।
સુખૈકાયતનં જાતં દુઃખાયૈવ મમાધુના ॥
એતાનિ ચાઙ્ગનિ નાટકાદિષુ સમ્ભવન્ત્યપિ વીથ્યામવશ્યં વિધેયાનિ સ્પષ્ટતયા નાટકાદિષુ વિનિવિષ્ટાન્યપીહોદાહૃતાનિ ।
વીથીવ નાનારસાનાં ચાત્ર માલારૂપતયા સ્થિતત્વાદ્વીથીયમ્ ।
યથા---માલવિકા ।
અથ પ્રહસનમ્---
ભાણાવત્સન્ધિસચ્ધ્યઙ્ગલાસ્યાઙ્ગાઙ્કૈર્વિનિર્મિતમ્ ।
ભવેત્પ્રહસનં વૃત્તં નિન્દ્યાનાં કવિકલ્પિતમ્

અત્ર નારભટી, નાપિ વિષ્કમ્ભકપ્રવેશકૌ ।
અઙ્ગી હાસ્યરસસ્તત્ર વીથ્યઙ્ગાનાં સ્થિતિર્ન વા

તત્ર---
તપસ્વિભગદ્વિપ્રપ્રભૃતિષ્વત્ર નાયકઃ ।
એકો યત્ર ભવેદ્ધૃષ્ટો હાસ્યં તચ્છુદ્ધમુચ્યતે ।
યથા કન્દર્પકેલિઃ ।
આશ્રિત્ય કઞ્ચન જનં સંકીર્ણમિતિ તદ્વિદુઃ

યથા---ધૂર્તચરિતમ્ ।
વૃત્તં બહૂનાં ધૃષ્ટાનાં સઙ્કીર્ણં કેચિદૂચિરે ।
તત્પુનર્ભવતિ દ્વ્યઙ્કમથવૈકાઙ્કનિર્મિતમ્

યથા--લટકમેલકાદિઃ ।
મુનિસ્ત્વાહ---
વેશ્યાચેટનપુંસકવિટધૂર્તા વન્ધકી ચ યત્ર સ્યુઃ ।
અવિકૃતવેષપરિચ્છચેષ્ટિતકરણં તુ સઙ્કીર્ણમ્ ॥
ઇતિ ।
વિકૃતં તુ વિદુર્યત્ર ષણ્ઢકઞ્ચુકિતાપસાઃ ।
ભુજઙ્ગચારણભટપ્રભૃતેર્વેષવાગ્યુતાઃ

ઇદં તુ સઙ્કીર્ણેનૈવ ગતાર્થમિતિ મુનિના પૃથઙ્નોક્તમ્ ।
અથોપરૂપકાણિ ।
તત્ર નાટિકા કૢપ્તવૃત્તા સ્યાત્ સ્ત્રીપ્રાયા ચતુરઙ્કિકા ।
પ્રખ્યાતો ધીરલલિતસ્તત્ર સ્યાન્નાયકો નૃપઃ

સ્યાદન્તઃ પુરસમ્બદ્ધા સઙ્ગીતવ્યાપૃતાથવા ।
નવાનુરાગા કન્યાત્ર નાયિકા નૃપવંશજા

સમ્પ્રવર્તેત નેતાસ્યાં દેવ્યાસ્ત્રાસેન શઙ્કિતઃ ।
દેવો ભવેત્પુનર્જ્યેષ્ઠા પ્રગલ્ભા નૃપવંશજા

પદે પદે માનવતી તદ્વશઃ સઙ્ગમો દ્વયોઃ ।
વૃત્તિઃ સ્યાત્કૌશિકી સ્વલ્પવિમર્શાઃ સન્ધયઃ પુનઃ

દ્વયોર્નાયિકાનાયકયોઃ ।
યથા--રત્નાવલી---વિદ્ધશાલભઞ્જિકાદિઃ ।
અથ ત્રોટકમ્-
સપ્તાષ્ટનવપઞ્ચાઙ્કં દિવ્યમાનુષસંશ્રયમ્ ।
ત્રોટકં નામ તત્પ્રાહુઃ પ્રત્યઙ્કં સવિદૂષકમ્

પ્રત્યઙ્કસવિદૂષકત્વાદત્ર શૃઙ્ગારો ઽઙ્ગી ।
સપ્તાઙ્કં યથા--સ્તમ્ભિતરમ્ભમ્ ।
પઞ્ચાઙ્કં યથા--વિક્રમોર્વશી ।
અથ ગોષ્ઠી---
પ્રાકૃતૈર્નવભૈઃ પુંભિર્દશભિર્વાપ્યલંકૃતા ।
નોદાત્તવચના ગોષ્ઠી કૌશિકીવૃત્તિશાલિની

હીના ગર્ભવિમર્શાભ્યાં પઞ્ચષડ્યોષિદન્વિતા ।
કામશૃઙ્ગારસંયુક્તા સ્યાદેકાઙ્કવિનિર્મિતા

યથા---રૈવતમદનિકા ।
અથ સટ્ટકમ્--
સટ્ટકં પ્રાકૃતાશેષપાઠ્યં સ્યાદપ્રવેશકમ્ ।
ન ચ વિષ્કમ્ભકો ઽપ્યત્ર પ્રચુરશ્ચાદ્ભુતો રસઃ

અઙ્કા જવનિકાખ્યાઃ સ્યુઃ સ્યાદન્યન્નાટિકાસમમ્ ।
યથા---કર્પૂરમઞ્જરી ।
અથ નાટ્યરાસકમ્---
નાટ્યરાસકમેકાઙ્કં બહુતાલલયસ્થિતિ

ઉદાત્તનાયકં તદ્વત્પીઠમર્દેપનાયકમ્ ।
હાસ્યો ઽઙ્ગ્યત્ર સશૃઙ્ગારો નારી વાસકસજ્જિકા

મુખનિર્વહણે સન્ધઈ લાસ્યાઙ્ગાનિ દશાપિ ચ ।
કેચિત્પ્રતિમુખં સન્ધૈમિહ નેચ્છન્તિ કેવલમ્

લોચના:
(લો, ઇ) તાલઃ ચઞ્ચુપુટાદિઃ ।
પીઠમર્દ્દે ઽત્રૈવોક્તપ્રકારઃ ।
ગીતં ભરતદિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર સન્ધૈદ્વયવતી યથા--નર્મવતી ।
સન્ધૈચતુષ્ટયવતી યથા--વિલાસવતી ।
અથ પ્રસ્થાનકમ્--
પ્રસ્થાને નામકો દાસો હીનઃ સ્યાદુપનાયકઃ ।
દાસી ચ નાયિકા વૃત્તિઃ કૌશિકી ભારતી તથા

સુરાપાનસમાયોગાદુદ્દિષ્ટાર્થસ્ય સંહૃતિઃ ।
અઙ્કૌ દ્વૌ લયતાલાદિર્વિલાસો બહુલસ્તથા

યથા---શૃઙ્ગારતિલકમ્ ।
અથોલ્લાપ્યમ્---
ઉદાત્તનાયકં દિવ્યવૃત્તમેકાઙ્કભૂષિતમ્ ।
શિલ્પકાઙ્ગૈર્યુતં હાસ્યશૃઙ્ગારકરુણૈ રસૈઃ

ઉલ્લાપ્યં બહુસંગ્રામમસ્ત્રગીતમનોહરમ્ ।
ચતસ્ત્રો નાયિકાસ્તત્ર ત્રયો ઽઙ્કા ઇતિ કેચન

શિલ્પકાઙ્ગાનિ વક્ષ્યમાણાનિ ।
યથા--દેવીમહાદેવમ્ ।
અથ કાવ્યમ્---
કાવ્યમારભટીહીનમેકાઙ્ગંહાસ્યસંકુલમ્ ।
ખણ્ડમાત્રાદ્વિપદિકાભગ્નતાલૈરલંકૃતમ્

લોચના:
(લો, ઈ) ખણ્ડમાત્રાદય આકરેષુ બોદ્ધવ્યાઃ ।
આદૌ મુખપ્રતિમુખે ।
અન્તિમો નિર્વહણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
વર્ણમાત્રાછડ્ડણિકાયુતં શૃઙ્ગારભાષિતમ્ ।
નેતા સ્ત્રી ચાપ્યુદાત્તાત્ર સન્ધી આદ્યો તથાન્તિમઃ

યથા---યાદવોદયમ્ ।
અથ પ્રેઙ્ખણમ્---
ગર્ભાવમર્શરહિતં પ્રેઙ્ખણં હીનનાયકમ્ ।
અસૂત્રધારમેકાઙ્કમવિષ્કમ્ભપ્રવેશકમ્

નિયુદ્ધસમ્ફેટયુતં સર્વવૃત્તિસમાશ્રિતમ્ ।
લોચના:
(લો, ઉ) નિયુદ્ધં બાહુયુદ્ધમ્ ।
સમ્ફેટો રોષભાષણમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
નેપથ્યે ગીયતે નાન્દી તથા તત્ર પ્રરોચના

યથા---વાલિવધઃ ।
અથ રાસકમ્---
રાસકં પઞ્ચપાત્રં સ્યાન્મુખનિર્વહણાન્વિતમ્ ।
ભાષાવિભાષાભૂયિષ્ઠં ભારતી કૌશિકીયુતમ્

લોચના:
(લો, ઊ) ભાષેતિ--ભાષાવિભાગે યથા--ભાષાર્ણવે---
"ભાષા મધ્યમપાત્રાણાં નાટકાદૌ વિશેષતઃ ।
મહારાષ્ટ્રી સૌરસેનીત્યુક્તા ભાષા દ્વિધા બુધૈઃ ।
હીનૈર્ભાષ્યા વિભાષા સ્યાત્ સા ચ સપ્તવિધા સ્મૃતા ।
પ્રાચ્યાવન્તી માગધી ચ શાકારી ચ તથાપરા ।
ચાણ્ડાલી શાવરી ચૈવ તથા ભીરીતિ ભેદતઃ ॥
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસૂત્રધારમેકાઙ્કં સવીથ્યઙ્ગં કલાન્વિતમ્ ।
શ્લિષ્ટનાન્દીયુતં ખ્યાતનાયિકં મૂર્ખનાયકમ્

ઉદાત્તભાવવિન્યસસંશ્રિતં ચોત્તરોત્તરમ્ ।
ઇહ પ્રતિમુખં સન્ધિમપિ કેચિત્પ્રચક્ષતે

યથા---મેનંકાહિતમ્ ।
અથ સંલાપકમ્---
સંલાપકે ઽઙ્કાશ્ચત્વારસ્ત્રયો વા નાયકઃ પુનઃ ।
પાષણ્ડઃ સ્યાદ્રસસ્તત્ર શૃઙ્ગારકરુણોતરઃ

ભવેયુઃ પુરસંરોધચ્છલસંગ્રામવિદ્રવાઃ ।
ન તત્ર વૃત્તિર્ભવતિ ભારતી ન ચ કૌશિકી

યથા---માયાકાપાલિકમ્ ।
અથ શ્રીગદિતમ્---
પ્રખ્યાતવૃત્તમેકાઙ્કં પ્રખ્યાતોદાત્તનાયકમ્ ।
પ્રસિદ્ધનાયિકં ગર્ભવિમર્શાભ્યાં વિવર્જિતમ્

ભારતીવૃત્તિબહુલં શ્રીતિશબ્દેન સંકુલમ્ ।
મતં શ્રીગદિતં નામ વિદ્વદ્ભિરુપરૂપકમ્

યથા---ક્રીડારસાતલમ્ ।
શ્રીરાસીના શ્રીગદિતે ગાયેત્કિં ચિત્પઠેદપિ ।
એકાઙ્કો ભારતીપ્રાય ઇતિ કેચિત્પ્રચક્ષતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ખ) શ્રીગદિતાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
પ્રીતિશબ્દેન પ્રીતિજનકશબ્દેન ।
શ્રીરાસીનેતિ ।
શ્રીઃ લક્ષ્મીઃ ।
આસીના પ્રવિષ્ટા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ઊહ્યમુદાહરણમ્ ।
અથ શિલ્પકમ્---
ચત્વારઃ શિલ્પકે ઽઙ્કાઃ સ્યુશ્ચતસ્ત્રો વૃત્તયસ્તથા ।
અશાન્તહાસ્યાશ્ચ રસા નાયકો બ્રાહ્મણો મતઃ

વર્ણનાત્ર શ્મશાનાદેર્હેનઃ સ્યાદુપનાયકઃ ।
સપ્તિવિંશતિરઙ્ગાનિ ભવન્ત્યેતસ્ય તાનિ તુ

આશંસાતર્કસંદેહતાપોદ્વેગપ્રસક્તયઃ ।
પ્રયત્નગ્રથનોત્કણ્ઠાવહિત્થાપ્રતિપત્તયઃ

વિલાસાલસ્યબાષ્પાણિ પ્રહર્ષાશ્વાસમૂઢતાઃ ।
સાધનાનુગમોચ્છવાસવિસ્મયપ્રાપ્તયસ્તથા

લાભવિસ્મૃતિસંફોટા વૈશારદ્યં પ્રબોધનમ્ ।
ચમત્કૃતિશ્ચેત્યમીષાં સ્પષ્ટત્વાલ્લક્ષ્મ નોચ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ગ) શિલ્પકાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
હીન ઇતિ ।
નિકૃષ્ટજનો ઽસહાયઃ ।
અસ્યાશંસાદ્યઙ્ગાન્યુદ્દિશ્ય તલ્લક્ષણોદાહરણે સ્પષ્ટત્વાદુપેક્ષિતે ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સંફોટગ્રથનયોઃ પૂર્વમુક્તત્વાદેવ લક્ષ્મ સિદ્ધમ્ ।
યથા---કનકાવતીમાધવઃ ।
અથ વિલાસિકા---
શૃઙ્ગારબહુલૈકાઙ્કા દશલાસ્યાઙ્ગસંયુતા ।
વિદૂષકવિટાભ્યાં ચ પીઠમર્દેન ભૂષિતા

હીના ગર્ભવિમર્શાભ્યાં સંધિભ્યાં હીનનાયકા ।
સ્વલ્પવૃત્તા સુનેપથ્યા વિખ્યાતા સા વિલાસિકા

કેચિત્તુ તત્ર વિલાસિકાસ્થાને વિનાયિકેતિ પઠન્તિ ।
તસ્યાસ્તુ "દુર્મલ્લિકાયામન્તર્ભાવઃ" ઇત્યાન્યે ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઘ) વિલાસિકાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ દુર્મલ્લિકા---
દુર્મલ્લી ચતુરઙ્કા સ્યાત્ કૌશિકીભારતીયુતા ।
અગર્ભા નાગરનરાન્યૂનનાયકભૂષિતા

ત્રિનાલિઃ પ્રથમો ઽઙ્કાસ્યાં વિટક્રીડામયો ભવેત્ ।
પઞ્ચનાલિદ્વિતીયો ઽઙ્કો વિદૂષકવિલાસવાન્

ષણ્ણાલિકસ્તૃતીયસ્તુ પીઠમર્દવિલાસવાન્ ।
ચતુર્થો દશનાલિઃ સ્યાદઙ્કઃ ક્રીડિતનાગરઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઙ) દુર્મલ્લિકાખ્યમુપરૂપકમાહ--અથેતિ ।
અગર્ભા ગર્ભસન્ધિરહિતા ।
નાગરનરાઃ નાગરપાત્રાણિ ।
નાયકો નિકૃષ્ટઃ ।
ત્રિનાલિઃ નાલિકાત્રયસાધ્યઃ ।
એવમુત્તરત્ર ।
વિટક્રીડા, ધૂર્તક્રીડા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---બિન્ધુમતી ।
અથ પ્રકરણિકા---
નાટિકૈવ પ્રકરણી સાર્થવાહાદિનાયકા ।
સમાનવંશજા નેતુર્ભવેદ્યત્ર ચ નાયિકા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ચ) પ્રકરણિકાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
નાટિકૈવેતિ ।
નાટિકાલક્ષણક્રાન્તૈવેત્યર્થઃ ।
ષ સાર્થવાહાઃ પથિકાઃ ।
આદિશબ્દાત્ પ્રવાસિનશ્ચ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મૃગ્યમુદાહરણમ્ ।
અથ હલ્લીશઃ---
હલ્લીશ એક એવાઙ્કઃ સપ્તાષ્ટૌ દશ વા સ્ત્રિયઃ ।
વાગુદાત્તૈકપુરુષઃ કૌ (કૈ) શિકીવૃત્તિરુજ્જ્વલા ।
મુખાન્તિમૌ તથા સન્ધી બહુતાલલયસ્થિતિઃ

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, છ) હલ્લીશાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
મુખેતિ---મુખનિર્વહણસન્ધિદ્વયવતી ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---કોલિરૈવતકમ્ ।
અથ ભાણિકા--
ભાણિકા શ્લક્ષ્ણનેપથ્યા મુખનિર્વહણન્વિતા ।
કૌ (કૈ) શિકીભારતીવૃત્તિયુક્તૈકાઙ્કવિનિર્મિતા

ઉદાત્તનાયિકા મન્દનાયકાત્રાઙ્ગસપ્તકમ્ ।
ઉપન્યાસો ઽથ વિન્યાસો વિબોધઃ સાધ્વસં તથા

સમર્પણં નિવૃત્તિશ્ચ સંહાર ઇતિ સપ્તમઃ ।
ઉપન્યાસઃ પ્રસઙ્ગેન ભવેત્કાર્યસ્ય કીર્તનમ્

નિર્વેદવાક્યવ્યુત્પત્તિર્વિન્યાસ ઇતિ સ સ્મૃતઃ ।
ભ્રાન્તિનાશો વિબોધઃ સ્યાન્મિથ્યાખ્યાનં તુ સાધ્વસમ્

સોપાલમ્ભવચઃ કોપપીડયેહ સમર્પણમ્ ।
નિદર્શનસ્યોપન્યાસો નિવૃત્તિરિતિ કથ્યતે

સંહાર ઇતિ ચ પ્રાહુર્યત્કાર્યસ્ય સમાપનમ્ ।
સ્પષ્ટાન્યુદાહરણાનિ ।
યથા---કામદત્તા ।
એતેષાં સર્વેષાં નાટકપ્રકૃતિત્વે ઽપિ યથૈચિત્યં યથાલાભં નાટકોક્તવિશેષપરિગ્રહઃ ।
યત્ર ચ નાટકોક્તસ્યાપિ પુનરુપાદાનં તત્ર તત્સદ્ભાવસ્ય નિયમઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, જ) ભાણિકાખ્યમુપરૂપકમાહ---અથેતિ ।
મન્દો નિકૃષ્ટઃ ।
અસ્ય કાર્યાણ્યાહ---ઉપન્યાસ ઇત્યાદિ ।
તેષાં લક્ષણાન્યાહ---ઉપન્યાસ ઇતિ ।
નિર્વેદવાક્યસ્ય વ્યુત્પત્તિર્વિન્યાસઃ, સા ચ વિન્યાસસંજ્ઞિકા ।
કોપપીડયોપાલમ્ભવચઃ સમર્પણાખ્યં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
નિદર્શનસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્યોપન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
કાર્યસ્ય સમાપનમ્---મુખ્યકાર્યાવાન્તરકાર્યસ્યેત્યર્થઃ ।
એષાં કાર્યાણાં સર્વનટકેષ્વેવોચિત્યાત્સર્વનાટકાનામેવૈતત્કાર્યત્વમાહ---એષામિતિ ।
નાટકોક્તવિશેષે પરિગ્રહ ઇતિ વિગ્રહઃ ।
તથા ચ ભાણિકોક્તકાર્યસ્ય નાટકાન્તરેપિ દાતવ્યમુક્તમ્ ।
યચ્ચેતિ ।
નાટકે હિ ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણાલઙ્કારાદયશ્ચોક્તાઃ ।
તદુક્તવસ્તુનો યચ્ચ પુનરુપાદાનં નાટકાન્તર ઇતિ બોધ્યમ્ ।
તત્સદ્ભાવસ્યેતિ---તત્સદ્ભાવસ્ય તત્રાવશ્યકતારૂપનિયમ્ ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ શ્રવ્યકાવ્યાનિ---
શ્રવ્યં શ્રોતવ્યમાત્રં તત્પદ્યગદ્યમયં દ્વિધા

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઝ) શ્રવ્યકાવ્યાનીતિ ।
તત્પ્રબેદદ્વયમાહ---પદ્યગદ્યમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર પદ્યમયાન્યાહ---
છન્દોબદ્ધપદં પદ્યં તેન મુક્તેન મુક્તકમ્ ।
દ્વાભ્યાં તુ યુગ્મકં સાંદાનતિકં ત્રિભિરિષ્યતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઞ) દ્વાભ્યામિત્યાદિચતુર્ષુ પરસ્પરૈકવાક્યતાપન્નત્વે સતીતિ વોધ્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કલાપકં ચતુર્ભિશ્ચ પઞ્ચભિઃ કુલકં મતમ્ ।
તત્ર મુક્તકં યથા મમ---
"સાન્દ્રાનન્દમનન્તમવ્યયમજં યદ્યોગિનો ઽપિ ક્ષણં સાક્ષાત્કર્તુમુપાસતે પ્રતિ મુહુર્ધ્યાનૈકતાનાઃ પરમ્ ।
ધન્યાસ્તા મધુરાપિરીયુવતયસ્તદ્બ્રહ્મ યા કૌતુકા--
દાલિઙ્ગન્તિ સમલપન્તિ શતધાઽકર્ષન્તિ ચુમ્બન્તિ ચ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ટ) સાન્દ્રાનન્દમિતિ--યત્પરં પ્રકૃષ્ટં બ્રહ્મ ક્ષણમપિ સાક્ષાત્કતુધ્યાનૈકતાના ધ્યાનમાત્રાવિષ્ટા યોગિનઃ પ્રતિમુહુરુપાસતે તદ્બ્રહ્મ યા મથુરાપુરયુવતયઃ કૌતુકાદાલિઙ્ગન્તીત્યાદિ તા ધન્યઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યુગ્મકં યથા મમ---
"કિં કરોષિ કરોપાન્તે કાન્તે ! ગણ્ડસ્થલીમિમામ્ ।
પ્રણયપ્રવણો કાન્તે ઽનૈકાન્તે નોચિતાઃ ક્રુધઃ ॥
ઇતિ યાવત્કુરઙ્ગાક્ષીં વક્તુમીહામહે વયમ્ ।
તાવદાવિરભૂચ્ચૂતે મધુરો મધુપધ્વનિઃ" ॥
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઠ) માનિન્યા માનભઙ્ગપ્રકારં સખ્યૌ કથયન્નાહ--કિં કરોષીત્યાદિ ।
હે કાન્તે ! કરોપાન્તે ઇમાં ગણ્ડસ્થલીં કિમર્થં કરોષિ ? તતઃ પ્રણયપ્રવણ ઇત્યાદિ સ્પષ્ટમ્ ।
કુરઙ્ગાક્ષીમિતિ વક્તું વયં યાવદીહામહે તાવન્મધુરો મધુપધ્વનિઃ ચૂતે આવિરભૂત્ ।
અત્ર પ્રથમશ્લોકાર્થો દ્વિતીયશ્લોક ઉત્કિકર્મત્વેન ઉક્ત ઇતિ એકવાક્યતા ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
એવમન્યાન્યપિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ડ) એવમિતિ---સન્દાનિતકાદાવપિ એવં બોધ્યમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સર્ગબન્ધો મહાકાવ્યં તત્રૈકો નાયકઃ સુરઃ

સદ્વંશઃ ક્ષત્રિયો વાપિ ધીરોદાત્તગુણાન્વિતઃ ।
એકવંશભવા ભૂપાઃ કુલજા બહવો ઽપિ વા

શૃઙ્ગારવીરશાન્તાનામેકો ઽઙ્ગી રસ ઇષ્યતે ।
અઙ્ગાનિ સર્વે ઽપિ રસાઃ સર્વે નાટકસન્ધયઃ

ઇતિહાસોદ્ભવં વૃત્તમન્યદ્વા સજ્જનાશ્રયમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ઢ) મહાકાવ્યલક્ષણમાહ---સર્ગબન્ધ ઇત્યાદિ ।
પરિચ્છેદરૂપઃ સર્ગો બધ્યેતઽસ્મિન્નિતિ સર્ગબન્ધઃ ।
સુરો દેવઃ ।
સર્વે નાટકસન્ધયો મુખપ્રતિમુખાદયઃ પઞ્ચ ।
સજ્જનાશ્રયમ્---વર્ણનીયોત્તમજનસ્ય વૃત્તં વેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ચત્વારસ્તસ્ય વર્ગાઃ સ્યુસ્તેષ્વેકં ચ ફલં ભવેત્

આદૌ નમસ્ક્રિયાશીર્વા વસ્તુનિર્દેશ એવ વા ।
ક્વચિન્નિન્દા ખલાદીનાં સતાં ચ ગુણકીર્તનમ્

એકવૃત્તમયૈઃ પદ્યૈરવસાને ઽન્યવૃત્તકૈઃ ।
નાસ્તિસ્વલ્પા નાતિદીર્ઘાઃ સર્ગા અષ્ટાધિકા ઇહ

નાનાવૃત્તમયઃ કાપિ સર્ગઃ કશ્ચન દૃશ્યતે ।
સર્ગાન્તે ભાવિસર્ગસ્ય કથાયાઃ સૂચનં ભવેત્

સંધ્યાસૂર્યેન્દુરજનીપ્રદોષધ્વાન્તવાસરાઃ ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નમૃગયાશૈલર્તુવનસાગરાઃ

સંભાગવિપ્રલમ્ભૌ ચ મુનિસ્વર્ગપુનાધ્વરાઃ ।
રણપ્રયાણોપયમમન્ત્રમુત્રોદયાદયઃ

વર્ણનીયા યથાયોગં સાઙ્ગોપાઙ્ગા અમી ઇહ ।
કવેર્વૃત્તસ્ય વા નામ્ના નાયકસ્યેતરસ્ય વા

નામાસ્ય સર્ગોપાદેયકથયા સર્ગનામ તુ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ણ) ચત્વાર ઇતિ---ધર્માર્થકામમોક્ષા યે ચત્વારો વર્ગાસ્તેષ્વેકમપિ તત્ફલમિત્યર્થઃ ।
એકવૃત્તમયૈરિતિ---એકચ્છન્દોવ્યાપ્તૈરિત્યર્થઃ ।
અવસાને સર્ગાન્તે ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગ ઇતિ---અમી સાન્ધ્યાસૂર્યેન્દ્વાદયઃ પુત્રજન્માન્તા ઇહ કાવ્યે યથાયોગં યથાસમ્ભવં સાઙ્ગોપાઙ્ગા વર્ણનીયા ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર સન્ધ્યાઙ્ગમ્--ચક્રવાકવિરહઃ, વાસરાઙ્ગમ્જલકેત્યાદિઃ, રજન્યઙ્ગમ્--મધુપાનાદિ, ઉપાઙ્ગમ્--તત્રૈવ પરિહાસાદયઃ, મુનિઃ--નારદાદિઃ, પ્રયાણમ્--યાત્રા, ઉપયમઃ વિવાહઃ, મન્ત્રઃ--મન્ત્રણા, પુત્રોદયઃ-પુત્રજન્મ ।
ઇતરસ્ય પ્રતિનાયકસ્ય, તન્નામ્નાસ્ય નામેત્યર્થઃ ।
સર્ગોપાદેયેતિ---સર્ગે ઉપાદેયા વર્ણિતા યા કથા તયા સર્ગનામેત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સન્ધ્યઙ્ગાનિ યથાલાભમત્ર વિધેયાનિ "અવસાને ઽન્યવૃત્તકૈઃ" ઇતિ બહુવચનમવિવક્ષિતમ્ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગા ઇતિ જલકેલિમધૌપાનાદયઃ ।
યથા---રઘુવંશ---શિશુપાલવઃ---નૈષધાદયઃ ।
યથા વા મમ---રાઘવવિલાસાદિઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ત) બહુવચનમવિવક્ષિતમિતિ---અવસાન એકસ્યાપિ અન્યવૃત્તિકસ્ય દૃષ્ટ ત્વાત્ ।
યથા રઘુવંશમિતિ ।
તત્ર વૃત્તસ્ય નામ્ના રઘુવંશેતિ ।
એકવંશજા બહુભૂપાઃ ।
પ્રતિનાયકસ્ય નામ્ના શિશુપાલવધ ઇતિ ।
નૈષધાદૌ તુ નાયકસ્ય નામ્ના ।
નાયકસ્તુ સદ્વંરાજઃ ક્ષત્ત્રિયઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અસ્મિન્નાર્ષે પુનઃ સર્ગા ભવન્ત્યાખ્યાનસંજ્ઞકાઃ

અસ્મિન્મહાકાવ્યે ।
યથા---મહાભારતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, થ) અસ્મિન્નાર્ષ ઇતિ---ઋષિપ્રણીતે ઽસ્મિન્ મહાકાવ્ય ઇત્યર્થઃ ।
આખ્યાનસંજ્ઞકા ઇતિ ।
શિષ્યં પ્રતિ ગુરુણામાખ્યાનશાસ્ત્રકથને યાઃ સંજ્ઞા અધ્યાયરૂપાસ્તાદૃશસંજ્ઞકા ઇત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
પ્રાકૃતૈર્નિર્મિતે તસ્મિન્સર્ગા આશ્વાસસંજ્ઞકાઃ ।
છન્દસા સ્કન્ધકેનૈતત્ક્વચિદ્રલિતકૈરપિ

યથા---સેતુબન્ધઃ ।
યથા વા મમ---કુવલયાશ્વચરિતમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, દ) સ્કન્ધકગલિતકે છન્દોવિશેષૌ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અપભ્રંશનિબદ્ધે ઽસ્મિન્ સર્ગાઃ કુડવકાભિધાઃ ।
તથાપભ્રંશયોગ્યાનિ ચ્છન્દાંસિ વિવિધાન્યપિ

યથા---કર્ણપરાક્રમઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ધ) કડવકાભિધાઃ--કડવકનામાનઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ભાષાવિભાષાનિયમાત્કાવ્યં સર્ગસમુજ્ઝિતમ્ ।
એકાર્થપ્રવણૈઃ પદ્યૈઃ સંધિસામગ્ર્યવર્જિતમ્

યથા---ભિક્ષાટનમ્, આર્યાવિલાસશ્ચ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ન) ભાષાવિશેષેતિ---તાદૃશવાક્યે સંસ્કૃતપ્રાકૃતભાષયોરનિયમઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
ખણ્ડકાવ્યં ભવેત્કાવ્યસ્યૈકદેશાનુસારિ ચ ।
યથા---મેઘદૂતાદિ ।
કોષઃ શ્લોકસમૂહસ્તુ સ્યાદન્યોન્યાનપેક્ષકઃ

વ્રજ્યાક્રમેણ રચિતઃ સ એવાતિમનોરમઃ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, પ) અન્યોન્યાનપેક્ષકઃ---અન્યોન્યનિરપેક્ષકઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
સજાતીયાનામેકત્ર સન્નિવેશો વ્રજ્યા ।
યથા મુક્તાવલ્યાદિઃ ।
અથ ગાદ્યકાવ્યાનિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ફ) વ્રજ્યાપદાર્થમાહ---સજાતીયાનામિતિ ।
વર્ણનીયૈક્યેન સાજાત્યમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
તત્ર ગદ્યમ્---
વૃત્તગન્ધોજ્જિતં ગદ્યં મુક્તકં વૃત્તગન્ધિ ચ

ભવેદુત્કલિકાપ્રાયં ચૂર્ણકં ચ ચતુર્વિધમ્ ।
આદ્યં સમાસરિહિતં વૃત્તભાગયુતં પરમ્

અન્યદ્દીર્ઘસમાસાઢ્યં તુર્ય ચાલ્પસમાસકમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, બ) વૃત્તગન્ધોજ્ઝિતમિતિ ।
ગદ્યસામાન્યલક્ષણમ્ ।
તચ્ચાતુર્વિધ્યમાહ---મુક્તકમિતિ ।
આદ્યં મુક્તકમ્ ।
પરં વૃત્તગન્ધિઃ ।
વૃત્તમ્--અક્ષરસંખ્યાતં છન્દસ્તદકદેશયુક્તમિત્યર્થઃ ।
તુર્યં ચતુર્થં ચૂર્ણકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
મુક્તકં યથા---"ગુરુર્વચસિ પૃથુરુરસિ--" ઇત્યાદિ ।
વૃત્તગન્ધિ યથા મમ--
"સમરકણ્ડૂલનિવિડભુજદણ્ડકુણ્ડલીકૃતકોદણ્ડશિઞ્જિનીટંકારોજ્જાગરિતવૈરિનગર" ઇત્યાદિ ।
અત્ર "કુણ્ડલીકૃતકોદણ્ડઽ--ઇત્યનુષ્ટુબ્વૃત્તસ્ય પાદઃ, "સમરકણ્ડૂલ" ઇતિ ચ પ્રથમાક્ષરદ્વયરિહિતસ્તસ્યૈવ પાદઃ ।
ઉત્કલિકાપ્રાયં યથા મમૈવ---"અણિસવિસુમરણિસિદસરવિસરવિદલિદસમરપરિગદપવરપરવલ---" ઇત્યાદિ ।
ચૂર્ણકં યથા ભમ--"ગુણરત્નસાગર ! જગદેકનાગર ! કામિનીમદન ! જનરઞ્જન !" ઇત્યાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ભ) સમરકણ્ડુલેતિ--સમરોત્સાહેન કણ્ડુલે નિબિડે દૃઢે ભુજદણ્ડે કુણ્ડલીકૃતકોદણ્ડસ્ય શિઞ્જિન્યાઃ ગુણસ્ય ટઙ્કારેણ ઉજ્જગરિતં વૈરિનગરં યેન ।
હે તાદૃશેત્યર્થઃ ।
અત્ર વૃત્તભાગયુક્તત્વં દર્શયતિ--અત્રેતિ ।
પ્રથમાક્ષરત્રયરહિત ઇતિ--એતસ્યૈવ અનુષ્ટુભ એવ પાદો ઽપરપાદઃ ।
સમરેત્યક્ષરત્યગે, "કણ્ડૂલનિબિડભૂજઃઽ; ઇત્યેવંરૂપઃ ।
અણિસેતિ--અનિશવિષમનિશિતશરવિસરવિદલિતપરિઘગદપરબલ ઇતિ સંસ્કૃતમ્ ।
અનિશં વિષમાનાં નિશિતાનાં શરાણં વિસરેણ--પાતેન વિદલિતાઃ પરિઘાઃ મુદ્રરાઃ ગદાશ્ચ યત્ર તાદૃશં પરબલં યસ્માત્, હે તાદૃશેત્યર્થઃ ।
ગુણરત્નસાગરેત્યાદિ---અત્ર રેફાન્તં નામ દ્વયં નાન્તઞ્ચ સમ્બોધનદ્વયમલ્પસમાસકમ્ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કથાયાં સરસં વસ્તુ ગદ્યૈરેવ વિનિમિતમ્

ક્વચિદત્ર ભવેદાર્યા ક્વચિદ્વક્ત્રાપવક્ત્રકે ।
આદૌ પદ્યૈર્નમસ્કારઃ ખલાદેર્વૃત્તકીર્તનમ્

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, મ) કથારૂપકાવ્યધરમાનહ---કથાયામિતિ ।
આર્યામાત્રાકૃતં છન્દઃ ।
વક્ત્રાપવક્ત્રકે--છન્દોવિશેષૌ ।
તસ્ય ધર્માન્તરાનાહ---આદાવિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---કાદામ્બર્યાદિઃ ।
આખ્યાયિકા કથાવત્સ્યાત્કવેર્વશાનુકીર્તનમ્ ।
અસ્યામન્યકવીનાં ચ વૃત્તં પદ્યં ક્વચિત્ક્વચિત્

કથાંશાનાં વ્યવચ્છેદ આશ્વાસ ઇતિ વધ્યતે ।
આર્યાવક્ત્રાપવક્ત્રાણાં છન્દસા યેન કેનચિત્

અન્યાપદેશેનાશ્વાસમુખે ભાવ્યર્થસૂચનમ્ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ય) આખ્યાયિકાત્મકકાવ્યધર્માનાહ---આખ્યાયિકેતિ ।
કથાવત્સેતિ---સા કથોક્તધર્મતુલ્યધર્મવતીત્યર્થઃ ।
કથાતો વિશેષમાહ--કવેરિતિ ।
અસ્યામિતિ--અસ્યામાખ્યાયિકાયામન્યકવીનાઞ્ચ વંશાદિકીર્તનમિત્યર્થઃ ।
તથા વૃત્તક્ષરસંખ્યાતં છન્દઃ ક્વચિત્ ક્વચિદિત્યર્થઃ ।
આશ્વાસ ઇતિ--આશ્વાસનામાત્ર પરિચ્છેદ ઇત્યર્થઃ ।
આર્યેતિ--આર્યાદિચ્છન્દસાં મધ્યે યેન કેનચિચ્છન્દસા આશ્વસસ્ય મુખેઆદૌ અન્યાપદેશેન--અન્યચ્છલેન ભાવ્યર્થસ્ય વક્ષ્યમાણાર્થસ્ય સૂચનમિત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---હર્ષચરિતાદિઃ ।
"અપિ ત્વનિયમો દૃષ્ટસ્તત્રાપ્યન્યૈરુદીરણાત્" ।
ઇતિ દણ્ડ્યાચાર્યવચનાત્ કેચિત્ આખ્યાયિકા નાયકેનૈવ નિબદ્ધવ્યા" ઇત્યાહુઃ, તદયુક્તમ્ ।
આખ્યાનાદયશ્ચ કથાખ્યાયિકયોરેવાન્તર્ભાવાન્ન પૃથગુક્તાઃ ।
યદુક્તં દણ્ડિનૈવ---અત્રૈવાન્તર્ભવિષ્યન્તિ શેષાશ્ચાખ્યાનજાતયઃ" ।
ઇતિ ।
એષામુદાહરણમ્---પઞ્ચતન્ત્રાદિ ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, ર) "આખ્યાયિકા નાયકેનૈવ નિબદ્ધવ્યા" ઇતિ યદ્ કેનચિદુક્તં તદ્ "આપિતુ"--ઇત્યાદિદણ્ડ્યાચાર્યવચનાદયુક્તમિત્યર્થઃ ।
આખ્યાનાદિરૂપાણાં કાવ્યાન્તરણાં પૃથગ્યુક્તિબીજમાહ--આખ્યાનાદય ઇતિ ।
યદુક્તં દણ્ડિનૈવેતિ--યતો દણ્ડિનૈવોક્તમ્, અત્રૈવાન્તઃ--ઇત્યાદીત્યર્થઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
અથ ગદ્યપદ્યમયાનિ---
ગદ્યપદ્યમયં કાવ્યં ચમ્પૂરિત્યભિધીયતે

************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, લ) ચમ્પૂસંજ્ઞકં કાવ્યાન્તરમાહ--ગદ્યપદ્યમયમિતિ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
યથા---દેશરાજચરિતમ્ ।
ગદ્યપદ્યમયી રાજસ્તુતિર્વિરુદમુચ્યતે ।
યથા---વિરુદમણિમાલા ।
************* ચોમ્મેન્તર્ય્ *************
વિજ્ઞપ્રિયા:
(વિ, વ) વિરુદમણિમાલા પ્રબન્ધવિશેષઃ ।
********** એન્દ્ ઓf ચોમ્મેન્તર્ય્ **********
કરમ્ભકં તુ ભાષાભિવિવિધાભિર્વિનિર્મિતમ્